Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Есім хан 0 5006 3606029 3579487 2026-05-17T16:29:56Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3606029 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Есім хан | Суреті = Есім хан.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1598 | Басқаруын аяқтады = 1628 | Ізашары = [[Тәуекел хан]] | Ізбасары = [[Жәнібек хан Есімұлы]] | Туған кездегі есімі = Есім (Ес-Мұхаммед) | Туған күні = 1565 | Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1628 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Шығай хан]] | Анасы = [[Яхшим-бигим Ханым]] | Жұбайы = 1) Ділшаһ ханым <br />2) Айлин ханым <br /> 3) Падишаһ ханым | Балалары = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]<br>'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Есім хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref> Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.<ref name=":0" /> Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.<ref name=":0" /> Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.<ref name=":0" /> Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.<ref name=":0" /> Қазақта "''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір-Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар. == Хан болу жолы == Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "[[Қасым салған қасқа жол]]" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''" аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған. Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "''Еңсегей бойлы Ер Есім''" атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар. == Билігі == Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. ==Қазақ-бұхар соғысы== [[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды. 1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді. 1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті. 1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды. == Тапқырлығы == Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: "''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''" — деп жазған. == Тұрсын ханның өлуі == Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] "''Бахр Ал-аср''" атты еңбегінде: "''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''", — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады: <poem> ''Ей, Қатаған хан Тұрсын!'' ''Кім арамды ант ұрсын.'' ''Жазықсыз елді жылатып,'' ''Жер тәңірісің, жатырсың,'' ''Хан емессің қасқырсың,'' ''Қара албасты басқырсың!'' ''Алтын тақта жатсаң да'' ''Қазаң жетті қапылсың!'' ''Еңсегей бойлы ер Есім,'' ''Есігіңе келіп тұр,'' ''Шашқалы тұр қаныңды,'' ''Кешікпей содан қатарсың!'' </poem> Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">''"Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". "Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз". "Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім"''.</blockquote> == Тарихи деректер == Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: "''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында, бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''". (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін")). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді "сыйлаған". Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Төрелер]] lytcp7pcpnat8inwccmanpls72qajt2 3606031 3606029 2026-05-17T16:43:03Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3606031 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Есім хан | Суреті = Есім хан.png | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1598 | Басқаруын аяқтады = 1628 | Ізашары = [[Тәуекел хан]] | Ізбасары = [[II Жәнібек хан]] | Туған кездегі есімі = Есім (Ес-Мұхаммед) | Туған күні = 1565 | Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1628 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Шығай хан]] | Анасы = [[Яхшим-бигим Ханым]] | Жұбайы = 1) Ділшаһ ханым <br />2) Айлин ханым <br /> 3) Падишаһ ханым | Балалары = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]<br>'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Есім хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref> Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.<ref name=":0" /> Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.<ref name=":0" /> Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.<ref name=":0" /> Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.<ref name=":0" /> Қазақта "''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір-Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар. == Хан болу жолы == Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "[[Қасым салған қасқа жол]]" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''" аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған. Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "''Еңсегей бойлы Ер Есім''" атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар. == Билігі == Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. ==Қазақ-бұхар соғысы== [[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды. 1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді. 1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті. 1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды. == Тапқырлығы == Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: "''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''" — деп жазған. == Тұрсын ханның өлуі == Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] "''Бахр Ал-аср''" атты еңбегінде: "''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''", — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады: <poem> ''Ей, Қатаған хан Тұрсын!'' ''Кім арамды ант ұрсын.'' ''Жазықсыз елді жылатып,'' ''Жер тәңірісің, жатырсың,'' ''Хан емессің қасқырсың,'' ''Қара албасты басқырсың!'' ''Алтын тақта жатсаң да'' ''Қазаң жетті қапылсың!'' ''Еңсегей бойлы ер Есім,'' ''Есігіңе келіп тұр,'' ''Шашқалы тұр қаныңды,'' ''Кешікпей содан қатарсың!'' </poem> Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">''"Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". "Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз". "Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім"''.</blockquote> == Тарихи деректер == Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: "''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында, бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''". (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін")). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді "сыйлаған". Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Төрелер]] gxcx8j4heydbe59pgrk8odwk6ozuec3 Франция 0 5826 3606218 3593754 2026-05-18T07:58:33Z Aldogarov 95591 Аударма 3606218 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Француз Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-fr|République française}} |Атау септігі = Франция |Елтаңба = Armoiries république française.svg |Байрақ = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg |Ұраны = Liberté, Égalité, Fraternité<br />(Азаттық, Теңдік, Бауырластық) |Әнұранның аты = Марселез |Аудио = La Marseillaise.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 51|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 34|lon_sec = 0 |region = FR |CoordScale = 5000000 |Картада = EU-France.svg |карта тақырыбы = '''Францияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[аралас республика|аралас]] [[республика]] |Құрылды = [[486 жыл]] ([[Франк мемлекеті]])<br />тамыз [[843 жыл]] ([[Верден келісім]])<br /> 22 қыркүйек [[1792 жыл]] ([[Бірінші Француз республикасы]], жарияланды)<br />4 қазан [[1958 жыл]] ([[Бесінші Француз республикасы]]) |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[француз тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Париж]] |Ірі қалалары = Париж, [[Марсель]], [[Лион]], [[Тулуза]], [[Ницца]], [[Нант]], [[Страсбург]], [[Монпелье]], [[Бордо]], [[Лилль]] |Басшы қызметі = [[Франция президенті|Президенті]]<br />[[Франция премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Эммануэль Макрон]]<br />[[Себастьен Лекорню]] |Жер аумағы = 640 679<ref>{{Cite book |chapter-url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook |chapter=Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2012 |accessdate=4 September 2017 |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 42-ші |Судың үлесі = 0,26 % |Этнохороним = француз, [[француздар]] |Жұрты = {{өсім}} 67 970 000<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=31 July 2019}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 21-ші |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 104 |Тығыздық бойынша орны = 106-шы |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 3,061&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOFR">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&pr.y=7&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=132&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 10-шы |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 47,223<ref name="IMFWEOFR"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 26-шы |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 2,707&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOFR"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 7-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 41,761<ref name="IMFWEOFR"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 22-ші |АДИ = {{өсім}} 0,891<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=United Nations Development Programme|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 26-шы |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.fr]]<ref name="domen">Сонымен қатар Еуро одаққа мүше болғандықтан [[.eu]] үйшігінде қолданады.</ref> |ISO = |Телефон коды = 33 |Уақыт белдеуі = +1, +2 |Түсініктемелер = }} '''Франция''' ({{lang-fr|France}}, {{Audio-IPA|Fr-France.oga|[fʁɑ̃s]}}, ресми атауы '''Француз Республикасы''' {{lang-fr|République française}}, {{Audio-IPA|République Française.ogg|[ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]}}) — [[Батыс Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет. Ол жер ауданы жағынан [[Ұлыбритания]]дан екі есе үлкен. Францияның құрамына [[Корсика|Корсика аралы]], [[Жерорта теңізі]] мен [[Бискай шығанағы|Бискай шығанағындағы]] ұсақ аралдар кіреді. Француз одағы деп аталатын бірлестікке бес шалғай департамент ([[Кариб теңізі]] алабындағы [[Гваделупа]], [[Мартиника]], Оңтүстік Америкадағы [[Гвиана]], [[Үнді мұхиты]]ндағы [[Реюньон]], [[Атлант мұхиты]]ндағы Сен-Пьер мен Микелон) және т. б. жатады. Халық санын 67 млн адам құрайды. Француздар елін «гексагон» (алтыбұрыш) деп атайды. Еуропаның батысында орналасқан елдің негізгі аумағының құрлықтағы шекаралары солтүстікте [[Бельгия]] мен [[Люксембург]], шығыста [[Германия]] мен [[Швейцария]], ал оңтүстік-шығыста [[Италия]] және [[Монако|Монакомен]], оңтүстік-батыста [[Испания]] және [[Андорра]]мен шектеседі. [[Еуропа одағы|Еуропалық Одаққа]] кіретін дамыған мемлекеттердің аралығында орналасуы Францияның еуропалық біртұтас қарым-қатынастарының дамуына оң әсер етеді. Францияның теңіздік шекаралары [[Жерорта теңізі]], [[Бискай шығанағы]] және [[Ла-Манш]] бұғазы бөліп тұр. Жағалауларында кеме тоқтайтын қолайлы қойнаулардың болуы Францияның ежелден-ақ теңіз көлігінің дамуына және [[Еуропа]] ғана емес, басқа дүние бөліктерінде орналасқан елдермен де сыртқы сауда экономикалық қатынастар орнатуына алғышарт болды. Франция — мемлекеттік құрылымы жөнінен унитарлы [[республика]], ал әкімшілік-аумақтық бөлінісі жағынан 96 департаменттен тұрады. 1958 жылы генерал [[Шарль де Голль]] елде мемлекетті басқарудың жаңа үлгісі — Бесінші республиканы орнатты. Франция Республикасында президенттің айрықша зор өкілеттілігі бар, ол елдің сыртқы саясатына қатысты мәселерді шешеді. Президент тағайындаған премьер-министр үкіметті басқарып, елдің ішкі жағдайына толығымен жауап береді. Елдегі заң шығарушы орган — екі палатадан — сенат және ұлттық ассамблеядан тұратын [[парламент]]. == Агломерациялары == {| class="wikitable" |- ! Қала !! Адамдар саны |- | [[Париж]] || 10,9 млн |- | [[Марсель]] || 1,6 млн |- | [[Лион]] || 1,4 млн |- | [[Лилль]] || 1,3 млн |- | [[Тулуза]] || 1,1 млн |- | [[Ницца]] || 900 мың |- | [[Нант]] || 577 мың |- | [[Тулон]] || 253 мың |- | [[Монпелье]] || 248 мың |} Францияда француздардан бөлек [[британдықтар|британдар]], [[фламандтықтар|фламандар]], [[баскілер]], [[корсикалықтар|корсикандар]] тұрады. Еуропадағы халқы ең тығыз қоныстанған ел — осы Франция. 1945–1960 жылдар арасында халық саны жылдам өсті. Қазіргі кезде елде 63 миллионнан аса халық тұрады (2012). Табиғатында француздар — өте мейірімді, көңілді, ақжарқын халық. Олар ойын тіке айтатын, бірбеткей мінезге ие. == Тарихы == {{main|Франция тарихы}} {{Грамматикасы тексерілсін}} [[Сурет:The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries, by Jacques-Louis David (1812) - National Gallery of Art (Samuel H. Kress Foundation) - 2.jpg|thumb|220px|[[Наполеон Бонапарт]]]] Франция аумағын адамдар ең ежелгі заманнан бастап мекендеген. [[Палеолит]] пен [[мезолит]]тің ғылымға белгілі негізгі мәдениеттерінің бірқатары Франциядағы жер атауларына байланысты ([[шелль]], [[ашель]], [[мустье]], [[ориньяк]], [[солютрей]], [[мадлен]], [[азиль]], [[тарденуаз]]). Оңтүстік Франциядағы палеолит кезеңіне тән үңгірлер ([[Фон-де-Гом]], [[Ласко]], [[Монтеспан]], т.б.) жартастарға салынған суреттерімен көпке танымал. Ерте палеолит дәуірінде Франция аумағында кампиния мәдениеті тайпалары өмір сүрген (б.з.б. 6 — 4 мыңжылдықтар). [[Сена]], [[Уаза]], [[Марна]] өзендерінің алаптарынан алғашқы егіншілік құрал-саймандары (б.з.б. 3-мыңжылдық) табылды. Б.з.б. 6 — 5 ғасырларлардан бастап б.з. 1-мыңжылдықтың соңына дейін Франция аумағына кельт тайпалары қоныстанды. [[Рома|Римдіктер]] оларды галлдар деп атады, сондықтан бүкіл ел [[Галлия]] атанды. Оңтүстік-батыста негізінен [[иберлер]] тұрды, б.з.б. 6 ғасырдан бастап [[Жерорта теңізі]] жағалауларына [[гректер]] өз иеліктерінің негізін қалады. Олардың ішінде негізгісі — Массалия (қазіргі [[Марсель]]) болды. Б.з.б. 2 ғасырдың соңы — 1 ғасырдың ортасында Галлияны римдіктер жаулап алды. Галлдар [[Рим империясы]]на қарсы ерлікпен шайқасты. Дегенмен, күш тең емес еді. Рим үстемдігі елдің көп бөлігінде өндірістің дамыған құл иеленушілік әдісінің орнығуына себеп болды, көптеген қалалар салынды ([[Лион]], [[Ним]], [[Бордо]], т.б.). 2–4 ғасырлар арасында Францияда [[Христиандық|христиан діні]] таралды. Романдану процесінің нәтижесінде [[кельт тілдері]]н [[латын тілі]] ығыстырып шығарды. 3 ғасырда басталған Рим империясындағы саяси дағдарысқа байланысты Галлияда тауарлы өндірістің көлемі қысқарып, Италиямен экон. байланыстар әлсіреді. 4–5 ғасырларда герман тайпаларының баса-көктеп кіруі ел аумағындағы Рим үстемдігін түпкілікті жойды. Жаңадан бургундтардың (406), вестготтардың (418) мемлекеттері құрылды. 486 жылы [[франктер]] Галлиядағы соңғы рим иелігін басып алды (қ. [[Франк мемлекеті]], Шарль). 10 ғасырдан бастап ел Франция деп атала бастады. 987 жылы франк тағын Капеттер әулеті иеленді. Біртұтас корольдік іс жүзінде бір-біріне тәуелсіз көптеген иеліктерге бөлініп кетті. 10 ғасырда бір-біріне туыстас екі ірі халық — Луара өзінінің солтүстігіне қарай солтүстік француз және оңтүстікте, Бретань түбегіне бретань халқы қалыптасты. Алғашында король иелігі (домен) Францияның солтүстік бөлігіндегі Париж бен Орлеанның айналасында ғана болды. 11–12 ғасырларда крест жорықтарына байланысты оңтүстіктегі қалалардың (Бордо, [[Тулуза]], Ним, [[Марсель]], т.б.) гүлденуі басталды. Егіс көлемі артып, дәнді дақылдардың сорттары мен мал тұқымы жақсарды. Қолөнер (әсіресе, шұға тоқу) жоғары дамыды. Солтүстік Франциядағы қалалардың дамуы мен жеке аймақтар арасындағы экономикалық байланыстардың кеңеюі елдің бұл бөлігіндегі саяси бытыраңқылықты жоюға маңызды алғышарттар жасады. 13 ғасырдың бас кезінде Англия корольдігі Солтүстік Францияның көпшілік бөлігінде билік құрды. 13 ғасырдың 2-жартысында елдің орталықтануы күшейіп, Париж оның саяси және экон. орталығынана айнала бастады. 14 ғасырдың бас кезінде король иелігі елдің көпшілік бөлігін алып жатты. 1302 жылы үш сословие өкілдерінен құрылған — Бас Штаттар шақырылды. Ол ортталық өкімет билігінің күшеюіне қызмет етті. Бірақ Жүз жылдық соғыс Францияның дамуын тежеді. Соғыс қимылдары, тонау, салықтардың өсуі халықтың азаюына, өндіріс пен сауданың құлдырауына алып келді. 15 ғасырдың 2-жартысынан бастап Франция экономикасы біртіндеп қалпына келе бастады. Король билігі нығайып, елге жаңадан Бургундия, Пикардия, Ниверне герцогтіктері қосылды. 15 ғасырдың соңында Прованс пен Бретань бағындырылды. 16–17 ғасырларда Франция Батыс Еуропадағы үстемдік үшін [[Габсбургтер әулеті]]мен ([[Рим империясы|“Қасиетті Рим империясы”]] және Испаниямен) соғыстар жүргізді. Ұзаққа созылған сәтсіз соғыстар, елдің материалдық ресурстарының елеулі сарқылуы, салықтардың өсуі мен экономиканың кері кетуінің нәтижесінде терең қоғамдық-саяси дағдарыс қалыптасты. Халықтың әр түрлі топтарының әлеуметтік наразылығының идеологияның негізі сол кездегі кең тараған кальвин ілімі болды (бұл ілімді жақтаушыларды гугеноттар деп атады). Ел католиктер мен гугеноттар болып екіге жіктелді. Олардың абсолютизммен және өзара күресі ұзаққа созылған азамат соғысына (“Діни соғыстарға”) ұласты. Оның шарықтау шегі — 1572 жылы 24 тамызда Парижде гугеноттарды жаппай қырғынға ұшырату болды ([[Варфоломей түні|“Варфоломей түні”]]). Билікке келген Бурбондар әулеті діни соғыстарды тоқтатып, католик дінін Франциядағы ресми дін ретінде бекітті, ал гугеноттарға дін ұстану еркіндігі берілді. [[XIV Луи]] кезінде Францияны іс жүзінде бірінші министр кардинал А.Ж.П. Ришелье биледі (1634–1648). Ол король билігін елеулі нығайтып, елдің орталықтануын күшейтті. Отыз жылдық соғыстың нәтижесінде Франция өзіне Эльзасты қосып алып, Еуропадағы ең қуатты монархияға айналды. 1701–1714 жылы испан тағы үшін болған соғыста Англия, [[Аустрия]] мен олардың одақтастары Францияның Еуропадағы үстемдігіне тосқауыл қоюға тырысты. Жеті жылдық соғыста (1756–1763) Франция [[Үндістан]] мен [[Канада]]дағы отарларының көпшілігінен айрылып, Ұлыбританияға беруге мәжбүр болды. 1789 жылы басталған [[Француз төңкерісі|Француз революциясы]] нәтижесінде монархия мен феод. тәртіптер жойылып, Бірінші республика жарияланды. 1792 жылы революциялық соғыстар басталды. Ол [[Наполеон Бонапарт]]тың билікке келуімен және Еуропаны түгел қамтыған соғыстың нәтижесінде Францияның жеңілуімен аяқталды. Елде король билігі қалпына келтірілді. 1848 жылы ақпан революциясының нәтижесінде Екінші республика орнады. Либералдар мен социалистердің арасындағы жанжалды пайдаланған Луи Наполеон 1852 жылы Екінші империяны жариялап, таққа отырды. 1870–1871 жылдары Франция — [[Пруссия]] соғысының нәтижесінде Франция Эльзас пен [[Лотарингия]]дан айрылып, Екінші империя жойылды. 19 ғасырдың соңында отаршылдық империяның құрылуы негізінен аяқталды. 1914–1918 жылдары бірінші дүниежүзілік соғысқа Франция [[Антанта]]ның құрамында қатысты. 1919 жылы Версаль бітім шарты бойынша Францияға [[Эльзас]] пен [[Лотарингия]] қайтарылды. 1920–1930 жылдары елде экономикалық дағдарыстар жиі-жиі болып тұрды. Нәтижесінде жұмысшы қозғалысы күшейіп, фашистік ұйымдар құрылды. 1936 жылы Халықтық майдан құрылып, фашистік ұйымдарға тыйым салынды, еңбекшілердің жағдайын жақсарту жөніндегі шаралар (40 сағаттық жұмыс аптасын, ақысы төленетін демалыс енгізу, т.б.) жүзеге асырылды. 1938 жылы Халықтық майдан ыдырады. Екінші дүниежүзілік соғыс Франция үшін сәтсіз басталды. 1940 жылы Францияны [[Германия]] оккупациялады. Министрлер кабинетінің жаңа төрағасы маршал Анри Петен Германиямен бітімге қол қойып, елді екі аймаққа бөлуге келісті. Оның біреуі — немістер басып алған Солтүстік және Оңтүстік-батыс Франция аумағы болса, екіншісі Францияның қалған бөлігі мен теңіздің ар жағындағы аумақтар енген, астанасы Виши қала болған автономды француз мемлекеті атанған аймақ болды. Маршал Петен осы француз мемлекетінің президенті болып тағайындалды. 1944 жылы Францияны одақтастар әскері азат етті. [[Алжир]]дегі Француз Ұлттық азат ету комитеті өзін Француз Республикасының Уақытша үкіметі деп жариялады. 1946 жылы Төртінші республиканың конституциясы қабылданды. 1949 жылы Фрацния [[НАТО|НАТО-ның]] құрамына кірсе де, 1966 жылы оның әскери құрылымынан шықты. Соғыстан кейін Ф-ның отарлық жүйесі ыдырай бастады. 1954 жылы сегіз жылдық соғыстан кейін Ф. Үндіқытайды тастап шықты. 1954 жылы 1-қарашада Алжирде ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1956 жылы наурызда Франция [[Марокко]] мен [[Тунис]]тің тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды. 1956 жылы қарашада Франция [[Мысыр]]ға қарсы ағылшын-француз-израиль агрессиясына белсене қатысты. Осындай қиын жағдайда 1957 жылы Батыс Еуропадағы бірнеше мемлекет “Ортақ рынок” құру жөнінде шарт жасасты. Дегенмен, Алжирдегі сәтсіздіктер, Суэц арандатушылығының күйреуі, әскери шығындардың көбеюі Төртінші республиканың дағдарысына әкеп соқты. Армия мен елде реакциялық күштер бас көтерді. 1958 жылы мамырда олар Алжирде республикаға қарсы бүлік бастады. Алжирдегі француз армиясының басшылығы да бүлікшілерге қосылып, генерал Шарль де Голль бастаған “Ұлттық құтқару” үкіметін құруды талап етті. 1 маусымда Ұлттық жиналыс Голльдің төтенше өкілеттілік жөніндегі заң жобаларын мақұлдады. 1958 жылы Бесінші республиканың конституциясы атқарушы билік құқықтарын кеңейтті. Президент Ұлттық жиналысты тарату мүмкіндігіне ие болып, референдум өткізуге, заң жобаларын ұсыну, төтенше жағдайларда бүкіл өкімет билігін өз қолына алуға құқылы болды. 1958 жылы 21 желтоқсандағы сайлаудың нәтижесінде Голль президент болып сайланды. 1958–1960 жылдары [[Африка]]дағы француз отарлары — [[Гвинея]], [[Судан]], [[Сенегал]], [[Мадагаскар]], [[Дагомея]], [[Нигер]], [[Жоғарғы Вольта]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]], [[Чад]], [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Республикасы|Конго]], [[Габон]], [[Мавритания]], [[Того]] мен [[Камерун]] тәуелсіздікке ие болды. 1962 жылы ұзаққа созылған соғыстан кейін Алжир толық тәуелсіздікке қол жеткізді. 1960–1990 жылдар аралығында Франция экономикасы дамыған, демократ. қоғамы толық қалыптасқан әлемдегі жетекші елдердің біріне айналды. 1981 жылы ел президенті болып бірінші рет социалист Франсуа Миттеран сайланды. 1995 жылдан ел президенті [[Жак Ширак]] болды. == Саясаты == {{Толық мақала|Францияның әкімшілік бөлінуі|Франция аймақтары|Франция департаменттері}} [[Сурет:Карта-Франции-2021.jpg|нобай|Францияның әкімшілік картасы]] [[Сурет:France Overseas.svg|нобай|Францияның шетелдегі иеліктері]] Франция 18 аймаққа бөлінген, оның 12-сі Еуропа құрлығында, біреуі (Корсика) — [[Корсика]] аралында, тағы бесеуі - мұхиттың арғы жағында орналасқан. Аймақтарда заңды автономия жоқ, бірақ олар [[салық]]тарды өздері белгілей алады және [[бюджет]]терді бекітеді. 18 аймақ 101 [[Франция департаменттері|департаментке]], сондай-ақ Лион метрополиясына бөлінеді, ол 342 округтен және 4039 кантоннан тұрады. Францияның негізін 36 682 коммуналар құрайды. Париж департаменті жалғыз [[коммуна]]дан тұрады. Мұхиттың арғы жағындағы бес аймақтың әрқайсысы ([[Гваделупа]], [[Мартиника]], [[Француз Гвианасы]], [[Реюньон]], [[Майотта]]) бір бөлімнен тұрады. Корсика аймағы (құрамына 2 департамент кіреді) метрополияның басқа аймақтарынан (құрлықтағы Франциядан) ерекшеленетін әкімшілік-аумақтық бірліктің ерекше мәртебесіне ие. Онда орталыққа бағынбайтын тәуелсіз басқару органдары бар. 2003 жылы Корсиканың 2 департаментін біріктіру туралы референдум сәтсіз аяқталды. Бұл аймақтардың барлығы Еуропалық Одақтың бөлігі болып табылады. Француз Республикасының құрамына мыналар кіреді деп айта аламыз: # Метрополия (13 аймаққа, 96 департаментке және Лион метрополиясына бөлінген). # 5 шалғай департамент: [[Гваделупа]], [[Мартиника]], [[Гвиана]], [[Реюньон]], [[Майотта]]<ref>Майотта (Маоре) аралының аймағы — даулы аумақты басқаратын Франция мен [[Комор]] арасындағы аумақтық дау-дамайдың нысаны. Францияның әкімшілік-аумақтық бөлінуіне сәйкес, Майотта Францияның шетелде орналасқан аймағы мәртебесіне ие. Комордың әкімшілік-аумақтық бөлінуіне сәйкес, Майотта Комор Одағы мемлекетінің төрт автономды аралдарының бірі мәртебесіне ие.</ref>. # 5 шалғай аймақ: [[Француз Полинезиясы]], [[Уоллис және Футуна]] аралдары, [[Сен-Пьер және Микелон]], [[Сен-Бартелеми]], [[Сен-Мартен]]. # Ерекше мәртебесі бар 3 аймақ: [[Жаңа Каледония]], [[Клиппертон]], [[Францияның оңтүстік және Антарктикалық аймақтары]]. === Мемлекеттік жүйенің негіздері === {{Толық мақала|Францияның саяси құрылымы}} Франция — [[Президенттік республика|президенттік типтегі]] [[Унитарлы мемлекет|унитарлық республика]]. Мемлекеттің негізгі заңы — 1958 жылы 4 қазанда қабылданған [[конституция]]. Ол Бесінші Республиканың билік органдарының қызметін реттейді: басқарудың республикалық президенттік-парламенттік формасын белгілейді ''(Франция Республикасының Конституциясы, 2 бөлім)''. Француз Республикасының Конституциясы келесі баптар бойынша бірнеше рет қайта қаралды: * тікелей жалпыға бірдей сайлау құқығы негізінде Президентті сайлау (1962), * үкімет мүшелерінің қылмыстық жауаптылығы туралы Конституцияның жаңа бөлімін енгізу (1993 ж.), * парламенттің бірыңғай сессиясын енгізу және референдумның құзыретін кеңейту (1995), * Жаңа Каледонияның мәртебесіне қатысты уақытша шараларды қабылдау (1998), * Экономикалық және Валюталық одақ құру, ерлер мен әйелдердің сайланбалы мандаттарға және сайланбалы функцияларға тең құқылы қол жеткізуі, Халықаралық қылмыстық соттың заңды құқығын тану (1999), * президенттік мандаттың мерзімін 7-ден 5 жылға дейін қысқарту (2000), * мемлекет басшысының қылмыстық жауапкершілігі туралы реформа, өлім жазасын жоюды Конституцияда бекіту, Жаңа Каледония автономиясын реформалау (2007), * мемлекеттік құрылымды жаңарту реформасы және өкілеттіктерді бөлуде тепе-теңдік орнату (2008 ж.). Францияда 9 мүшеден тұратын Конституциялық Кеңес жұмыс істейді. Оның міндеті — сайлаулардың дұрыстығына және Конституцияға өзгертулер енгізетін заңдарға, және де оған қарауға ұсынылған заңдардың конституциясына бақылау жасау. === Атқарушы билік === {{Толық мақала|Франция президенттерінің тізімі}} Мемлекет басшысы және атқарушы биліктің басшысы — [[президент]], қазіргі кезде [[Эммануэль Макрон]]. Бесінші республикада премьер-министр ішкі және экономикалық саясатқа жауап береді және жалпы жарлықтар шығаруға құқылы. Ол үкіметтің саясатына жауапты деп саналады (20-бап). Премьер-министр үкіметтің қызметін басқарады және заңдардың орындалуын қамтамасыз етеді (21-бап). Премьер-министрді президент тағайындайды. Оның кандидатурасын Ұлттық Ассамблеяның мақұлдауы талап етілмейді, себебі парламент кез келген уақытта үкіметке сенімсіздік вотумын жариялай алады. Әдетте премьер-министр партияның атынан Ұлттық жиналыстағы көп орынға ие болады. Премьер-министр өз кабинетінде министрлердің тізімін жасайды және оны президенттің бекітуіне ұсынады. Премьер-министр Ұлттық Ассамблеяда заңдар қабылдау туралы бастама көтереді және олардың орындалуын қамтамасыз етеді, ол сонымен бірге ұлттық қорғаныс үшін жауап береді. Премьер-министр Президенттің актілеріне қол қояды, оны Конституцияның 15-бабында белгіленген кеңестер мен комитеттердің төрағасы етіп ауыстырады<ref>1958 ж. Франция конституциясы. III бөлім. 20-23 баптар.</ref>. 2020 жылдың 3 шілдесінен бастап үкіметті [[Жан Кастекс]] басқарады. === Заң шығарушы орган === Франциядағы заң шығару билігі Парламентке тиесілі, оның құрамына екі палата — Сенат пен Ұлттық Ассамблея кіреді. Тікелей емес жаппай дауыс беру арқылы сайланатын Республика Сенаты 348 сенатордан тұрады, оның 305-і метрополиядан, 9-ы шалғай аумақтан, 5-і француз қауымдастығынан және 12-сі шетелде тұратын француз азаматтарынан тұрады. Сенаторларды алты жылдық мерзімге (2003 жылдан бастап, 2003 жылға дейін - 9 жылға) Ұлттық Ассамблея мүшелерінен, бас кеңесшілерден және муниципалдық кеңестердің делегаттарынан тұратын сайлау алқасы сайлайды, ал сенат үш жылда бір рет жаңарып отырады. == Экономикасы == {{Толық мақала|Франция экономикасы}} [[Сурет:La Défense vue depuis la Tour Eiffel.png|thumb|300x300px|[[La Défense]] ([[Эйфель мұнарасы]]нан көрініп тұрғандай) 2017 жылы [[Ernst & Young]] континентальды Еуропадағы жетекші орталық бизнес ауданы және әлемдегі төртінші болып танылды.<ref>[https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/ey-the-attractiveness-of-world-class-business-districts/$FILE/ey-the-attractiveness-of-world-class-business-districts.pdf The attractiveness of world-class business districts: Paris La Défense vs. its global competitors], [[Ernst & Young|EY]], November 2017</ref>]] [[Сурет:France Product Exports (2019).svg|upright=1.3|thumb|right|Франция экспортының пропорционалды ұсынысы, 2019]] Жетілік тобының (бұрынғы сегіздік тобы) жетекші индустриялық дамыған елдерінің мүшесі, 2020 жылғы жағдай бойынша ол [[Аларман қабілет тепетендігі|сатып алу қабілетінің паритеті]] бойынша әлемдегі [[ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі|оныншы]] және ЕО-ның екінші ірі экономикасы болып саналады. Франция 1999 жылы еуроны енгізу үшін ЕО-ның басқа 11 мүшесіне қосылды, ал еуро монеталары мен банкноттары 2002 жылы француз франкін (₣) толығымен алмастырды. Францияда әртараптандырылған экономика бар, онда қызмет көрсету секторы басым (2017 жылы ЖІӨ-нің 78,8% - ын құрады), ал [[Екінші қайтара сектор|өнеркәсіп секторы]] ЖІӨ-нің 19,5% -ын құрады, ал қалған 1,7% -ы бастапқы секторға тиесілі болды. Әлемдегі сауда көлемі бойынша бесінші ел (және Еуропада Германиядан кейін екінші). Бұл Германия мен Италиядан кейінгі Еуропадағы үшінші ірі өндіруші ел. Франция сонымен қатар әлемдегі ең көп баратын ел, сонымен қатар [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақтың]] жетекші аграрлық державасы. Франция 2019 жылы Еуропадағы тікелей шетелдік инвестицияларды ең ірі алушы болды, Еуропа бойынша зерттеулер мен әзірлемелерге жұмсалатын қаржысы бойынша екінші орынды иеленген, 2020 жылы [[Bloomberg]] инновациялық индексі бойынша әлемдегі ең [[инновация]]лық 10 елдің қатарына кірді, сонымен қатар 2019 жылғы жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы есепке сәйкес әлемдегі ең бәсекеге қабілетті 15-ші ел болды (2018 жылмен салыстырғанда 2 сатыға жоғары). [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] мәліметтері бойынша, 2020 жылы Франция [[Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі|жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша әлемдегі 20-шы ел]] болды, бір тұрғынға 39 257 доллар. 2019 жылы Франция Біріккен Ұлттар Ұйымының адам даму индексінде 0,901 мәнімен қосылды (бұл адам дамуының өте жоғары деңгейін көрсетеді) және 2019 жылы сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде 23 -ші орынға ие болды.<ref name="HDIFR">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/2018-update |title=Human Development Index 2018 Statistical Update |publisher=[[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org |access-date=10 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.transparency.org/files/content/pages/CPI_2018_Executive_Summary_EN.pdf |title=Corruption Perceptions Index 2018 Executive summary p. 2 |publisher=[[Transparency International]] |website=transparency.org |access-date=10 July 2019}}</ref> [[Сурет:French economy 2016 - expenditures.png|thumb|left|2016 жылы шығыстар түрі бойынша Франция экономикасының (ЖІӨ) құрамы]] 2018 жылы Франция әлемдегі 5-ші ірі сауда мемлекеті болды, сонымен қатар Германиядан кейінгі Еуропадағы екінші ірі сауда мемлекеті болды.<ref name="wto">[https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf World Trade Statistical Review 2019], [[World Trade Organization]], p. 11</ref> [[Сурет:BlueEurozone.svg|thumb|alt=European map of Eurozone monetary union|Франция — валюталық одақтың, [[Еуроаймақ]]тың (қою көк) және [[Бірыңғай еуропалық нарық]]тың (ашық көк) бөлігі.]] Қаржылық қызметтер, банк және сақтандыру секторы экономиканың маңызды бөлігі болып табылады. Францияда олардың клиенттеріне тиесілі үш ірі қаржы институттары орналасқан. Париж қор биржасы ({{lang-fr|La Bourse de Paris}}) — 1724 жылы [[XV Луи]] құрған ескі мекеме. 2000 жылы Париж, Амстердам және Брюссель биржалары [[Euronext]]-ке қосылды. 2007 жылы Euronext [[Нью-Йорк қор биржасы]]мен бірігіп, әлемдегі ең ірі [[NYSE Euronext]] биржасын құрды. [[Euronext Paris]], NYSE Euronext тобының француз филиалы — [[Лондон қор биржасы]]нан кейінгі Еуропадағы 2-ші ірі биржалық нарық. Француз компаниялары сақтандыру мен банктік салада негізгі позицияларын сақтап қалды: [[AXA]] 2019 жылы банктік емес активтердің жалпы көлемі бойынша әлемдегі үшінші сақтандыру компаниясы болды. Жетекші француз банктері — [[BNP Paribas]] және [[Crédit Agricole]], 2020 жылы [[McGraw-Hill|S&P Global Market Intelligence]] есебіне сәйкес активтері бойынша ірі 10 банктердің қатарына кіреді. Сол дереккөзге сәйкес, [[Société Générale]] мен [[Groupe BPCE]] 2020 жылы тиісінше әлемдегі 17-ші және 19-шы ірі банктер болды. '''Франция''' — Еуропалық біртұтас нарықтың (500 миллионнан астам тұтынушы) бөлігі болып табылатын [[еуроаймақ]]тың мүшесі (шамамен 330 миллион тұтынушы). Бірнеше ішкі коммерциялық саясат Еуропалық Одақ (ЕО) мүшелері арасындағы келісімдермен және ЕО заңнамасымен анықталады. Франция ортақ еуропалық валюта — [[еуро]]ны 2002 жылы енгізді. === Сыртқы экономикалық байланыстар === Франция экономикасы дүниежүзілік шаруашылықтың ажырамас бөлігіне айналды. [[Сыртқы сауда]] экономикалық өрлеуге негіз болып отыр, оған оң [[сальдо]] тән. Экспорт көлемі жөнінен ел батыс Еуропада тек Германияны ғана алға салады, Францияның сыртқа шығаратын тауарларының жалпы құны дүниежүзілік [[тауар экспорты]]ның 5,1% -ын құрайды. Экспорт құрылымында машиналар мен жабдықтар 43 және ауыл шаруашылығы өнімдері мен шикізаты 20 басым болып отыр. Соңғы жылдары әскери техника мен қару–жарақты сыртқа сату жөнінде АҚШ–тан кейінгі екінші орынға шықты. [[Импорт]] көлемі жөнінен Франция Жапониямен қатар АҚШ, Германиядан кейінгі үшінші орынды бөліседі. Франция — [[халықаралық туризм]] орталығы. Қазіргі кезде Франция жылына 77 млн–дай шетел туристері қабылдайды. Елдің сыртқы экономикалық байланыстарын дамытуда [[туризм]]нің маңызы зор. === Өнеркәсібі === [[Сурет:poezdafr.jpg|thumb|right|200px|Темір жолы техникасы]] [[Сурет:samrf.jpg|thumb|right|200px|Авиациялық техника]] [[Сурет:sam2.jpg|thumb|right|200px|Әскери авиациялық техника]] [[Сурет:parfumc.jpg|thumb|right|200px|Парфюм мен косметика]] Франция — жоғары дамыған индустриялы-аграрлы ел. [[Өнеркәсіп]] өндірісінің жалпы көлемі бойынша дүние жүзінде 4-орын ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]]дан кейін), Еуропада Германиядан кейін 2-орын алады. Ұлттық табысты жан басына шаққандағы жылдық мөлшелері 24990 [[АҚШ доллары]]на тең (2003 ж). Франция автомобильдер шығару жөнінде дүние жүзінде 3-орын, авиациялық және ғарыштық техника өндірісі бойынша Еуропада 1-орын алады. Сондай-ақ экспортқа көп мөлшерде қару-жарақ, [[Атом электр станциясы|АЭС-тер]] үшін құрал-жабдықтар, химикаттар, маталар мен киім-кешек шығарады. Француз өнеркәсібінің жетекші салаларына [[Автомобиль өнеркәсібі|автомобиль жасау]], [[химия]] мен мұнай химиясы, [[ұшақ]] жасау (аэробустар мен [[Әскери қызметтегі ұшақтар|әскери ұшақтар]]), [[электроника]], [[металлургия]], темір жолы техникасын шығару жатады. [[Парфюмерия]] — косметикалық сала мен жоғары талғамды сәнді киімдер шығаруда Франция дүние жүзінде бірінші орынды иеленеді. Жылына шамамен 3,5 млн. автомобиль шығарса, оның жартысына жуығы экспортқа жіберіледі. Автомобильдердің 90%-дан астамын [[Renault|“Рено”]] мен [[Groupe PSA|“Пежо-Ситроен”]] компаниялары шығарады. [[Кеме]] және [[Білдек|станок]] жасау, ауыл шаруашылық машиналары өндірісі де жақсы дамыған. Өнеркәсіп өнімдерінің 1/5-іне жуығы Париж бен оның айналасында, сондай мөлшері Лион мен солтүстік аудандарда өндіріледі. Экспортының негізін өнеркәсіптік құрал-жабдықтар, тұрмыстық бұйымдар, ауыл шаруашылық өнімдері, химиялық тауарлар мен шикізаттар, тігін бұйымдары, киім-кешек, аяқ киім, парфюмерия мен косметика, автомобильдер құрайды. Сырттан тұтыну тауарларын, өнеркәсіптік шикізаттар алады. Негізгі сауда серіктестері: Германия, Италия, Бельгия, Люксембург, Ұлыбритания мен [[АҚШ]]. Франция [[Қазақстан]]ның сауда серіктестері ішінде 12-орын алады. Француз кәсіпорындары Қазақстандағы өз қызметінің қарқынын біртіндеп арттырып келеді. 2005 ж. ҚР мен Франция арасындағы тауар айналысы 2665,1 млн. долларды құрады. Қазақстан Францияға мұнай, кентастар, химия өнеркәсібінің шикізаттарын, тері мен астық береді. Франциядан негізінен дәрі-дәрмектер, азық-түлік өнімдерін, қосалқы бөлшектер, автомобильдер, тұрмыстық электроника, шарап, теңіз өнімдерін, ірімшік, парфюмерия мен косметикалық бұйымдар, жоғары сән киімдерін алады. Қазіргі кезде Қазақстанда француз кәсіпкерлері араласқан 19 шағын кәсіпорын тіркелген. 4 француз банкі Қазақстанмен бірлесіп жұмыс атқаруда, мұнай-газ, тау-кен, энергетикада, көлік пен қызмет көрсету салаларында көптеген француз компаниялары еңбек етуде. 2004 ж. 10 наурызда Парижде экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан-француз үкіметаралық комиссиясының кезекті, алтыншы мәжілісі болып өтті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан соң Франция үкіметі соғыста күйзелген экономикасын қалпына келтірумен қатар, [[өндіріс]]тің мүлдем жаңа салаларын дамыта бастады. [[1950 жыл]]дан бері өнеркәсіп өндірісі 4 есеге жуық өсіп, өнеркәсіпте жұмыс істейтіндердің саны соңғы 20 жылда 1,5 млн адамға қысқарды. Мұның өзі еңбек өнімділігінің артуы мен өнеркәсіп жүйесінің құрылымдық өзгерістері нәтижесінде мүмкін болды. Қазіргі кезде ел өнеркәсіп өндірісінің көлемі жөнінен дүние жүзінде бесінші орын алады. Өнеркәсіп елдегі ұлттық жиынтық өнімінің 25,4%-ын береді. Елдің экономикалық қуатының символы болып келген дәстүрлі өнеркәсіп салалары соңғы онжылдықтарда өзінің жетекші рөлінен айырылып, жаңа салаларға жол беруде. ==== Ауыл шаруашылығы өндірісі ==== Ауыл шаруашылық өнімдерін өндірудің көлемі бойынша Франция дүние жүзінде [[АҚШ]] пен [[Канада]]дан кейін 3-орынды иеленеді. Ол ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз етіп, 40%-ын экспортқа шығарады. Франция — Еуропадағы астық, сары май, ірі қара етін, ірімшікті ең көп мөлшерде өндіретін ел. [[Өсімдік шаруашылығы]]ның негізгі саласы — [[дәнді дақылдар]] өсіру (негізгілері — [[Бидайық (өсімдік)|бидай]], [[жүгері]], [[қара бидай]], [[арпа]], [[күріш]]). Картоп, қант қызылшасы, күнбағыс, рапс та көп мөлшерде өсіріледі. Ницца өңірінде гүл өсіру дамыған. Жүзімнің негізгі бөлігі шарап дайындауға (жылына 60 млн-дай л) жұмсалады, неғұрлым белгілі түрлері шампан, кагор, коньяк. Жеміс-жидек (алма, алмұрт, шабдалы, Жерорта теңізі жағалауларында цитрустық жемістер мен қара өрік) пен көкөніс өсіру дамыған. Ірі қара (20,6 млн. бас), шошқа, қой, жылқы өсіріледі. [[Балық аулау]] кәсібінің негізгі порттары [[Атлант мұхиты]] жағалауларында (Булонь, Лорьян, Ла-Рошель) орналасқан. ==== Химия өнеркәсібі ==== [[Химия өнеркәсібі]] минералды тыңайтқыштар, синтетикалық каучук пен пластмасса, парфюмерия, дәрі-дәрмектер жасауға маманданған. Ірі мұнай, химиялық кәсіпорындары көп. Химия өнеркәсібі биотехникалық және гендік инженериямен тығыз байланысты. ==== Тоқыма өнеркәсібі ==== [[Тоқыма өнеркәсібі]] өзінің бұрынғы маңызынан айрылса да, Франция киім-кешек пен маталар шығарудан Еуропада алдыңғы орындардың бірін иеленеді (мақта-мата, жібек, синтетикалық, жүн, кендір, зығыр маталары өндіріледі). Француз кәсіпорындары шығарған ірімшік, шараптар, кондитерлік бұйымдар дүние жүзіне танымал. ==== Қара металлургия өнеркәсібі ==== [[Лотарингия]] темір кені алабының қорын пайдаланатын [[қара металлургия]] өнеркәсібі XX ғасырдың 70-жылдарынан бастап дағдарысқа ұшырады. Оған Еуропа мен дүние жүзі нарығында неғұрлым қуатты бәсекелестердің [[Бразилия]], [[Шығыс Еуропа]] елдері, [[Корея]] және т.б. пайда болуы әсер етті. [[Еуропа одағы|Еуропа Одақ]] шеңберінде өнеркәсіптің осы саласын дамытуға бағытталған шаралар нәтижесінде өндірісті неғұрлым тиімді ұйымдастырып, қайта жабдықтауға мүмкіндік туды. Орталық аудандардағы тиімсіз кәсіпорындар жабылып, негізгі металлургиялық кешендер солтүстіктегі [[Дюнкерк]] маңы мен Лотарингиядағы Мозель өзені аңғарындағы шоғырланған. Қазіргі кезде жылына 19 млн тонна [[болат]] өндіріледі. [[Алюминий]] өндірісінде де аумақтық өзгерістер болды. Бұрын олар, негізінен, [[Альпі]] мен [[Пиреней таулары|Пиреней]] аудандарындағы [[Су электр станциясы|су электр станциялары]] маңында орналасса, қазіргі кезде шеттен әкелінетін шикізатты қабылдап алатын [[порт]]ты қалаларға көшірілген. ==== Мата өнеркәсібі ==== Құрамына [[Тоқыма кәсібі|тоқыма]], [[бояу]]лар жасау, [[кілем]] тоқу, [[еден төсеніші|еден төсеніштерін]] шығару өндірісі енетін Францияның мата өнеркәсібі дүние жүзіндегі жетекші орнын жоғалтқан жоқ. Бұл салада әсіресе [[жүн мата]]ларын шығарудан дүние жүзінде бірінші орын алатын «Шаржер – текстиль», [[мақта маталары]]н шығаруға маманданған DMC компаниялары көзге түседі. Қазіргі кезде сырттан әкелінетін [[жүн]] мен [[Мақта (шитті)|мақтадан]] басқа, бұл кәсіпорындарда [[Химиялық талшықтар|жасанды талшықтар]] да кеңінен пайдаланылады. Негізгі орталықтары – [[Мюлуз]], [[Труа]], [[Лион]] және [[Париж]] маңы. ==== Машина жасау өнеркәсібі ==== [[Сурет:avtofrlogo.jpg|thumb|left|200px|Француз автомобильдері]] [[Машинажасау|Машина жасау]] өнеркәсібінде көлік қатынасындағы машиналар мен электр техникасын жасау салалары күшті дамыған. Дүниежүзілік автомобиль өндірісінің дамуында елдің айрықша орны бар. [[1898 жыл]]ы ағайынды Рено негізін салған [[Renault|фирма]] алғашқы автомобилін жасап шығарған болатын, арада 15 жыл өткен соң бұл шағын кәсіпорын алуан түрлі машина шығаратын аса ірі [[концерн]]ге айналды. Қазіргі кезде бұл [[Renault|концерн]] мемлекеттік болып саналады. Мұнда [[Жүк автомобилі|жүк автомобильдері]], [[автобус]]тар, [[Ауыл шаруашылық техникасы|ауыл шаруашылығы машиналары]], сондай-ақ [[кеме]]лер мен [[ұшақ]]тардың қозғалтқыштары жасалады. Францияда жылына 3,5-4 млн автомобиль жасалса, соның 9/10 бөлігі жеңіл көлік болып табылады. Қазіргі кезде жеңіл автомобильдер, негізінен, [[Renault|Рено кәсіпорны]] мен жеке меншік Пежо – Ситроен концернінде жасалады. Француз компаниялары дүние жүзінің 30 елінде автомобиль тетіктерін жинайтын зауыттар ашқан. Елде жасалған автомобильдердің 60-ы шетке шығарылады. Көбінесе француз жеңіл көліктерін [[Португалия]], [[Испания]], [[Бразилия]] және [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]] елдері сатып алады. === Ауыл шаруашылығы === [[Сурет:Épône - récolte du maïs01.jpg|thumb|right|left|Париж маңындағы [[Епон]] қаласында жүгері жинау.|alt=Париж маңындағы Эпонедегі жүгері жинаудың суреті.]] [[Сурет:Bourgogne-charolais-cattle.jpg|thumb|right|left|Мал шаруашылығындағы Шароле ірі қара малы]] Франция — Еуропадағы ірі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілердің бірі, ірі қара мал, шошқа, құс саны және сүт, жұмыртқа мен ет өндіру жағынан әлемде жетекші орындардың бірін алады.Ауыл шаруашылығының үлесіне ЖІӨ-нің шамамен 4% - ы және елдің еңбекке қабілетті халқының 6% - ы тиесілі. Ауылшаруашылық жерлері 48 миллион гектар аумақты алып жатыр, бұл елорданың 82% құрайды. Әлеуметтік-экономикалық құрылымның ерекшелігі — шаруа қожалықтарының шағын көлемі. Жердің орташа ауданы 28 [[Гектар|га]] құрайды, Жердің орташа ауданы 28 га құрайды, бұл көптеген ЕО елдерінің тиісті көрсеткіштерінен асып түседі. Жер иелігінде үлкен бытыраңқылық байқалады. Шаруашылықтардың жартысынан көбі меншік иелерінің жерінде. Ірі шаруашылықтар өндірістің жетекші күші болып табылады. Ауыл шаруашылығы жерлерінің 52% -ы 50 гектардан асатын шаруа қожалықтарына тиесілі, бұл олардың жалпы санының 16,8% құрайды. Олар ауыл шаруашылығының барлық салаларын өндіруде үстем жағдайға ие бола отырып, өнімнің 2/3 бөлігін қамтамасыз етеді. Ауыл шаруашылығының негізгі саласы — ет-сүт мал шаруашылығы. Өсімдік шаруашылығында астық шаруашылығы басым; негізгі дақылдар - бидай, арпа, жүгері. Шарап жасау (шарап өндіру бойынша әлемде жетекші орын), көкөніс өсіру мен бау-бақша дамыған; гүл өсіру; балық аулау және устрицаларды өсіру дамыған. Ауыл шаруашылығы өнімдері: бидай, жарма, қант қызылшасы, картоп, шарап жүзімі; сиыр еті, сүт өнімдері; балық. Ауыл шаруашылығы жоғары индустрияландырылған. Технологияға қанықтыру, химиялық тыңайтқыштарды қолдану бойынша Нидерланды, Германия, Даниядан кейін екінші орында. Шаруашылықтарды техникалық жарақтандыру, олардың ауыл шаруашылығы мәдениетін арттыру елдің ауыл шаруашылығы өнімдеріндегі өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейін арттыруға алып келді. Астық, қант бойынша ол 200% -дан асады, сары май, жұмыртқа, ет бойынша — 100% -дан асады. == Табиғаты == [[Сурет:VillequierSeine.JPG|thumb|250px|right|[[Сена (река)|Сена]] өзені]] [[Сурет:Lac de roselend.jpg|thumb|250px|right|Рослен көлі]] Францияның көпшілік бөлігі жалпақ жапырақты ормандар аймағында орналасқан. Қиыр оңтүстік жерортатеңіздік субтропиктер алып жатыр. Жағалаулары негізінен аласа, аккумулятивті немесе лагуналы, құрлыққа еніңкіреп жатқан шығанақтары бар ([[Атлант мұхиты]] жағалауларында Бискай, Сен-Мало, [[Жерорта теңізі]] жағалауында Лион), [[Ла-Манш]] пен [[Па-де-Кале]] бұғаздарының жағалаулары — абразивті, аласалау, бірақ тік, Котантен мен Бретань түбектерінің жағалаулары риас типті болып келеді. Лион шығанағынан шығысқа қарай Жерорта теңізі жағалаулары жартасты, Альпі тауларының теңізге келіп тірелген сілемдерінен құралған ([[Француз Ривьера]]сы деп аталады). Аумағының 2/3-сі елдің солтүстік, орталық және батыс аудандарын алып жатқан аласа және көтеріңкі жазықтар. Олардың ішіндегі ең үлкені — солтүстікте орналасқан Париж бассейні болып табылады. Оңтүстік-батысын — [[Аквитания]] жазықтары алып жатыр. Солтүстік-батысында жазықтар Арморикан үстіртімен ұласады, олар солтүстік-шығысы мен шығысында биіктігі орташа [[Арденн]] (көп бөлігі Франциядан тыс жерде) және Вогез тауларымен қоршалған. Оңт-нде төбелері қатты мүжілген, биіктігі орташа таулардан құралған аудан — Орталық Француз массиві жатыр. Оның орталық бөлігіне (Овернь) жанартаулы жер бедері тән ([[Мон-Дор жанартау күмбезі]], [[Канталь кратері]], Пюп конустар тізбегі). Массивтің оңтүстік және оңтүстік-батыс шетінде терең каньондармен тілімденген карстанған тау жазықтары жүйесі орналасқан ([[Гран-Кос]], т.б.). Солт.-батыс, солт.-шығыс және шығыс аудандарында кристалданған аласа таулар ([[Лимузен]], [[Морван]], [[Севенна]], т.б.) басым. [[Альпі]] мен Орталық Француз массивінің арасында [[Рона ойпаты]] бар. Франция аумағына Жоғарғы [[Рейн]] ойпатының батыстағы шағын бөлігі де кіреді. Оңтүстік-батысында субмеридиандық бағытта Батыс Альпі созылып жатыр. Оның биік бөлігі — [[Савойя]], [[Грай]], [[Кот]] және Теңізжағалаулық Альпі таулары ұзынынан және көлденеңінен терең аңғарлармен тілімденген кристалдық қыраттардан тұрады, мұздықтар көп. Альпінің батыс жиегінде эрозиямен күшті бөлшектенген, кей жерлерінде карстанған әктасты қыраттары бар биіктігі орташа таулар орналасқан. Бұл таулардың солтүстіктегі жалғасы Юра таулары болып табылады. Елдің оңтүстік-батысын Пиреней таулары (ең биік жері — [[Виньмаль тауы]] — 3298 м) алып жатыр. Ол солтүстігінде Аквитаниямен терең жазықтары бар тік беткейлер арқылы жалғасады. Корсика аралының жер бедеріне биіктігі орташа таулар тән (ең биік жері [[Мон-Сенто тауы]] — 2710 м). Франция мен [[Батыс Еуропа]]ның ең биік шыңы — [[Монблан тауы]] (4807 м) болып есептеледі. Франция аумағының көпшілік бөлігі герциндік қатпарлық облысқа жатады. Қазіргі кездегі Франция аумағы кайнозойдың соңында аяқталған жалпы көтерілім нәтижесінде қалыптасқан. Негізгі қазба байлықтары — темір кентастары, боксит, калий тұздары, табиғи газ бен тас көмір, уран. Темір кентастарының кен орындары (Мец-Тионвиль, Лонгви, Брие, Нанси) Лотарингия бассейнінің Юра шөгінділерімен, бокситтің ірі кен орындары Прованстың мезозой әктастарымен байланысты. Калий тұздарының негізгі кендері [[Эльзас]]та, табиғи газ бен аз мөлшердегі мұнай кен орындары Аквитания бассейнінде. Францияның негізгі тас көмір бассейндері — Валансьенн мен Лотарингия эпигерциндік платформаның қатпарлық іргетасымен байланысқан. Сондай-ақ вольфрам, сүрме, қорғасын, мырыш, қалайы, алтын мен күміс, күкірт пен күкіртті колчедан, әр түрлі құрылыс материалдарының кен орындары бар. Елдің көпшілік бөлігінің климаты қоңыржай теңіздік, шығысында континенттікке өтпелі, Жерорта теңізі жағалауларында жерортатеңіздік субтропиктік (жазы құрғақ, қысы жауынды). Шығысы мен солтүстік-шығысындағы жазықтар мен аласа таулардағы қаңтар мен ақпан айларындағы орташа температура 1 — 3°С, батысы мен оңтүстік-батысында –5 — 7°С, оңтүстігінде 8 — 10°С-қа тең. Жазықтардағы шілде мен тамыз айларындағы орташа температура солтүстікте 16 — 18°С, оңтүстік-батыс пен оңтүстікте 20 — 24°С. Жылдық жауын-шашынның ең жоғарғы мөлшері (1500 — 2000 мм) Альпінің батыс беткейлеріне, [[Вогез]], [[Севенна]] мен [[Пиреней таулары]]ның батыс бөлігіне түседі. Бретань мен Котантен түбектерінде, Батыс Аквитанияда бұл көрсеткіш 800 — 1200 мм-ге, басқа жазықтарда 600 — 800 мм-ге тең. Жауын-шашынның ең аз мөлш. (500 — 800 мм) Рона ойпатына тау аңғарлары мен Жерорта теңізі жағалауларының шығыс бөлігіне түседі. Жазықтарда тұрақты қар жамылғысы қалыптаспағанмен, жыл сайын қар жауады. Таулардағы тұрақты қар жамылғысы 500 — 1000 м биіктікте байқалады, 2500 — 3000 м биіктікте ол 7 айдан 11 айға дейін сақталады. Қрі өзендері — Луара, Рона, Сена, Гаронна. Елдің солтүстік пен батыс аудандарындағы өзендер кең жазықтармен ағады, жаңбыр суымен толығады, жыл бойы суы мол болып, бетіне мұз қатпайды. Өзендерінде кеме қатынасы бар, бір-бірімен каналдар арқылы жалғастырылған. Альпі мен Пиреней тауларынан басталатын өзендер терең жазықтармен ағып өтеді, қар мен мұздықтардың еріген суымен толығады. Франция аумағында [[Женева]] көлінің оңтүстік бөлігі орналасқан, елде басқа ірі көлдер жоқ. Ормандар ел аумағының 27%-ын алып жатыр. Қрі орман массивтері Аквитанияның батысында (негізінен қолмен отырғызылған самырсын ормандары), Париж бассейнінің шығысы мен Альпі және Пиреней тауларында. Аквитанияның шығысында емен ормандары қолмен отырғызылған талшын ормандарымен үйлеседі, субтропиктік бұталар кездеседі. Елдің солтүстігінде шамшат, емен, шегіршін ормандары өседі. Оңтүстігінде еменнің мәңгі жасыл түрлері, самырсынның оңтүстік түрлерінен құралатын сирек ормандар, гарига мен маквис бұталары басым. Биіктігі орташа тауларда ормандар тау басына дейінгі жерлерді алып жатыр. Орманды аудандарды, тауларды жабайы [[орман мысығы]], [[түлкі]], [[елік]], [[жабайы шошқа]], [[Тиіндер|ақтиін]], [[Қояндар|қоян]], [[бұғылар]], [[ақкістер]] мекендейді. Биік тауларда [[тауешкі]], [[жайран]], [[альпі суыры]], [[атжалман]] кездеседі. [[Құр]], [[Шілдер|шіл]], [[Тауқұдіреттер|тауқұдірет]], [[сауысқан]], [[торғайлар]], [[көгершін]], [[Жылқышы (құс)|жылқышы]], [[қырғи]], [[Кезқұйрықтар|кезқұйрық]], т.б. құстар кең тараған. Оңтүстігінденде [[қоқиқаздар]] кездеседі. Өзендері мен Францияны қоршаған теңіздерде балық көп. 3 мыңнан астам қорғалатын аумақтар (1975), Ұлттық саяжайлар ([[Экрен]], Севенн, Вануаз, т.б.), көптеген резерваттар мен қорықтар бар. == Қазақстан мен Франция == [[Сурет:NazarbayevAndSarkozi.jpg|thumb|350px|right|Н.Саркози және [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев Н.Ә.]]]] Француз Республикасы ресми түрде 1992 жылдың 7 қаңтарында Қазақстан Республикасының егемендігін мойындады. Екі ел арасындағы дипломатиялық қарым–қатынастар Франция Сыртқы істер министрі Ролан Дюманың 1992 жылы 25 қаңтарда Алматыға келген ресми сапары барысында орнады. Көп ұзамай [[Алматы]]да Франция елшілігі ашылды. 1992 жылы қырқүйек айында [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] Францияға барған сапарында екі ел арасында өзара достық, түсінушілік және ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Бұл келісімде [[энергетика]], [[Пайдалы қазба өндіру|пайдалы қазбаларды өндіру]], [[өнеркәсіп]], [[ауыл шаруашылығы]] саласында және ғылыми зерттеулер, мамандар дайындау ісінде ынтымақтастық мәселелері қамтылады. Франция үкіметі Қазақстанға экономикалық жәрдем ретінде 1993 жылы 300 млн француз франкі көлемінде несие берді. Қазақстан мен Франция арасындағы тауар айналымы 2008 жылы 6,201 миллиард дол­лар­ды құрады. Ал Қазақстан Фран­цияға негізінен [[мұнай]], [[металдар]] және металл құрылғыларын, химия өнімдерін, ауылшаруашылық өнім­дерін [[экспорт]]қа шығарып келеді. Қазақ­стан болса, Франциядан [[электр]] және элек­трондық бұйым­дар және оның жаб­дықтарын, медициналық [[дәрі-дәрмек]], [[Автомобиль|авто­­көлік]], тамақ өнімдерін және [[Құрылыс материалдары|құры­лыс материалдары]]н алады. Осы тұста айта ке­тейік, Франция эли­талық тауарлар ретінде [[шарап]], [[теңіз өнімдері]] шикізаттарын, [[киім|киім-кешектер]], тағы басқа тұрмысқа қа­жетті бұйымдарды жеткізеді. Екі елдің бірін-бірі инвестиция­лау көрсеткіші де жыл өткен сайын жақсарып келеді. Франция Эконо­мика министрлі­гі­нің деректері бойынша, Франция Қазақ­стан Республикасының экономи­касына жалпы көлемі 2,005 миллиард еуро көле­мінде қаржы салды. Ал Қазақ­станның Фран­ция экономикасына бағыттаған ин­вестициясы 10 мил­лион еуроны құрайды. Оның 4 мил­лион еуросы 2008 жылы са­лын­­ған. Қазіргі кезде Қазақстанда Фран­цияның бірқатар компания­лары табысты жұмыс істеуде. Әсі­ре­се, екі ел арасындағы ынтымақ­тастық отын-энергетика сала­сын­да жақсы жолға қойылған. Мысалы, қазіргі кезде 40-тан астам фран­циялық компания Қазақстанның мұнай-газ, тау-кен өндірісі, энер­гетика, көлік және қыз­мет көрсету салаларында жұмыс жасауда. Осы жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бой­ынша Қазақстанда француз капиталының қатысуымен 25 кәсіпорын ойдағыдай қыз­мет ат­қаруда. Бұл кәсіпорындар негізінен сауда, көлік-логистикалық қызмет­термен айналысады. Қазақстан-Франция қаты­настарында алдағы уақытта қаржы-банк ынтымақ­тастығынан көп үміт күтуге болады. Бұған қазіргі кезде Қазақстанда “Сөсьетэ Жэнэғәл”, “Натексис Баңк Попүлэғ”, “БНП Пәғиба” және “Кәлиоң” банктері­нің жұмыс істеуі нақты дәлел болады. Мемлекет басшыларының кез­десуі мен жүргізген келіссөз­дерінде нақтыланғанын­дай, екі мемлекеттің экономикалық байла­ныстарын дамытуда Үкіметаралық экономикалық ынтымақтастық жөніндегі комиссияның жұмысын оң бағалауға болады. Жалпы, 1992 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан аталған комиссия осы аралықта сегіз отырыс өткізген. Оларда Қазақстан мен Франция қарым-қатынастарын дамытуға қатысты көптеген мәселелер талқыланып жүр. Қазақстан мен Франция арасындағы мәдени-гуманитарлық қатынастар да соңғы жылдары ойдағыдай дамып келеді. 1993 жылы екі елдің арасында осы салада­ғы байланыстарын жандандыруға бағыт­талған үкіметаралық келісім жасалған. Осы қатынастар бүгінде екі ел халқының мәдениет пен өнер салаларындағы бай­ланыстың негізі болып отыр. Содан бергі уақытта Алматыда “Альяңс Фғаңсез” мәдени білім агенттігінің өкілдігі ашылды. Бұл агенттіктің 139 елде филиалдары жұ­мыс істейді. Олар негізінен Франция үкі­метінің франкофония және мәдени-гу­манитарлық ынтымақтастықты дамыту­дағы басты құралы болып табылады. Сондай-ақ Қазақстан мен Франция арасында білім беру жөніндегі қатынастар да ойдағыдай дамып келеді. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев баспасөз мәслихатында атап өткеніндей, “Бола­шақ” бағдарламасы бойынша Қазақстан­ның көптеген жастары Францияның беделді жоғары оқу орындарында білім алып, қазіргі кезде ел экономикасының дамуына үлес қосып жатыр. == Әдебиеті == Франция аумағында бір-бірімен тығыз байланысты болған бірнеше әдебиет өмір сүрді. Неғұрлым ертеректе қалыптасқаны — жырлары мен аңыздары сақталмаған кельттердің (галлдардың) әдебиеті, оның бір тармағы бретон әдебиеті болды. X ғасырдан бастап елдің оңтүстігінде провансаль әдебиеті дами бастады. [[Каталон әдебиеті]] (Руссильондағы) аймақтық шеңберден аса алмады. 18 ғасырға дейін латын тіліндегі әдебиет басым болды. Ортағасырлық ауыз әдебиеті кейініректе өңделген немесе жазып алынған күйінде сақталған жырлардан, аңыздар мен ертегілерден басталады. Француз тіліндегі алғашқы жазба әдебиет — діни тақырыпқа арналған шығармалар (“Қасиетті Евлалия туралы кантилена”, т. б.) 9 ғасырдың 2-жартысына жатады. 10—11 ғасырларда әскери жасақтардың арасында латындық дәстүрлермен де, ауыз әдебиетімен де таныс-жонглерлер шығарған алғашқы эпикалық поэмалар-жесталар пайда болды. Олар 8 — 10 ғасырлардағы тарихи оқиғаларға арналды (Ұлы Шарль мен оның серіктеріне арналған “Роланд туралы жыр” , т. б.). 13 ғасырда сарай маңы, серілік бағыттағы — куртуаздық әдебиет және қалалық әдебиет пайда болды. 14—15 ғасырларда ақындар куртуаздық лирика әдістерін дамыта отырып, бұрынғы поэтик. тақырыптарды жетілдірді. 14—15 ғасырлардағы серілік романдар ұлттық мәселелер мен фольклорлық әуендерге толы болды (“[[Мелюзина]]”, 14 ғ., “[[Жан де Сантре тарихы]]”, 15 ғ.). 15 ғасырдың соңында Франция Қайта өрлеу дәуіріне өтті. [[Италия]]мен қарым-қатынас күшейіп, кітап басу ісі дами бастады, антикалық дүниеге деген қызығушылық өсті. Қайта өрлеу әдебиетінің неғұрлым жарқын өкілі — [[Франсуа Рабле]] болды. 16 ғасырдың ортасында Франция ақындары поэзияның адамгершілік мазмұнын тереңдетіп, оны жаңа формалармен (сонет, ода, буколика, эпик. поэма, т. б.) байытты, ұлттық әдеби тілдің қалыптасуына жағдай жасады. 17 ғасырдың бас кезінде француз әдебиетінде реалистік классицизм, барокколық бағыттар пайда болды. Классицизм комедиясының негізін салушы әрі аса көрнекті өкілі — Ж. Б. П. Мольер болды. 17 ғасырдың соңына таман француз мәдениетінде ағартушылық тенденциялар күшейді. Рококо әдебиеті пайда болды. 18 ғасырдың 1-жартысында комедия мен роман жанры дамыды. Комедия Мольер дәстүрін жалғастырса (Ш. Дюфрени, Ж. Ф. Реньяр, т.б.), [[Ален-Рене Лесаж|А. Р. Лесаж]] (1668 — 1747) шығармаларында әлеум. өткірлік пен тұрмыстық реализм күшейді (“Тюркаре”, 1709). Француз өмірін Ш. Л. Монтескье (“Парсы хаттары”, 1721) сатиралық тұрғыдан шебер бейнеледі. 18 ғасырдың 1-жартысындағы әдебиетте Ф. М. Вольтер жетекші рөл атқарды. 1751 жылдан бастап Д.Дидро, Ж.Л. Даламбер, т. б. ағартушылар “Энциклопедия” шығара бастады. Дидро “мещандық драма” жанрын қалыптастырды. Оның ізбасарларының қатарында М.Ж. Седен (1719 — 97), Л. С. Мерсье (1740 — 1814), П. О. К. Бомарше, т. б. болды. Ағартушылық рационализмнен аулақтау әдебиетте сентиментализм пайда болды. Оның көрнекті өкілі Ж. Ж. Руссоның шығармаларында адамдардың жаңа типі сипатталды. Француз романтизмінің 2-кезеңі В.Гюго шығармашылығынан айқын көрінді. Реализм белгілері П. Л. Курьенің (1772 — 1825) памфлеттерінде, П. Ж. Беранже, Э. Моро, О. Барбьелердің сатиралық өлеңдері мен әндерінде пайда болды. Реализмдегі психол. бағыттың нығая түсуі Ф.Стендальдың есімімен байланысты; Оноре де Бальзак 90 шығармадан тұратын “Адам комедиясы” эпопеясын жазды. П. Мериме (1803 — 70) реалистік новелланың шебері болды. 19 ғасырдың аяғына қарай прозада натурализм орын тепті. Ги де Мопассанның новеллалары мен романдары, А. Доденің (1840 — 97) сатиралық шығармалары, Ж.Верннің ғылыми, шытырман оқиғалы романдары көпке танылды. А. Дюма (әкесі) романдары әр түрлі стильдерді шебер ұштастыра білудің үлгісі болды. 20 ғ-дағы француз әдебиетінің аса көрнекті өкілдерінің қатарында А. Франс, Р. Роллан, Луи Арагон, Ж. П. Шарболь, А. Барбюс, А. Стиль, Ж. П. Сатр, т. б. бар. Француз әдебиетінен Ф. Рабленің “Гаргантюа мен Пантагрюэль” (1938), Гюгоның “Гаврош” (1972), Верннің “Сырлы арал” (1959), “Он бес жасар капитан” (1954), “Капитан Гранттың балалары” (1956), А. Барбюстің “От” (1956), А. Стильдің “Алғашқы соққы”, Ги де Мопассанның “Өмір” (1970), А. Дюманың “Үш ноян”, т. б. роман, повестері қазақ тілінде (кейбіреулері бірнеше рет) жарық көрді. Қазақ ақын-жазушыларының кейбір шығармалары (М. Әуезов — “Абай жолы”, Ә. Нұрпейісов — “Ымырт”, т. б.) француз тіліне аударылған. 2005 ж. наурызда Париж кітап жәрмеңкесінде Н. Ә. Назарбаевтың француз тіліндегі “Сындарлы он жыл” кітабының тұсаукесері болды. == Өнері == [[Сурет:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|right|250px|Шамбор]] [[Сурет:Eiffel trocadero i.jpg|thumb|right|[[Эйфель мұнарасы|Эйфел мұнарасы]], [[Париж]]]] [[Сурет:nddp.jpg|thumb|right|200px|Notre Dame de Paris]] [[Сурет:Fratelli Lumiere.jpg|thumb|right|200px|Ағайынды Люмьерлер — кино өнерінің қалыптасушылар]] Франция аумағындағы өнердің ең көне ескерткіштері палеолит дәуіріне жатады (Ласко, Ла-Мадлен, Тюк-де-Одубер). Неолит және қола дәуірінде Карнакта мегалиттік құрылыстар салынды. Біздің заманымыздан 6-ғасырдың бас кезінде Оңтүстік Франция жағалауларында ежелгі грек колониялары пайда болып, кельт тайпаларының мәдениетіне елеулі ықпал етті. Римдіктер жаулап алғаннан кейін галл (кельт) қалаларында антикалық галл-рим өнері дамыды: ғибадатханалар, театрлар, жеңіс аркалары, мазарлар салынды. Саркофагтар, табыттарға бедерлер, мозаикалар жасалды, бейнелеу өнеріне рим стилі элементтері кельт дәстүрлерінің жергілікті белгілермен үйлесім тапты. Орта ғасырларда Каролинг өнерінің дәстүрлері роман стилінің қалыптасуына негіз болды (10 — 12 ғасырлар). Осы кезден бастап 2 — 3 қабатты үйлер салынған ортағасырлық француз қаласы қалыптаса бастады.Романдық сәулет өнерінде шіркеулер мен монастырьлар құрылысы жетекші рөл атқарды. 12 ғасырда Солтүстік Франция қалаларында готиканың негізі қалыптасты. Қала көшелері арнайы жоспармен салына бастады. Қалалардың негізгі қоғамдық ғимараттары — соборлар болды. Замоктар іші бай әшекейлерге толы сарайларға айналды (Авиньондағы папа сарайы — Пьерфон замогы, 1390 —1420). 15 ғасырдың 2-жартысында француз Қайта өрлеу дәуірі қалыптаса бастады. Король сарайы шақырған итальян шеберлерінен (ішінде Леонардо да Винчи де болған) үйренген жергілікті шеберлер өсіп-жетілді. Қайта өрлеудің інжу-маржаны — Париждегі Луврдың жаңа ғимараты (арх. П.Леско, мүсінші Ж.Гужон) болды. 16 ғасырдың бас кезінде көркемдік өнердің орталығы король сарайына ауысты. Италияға жасалған жорықтардан кейін Францияға антикалық мүсіндер, итальян қайта өрлеуінің туындылары әкелінді. Сарай маңындағы мәдениет маньеризмнің дамуына ықпал етті. Қарындашпен және майлы бояулармен портреттер жазу дамыды. Мүсін өнерінде қайта өрлеудің гуманистік идеалдары көрініс тапты. Абсолютизмнің нығаюына байланысты 17 ғасырда өнердің алдына монархтың жеке басы мен билігін мадақтау міндеті қойылды. Бейнелеу және мүсін өнерінің (1648), архитектураның (1671) Корольдік академиясы құрылды. Классицизм элементтері орын ала бастады. Париж бірыңғай стильмен салынған, геом. қатаң пішінді алаңдармен көркейе түсті [Дофин (1607), Вогез, Жеңіс (1685 — 86), Вандом]. Композициясы жағынан қатаң жоспарланған сарайлар (Пале — Руаяль, 1629 —36, арх. Ж.Лемерсье), қоғамдық ғимараттар [Мүгедектер үйі (1671—76), арх. Ж.Ардуэн-Мансор, шіркеуімен Сорбонна ғимараты (1629 — 54), арх. Ш. Лемерсье)], Жеңіс аркалары, көпірлер салынды. Қала сыртындағы замоктардың сырт бейнесі өзгеріп, сарайлары мен қызмет ғимараттары, саябақтары бар кешендерге айналды. Олардың ішіндегі әйгілісі — Версаль сарайы болды (арх. Л. Лево, Ж. Ардуэн — Мансар, саябақты жобалаушы — А. Ленотр). 17 ғасырдың ортасынан бастап бейнелеу өнерінде классицизм жетекші жағдайға ие болды. Париж бен Версальдағы сарайларды безендірудің орасан зор жұмыстарына басшылық еткен, “үлкен стиль” бағытының алыбы Ш. Лебрен болды. 18 ғасырдың бас кезіндегі кескіндемеде А.Ваттоның нәзік психологизм мен поэзияға толы туындылары салынды. Ватто шығармаларының сырт көрінісін рококо стилі қабылдағанмен (Ф. Буше), оның шын мәніндегі мұрагері француз реализмі (М. К. Латур, Ж.Б. Шарден, А. Гудон, М. Э. Фальконе) болды. 18 ғасырдың 2-жартысындағы сәулет өнерінде классицизм дәстүрлері қайта жаңғырды. Азаттық үшін күрескен көне заман батырларын, кейінірек революция қаһармандарын дәріптеген (Ш. Л. Давид) революцияшыл классицизм пайда болды. Наполеон империясы кезінде ампир стилі (Ш. Ф. Шлырен, Ш. Персье, П. Фоншен) үстемдік алды. Оған 1820 — 30 жылдардағы өнер шеберлері (Т.Жерико, Э.Делакруа, мүсінші Ф.Рюд) қарсы шығып, 1830 — 60 ж. сыншыл реализмнің ([[Оноре Викторьен Домие|О.Домье]]), реалистік ұлттық пейзаждың (К. Коро, барбизон мектебі өкілдері) гүлденуіне жағдай жасады. 1848 жылғы революциядан кейін еңбек адамын мадақтаған реалистік шығармалар ([[Гюстав Курбе|Г. Курбе]], Ж. Ф. Милле) дүниеге келді. 19 ғасырдың 2-жартысында сәулет өнерінде эклектизм етек алды, сондай-ақ темір-бетонды құрылымдар (А. Т. Эйфель) қолданыла бастады. Импрессионизмнің пленяр ([[Клод Моне|К. Моне]], [[Камиль Писсарро|К.Писсарро]], А.Сислей), жаңа импрессионизм (Ж. Сера, П. Синьяк) және постимпрессионизм ([[Ван Гог]], [[Поль Гоген|П. Гоген]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]], П.Сезанн) бағыттары жаңа бейнелеу тәсілдерімен ([[Эдуард Манэ|Э. Мане]], Э. Дега, [[Пьер Огюст Ренуар|О. Ренуар]], мүсінші [[Огюст Роден|О. Роден]]) байи түсті. 20 ғасырдың бас кезінде О.Перре темір-бетон құрылымдарды қолданып, [[Ле Корбюзье]], т.б. қазіргі заманғы сәулет өнерінің тиімді қағидаларын жетілдіре түсті. 20 ғасырдағы құрылыс ісіне әр түрлі құрылыс материалдары (темір-бетон, шыны, металл, пластмасса, т. б.) батыл түрде қолданылды (Э.Бодуен, М.Лодс, А.Люрса, П.Ваго, Б.Зерфюс). Бірқатар қалаларды жаңа жобалармен қайта салу жүзеге асырылды ([[Гавр]], [[Сен-Дени (Сена-Сен-Дени)|Сен-Дени]], т. б.). 20 ғасырдың басында бейнелеу өнерінде көптеген жаңа ағымдар: фовизм ([[Анри Матисс|А.Матисс]], А.Дерен, М.Вламинк), кубизм ([[Пабло Пикассо|П.Пикассо]], Ж.Брак, Ф.Леже), [[дадаизм]] (М.Дюшан), [[сюрреализм]] (И. Танги), т. б. пайда болды. А. Майоль, А. Бурдель, Ш. Деспио өміршең, терең мазмұнды мүсіндер жасады. 2-дүниежүз. соғыстан кейін жаңа реализм қозғалысы (А.Фужерон, Б.Таслицкий) белең алды. Франция сән және қолданбалы өнер бұйымдарымен де (мата, жиһаз, керамика, шпалер, шыны, эмаль, шілтер, зергерлік бұйымдар, т.б.) даңқы шыққан ел. Елдің музыка мәдениетінің негізін құрайтын француз халық әндері өз бастауын қазіргі Франция аумағын мекендеген кельт, галл және франк тайпаларының ән-жырларынан алады. 9 ғ-да музыканың дамуына монастырьлар мен замоктардың жанындағы әншілік мектептері (метриздер) маңызды рөл атқарды. Мұнда шәкірттерді ән айтуға, әр түрлі аспаптарда ойнауға үйретті. Сонымен бірге негізгі орындаушылары менастрельдер мен жонглерлер болған халықтық өнер де дамыды. Олар көрермендерге балладалардың мазмұнын баяндады, тәлім-тәрбиелік және күлдіргі әндер орындап, ұрмалы-соқпалы, үрлемелі аспаптардыің сүйемелдеуімен көңілді билер биледі. 11 — 13 ғ-ларда кезбе әншілер-трубадурлардың өнері гүлденді. 1528 ж. П.Аттеньян Парижде зайырлық вокалдық шығармалар мен аспаптық пьесалар (дауылпаз, клавесин, спинет, арфа, гитараға, үрлемелі аспаптарға арналған) жинақтарын шығаратын муз. баспаның негізін қалады. 1581 ж. италиялық Б.Бальтазарини Луврда “Патшайымның комедиялық балеті” атты француздың бірінші балет спектаклін қойды. Парижге Венеция мен Болоньядан сазгерлер мен опералық труппалар шақырылды. Алғашқы француз операларының бірін ақын П.Перренмен біріге отырып сазгер Р.Камбер жазды (“Пастораль”, 1659). Олар 1669 — 71 ж. тұрақты опера театрын ұйымдастырды (кейіннен “Гранд-опера”). 18 ғасырдың ортасында симфония пайда болды (Ф. Ж. Госсек). 1830 — 40 ж. [[Париж]] өзіне басқа елдердің музыканттарын тартқан дүниежүз. орт-тардың біріне айналды. Мұнда сазгерлер Ф. Лист пен Ф. Шопен, әншілер П. Виардо-Гарсиа мен М.Малибран өз шеберліктерін шыңдап, шығарм. табыстарға жетті. 19 ғасырдан бастап француздық скрипка және вокалдық мектептері дүние жүзіне танымал болды. 1828 жылдан Париж консерваториясы қоғамының концерттері өткізіліп тұрды, 1835 ж. әуесқойлардың хор қоғамы — “Орфеон” ұйымдастырылды. 19 ғасырдың 1-жартысында романтик.-бағдарламалық симфонизмді жасаушы (“Фантастикалық симфония”, 1830) әйгілі сазгер, дирижер және сыншы Г.Берлиоздың даңқы шықты. Кафе-концерттер, театрлық ревю, шансонье, канкан өнерімен әуестену күшейді. Оперетта жанрының көрнекті өкілдері — [[Жак Оффенбах|Ж. Оффенбах]], Ш. Лекок, Р. Планкет, Ф. Эрве, т. б. болды. 19 ғасырдың 2-жартысында француз операсында реалистік ағым күшейіп, лирикалық опера жанры қалыптасты. Ол әсіресе, [[Шарль Гуно|Ш. Гуноның]] шығарм-нда кемеліне келтірілді (“Фауст, 1859, “Ромео мен Джульета”, 1867). Лирикалық опералар 1851 ж. Парижде ашылған “Лирикалар театрында” қойылды. Бұл жанрда А. Тома (“Миньон”, 1866, “[[Гамлет]]”, 1868), Ж. Массне (“Манон”, 1884), [[Шарль-Камиль Сен-Санс|К. Сен-Санс]] (“Самсон мен Далила”, 1877), Л. Делиб (“Лакме”, 1883) көзге түсті. Француз музыкасындағы опералық реализмнің шыңы — [[Жорж Бизе|Ж. Бизенің]] шығармашылығы еді. Орындау шеберлігі аса жоғары симфониялық оркестрлер құрылды. (Ш. Подлу, 1861). 20 ғасырдың бас кезінде француз музыкасында импрессионизм бағыты белең алды. Бұл бағыттың негізін қалаушы [[Клод Дебюсси]] еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін неоклассицизм, экспрессионизм бағыттары бекіді. Сазгер Э.Сати драматургиялық кескіндемеші Ж.Кокшомен бірге жас сазгерлердің импрессионизмге қарсы қозғалысын басқарды. Олардың жолын қуушы сазгерлер А.Онеггер, [[Дариюс Мийо|Д.Мийо]], Ф.Пуленк, Ж.Орик, Л.Дюрей, Ж. Тайфер “Алтылық” деп аталатын шығарм. бірлестік құрылды. Оларға [[Игорь Стравинский|И. Ф. Стравинскийдің]] музыкасы мен Еуропада алғаш пайда болған америка джазы елеулі ықпал етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа бағыттар пайда болды. 20 ғасырдағы аса танымал француз орындаушыларының қатарына: дирижер — К. Шевильяр, П. Монше, И. Маркевич, А.Клюишенс, Ш.Мюнш, Л.Форестье, П.Паре, Ш.Брюк, С.Бодо, Ш.Маршинон, П.Булез; пианиношылар — Л.Дьемер, И.Нат, А. Корто, М. Лонг, Р. Казадезюс, С. Франсуа, Ж. Б. Помье, М.Бришольери, М.Ааз; скрипкашылар — Жак Тибо, З. Франческатти, Ж.Неве; виоленчельшілер — П.Фурнье, П.Тортелье, әншілер — Д.Дюваль, Ж.Креспен, Ж.Жириду; шансонье — А.Брюан, М. Шевалье, Мистангет, [[Эдит Пиаф|Э.Пиаф]], [[Серж Реджани|С. Реджани]], [[Жильбер Беко|Ж. Беко]], Ш. Трене, Ж. Брассенс, М. Матье, П. Каас, [[Джо Дассен|Д. Дассен]], т.б. жатады. Ағайынды Л. және О.Люмьерлер ойлап тапқан кинематограф өнерінің көпшілік алдындағы тұңғыш сеансы (“Поездың келуі”, “Сәбиді емізу”, т. б.) Парижде 1895 ж 28 желтоқсан күні болды. Француз киносының бастапқы кезеңінде шеберлікті қажет ететін қиын көріністерді түсіруді ойлап табушы, “кинофеерия” авторы Ж.Мельес кино саласында жұмыс істеуге көрнекті драматургтерді, театр актерлері мен сазгерлерді тартқан “Фильм дар” фирмасы маңызды рөл атқарды. М.Линдердің қатысуымен түсірілген кинокомедиялар, Л.Фейадтың арандатушылық топтамалары дүние жүзіне танымал болды. Біріш дүниежүзілік соғысқа дейін француз киносы дүние жүзіндегі бүкіл кино өнімдерінің 90%-ға жуығын шығарды (“Пате” және “Гомон” фирмалары). Соғыстан кейінгі жылдары “Авангард” деп аталған, құрамына Л. Деллюк, А. Ганс, М. Л. Эрбье, Ж. Дюлак сияқты кино теориктері мен шеберлері енген топ құрылды. “[[Авангард]]” қозғалысына қосылған реалист режиссерлердің бір тобы өнердің басқа түрлерінде қалыптасқан дәстүрлерге сүйене отырып, бірқатар мәнді туындыларды көрермендер назарына ұсынды. Дүниежүзілік киноның үздік үлгілерін насихаттайтын киноклубтар пайда болды. 1930 жылдан бастап дыбысты фильмдер шыға бастады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Франция кино шеберлерінің “Жаңа толқын” атты тобы пайда болды. Киноның көркемдік шеберлігі жетілдіріліп, қысқа мерзім ішінде киноға 150-ден аса жаңа режиссерлер келді. Олардың ең әйгілі туындылары Кристиан-Жактың “Фанфан-Тюльпан” (1952), “Заңның аты заң” (1958), П.Этекстің “Йо-йо” (1965), т.б. болды. 20 ғ-дың 2-жартысындағы неғұрлым әйгілі француз киноактерлерінің қатарына Ж. Моро, Ж. Л. Трентиньян, Ж. П. Бельмондо, К. Денев, [[Ален Делон|А. Делон]], [[Жирардо|А. Жирардо]], [[Депардье|Ж. Депардье]], [[Рено]], [[Маре|Ж. Маре]], [[Ришар|П. Ришар]], т. б. жатады. Францияда режиссерлер, операторлар мен басқа да кино мамандарын даярлаумен 1943 ж. ұйымдастырылған жоғарғы кино білімі институты айналысады. Жылына 300-дей әр түрлі фильмдер түсіріледі. 1972 ж. Кино тарихының музейі ашылды. 1946 жылдан бастап Канны қаласында Халықараралық кинофестиваль өткізіліп тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Франция |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Франкофония |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Франция|*]] 4x6pfk65o5th8rnqluz26nmf4hsr7dm Перу 0 6150 3606222 3568171 2026-05-18T08:08:31Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды. Перуда Вице-президент лазаумым жоқ. 3606222 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Перу Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-es|República del Perú}}<br>{{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}}<br>{{lang-ay|Piruw Suyu}} |Атау септігі = Перу |Елтаңба = Escudo nacional del Perú.svg |Байрақ = Flag of Peru.svg |Ұраны = Somos libres, seámoslo siempre (Біз боспыз, әрдайым болайық) |Әнұранның аты = Somos libres, seámoslo siempre |Аудио = United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg | lat_dir = S | lat_deg = 8 | lat_min = 48 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 74| lon_min = 58 | lon_sec = 0 | region = PE | CoordScale = 10000000 |Картада = Peru (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[28 шілде]] [[1821 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Испания]]-дан |Тілі = [[испан тілі]] — мемлекеттік тіл, американдық үндістердін халқының басымдылығымен өңірлерде ресми тілдер бар [[кечуа тілі]], [[аймара тілі]] және басқа да жергілікті тілдер<ref>http://www.tc.gob.pe/constitucion.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102201958/http://www.tc.gob.pe/constitucion.pdf |date=2013-11-02 }}</ref> |Мемлекеттік діні = зайырлы мемлекет |Астанасы = [[Сурет:Coat of arms of Lima.svg|20px]]&nbsp;[[Лима]] |Ірі қалалары = Лима, [[Арекипа]], [[Трухильо (Перу)|Трухильо]] |Басшы қызметі = [[Перу президенті|Президенті]]<br />[[Перу премьер-Министрі|Премьер-Министрі]] |Басшылары = [[Хосе Мария Балькасар]]<br>[[Эрнесто Альварес Миранда]] |Жер аумағы = 1 285 216 |Жер аумағы бойынша орны = 19-шы |Судың үлесі = 0,41 |Этнохороним = перулер перуандықтар |Жұрты = 32 495 510<ref>{{Cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro_1.pdf|title=Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población Total, por Años Calendario y Edades Simples, 1950–2050|trans-title=Peru: Estimates and Projections of Total Population, by Calendar Years and Simple Ages, 1950-2050|publisher=National Institute of Statistics and Informatics|date=September 2009|format=PDF|language=Spanish}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 43-ші |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 31 237 385 |Санақ жылы = 2017 |Халық тығыздығы = 23 |Тығыздық бойынша орны = 198-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 458,389&nbsp;млрд.<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=36&pr.y=7&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=293&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Peru |publisher=International Monetary Fund}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 36-шы |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 14,252<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 85-ші |ЖІӨ (номинал) = 239,218&nbsp;млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 41-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 7,118<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 80-шы |АДИ = {{өсім}} 0,750<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 89-шы |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Перу жаңа солі]] (PEN, код 604) |Интернет үйшігі = [[.pe]] |ISO = PER |Телефон коды = 51 |Уақыт белдеуі = [[UTC−5:00]] |Түсініктемелер = }} '''Перу''' ({{lang-es|Perú}}, {{lang-qu|Piruw}}, {{lang-ay|Piruw}}), ресми атауы — '''Перу Республикасы''' ({{lang-es|República del Perú}} {{IPA|[reˈpuβlika ðel peˈɾu]}}, {{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}} {{IPA|[piˈruw ˈmama ˈʎaχta]}}, {{lang-ay|Piruw Suyu}} {{IPA|[piˈruw ˈsuju]}}) — Оңтүстік Америка құрлығының батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы 1,28 млн. км², астанасы — [[Лима]] қаласы. Халқы 33,3 млн-ға жуық (2021), 50%-ын — перуліктер (испан тілді метистер, креолдар), 49%-ын үндістер, 1%-ын жапондар мен америкалықтар құрайды. Ресми тіл есебінде испан және жергілікті үндістердің [[кечуа]] мен [[аймара]] тілдері қолданылады. Тұрғындарының 90%-ы — католиктер. Мемлекет басшысы — президент, үкімет басшысы — Министрлер Кеңесінің төрағасы. Жоғары заң шығарушы органы — бір палаталы демократиялық конгресс. Ұлттық мейрамы — Тәуелсіздік күні — 28 шілде (1821). Әкімш. жағынан 24 департамент пен 1 конституц. провинцияға бөлінеді. Ақша бірлігі — жаңа соль. Перу БҰҰ-ның (1945), Америка мемлекеттері ұйымының (1948) мүшесі. == География == [[Сурет:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|thumb|alt=A.|[[Мачу-Пикчу]]]] Перудің табиғаты әр алуан. Тынық мұхитының жағалауын бойлай тар, шөлді жазық — коста созылып жатыр. Шығысында [[Амазона]] өзені алабына жататын жазықта сельва орналасқан. Перудің орталығында негізгі тау тізбектері — Батыс, Орталық және Шығыс [[Кордильера]]дан құралатын [[Анд]] тауларының биік әрі құз жартасты бөлігі — сьерра орналасқан. Ең биік нүктесі — Уаскаран тауы (6768 м). Елдің оңтүстігінде вулкандар да бар, олардың ішіндегі ең биігі — Мисти (5822 м). Ең ірі өзен — Амазона (Мараньон, Путумайо, Укаяли сияқты салалары бар). Климаттық жағдайы үш түрлі. Жазықтардағы жылдық орташа температура 24 — 27С, жауын-шашын мөлш. 3000 мм-ге дейін жетеді. Жауын-шашын желтоқсан мен мамыр аралығында көп түседі. Анд тауларының шығыс беткейлерінде тропик. ормандар өседі. Мұнда биіктік 10 — 14 м-ге дейін жететін ағаш тәрізді қырыққұлақтар, зәулім [[бамбук]]тер, [[қына бұтасы]], [[мүк]] пен [[орхидея]]лар кездеседі. Сельваны өсімдіктердің 20000-нан астам түрлері кездесетін ылғалды, шетсіз-шексіз экваторлық орман алып жатыр. Жан-жануарлардан [[лама]]лар, [[ягуар]]лар, [[маймыл]]дар, құстардың көптеген түрлері кездеседі. Сельвада сонымен қатар жер бетіндегі ең үлкен жылан — [[анаконда]] да кездеседі. Жер қойнауында [[мыс]], [[алтын]], [[мұнай]], [[күміс]], [[темір]] кентасы сияқты кен байлықтары мол. == Тарих == [[Сурет:Sinking of the Esmeralda during the battle of Iquique.jpg|thumb|alt=A.|Теңiздегiсi Чили және Перудiң аралығында қорық,1879]] Перуан жеріндегі адамдардың қатысуының ең алғашқы дәлелдері б.з.д. 9 ғасырда жазылған. Андалық қоғамдар ауыл шаруашылығына негізделген, суару және террастау сияқты техниканы қолдана отырып; түйе шаруашылығы және балық аулау маңызды болды. Ұйым өзара қарым-қатынасқа және қайта таратуға негізделген,<ref>{{cite journal|doi=10.2307/971715|jstor=971715|title=Archaism or Tradition?: The Decapitation Theme in Cupisnique and Moche Iconography|author=Cordy-Collins, Alana |volume =3|issue =3|date= 1992|pages= 206–220|journal=Latin American Antiquity |issn = 1045-6635 }}</ref> себебі бұл қоғамдарда нарық немесе ақша туралы ұғым болмады.<ref>UNESCO [http://whc.unesco.org/en/list/330 Chavin (Archaeological Site)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160508102511/http://whc.unesco.org/en/list/330 |date=8 May 2016 }}. Retrieved 27 шілде 2014</ref> Перудағы ең байырғы белгілі комплексі, Норт Чико өркениеті, б.з. 3000-800 жылдар аралығында Тынық мұхит жағалауы бойында дамыды. Бұл ерте кезеңдерде Перудің барлық жағалаулары мен Андалық аймақтарының айналасында пайда болған археологиялық мәдениеттер болды. Перудың Тынық мұхит жағалауы бойында, 1000-нан 200-ге дейінгі кезеңде өсіп келе жатқан квинисникалық мәдениет ертерек Инкан мәдениетінің үлгісі болды. [[File:Moche portrait ceramic Quai Branly 71.1930.19.162 n2.jpg|thumb|upright|5 ғасырдағы Моче керамикалық ыдысы адамның басын бейнелейді.]] Перу аумағы [[Инк мемлекеті|инктер өркениетінің]] орталығы ретінде белгілі. 1532 — 36 жылдары испан конкистадорлары инктер империясын бағындырды. 1543 жылы [[Оңтүстік Америкада]]ғы барлық испан отарларын біріктірген Перу вице-корольдігі құрылды. 1821 жылы ұлт-азаттық қозғалыс нәтижесінде ел тәуелсіздігі жарияланды. 1825 жылы елден [[Боливия]] (Жоғары Перу) бөлініп шықты. Тынық мұхит соғысында (1879 — 83) Перу Боливия мен [[Чили]]ге қарсы соғысып, селитра кендеріне бай аумақтың бір бөлігінен айырылып қалды. 20 ғасырда Перу АҚШ капиталына тәуелді аймақтардың біріне айналды. Халық тұрмысы нашарлап, бірнеше рет әскери төңкеріс болып өтті. 1985 жылы ел тарихында тұңғыш рет еркін сайлау жүргізілді. 1990 жылы президент болып сайланған жапон иммигрантының ұлы А.Фухимори елде қатаң үнемдеу тәртібін енгізді, ал 1992 жылы парламентті таратып, конституцияның әрекет етуін уақытша тоқтатты. ===Босату және отарлау кезеңі=== Atahualpa (сондай-ақ Atahuallpa), соңғы Сапа Инка император болды, ол өз әкесі Инктер Уаскер Capac қайтыс болған азаматтық соғыс оның егде інісі Huáscar жеңіп және оны орындайды. 1532 жылы желтоқсанда [[Франциско Пизарро]] бастаған [[конкистадорлар]] партиясы Каджамарка шайқасында Инка императоры Атахуалпаны жеңіп, басып алды. Испанның Инка империясының жаулауы Америкадағы испан колонизациясындағы ең маңызды науқандардың бірі болды. Жылдар алдын-ала барлау және әскери қақтығыстардан кейін, бұл онжылдықтар бойы күрескен, бірақ испандық жеңіске жетіп, Перу қаласындағы [[Лима]]дағы астанасы, Қала патшасы «. Инктер империясының жаулап алынуы американдық қарсылықты тоқтату үшін испан күштерінің жағдайында болғандай, барлық әмбебаптықта, сондай-ақ Амазонь бассейніне экспедицияларға себеп болды. [[1572 жыл]]ы Вилькабамбадағы испандықтар Нео-Инка мемлекетін жойған кезде, соңғы Инка қарсылықтары басылған болатын. == Экономика == [[Сурет:Callao.jpg|thumb|alt=A.]] Перу тау-кен және балық өнеркәсібі дамыған ауыл шаруашылықты ел. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдары: [[мақта]], [[қант]] құрағы, [[кофе]], [[какао]], [[күріш]], [[картоп]], жүгері. Ауыл шаруашылығында еңбекке жарамды халықтың 35%-ы жұмыс істейді. Өнеркәсіптің маңызды салалары — мұнай, қорғасын, мырыш, күміс (Перу күміс өндіруден дүние жүзінде 3-орын алады), мыс өндіру, автомобиль мен кеме жасау. Сыртқа мыс, [[мырыш]], алтын, балық өнімдерін шығарады. Импортының негізін машиналар мен құрал-жабдықтар, минералдық ресурстар құрайды. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. 4390 АҚШ долл-на тең. Негізгі сауда серіктестері: [[АҚШ]], [[Аргентина]], [[Колумбия]], [[Бразилия]], [[Жапония]]. ==Перуліктер== (өз атауы — перуано) — Перу мемлекетінің негізгі халқы. АҚШ, Испания, ГФР, сондай-ақ Латиналық Америка елдерінде тұрады. Жалпы саны 12,5 млн. адам (2003). Испан және [[кечуа]] тілдерінде сөйлейді. Көпшілігі католик дінін, аздаған бөлігі дәстүрлі діни наным-сенімдерді ұстанады. Перуліктердің этн. негізін инктер билеген кечуа тайпалар бірлестігі құрған. 1532 — 36 жылдары испан отаршылары жаулап алғаннан кейін Перуліктер испан, креол (испандықтар ұрпақтары), испан-үндіс тектес метистер мен үндістер секілді этносаралық топтарға бөлінді. 16 — 17 ғасырларда үндістер саны отарлық саясат әсерінен күрт азайды. 19 ғасырда бірте-бірте Перуліктер ұлт болып қалыптаса бастады. Кейбір ғалымдар Перуліктер деп Перуліктердің тек испан тілді тұрғындарын ғана айтады. Дәстүрлі мәдениетінде еур. ықпал басым. Баспаналарын саз кірпіштерден тұрғызып, төбесін жүгері сабақтарымен жабады. Теңіз жағалауында тұратын халық үйді күйдірілген кірпіштен тұрғызады. Үндістер [[пончо]], [[күртеше]] секілді ұлттық киімдерді әлі күнге дейін киеді. Тағамдары, негізінен, жүгері мен картоптан дайындалады. Оған лама, қой және сиыр етін қосады. Сүйікті сусындары — жүгеріден дайындалған писко мен чича (сыраның бір түрі). Қолөнерінде үндістік және испандық дәстүрлер сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} {{Навигациялық блок |тақырып = Перу |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Оңтүстік Америка елдері |Америка мемлекеттері ұйымы |Анд қоғамы |Оңтүстік Америка ұлттары одағы |Меркосур }} [[Санат:Перу|*]] cwpwzoh6s0pd8mri0bk0ukawq0a15he Чили 0 6160 3606232 3545571 2026-05-18T08:38:30Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды 3606232 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Чили Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-es|República de Chile}} |Септік = |Елтаңба = Coat of arms of Chile.svg |Байрақ = Flag of Chile.svg{{!}}border |Ұраны = Por la razón o la fuerza<br>({{tr-es|Данаылқ пен күш}}) |Әнұранның аты = Himno Nacional |Аудио = United States Navy Band - National Anthem of Chile.ogg |lat_dir = S|lat_deg =37 |lat_min =56 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =72 |lon_min =20 |lon_sec = 0 |region = CL |CoordScale =18000000 |Картада = CHL orthographic (+all claims).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[18 қыркүйек]] [[1810 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Испания]]дан |Тілі = [[Чили испан тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Сантьяго]] |Ірі қаласы = Сантьяго |Басшы қызметі = [[Чили президенттерінің тізімі|Президенті]] |Басшылары = [[Хосе Антонио Каст]] |Жер аумағы = 756 096.3<ref name="ce2006">{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |title=Compendio estadístico 2006 |accessdate=29 November 2007 |format=PDF |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 37-ші |Судың үлесі = 1,07 |Этнохороним = |Жұрты = {{өсім}} 17 789 267<ref name="cia">{{cite web|title=Chile|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ci.html|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=2017-06-04|language=en}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 65-ші |Сарап жылы = 2017 |Санақ бойынша халық саны = 17 574 003<ref name="population">{{cite web|url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf|title=RESULTADOS CENSO 2017|work=RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017|publisher=National Statistics Institute|date=1 January 2018|accessdate=18 January 2017}}</ref> |Санақ жылы = 2017 |Халық тығыздығы = 24 |Тығыздық бойынша орны = 198-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 507 млрд.<ref name="imf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=71&pr.y=12&sy=2019&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=228&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|work=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=International Monetary Fund|title=Chile|accessdate=5 January 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 42-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 27,058<ref name="imf" /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 53-ші |ЖІӨ (номинал) = 305 млрд.<ref name="imf" /> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 38-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 16,277<ref name="imf" /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 41-ші |АДИ = {{өзгеріссіз}} 0,843<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=Human Development Indices and Indicators 2018 Statistical Update |date=14 September 2018 |accessdate=15 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 44-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Чили песосы]] |Интернет үйшігі = [[.cl]] |ISO = |Телефон коды = 56 |Уақыт белдеуі = |Түсініктемелер = }} '''Чили''' ({{lang-es|Chile}}, ресми атауы — '''Чили Республикасы''' ({{lang-es|República de Chile}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ˈʧile]}})) — [[Оңтүстік Америка]]да орналасқан мемлекет. Чилидің ұзындығы 6435 км жағалау сызығы бар және Чили теңізі деп аталатын іргелес теңіз кеңістігіне ерекше құқығы бар, оған төрт аймақ кіреді, Фумақтық сулар (120,827 км²), іргелес аймақ (131,669 км²), ерекше экономикалық аймақ (3,681,989 км²) және тиісті континенттік қайраң (161 338 км²). Астанасы-[[Сантьяго]]. Ресми тілі — испан тілі. Чили-біртұтас мемлекет. Чили-БҰҰ (1945), ХВҚ (1945), ХҚДБ (1945), ОАГ (1948), ДСҰ (1995), [[МЕРКОСУР]] (1996, Қауымдастырылған мүше) мүшесі. == Этимологиясы == Тарихшы Хосе де Акоста атап өткендей, кечуа тіліндегі "Chile" сөзі "суық"дегенді білдіреді немесе "шектеу". Басқа нұсқа бойынша, бұл Чили аумағындағы негізгі алқап деп аталды. "Чили"атауының грамматикалық түрі туралы мәселе ерекше назар аударуға тұрарлық. Егер мемлекет туралы айтатын болсақ, Чили сөзі — орта буын. Егер бұл ел болса ("Чили Оңтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауында тар жолақпен созылған..."), онда — әйел. == Географияcы == Чили ұзын және тар ел, [[Тынық мұхит|Тынық мұхитының]] жағалауында [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] батыс жағалауында орналасқан. Оның географиясы өте алуан түрлі және бірнеше аймақтарға бөлінеді: Солтүстік Чили (Норте Гранде және Норте Чико), Орталық Чили, Оңтүстік Чили, Антарктикалық Чили. [[Атакама|Атакама шөлі]] – әлемдегі ең құрғақ шөлдердің бірі. Бұл аймақта мыс, нитрат және басқа да минералдардың мол қоры бар. [[Анд таулары|Анд тауларының]] жоғары жазықтығы, вулкандар мен тұзды көлдер бар. === Географиялық ерекшеліктер === * '''Анд таулары:''' Чилидің шығыс шекарасы бойымен созылып жатады, вулкандар мен жоғары биіктіктер бар. * '''Тынық мұхиты:''' Елдің батыс жағалауын бойлай жатады. * '''Атакама шөлі:''' Әлемдегі ең құрғақ шөлдердің бірі. * '''[[Патагония]]:''' Оңтүстіктегі таулы және шөлді аймақ. == Tарихы== === Ерте замандар === Чили тарихы шамамен 13000 жыл бұрын аймақтың қоныстануынан басталады. Испандықтар шапқыншылығына дейін Чилидің солтүстік бөлігінде кечуа мен аймара үнді халықтары, орталық бөлігінде — мапуче, оңтүстігінде — алакалуфтар, ягандар және оналар, олар фуегин этникалық тобына жататын. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Чилидің солтүстік бөлігін (Мауле өзеніне дейін) инкалар жаулап алды. Мауле өзенінің оңтүстігінде мапуче тайпалары инкаларға бағынбады, оларға қатты қарсылық көрсетті. 1536 жылы испан конкистадоры Диего де Алмагро Чилиге алғашқы экспедиция жасады. 1541 жылы Педро де Вальдивия Сантьяго де Чили қаласын құрып, Испанияның Чилидегі отарының негізін қалады. Испандардың мапуче тайпаларымен ұзақ және қанды соғыстары жүрді, олар испандардың толық бағындыруына қарсы тұрды. 1818 жылы Чили Испаниядан тәуелсіздігін алды. === Пиночет дәуірі === Аугусто Пиночеттің Чилидегі диктатурасы (1973-1990) – ел тарихындағы ең қараңғы кезеңдердің бірі. Ол 1973 жылы 11 қыркүйектегі әскери төңкеріс нәтижесінде билікке келді, сол кезде сайланған президент Сальвадор Альенде өлтірілді. Пиночет барлық билікті өзіне шоғырландырып, парламентті таратып, саяси оппозицияны басып-жаншты. Адам құқықтарының жүйелі бұзылуы орын алды. Пиночет режимі өзін “коммунизмге қарсы күресте” деп атай отырып, коммунистерге, солшылдарға және басқа да оппозиция мүшелеріне қарсы қысым көрсетті. Мыңдаған адамдар өлтірілді, жоғалды немесе қиналып, жазаланды. “Караванелас” деген лақап ат алған өлім жазасына кесілгендердің денелері теңізге тасталды. 1980 жылы жаңа конституция қабылданды, ол Пиночетке күшті билік беріп, оның 8 жыл мерзімге президент болып сайлануына мүмкіндік берді. Пиночет режимі халықаралық деңгейде айыптауға ұшырады, адам құқықтарының бұзылуы үшін сынға алынды. 1988 жылы референдум өткізіліп, Пиночеттің билігі аяқталды. Ол 1990 жылы биліктен кетті, бірақ өзіне қарсы қылмыстық іс қозғалуына дейін сенаттың өмір бойы сенаторы болып қалды. Пиночеттің диктатурасы Чили қоғамына ауыр зардаптар тигізді, оның салдары бүгінге дейін сезіліп келеді. == Климаты == Чилидің климаты оның географиялық орналасуына байланысты өте алуан түрлі. Ұзын және тар пішіні, Анд тауларының болуы және Тынық мұхитының жақындығы климаттың аймақтық айырмашылықтарына әсер етеді. Атакама шөлінде жауын-шашын өте аз, күндізгі температуралар өте жоғары, ал түнде температуралар төмендейді. Күн сәулесі қатты. Жағалаудағы суық ағыстар температураны төмендетеді. Оңтүстігінде жыл бойы өте суық және желді ауа-райы басым. == Халқы == Чили халқы шамамен 19 миллион адамнан тұрады (2023 жылғы деректер бойынша). Олардың этникалық құрамы және мәдениеті өте алуан түрлі. === Этникалық құрам === Чили халқының негізгі бөлігін метистер (европалықтар мен туземдік халықтардың араласқан ұрпақтары) құрайды. Сонымен қатар, европалық тектегі адамдар (негізінен испандықтар), туземдік халықтар (мапуче, аймара және басқалары) және басқа да этникалық топтардың өкілдері бар. Ең үлкен туземдік топ – мапуче халқы. Соңғы жылдары иммиграцияның артуына байланысты, Чилиде басқа да этникалық топтардың өкілдерінің саны да артуда. === Тіл === Ресми тіл – испан тілі. Мапуче тілі де кеңінен қолданылады, бірақ негізінен мапуче халқы арасында. Католик діні Чилиде басым, бірақ басқа да діндердің өкілдері де бар. Соңғы жылдары діни сенімдердің әртүрлілігі артуда. == Әкімшілік бөлінісі == [[сурет:Chile, administrative divisions - ru - colored.svg|thumb|350px|Чили аймақтары]] Чили 16 облысқа бөлінеді, жалпы 56 провинция, 348 село бар. {| class="wikitable sortable" !Облыс !Орталығы |- |Арика-и-Паринакота |[[Арика]] |- |Тарапака |Икике |- |Антофагаста |Антофагаста |- |Атакама |Копьяпо |- |Кокимбо |Ла-Серена |- |Вальпараисо |[[Вальпараисо]] |- |Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс |Ранкагуа |- |Мауле |Талька |- |Ньюбле |Чильян |- |Био-Био |Консепсьон |- |Араукания |Темуко |- |Лос-Риос |Вальдивия |- |Лос-Лагос |Пуэрто-Монт |- |Айсен-дель-Хенераль-Карлос-Ибаньес-дель-Кампо |Койайке |- |Магальянес-и-ла-Антарктика-Чилена |Пунта-Аренас |- |Сантьяго |Сантьяго |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Чили |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Оңтүстік Америка елдері |Америка мемлекеттері ұйымы |Анд қоғамы |Оңтүстік Америка ұлттары одағы |Меркосур }} [[Санат:Чили|*]] 2lz2vc5916wwit4r30wh1xoig9aarwe Боливия 0 6172 3606233 3558453 2026-05-18T08:39:52Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды 3606233 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Көпұлтты Боливия мемлекеті |Шынайы атауы = {{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}}<br>{{lang-qu|Buliwya Achka nasyunkunap Mama llaqta}}<br>{{lang-ay|Wuliwya Suyu}}<br>{{lang-gn|Tetã Volívia}} |Септік = |Елтаңба = Coat of arms of Bolivia.svg |Байрақ = Flag_of_Bolivia_(state).svg |Ұраны = ¡La unión es la fuerza!<br>({{tr-es|Бірліктің арты күш!}}) |Әнұранның аты = Bolivianos, el hado propicio |Аудио = | lat_dir = S | lat_deg = 16 | lat_min = 42 | lat_sec = 43 | lon_dir = W | lon_deg = 64 | lon_min = 39 | lon_sec = 58 | region = BO | CoordScale = |Картада = Bolivia (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[6 тамыз]] [[1825 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Испания]]дан |Тілдері = [[испан тілі]], [[Кечуа тілі|кечуа]], [[Аймара тілі|аймара]], [[Гуарани тілі|гуарани]] және басқа 33 тіл. |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Сукре (қала)|Сукре]] (Конституция бойынша)<br />[[Ла-Пас]] (Мемлекеттік мекемелер орналасқан) |Ірі қалалары = [[Санта-Крус-де-ла-Сьерра]], [[Эль-Альто (Боливия)|Эль-Альто]], [[Ла-Пас]], [[Кочабамба]] |Басшы қызметі = [[Боливия президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />Вице-президенті |Басшылары = [[Родриго Пас Перейра]]<br />[[Эдманд Лара]] |Жер аумағы = 1 098 581 |Жер аумағы бойынша орны = 27-ші |Судың үлесі = 1,29 |Этнохороним = боливиялық, боливиялықтар |Жұрты = 11 428 245<ref name=imf>{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=58&pr.y=4&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=218&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=| title=Report for Selected Countries and Subjects | publisher=[[International Monetary Fund]] }}</ref> |Халық саны бойынша орны = 83-ші |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 10,4 |Тығыздық бойынша орны = 224-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 95,088 млрд. |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 92-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 8,320<ref name=imf/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 125-ші |ЖІӨ (номинал) = 45,045 млрд. |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 95-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 3,942 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 122-ші |АДИ = {{өсім}} 0,693<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archive-date=22 March 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 118-ші |АДИ деңгейі = |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Боливиано]] |Интернет үйшігі = [[.bo]] |ISO = |Телефон коды = 591 |Уақыт белдеуі = |Түсініктемелер = }} '''Боливия''' ({{lang-es|Bolivia}}, {{lang-qu|Buliwya}}, {{lang-ay|Wuliwya}}, {{lang-gn|Volívia}}), ресми атауы — '''Көпұлтты Боливия мемлекеті''' ({{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}} {{IPA|[esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]}}) — [[Оңтүстік Америка]]ның орталығындағы мемлекет. Боливия солтүстігінде және солтүстік-шығысында [[Бразилия]]мен, оңтүстік-шығысында — [[Парагвай]]мен, оңтүстігінде — [[Аргентина]]мен, оңтүстік-батысында және батысында — [[Чили]] және [[Перу]]мен. Теңізге шығатын жолы [[Чили]] 1879 жылы Антофагаста портын басып алғаннан кейін жоқ. == Тарихы == {{main|Боливия тарихы}} * [[1532]]—[[1538]] — қазіргі Боливия территориялары [[Франсиско Писарро]] мен [[Диего де Альмагро]] бастаған испандық [[конкистадор]]лар жаулап алады. * [[1542]]—[[1776]] — [[Испания|Испандық]] вице-патшалығы [[Перу]] Жоғарғы Перу атымен. Боливия аймағы испандық помещиктерге бөлініп берілді. Үндістер [[энкомьенда]] жүйесіне қосылды. * [[XVI]]—[[XVII]] ғасырлада — боливиялық [[Потоси]] қаласы Патшалық Аудиенциясы [[Сукре (қала)|Чаркас]] құрамында [[Кәрі Әлем]] мен [[Жаңа Әлем]]нің '''тұрғыны бойынша ең ірі қаласы''' (160000 тұрғын) әрі '''ең ірі әлемдік өндырыс орталығы''' болған<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/420 City of Potosí — UNESCO World Heritage Centre<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>(во времена разработки [[серебро|серебряных]] рудников).<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/07039511944669539732268/index.htm El mundo desde Potosí : vida y reflexiones de Bartolomé Arzans de Orsúa y Vela]</ref> [[Сурет:Potosi1.jpg|thumb|300px|left|Потоси қаласы]] * [[1776]]—[[1810]] —испандық вице-патшалық [[Рио-де-Ла-Плата]] құрамында. * [[1825]] — Жоғарғы Перу тәуелсіздік жариялауы. мемлекет Боливия деп [[Симон Боливара]] есімімен аталып кетеді. * [[1879]]—[[1883]] — [[Чили]]мен [[Екінші Тынықмұхиттық соғыс]], жеңіліспен аяқталып [[Тынық мұхит]]қа шығатын аймағынан айрылады және [[Атакама]] шөліндегі селитра кен орнынан да айрылады . * [[1903 жыл]] - қарашаның 17 Бразилиямен оған [[Акри]] штатын беру туралы келісімге қол қойылады. * [[1932]]—[[1935 жыл]] — Чако-Бореаль мұнай кен орны үшін [[Парагвай]]мен болған сәтсіз [[Чак соғысы]]. * [[1952 жыл]] — [[Пас Эстенсоро, Виктор|Виктор Пас Эстенсоро]] үкіметі қалайы өндірісін мелекеттендіруді бастатқан Боливия революциясы. * [[1964 жыл]] — генерал [[Баррьентос Ортуньо, Рене|Рене Баррьентосом Ортуньо]] бастаған әскери төңкеріс. Кейінірек, [[1966]] жылы, [[Баррьентос Ортуньо, Рене|Рене Баррьентос Ортуньо]] конституция бойынша президент болып сайланады. * [[1966]]—[[1967 жыл]] — [[Эрнесто Че Гевара]] партизандар тобымен басқаратын үкіметті құлату мақсатында көтеріліс ұйымдастырады. 1967 жылы қазанда [[АҚШ]] [[ОББ]] белсенді көмегімен үкімет армиясы Че Гевара жасақтарын жояды. * [[1969 жыл]] — президент [[Баррьентос Ортуньо, Рене|Рене Баррьентос Ортуньо]] авиаапатта өледі. [[Қыркүйектің 26]] әскери төңкеріс нәтижесінде генерал [[Овандо Кандиа, Альфредо|Альфредо Овандо Кандиа]] билікке келеді. * [[1970 жыл]] — [[7 қазан]]да әскери төңкеріс нәтижесінде генерал [[Хуан Хосе Торрес]] басқарған солшыл офицерлер билікке келді * [[1971 ж.]] — [[21 тамыз]]да полковник [[Бансер Суарес, Уго|Уго Бансером Суарес]] басқарған ([[1825 жыл]]ы 187ші рет) әскери төңкеріс орын алады * [[1978 ж.]] — Уго Банзер отставкаға кетуі. Жаңа президент [[Асбун Хуан Переда|Хуан Переда]] [[24 қараша]]да генерал [[Давид Падилья Арансибиа]] бастаған әскери-конституционалистермен тақтан тайдырылды. Ол 1979 жылы жалпы сайлау өткізуді тағайындайды<ref>[https://web.archive.org/web/20110812125443/http://news.mail.ru/politics/2652925/ Боливия из Республики превратилась в «Многонациональное государство».], «mail.ru», 10.06.2009</ref> == Мемлекеттік құрылымы == Республика. Мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — президент, 5-жылдық мерзімге халықпен сайланады. 2006 жылдың қаңтардың 22нен — [[Эво Моралес|Хуан Эво Моралес]]. Президент үкіметті басқарады, министрлер кабинетін тағайындайды, қарулы күштер жоғарғы басшысы болып табылады. Сайлау жай көп дауыс жинаған үміткер (50 %дан астам) президент деп танылады. Одан да анықтала алмаса парламент біріккен отырысында басым дауыс жинаған екі үміткердің бірін таңдайды. 2009 жылғы қаңтарда референдум нәтижесінде конституцияға өзгеріс енгізіліп (үндістерге айрықша құқық пен экономикаға мемлекеттік бақылау жайлы) кезекті президенттік және парламент сайлаулары мерзімінен бұрын, 6 желтоқсанда 2009 жылы өткізілді. Моралес екінші рет сайлауға қатысуға рұқсат алып сайлауда айқын жеңіске жетті (60 %дан артық дауыс жинап).<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=329710&cid=9 Эво Моралес одержал победу на выборах в Боливии]//vesti.ru, 07.12.09г.</ref> Екі-палаталы парламент — 36 сенатор және 130 депутат, 5 жылға сайланады. === Саяси партиялары === 2009 жылдың желтоқсанындағы сайлау бойынша: * Социализмге қарай қозғалысы — солшыл (басында Моралес), 26 сенатор, 88 депутат. * Боливия үшін прогрессивті жоспар — оң-центристік, 10 сенатор, 37 депутат * Ұлттық бірлік майданы — центристік, 3 депутат * Әлеуметтік одақ — центристік, 2 депутат Боливияда тағы 6 парламентте орын алмаған заңды партия бар. == Саяси жағдай == [[Сурет:Central La Paz Bolivia.jpg|thumb|left|250px| [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]] қаласының орталығы, Боливияның әкімшілік орталығы]] [[Сурет:Salar de Uyuni, Bolivia2.jpg|thumb|left|250px| Uyuni]] Эво Моралес (лақап аты Эль Эво) — Боливия тарихындағы бірінші үндіс президент. == Әкімшілік бөлінісі == [[File:Bolivia departments-ru.svg|thumb|300px|Боливия провинциясы.]] Әкімшілік-территориялық жағынан Боливия 9 департаментке бөлінеді. Ал департаменттер провинцияларға бөлінеді. == Географиялық мағлұмат == [[Сурет:физическая карта Боливии.png|300px|thumb|Боливия физикалық картасы]] Боливияның жер ауданы 1 098 580&nbsp;км². Ол әлем бойынша жер ауданы жағынан 27 орында. [[Сурет:Colors of Altiplano Boliviano 4340m Bolivia Luca Galuzzi 2006.jpg|thumb|left|Боливиялық [[Альтиплано]] түстері]] Боливия [[1879]] жылдан бері теңізбен шектеспейді — сол жылы ол өзінің жағалаулық [[Антофагаста (облыс)|Антофагаста]] аймағын [[Екінші тынық мұхиттық соғыс]]ы нәтижесінде [[Чили]]ге беріп қойған. Дегенмен [[Атлант мұхиты]]на Боливия шыға алады — [[Парагвай өзені]] бойынша. Боливия территориясында алуан түрлі эко-аймақ бар. Елдің батысында [[Анд]] таулы аймағы, [[Альтиплано]] үстіртімен бірге. Шығысында төменгі жазықтары амазондық кең [[Тропикалық орман]]дар мен [[Гран-Чако|Чако]] аймақтарын қамтиды. Елдегі ең биік нүкте — [[Оруро (департамент)|Орурода]] орналасқан [[Сахама]] (6542 м) өшкен жанартауы. [[Титикака]] көлі Боливия мен [[Перу]] шекарасында орналасқан. Әлемдегі ең үлкен [[Уюни сортаңы]] елдің оңтүстік-батысында, [[Потоси (департамент)|Потосида]] орналасқан. Боливияның ірі қалалары: [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Эль-Альто]], [[Санта-Крус-де-ла-Сьерра]] және [[Кочабамба]]. Боливия бес елмен құрлықтық шекарасы бар: [[Аргентина]]мен — 832 километр, [[Бразилия]]мен — 3423 километр, [[Чили]] — 860 километр, [[Парагвай]]мен — 750 километр, және [[Перу]]мен — 1075 километр. == Сыртқы сауда == Экспорт — 6,4 млрд долл. (2008) — газ, соя, шикі мұнай, мырыш рудасы, қалайы. Негізгі сатып алушылар — Бразилия 60,1%, АҚШ 8,3%, Жапония 4,1%. Импорт — 4,6 млрд долл. (2008) — мұнай өнімдері, продовольствие, автомобилдер. Негізгі сатушылар — Бразилия 26,7%, Аргентина 16,3%, АҚШ 10,5%, Чили 9,5%, Перу 7,1%, Қытай 4,8%. == Халқы == {{main| Боливия халқы}} {{main|Боливиялықтар}} Халық саны — 11,8 млн (2021 жылғы бағалау). Жылдық өсім — 1,7% (фертильдік — 3,1 туу бір әйелге). Орташа өмір сүру жасы — ерлерде 64 жыл , әйелдерде 7жыл . Ұлттық-нәсілдік құрамы — үндістер 55% (негізі кечуа және аймара), метистер 30%, ақтар 15%. Тілдер — 3 ресми тіл: испан 60,7%, кечуа 21,2%, аймара 14,6%; басқа тілдер 3,6% (2001 жылғы санақ бойынша). Дін — католиктер 95%, протестант (інжілдік методисттер) 5%. Сауатттылық — 93% еркек, 80% әйел (2001 ж. санақ бойынша). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Боливия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Оңтүстік Америка елдері |Америка мемлекеттері ұйымы |Анд қоғамы |Оңтүстік Америка ұлттары одағы |Меркосур }} [[Санат:Боливия|*]] l786abpliibca4yrc1ifzfuwjw8sc0w Формула-1 0 13563 3606113 3459484 2026-05-17T20:51:09Z Dilolon 101527 /* Негізгі ережелер */ 3606113 wikitext text/x-wiki {{Infobox motorsport championship | logo = F1.svg | current_season = Формула-1 2003 маусымында | pixels = 180px | caption = Формула-1 логотипі. | category = бірорынды | country/region = халықаралық | inaugural2 = 1950<ref>The formula was defined in 1946; the first Formula One race was in 1947; the first World Championship season was 1950.</ref> | folded = | drivers = 22 | teams = 11 | engines = [[BMW]], [[Ferrari]], [[Hondа|Honda]], [[Mercedes-Benz|Mercedes]], [[Renault]], [[Toyota]] | tyres = {{flagicon|ITA}} [[Pirelli]] | champion driver = {{flagicon|Germany}} [[Себастьян Феттель]] | constructor = {{flagicon|AUT}} [[Ред Булл (Формула-1 командасы)|Ред Булл]] | website = [http://www.formula1.com Formula1.com] }} '''Формула-1''' (ағылш. Formula One) – болидтермен жарысатын айналмалы автожарыс бойынша әлем чемпионаты. Формула-1 немесе “Корольдық формула” автожарыстардың ең танымал, қымбат және жоғары технологиялық түрі болып табылады.<br /> Формула-1 әлемдік чемпионаты жыл сайын өткізіледі және жеке Гран-при немесе сатылардан тұрады. Формула-1 – ге жеке пилоттармен қатар командалар да қатыса алады. Пилоттар әлем жеңімпазы лауазымы, ал командалар конструкторлар Кубогы үшін жарысады.<br /> Формула-1 жарысына қатысатын командалар Гран-приде өздері шығарған болидтерді қолданады. Осылайша, команданың мақсаты тек жылдам және тәжірибелі пилотты жалдап, және машинаны сауатты бабына келтіруді және жұмыс істеуін қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар болидті “нөлден бастап” жобалау және құрастыру болып табылады. <br /> Командалар болидтерді өз технологиялары бойынша құрастыратын болғандықтан және командалардың арасында жоғары бәсекелестік болу нәтижесінде, Формула-1-де әрдайым өзіндік техникалық шешімдер туындап отырады, бұл жарыстық болидтермен қатар жол автомобильдерінің де қарқынды дамуына әкеледі. Сонымен қатар, уақыт өте келе Формула-1-дің автомобильдік өнеркәсіптің қарқынды дамуының қозғалтқышы ретіндегі ролі жаймендеп төмендейді: бір жағынан кейбір техникалық шешімдерді күрделі өзгеріссіз сериялы машиналар қатарына қосуға болатындықтан, екінші жағынан серияларды ұйымдастырушылардың командалардың шығынын азайтуға жалпы ұмтылыстарынан болады. <br /> Формула-1 әлем чемпионатына алғаш ұсынылған сериялық технологияның ең белгілі мысалына антипробуксовалық (АПС) жүйесін жатқызуға болады. Алғаш рет бұл жүйе 1990 жылы Ferrari командасымен ұсынылды. Одан кейін, 1994 жылдың маусымында АПС-ке тыйым салынғаннан кейін, бұл технология жаймендеп автоөндірушілермен сериялы автомобильдерге енгізіле бастады. Антипробуксовалық жүйе Формула-1-де аздаған уақыт көрініп жүрді, бірақ ұзаққа созылмай қайта тыйым салынды, оған себеп болған мұндай болидтің өте күрделі электронды “начинкасы” пилоттардың көптеген қателерін нивелирует. <br /> Жарысқа қатысушылардың болидтері Формула-1-дің техникалық регламенттеріне сәйкес келуі керек және соққыға беріктілік тестінен өтуі қажет. Регламент және бүкіл жарыс сериясы автоспорттың Халықаралық Федерациясының қарамағына қарайды. == Негізгі ережелер == * Әр команда өз болиді үшін шассиді өздері жасайды. Мотторлар мен шиналарды басқа өндірушілерден алуларына болады, қазіргі Формула-1-де осылай: командалардың барлығында дерлік автоөндіруші-серіктесі бар, олар мотормен қамтамасыз етеді. Машиналардың техникалық регламентке сәйкестігін автоспорт Халықаралық федерациясының стюардтары бақылайды. * Әр Гран-приде әр командадан екі пилот әр түрлі болидтермен жарысқа түседі. Егер командалар жарыс сөресіне шықпаса не бір ғана болид шығарған жағдайда айыппұлмен жазаланады. * Гран-при жұмадан жексенбіге дейін болады және емін-еркін жарыстан, квалификация және жарыстан тұрады. Маусым әр түрлі Гран-при санынан тұрады: 1950 жылы 7 рет, 2005 жылы 19 рет және әдетте наурыз бен қазан айлары арасында өтеді. * Жарыс мәресінің алғашқы 10 орнына пилоттар мен командалар 25-18-15-12-10-8-6-4-2-1 жүйесі бойынша ұпай алады. Жарысушылардың алғаш келген үшеуі подиумға шығарылады. Жеңімпаздың құрметіне қай ел үшін жарысқа түссе, сол елдің әнұранын қояды, одан кейін – жеңімпаз командасы өзін қай елге жатқызады, сол елдің әнұраны қойылады. * Жарыста пилоттардың жинаған ұпайлары әлем жеңімпазы титулы үшін сайыстағы есепшотына (санағына) қосылады, және де олардың командаларының Конструкторлар Кубогы үшін сайыстағы есепшотына (санағына) қосылады. == Гран-при == Гран-придің жүргізілу тәртібі, командалар мен пилоттардың міндеттері спорттық регламентпен анықталады. Оның қағидалары Формула-1 әлем чемпионатына қатысушыларымен мүлтіксіз сақталуы керек. Гран-приде жарыс және квалификацияға бір командадан екі пилоттан қатысуларына болады. Сонымен қатар жұмада өтетін емін-еркін жарыста команда үшінші пилотты қолдануына болады, бірақ жарысқа тек екі машина қатыса алады. Ауырған не орынды басқа себеп болған жағдайда үшінші пилот квалификация және жарыста команданың басты пилотының бірінің орнына шыға алады. Запастағы пилоттың жарыста жинаған ұпайы оның өзінің әлем чемпионатындағы есепшотына қосылады; конструкторлар Кубогы үшін жарыста бұл ұпайлар команданың, ол үшін басты пилот қатысқандай, есепшотына қосылады. Маусым кезінде бір команда үшін өзіне және командасына ұпай жинай отырып, 4 пилотқа дейін қатыса алады. Гран-приге қатысу үшін пилот Халықаралық автоспорт федерациясының суперлицензиясын алу міндетті. === Емін-еркін жарыс === * Емін-еркін жарыстар үш сессия ішінде өткізіледі, әрқайсысының ұзақтығы 1 сағат. Екі сессия жұма күні өткізіледі, үшіншісі сенбі күні квалификацияның алдында өтеді. Емін-еркін жарыстар кезінде жарысушылар трассамен танысу үшін және болидтерді бейімдеу үшін трассада еркін, өздеріне ыңғайлы тәртіпте жүріп өтеді. * Пилот жарысқа қатысу үшін кем дегенде емін-еркін жарыстардың бір сессиясына қатысуы тиіс (яғни кем дегенде шеңберді бір айналып өтуі тиіс). === Квалификация === Формула-1-дің көп жылғы тарихы бойынша квалификация бірнеше рет өзгерді. Формула-1 –де қолданылған барлық форматтарды “Формула-1 квалификациясы” мақаласынан көруге болады. Квалификация сенбі күні өткізіледі және 15 минуттық үш сессиядан тұрады. Пилот әр сессия уақытында қалағанынша және үлгергенінше шеңберді бірнеше рет айналып өтуіне болады. Ең аз уақыт ішінде жүріп өтілген шеңбер есепке алынады. 1. Бірінші сессияға барлық пилоттар қатысады. Олар 14:00-ден 14:15-ке дейін бірнеше рет шеңберді айналып өтеді. Әр пилот үшін шеңберді ең аз уақытта жүріп өткен уақыты таңдалады, қалған 6 пилот старт алу позициясына таласқа түспейді, олар 17-ден 22-ге дейінгі орындарды иемденеді. 2. Екінші сессияға қалған 16 пилот қатысады, олар тағы да бірнеше рет шеңберді 14:20-ден 14:35-ке дейінгі уақытта айналып өтеді. Бұл сессияның нәтижесі бойынша нашар уақыт бірлігін көрсеткен 6 пилот тағы шығып қалады. Олар 11-ден 16-ға дейінгі орындарды иемденеді. 3. Үшінші сессияға екінші сессияда жақсы уақыт бірлігін көрсеткен 10 пилот қатысады. Олар өзара алдындағы тәртіп бойынша сайысқа түседі. Тағы да шеңберді жүріп өткен уақыттарын салыстыра отырып, бастапқы 10 орын анықталады. Бұл тәртіп 22 машина жарысқа түскенде қолданылады, егер 24 машина қатысса, онда бірінші және екінші сессиядан кейін 7 қатысушыдан шығып отырады. Бірінші және екінші сессияда пилоттар квалификациялық шеңберлерді кез- келген мөлшердегі отынмен жүріп өтулеріне болады. Алғашқы екі сессияның нәтижесі бойынша шығып қалған болидтер жанармаймен толықтырылады да, жарысқа түсуге дайындалады. Үшінші сессияда шығатын пилоттар шеңберлерді айналып жүріп өтпес бұрын жанармаймен толықтырулары керек. Кваливикация аяқталғаннан кейін болидтер жабық паркке апарылады, яғни жарыс басталғанға дейін оны жанармаймен толықтыруға, баптауларын өзгертуге немесе “жаңа аяқ киім кигізуге” басқа дөңгелекпен жабдықтауға болмайды. === Жарыс === * Жарыс жексенбі күні жергілікті уақыт бойынша сағат 14.00-де өткізіледі. Жарыс барысында пилоттар автодромның шеңберінің ұзындығына сәйкес алдын ала анықталған шеңбер санын айналып өтулері тиіс. Әдетте жарыс ара қашықтығы 305км-ден сәл асады (Моноко Гран-приінен басқалары). Сонымен қатар жарыс 2 сағаттан аспауы тиіс. Яғни, егер лидер 2 сағаттың ішінде жарыстың бүкіл дистанциясын өтіп шыға алмаса, онда 2 сағат біту мезетінде жарысушы тұрған шеңбер соңғы болып қабылданады. * Жарыстың басталуына 15 минут қалғанда болидтер пит-лейннен шығып, квалификация нәтижесіне сәйкес бастама торынан өз орындарын табулары тиіс. Бастама торында команда мүшелері болидтерге қызмет жасауларына болады, бірақ жарыс басталуына 15 секунд қалғанда бастау алаңын болидтерде отырған пилоттардан басқалардың барлығы кетулері тиіс. * Бағдаршам белгісі бойынша пилоттар қыздыру (прогревочный) шеңберін жүріп өтулері тиіс, бұл шеңберді айналу уақытында болидтердің бір-бірінен басып озуларына тыйым салынады. Қыздыру (прогревочный) шеңбері, негізінен, резинаны қыздыра отырып, оның жарыстық сипаттамаларын жақсарту үшін қолданылады. Қыздыру (прогревочный) шеңбері аяқталғанда болидтер қайта бастама торына орналасады және бағдаршамның белгісінен кейін жарысқа түседі. * Жарыс барысында командалар болидтерді жанармаймен толықтыру үшін не резинаны ауыстыру үшін еркінше бірнеше рет пит-тоқтаулар алуларына болады. Пит-тоқтаулар саны және олардың жарыс барысында таралуы жарыс стратегиясын анықтайды. Жақсы стратегия әдетте әлсіз машинаның әлдеқайда күшті машинадан үстем шығуына әкеледі. Көбінесе командалар трассаға, машинаға және таңдалған стратегияға сәйкес 1-ден 3-ке дейін пит-тоқтаулар алады. * Пит- ленге кіргеннен кейін жарысушы жылдамдығын 100км/сағ дейі төмендетуі тиіс. (Монакода-80км/сағ). Бұл қауіпсіздікті қамтамасыз етумен, және де кейде пит- лейн арқылы жол трасса бойымен жүрген жолға қарағанда қысқарақ болуымен түсіндіріледі (“Қызықты фактілер” пунктін қараңыз). Пит-стопта пилоттар өз командаларының бокстерінің қарсы жағына тоқтайды. Осы мезетте механиктер біруақытта машиналарды жанармаймен толтырады, резиналарын ауыстырады және басқа да керекті өзгертулерді енгізеді. Пит-стоп мезетінде әсіресе Формула-1-де командалық жұмыс жақсы көзге түседі: механиктер жылдам және ұйымшылдықпен қызмет көрсетеді, әдетте пит-стопқа 10 секундтан аз уақыт кетеді. * Жарыстың соңында алғашқы 10 пилот және олардың командалары 25-18-15-12-10-8-6-4-2-1 жүйесі бойынша ұпай алады. Бірінші, екінші және үшінші орындарға ие болған пилоттар подиумға шығып кубоктарды алады. Және де кубокты ұтқан команданың мүшесі алады. Жеңімпаздың құрметіне оның елінің әнұраны қойылады, одан кейін жеңімпаздың командасы қай ел үшін жарысқа қатысса, сол елдің әнұраны қойылады. Содан кейін дәстүрлі шампаннан жаңбырлату басталады: пилоттар бірін-бірі шампанмен атқылап, табысты аяқталған Гран-примен құттықтайды. === Әлемдік жарыс және конструкторлар Кубогы === Формула-1-дің әрбір маусымы пилоттар үшін әлем жеңімпазы болу үшін жарыс, ал командалар үшін конструкторлар Кубогы үшін жарыс болып табылады. Маусым бойынша пилоттардың Гран-приде жинаған ұпайлары олардың есебінде бар ұпайларға қосылады. Команда әр жарыс үшін екі пилотының жинаған ұпайларының бүкіл қосынды ұпайларын алады. Маусымның аяғында ұпайлардың қайта есебі жүріп екі номинация бойынша жеңімпаздар анықталады. <br />Жарыс үшін ұпайды алғашқы 10 пилот алады (2009 жылға дейін мәреге бұрын жеткен 8 пилот қана ұпай алатын болған), егер олар қорытынды классификацияға түссе. Ұпай беру жүйесі мынадай: * 1 орын – 25 ұпай * 2 орын – 18 ұпай * 3 орын – 15 ұпай * 4 орын – 12 ұпай * 5 орын – 10 ұпай * 6 орын – 8 ұпай * 7 орын – 6 ұпай * 8 орын – 4 ұпай * 9 орын – 2 ұпай * 10 орын – 1 ұпай 2009 жылға дейін қолданылған ұпай беру жүйесі: * 1 орын - 10 ұпай * 2 орын - 8 ұпай * 3 орын - 6 ұпай * 4 орын - 5 ұпай * 5 орын - 4 ұпай * 6 орын - 3 ұпай * 7 орын - 2 ұпай * 8 орын - 1 ұпай == Болидтердің негізгі сипаттамалары == Болидтердің сипаттамасы техникалық регламентпен анықталады, оның сәйкестігін Халықаралық автоспорт федерациясының стюардтары бақылап отырады. === Шасси === Формула-1 болидтері көміртекпластикалық монокок корпустан сыртқары орналасқан төрт дөңгелектен тұрады, оның артқы екеуі – жүргізуші, алдыңғы екеуі – жетекші болып табылады. Пилот болидтің алдыңғы бөлігіндегі тар кабинканың ішіне орналасады және оны рульдің және тежегіш педалі мен газдың көмегімен басқарады. Формула-1-дің болидтерінің жылдамдығы 300 км/сағ жиі асатындығына қарамастан, Формула-1 ең жылдам автожарыс түрі болып табылмайды. Формула-1-дің негізгі жетістігі – бұл өте тиімді тежегіштік және аэродинамикалық жүйесі. Тежегіш күшейткіштері және антиблок-тық тежегіш жүйелеріне тыйым салынған. === Мотор === Формула-1-де 2,4 литрден артық көлемді үрлемейтін төрт-тактілі сегіз-цилиндрлі қозғалтқыштар қолданылады. Алайда сегіз-цилиндрлі қозғалтқышқа көшу кенеттен болғандықтан және көп шығынмен ұштасқандықтан, 2006 жылы аз қаржылы командаларға он-цилиндрлі, көлемі 3 литрге дейін баратын, айналымы және ауажұтқыш өлшемі шектеулі моторларды қолдануға рұқсат берілді.Қазіргі кезде (2007 жылдан бастап) Формула-1 автожарысында барлық командалар өз болидтерінде V түрінде орналасқан 8 цилиндрлі, 2,4 дм.куб көлеміндегі қозғалқыштарды қолданады. Ауаны алдын ала суыту жүйелеріне тыйым салынған. Сонымен қатар қозғалштқышқа ауа мен отыннан басқа нәрсені беруге де рұқсат жоқ. === Қауіпсіздік === Формула-1-де пилоттардың қауіпсіздігіне үлкен көңіл бөлінеді. Болидтердің бірде- біреуі қажетті тексерулерден өтпестен, сонымен қатар крэш-тесттен өтпей жарысқа шыға алмайды. Әсіресе бұл мәселеге 1994 жылы Айртон Сен мен Роланд Ратценбергтің бір демалыста қатарынан қайғылы қаза болғандарынан кейін айрықша көіңл бөлінетін болды. Болидтердің құрылыстарына енгізілген өзгерістер жарысушылардың қауіпсіздігін анағұрлым арттырды, әсіресе жанымен және алдымен (лобовое) соқтығысқан жағдайларды. <br /> Болид төңкерілген жағдайда пилотты сақтандыру үшін кокпиттің артында қауіпсіздік доғалары орналасқан. Және кез-келген жағдайларда пилот болидтен 5 минуттың ішінде шығып үлгеруі тиіс, ол үшін тек ременьді ағытуы және рульді босатуы жеткілікті. <br /> Формула-1 жарысушылары Sparco фирмасының арнайы комбинезондарын киеді, ол 14 секундтай от жалынына төтеп береді. Бұдан басқа жарысушылар жанбайтын материалдан жасалған іш киім, шлемішілік, аяқ киім және қолғап киюге міндетті. <br /> Алайда, қауіпсіздік аймағына енгізілген барлық өзгерістерді пилоттар құптап қарсы алған жоқ. Мысалы, пилоттардың басы мен мойындарын сақтауға арналған қорғау жүйесі HANS (Head And Neck Safety) жарысушылардың көптеген наразылықтарын туғызуда. Бұл жүйенің қолайсыздығы оның осыған ұқсас жүйенің, американдық CART және IndyCar жарыстарында қолданылатын, көшірмесі ретінде жасалғаны жатады. Бұл серияларды сопақша тректерде қолданған ыңғалы, себебі онда жарысушылар тек алдына және солға қарап отырады. Ал F1-де жарысушы басын анағұрлым қарқынды қозғауына тура келеді, бұған HANS жүйесі көп кедергі келтіреді. === Электроника === Жоғары технологияның кез-келген өнімі сияқты, Формула-1-дің машиналары да, оның жарыста жақсы нәтиже көрсетуіне көмектесетін, электроникамен қамтамасыздандырылған. Болидтің бүкіл электронды негізі FIA-мен маусым алдында тексеріліп және сол жыл бойына өзгертілмейді. Болидтің кейбір түйіндері электронды құраушылардан тұрғанменен, болидтерді тікелей басқаруға көмектесетін (мысалы стартты басқару жүйесі) жүйелерге тыйым салынған. Сонымен қатар, барлық командалар қозғалтқышты басқаратын бірыңғай блогын (ECU) қолдануға міндетті. Соңғы уақытта болидтерде электроника саны азайғандығы байқалады, бұл жарысушының машинаны басқарудағы ролін арттырады. Формула-1 болидінен үздіксіз машинаның жүрісі және күйі жайында ақпарат беріп отыратын телеметрия беріліп отырады. Телеметрияны команда мүшесі бақылап отырады. Кері байланыс жүргізуге болмайды, яғни болидті бокстен басқаруға болмайды. === Шина === Формула-1-де шинаның маңызы өте зор. Трассаға, ауа-райына, болидке жақсы сәйкес келетін неғұрлым дұрыс құрамын таңдау күрделі мәселе болып табылады. Командалар бұл үшін уақытының көп бөлігін сынақтар мен еркін жарыстарға жібереді. Формула-1 шиналарының жай жол автомобильдерінен ерекшелігі – бұлар ұзақ уақытқа шыдайтындайетіп жасалмайды (бір комплект 200 км-ден артыққа шыдамайды), негізгі қасиеттеріне беріктік, аз салмақ және трассамен ұстасуы жатады. Шинаның негізгі құраушыларына резина, нейлон, полиэстер жатады. Резинаның қаттылығын өзгерту үшін оның құрамына қосылатын көміртегі, күкірт, мұнай мөлшерлері реттеледі. Неғұрлым резина жұмсақ болса, соғұрлым оның асфальтпен ұстасуы жоғары, бірақ ол соғұрлым тез желінеді. Шинаның үш түрі қолданылады: құрғақ трасса үшін псевдоселика, аздап дымқыл трасса үшін микст (“аралық резина”) және сулы трасса үшін жаңбырлық. Формула-1 үшін жаңбыр бола қоймайды, сондықтан көбінесе құрғақ трассаға арналған шиналар қолданылады. Псевдоселика төрт бойлық ойығы бар шина болып табылады. Олар трассамен ұстасуды азайту жолымен жылдамдықты азайту мақсатында 1998 жылы Формула-1-ге сликтердің орнына енгізілді. Шиналардағы газдың көлеміне ешқандай шектеу қойылмаған. Мұнда командалар кез-келген газды кез-келген мөлшерде таңдауға ықтиярлы. Әдетте шиналар құрғатушы сүзгіден өткен жай ауамен толтырылады деп есептеледі. Алайда, шпиондық жанжал кезінде шиналардың хладонмен толтырылуы мүмкін екендігі туралы ақпарат шықты. == Тарихы == [[Сурет:Formula 1 all over the world.svg|нобай|солға|250px|Формула-1 Гран-при жарысы болған/болатын елдер картасы.]] Формула-1-дің негізі Еуропада 1920 және 1930 өткен Гран-при жарысының чемпионатынан басталады. Гран-приге қатысатын ұйымдар Екінші дүние жүзілік соғыстың алдында әлемдік чемпионатты жүргізудің алғашқы регламентін қалыптастырды және оны 1941 жылы іске қосуды жоспарлады, бірақ 1946 жылға дейін бұл ережелер аяғына дейін қалыптаспады. 1946 жылы жақында құрылған ФИА Формула-1-дің ережелерін ұсынды, ол 1947 жылдан бастап іске қосылды. Сонымен қатар, сол жылы үш Гран придің ұйымдастырушылары “Формула-1” регламенті бойынша жарыс өткізді. 1948 жылы “Формула-1” -ге тагы “Формула-2” класы қосылды. 1950 жылы одан да кіші класс “Формула-3” енгізілді. Алғашқы жоспар бойынша “Формула-1” класы тек әлем біріншілігінде, “Формула-2” – континент біріншілігін жүргізу үшін, “Формула-3” ұлттық чемпионаттар және т.б. өткізу үшін деп ойластырылған. 1950 жылы ФИА “Формула-1” класындағы жеке жарыстардың нәтижелерін әлем чемпионатының протоколына тіркеуді қабылдады. Алғашқы осындай Гран-при ағылшын жерінде Сильверстоун автодромында өткізілді. 1958 жылға дейін әлем чемпионаты тек жеке болды, одан кейін ұпайлар болидтердің конструкторларына да берілетін болды (Конструкторлар кубогы деп аталады). Алайда “Формула-1” класы мен ФИА әлем чемпионатын толығымен теңестіруге болмайды. Жарысшылардың аз ғана бөлігі тек қана әлем чемпионатына қатысуды көздеді: олар әртүрлі жарыстарға қатысты, және де ашық дөңгелекті машина жарысы болуы міндетті емес болды. Бұл жағдай 1980-жылдары “FISA-FOCA соғысынан” кейін Келісім шарты қабылданған соң түбегейлі өзгерді. Осы мезеттен бастап “Формула-1” класы тек әлем чемпионаты шеңберінде өтетін болды. Нақтылап алғанда “Формула-1” класы түсінігі жойылды, оның орнына “Формула-1” жарыс сериясы пайда болды, оның коммерциялық құқы ФИА- қарамағына жататын спорттық құқынан бөлек болды. === “Формула-1” – дің пайда болуы === “Формула-1”- дің алғашқы әлем чемпионаты 1950 жылы өтті, оны Альфа Ромеода италияндық Джузеппе Фарина жеңіп алды. Фарина өзінің командасы бойынша қарсыласы аргентиналық Хуан Мануэл Фанхионы аз ғана уақытқа басып озды. Хуан Мануэл Фанхион келесі жеті жылдың ішінде бес рет әлем чемпионы болған. Фанхион Формула-1- дің әйгілі жарысшыларының бірі болып есте қалды және чемпиондық лауазымның саны бойынша ұзақ уақыт бойына рекордшы болып қалды. Формула-1-дің алғашқы технологиялық жаңалығының бірі болып Купер компаниясы шығарған артқы моторлы болидтері табылады. Бұған дейін 1934-1939 жылдары өткен Гран при жарыстарында Auto Union командасы Фердинанда Порше құрастырған артқы моторлы болидтерді шығарған болатын, алайда бұл болидтер трассада өте ауыр жүрісімен ерекшеленді, ал Купердің Т43/T51 өте жақсы басқаруға ыңғайлылығымен, бірақ әлсіз моторымен көзге түсті. Джек Брэбэм (“Купер” командасынан) 1950, 1960 жылдары чемпиондық лауазымды жеңіп алды, ал 1961 жылы жарыстың барлық қатысушылары артқы моторлы автомобильдерге көшті. <br />1958 жылдан бастап Формула-1-де ағылшын тілінде сөйлейтін жарысшылар дәуірі басталды: 1969 жылға дейін британдық Майк Хоторн, Грэм Хил , Джимми Кларк, Джон Сертис және Джеки Стюарт, австралиялық Джек Брэбэм, жаңа зеландиялық Дэнни Хьюм және американдық Фил Хилл жеңімпаз болып отырды. 1962 жылы Лотус командасы (60-ы және 70-і жылдардағы Формула-1-дің жетекші командаларының бірі) алғаш рет автомобильдердің құрылысына монококты пайдаланды, мұндай конструкцияны авиациялық өнеркәсіптен үлгі етіп алды. 1968 жылы Лотус тағы бір жаңалық енгізді, олар өздерінің болидтерін Империал Тобакко компаниясының жапсырмаларымен қаптады. Бұл Формула-1-де спонсорлықтың бастамасы болды.<br /> Жылдамдықтың ұлғаюына сәйкес басу күшінің мәні де артты, бұл командалардың машина конструкциясында антиқанаттық және басқа да аэродинамикалық элементтермен тәжірибе жасауларына душар етті. 1970- жылдардың аяғына қарай Лотус алғаш рет граун-эффектін (ағылш. ground effect) қолданды, бұл басу күшінің болидтің түбіндегі сұйытылған ауа есебінен едәуір артуына әкеледі. Бұл пилоттардың бұрылыстардан әлдеқайда жылдам өтулеріне көмектесті. Көп кешікпей барлық команда бұны қолдануға көшті. 1983 жылы граун-эффектін қолдануға жылдамдықтың өсуіне қарсы күрес ретінде FIA тыйым салды. === Алтын ғасыр (1980-2000) === 1981 жыл алғашқы - Формула-1 мен FIA арасындағы келісім шарт құжатына қол қою жылы болып белгіленді. Бұл Келісімшартқа сәйкес Формула-1 жарысы туралы телевизиондық хабар тарату құқығы жаңадан құрылған “ Формула-1 басқару және дамуы” компаниясына берілді, оның директоры Берни Экклстоун болды. Трансляциядан түскен пайданы да осы компания үлестіріп отырды. Содан бері Экклстоунды “Формула-1 бастығы ” бекер атамайды. 1980-ы жылдар турбомотор эрасы болды. Алғашқы турбоүрленгішті двигательді 1977 жылы Рено командасы қолданды. 1987 жылға қарай мотордың қуаты 1000 л.с. артты, бұл қазіргі күнге дейін ашық дөңгелекті машиналар үшін рекордты көрсеткіш болып табылады. Жылдамдықты азайту мақсатымен 1987 жылы FIA жанармай багінің көлеміне шектеу қойды. 1988 жылы наддува қысымының рұқсат етілген қысымына шектеу қойылды, 1989 жылы турбодвигательдерге тіпті тыйым салынды. 1990 жылдың басында командалар болидтердің құрылысына электрониканы кеңінен енгізе бастады. Бұл, ең алдымен, рульмен басқаруды күшейту үшін, яғни тяг басқару жүйесі, жартылай автоматты коробка передачи, активті подвеска жүйесі. Электрониканың жақсы өркендеу нәтижесінде болидті басқару функциялардың көпшілігін компьютер атқаратын болды, осыған орай пилоттың қажеттілігі азая бастады. 1994 жылы FIA көптеген электроникалық жаңадан енгізулерге тыйым салды. 1992 және 1997 жылдарда екінші және үшінші Келісім шарттар қабылданды. Соңғысының аяқталу мерзімі 2007 жыл. <br />1980 жылдары чемпионатта топ-команд деп аталатын топ пайда болды: McLaren, Williams, Ferrari, Бенеттон (қазіргі уақытта Рено деп аталады). 1984 жылдан бастап әлем чемпионатының барлығы осы командалармен жеңіп алынды, ал маусымдардың біршамасында Конструкторлар кубогының алғашқы 4 орнын осы 4 команда жеңіп алды.<br /> 1980 жылдың аяғы 1990 жылдың басы Айртон Сенна мен Ален Просттың арасында болған әйгілі шайқаспен танымал. Нақ осыған байланысты 1988 жыл әлем чемпионгаты тарихында ең жақсы маусым болып есептеледі: McLaren командасында бірге қатысқан Прост-Сенна жұбы өткізілген 16 Гран-приде 15 жеңіске ие болды (16-ы жеңіс Герхард Бергерге тиесілі болды, ол Ferrari үшін алғашқы Гран-придің жеңімпазы болды). Бұл бақталастыққа 1994 жылы нүкте қойылды, өйткені Ален Прост өзінің карьерасын аяқтады, ал Сенна 1994 жылы Сан Маринода ауыр апатқа ұшырады. Ең әйгілі жарысшылардың бірінің қаза болуы бүкіл әлемді сілкіндірді және қауіпсіздік шараларға қатты әсер етті. Технологияның қарқынды дамуы және Формула-1-ге ірі авто өндіруші компаниялардың келуі шығынның артуына әкеп соқты. XXI ғасырдың басында Формула-1 командаларының көбісінің қаржысы жылына бірнеше жүздеген миллион долларды құрады. Бұл 1990 жылдан бастап Формула-1-ді чемпионат жеңімпаздарымен сайысқа түсуге қаржыларының жетіспеушілігінен 28 команда тастап кетті. === Жиырма бірінші ғасыр (2000-2008) === XXI ғасырдың басы Формула-1 үшін Феррари командасының мүлтіксіз үстемдігін арттырды: 2000 жылдан 2004 жылға дейін Феррари пилоты Михаэль Шумахер барлық жеңімпаздық лауазымды жеңіп алды, ал команданың өзі Конструкторлар Кубогын жеңіп алды. Қазіргі уақытта Шумахер жеті еселі семикратный жеңімпаз болып табылады (ол тағы екі лауазымды 1994 және 1995 жылдары Benetton командасы үшін жарысқа түсіп жеңіп алды). Басқа да Формула-1-дің көптеген рекордтары оған тиесілі болды. 2001, 2002 және 2004 жылдарда Феррари болидтерінің артықшылығы үстем болғаны сонша, итальяндық команда басқаларға ешқандай мүмкіндік қалдырмады. Бір команданың басқа командалардан мұнша үстемдігі спорттық регламенттегі көптеген өзгерістердің болу себебінің бірі еді. XXI ғасырдың алғашқы жылдарында FIA регламентке елеулі өзгерістер енгізіп отырды. Жекелеп айтқанда, 2002 жылы квалификация форматы төрт рет өзгерді. Ең үлкен өзгерістер 2005 жыл маусымының алдында болды: болидтердің моторлары екі Гран-приді өткізуге жеткілікті ресурсы болу керек болды (емін-еркін жарыстарды қоса есептегенде), жарыс барысында резиналарды ауыстыруға тыйым салынды, квалификация жарыстың бірінші бөлігінде толтырылған бактерімен өтуге тиіс болды. Бұл өзгерістердің барлығы жылдамдықты азайту үшін жасалған (қауіпсіздіктіә арттыру максатында), екінші жағынан жарыс барысында басып озу санын арттыру үшін (жанкүйерлер қызығушылығын арттыру үшін). Қолданған тәсілдердің барлығы дерлік қойылған талаптарды жүзеге асырмады, жекелеп алғанда, жарыс барысында резинаны ауыстыруға рұқсат берілмегендіктен, ол мәреге жеткенше тозатындығы соншалық, болидті басқаруда қауіп туғызатын болды. <br /> Формула–1 –дің жаңа дәуірі жанжалдармен басталды. 2002 жылы Австрияда өткен Гран-приде жетекші болып жүрген Рубенс Баррикелло командасы Ферраридің бұйрығы бойынша өзінің қарсыласы Михаэл Шумахерді чемпиондық лауазымға күресте ол көп ұпай жинауы үшін алдыға жіберді. Бұл көрермендер арасында түсініспеушілікті туғызды, содан бері Формула–1–де командалық тактикаға тыйым салынды, яғни команданың басшысы жарысушыға тікелей бұйрық беруіне болмайтын болды. 2005 жылда АҚШ – та өткен Гран-приде “шиналық жанжал” деп аталып кеткен жанжал өтті: ауыр апатқа әкеп соғуы мүмкін болған Michelin шинасынан табылған ақаудың нәтижесінде, осы өндірушінің дөңгелегін қолданатын командалардың барлығы жарысқа қатысудан бас тартты. Бұл жағдайды келісіммен шешуге жасалған тәсілдер нәтижелі болмады, сондықтан АҚШ-тағы Гран-приде не бары 6 болид қана қатысты.<br /> Бұл жағдайлардың барлығы, Формула-1 Гран-придің өтуінен түскен кірістерді таратуда командалардың риза болмауы, регламенттің әрдайым өзгеріп отыруы – осының барлығы командалар мен FIA арасындағы қатынастығ қатты шиеленісуіне алып келді. Кейбір автоөндірушілер альтернативті чемпионаттар ұйымдастыруға кірісті, оған олардың командалары келісім болмаған жағдайда қатыса алатын болды. 2006 жыл маусымынан бастап ережелердің ішіндегі ең мәндісінің бірі іске қосылды: көлемі 3 литр онцилиндрлі мотордан (бұлар Формула-1-де бірнеше он жыл бойына қолданып келе жатқан) бас тартып, орнына көлемі 2,4 литр сегізцилиндрлі моторды қолдану. Көбісі бұл Формула-1-ді түбегейлі өзгертеді деғп ойлады, жекелеп алғанда, пилоттар жаңа пилоттарды басқару үшін қажетті жүргізудегі өзгерістерді байқайды. <br /> “Отступниктер” – командалар 2006 жылы чемпионат басталғаннан кейін жақын арада өз көзқарастарын өзгерте бастады, бұл бір жағынан серияға коммерциялық құқы бар жаңа басшылар кірісті таратуды қайта қарастыруға уәде бергеннен кейін, екінші жағынан ФИА 2008 жылғы чемпионатқа қатысуға қатаң тәртіп қойды: қатысу үшін жазылған өтініштер 2006 жылдың 1 сәуіріне дейінгі бір аптаның ішінде өткізіліп болуы керек болды. 2006 жылы қатысуға тиісті болған он бір команданың барлығы бұны уақытылы тапсырды, бұдан кейін командалар 12-і команда үшін сайысқа түсті (2008 жылғы спорттық регламентке байланысты чемпионатта 12 командадан артық қатысуға болмайды). Екі апта ішінде бұл орын Prodrive командасынан Дэвид Ричардқа берілетін болды. 2007 жыл жаңа күтпеген жағдайлар алып келді. 58- і маусым тарихта екі үлкен жағдайға байланысты есте қалды: Льюис Хэмилтонның Vodafon McLaren Mersedes командасы үшін феномоналды дебюті және осы McLaren Mersedes пен Ferrari арасындағы шпиондық жанжалы. Сонымен қатар, бірнеше жылдың ішінде алғаш рет лауазым үшін күресте екі командадан төрт пилот Чемпионаттың соңғы ширегіне дейін қатысатын болды, ал олардың үшеуі – соңғы жарыстың соңғы айналымына шейін қатысатын болды. Алайда, Чемпионатқа қатысушы-командалардың құрамы да өзгеріссіз қалған жоқ. Біріншіден, Jordan-Midland-Spyker қайтадан сатылып, енді Force India деген атау алды. Екіншіден, Prodrive командасының дебюті, клиенттік шассиге рұқсат беретін жаңа Келісімшартқа қол қойылмағандықтан, белгісіз уақытқа дейін шегіндірілді. == “Автоспорт ханымы” == Формула-1- ді көбісі “автоспорт ханымы”, “автоспорт шыңы”, “хандық формула” деп атайды. Формула-1-ге қатысу жарысушылар арасында ең мәртебелі болып табылады, және олардың көпшілігі үшін бүкіл өмірінің мақсаты болып табылады. Мұндай көзқарастың болуы бір жағынан жарыс сериясының әйгілігімен байланысты болса, екінші жағынан Формула-1- дің жоғары техникалық жетістіктеріне байланысты, ол оның болидтерін техникалық регламентпен қойылған шектеуде ең жылдам жарыс машиналары екендігін көрсетеді. Формула-1- де жылдамдық автожарыстар ішінде ең жоғары болмағанына қарамастан, тіпті, мысалға алып қарағанда, [[NASCAR]] ([[:ru:NASCAR|рус.]], [[:en:NASCAR|eng.]] ) сериясынан әлдеқайда артта болғанымен, командалар арасындағы бәсекелестік басқа бағыттар бойынша техникалық деңгейлерінің өсуіне әкеледі, мысалы тежегіштік және аэродинамикалық жүйенің одан сайын жетілдіре түсуі. Жұмсалған миллиардтаған доллар ақша және жетекші техникалық мамандардың жұмысы іс жүзіндегі регламенттің шектеулеріне сәйкес өте тиімді машиналарды шығаруына көмектесті. Қатаң бәсекелестікті жеңе отырып, жарысушылар бүкіл өмір бойына дерлік автоспорт шыңына ұмтылады, бірақ кейбіреулері ғана қойылған мақсаттарына қол жеткізе алады. Барлық пилоттар жарыстық карьерасын өте балғын жасында картрингтен бастайды. Карттар қымбат емес, өлшемдері шағын және қауіпсіз, сондықтан бұл машиналар он жастағы балаларды үйретуге бірден-бір тиімді кандидат болып табылады. Содан соң спортшылар ұлттық чемпионаттың “кіші Формуласына” көшеді, олардың ішінде дәстүр бойынша Ұлыбритания чемпионаты жоғары бағаланады. Одан кейін еуропалық чемпионаттар жатады. Және де, автожарыс түрі неғұрлым оған қатысатын болидтер қуаттырақ болса, соғұрлым жоғарырақ болады. Автожарыстардың көпшілігінде жарысушылар бірдей машиналармен шығады, сондықтан бірінші орынды пилот жеке шеберлігімен жеңін алады.<br /> Автоспорт шыңына шығатын баспалдақ дәстүрлі түрде мына сатылардан тұрады: * [[Картинг]] (, ) * [[Реноның әлемдік сериясы]] (, ), [[Ford формуласы]] (, ) * [[Формула-3]] (, ) * [[GP2|Гран-при 2]] (, ), [[A1 Grand Prix|А1 Гран-при]] (, ), [[Superleague Formula|Суперлига Формула]] (, ), осы уақытқа дейін - [[Формула-3000]] деп аталды (қазір бұл серия жоқ) * Формула-1 Болидті басқару мен кузовты машинаны басқарудың айырмашылығы жер мен көктей болғандықтан, пилоттар өздерінің карьерасын кузовтық чемпионаттарда бастауы кем де кем. Алайда көптеген пилоттар, әсіресе американдықтар, карьераларын [[Champ Car]] (, ), [[IndyCar]] (, ) және басқа да американдық жарыстық серияларда бастайды. Бірақ олардың көбісі Формула-1- ге түсуге тырыспай, осы жерде жиі қалады. Бұл Формула-1- дің АҚШ пен Канадада Еуропаға қарағанда танымалдығы төмен екендігін көрсетеді. Формула-1- ге бір түскеннен кейін пилоттар басқа жарыстық серияларға қол қойылған келісімшарттың шектеуінен қатыса алмайды. Бұл жерде командалардың демеушілерінің талаптарына да байланысты, олар өйткені жарысушылардың басқа командалар (басқа демеушілер болуы да мүмкін) үшін сайысқа түскенін қаламайды, және де басқа жарыстарға қатысудың әсерінен травма алғанын қаламайды, және жай сөзбен айтқанда уақыттың тапшы болғанына қарсы болады. Қазіргі Формула-1- де пилоттар жарысқа қатысып болған бойда дүйсенбіде тексерілуге бара алады. Жарысушы, сонымен қатар, жалпы физикалық дайындыққа уақыт бөлуі қажет, трассамен танысуы керек, тіпті пресса және демеушілер үшін әртүрлі жиындарда әрдайым көрініп тұрулары керек. <br /> Формула-1- дің қазіргі жарысшылары әрдайым қатысып отыратын екі жарыс бар: бұл “Жеңімпаздар жарысы” және “Берси” париждік спорт сарайындағы картингтік жарыс (ELF Masters Karting). Сонымен қатар жарысқа тікелей қатыспайтын (команда тестерлері) пилоттар Формула-1- дің маусымдарының арасындағы үзілістерде демалуларына болады. <br /> FIA жарысушылардың басқа серияға қатысуға қойған жалғыз шектеуі [[1958]] жылы қабылданды. Ол жарысушыға 24 сағат ішінде бір жарыстан артық жарысқа қатысуына артық тыйым салды. Бұдан бұрын мұндай шектеулер Формула-1 класының әлем чемпионатының этаптарында қолданылған болатын және ол [[1952]] жылы Фанхионың Италиядағы Гран-приде алған апатынан кейін пайда болды. Мануэль жарыс басталуына бір күн бұрын Солтүстік Ирландиядағы жарысқа қатысып келді, одан кейін поезда өткен бір түннен кейін, Монцадағы жарысқа бір сағат уақыт қалғанда келді. Қатты шаршаған күйінен Фанхио жарыстың екінші айналымында машинаны басқара алмай қалды. == Қызықты фактілер == === Нумерология === * Формула-1 пилотонында 13-і номерлі болид жоқ: 12-кейін бірден 14 номері кезектеседі. Еуропада бақытсыздық сандарына көбінесе тақ сандар жататындықтан (мысалы итальяндықтар үшін 17 саны бақытсыз болып саналады), 1970 жылға дейін кейбір Гран-прилерде (1970 ж тек Италия гран-Приі) қатысушылар тек жұп сандарға ие болды. Әлем чемпионатында 13 санын иемденген 5 адам ғана: * 1976 ж Ұлыбритания Гран-приінде Дивина Галица * 1963 ж мексика Гран-приінде Моисес Солана * 60-ы жылдары ОАР-дағы сынақтан тыс Гран-Приде Клив Транделл * 1962 ж Голландиядағы Гран-Придің алдындағы жаттығуда Карел Годен де Бофор * 1953 ж Германиядағы Гран-Придің алдындағы жаттығуда Моритц фон Страчвитц * 1973 жылдан бастап 1 номерін алдыңғы маусымның әлем жеңімпазы алуға тиіс болды, және ол өз командасында қалды ма әлде басқаға көшіп кетті ма оған байланыссыз болды (ал 2 номерін – оның команда бойынша сыбайласы, өткен жылғы әлем чемпионатында алған орынан байланыссыз). Осы ережеге байланысты 90-жылдары күлкілі жағдай болды: 1992 жыл маусымында “Уильямс” командасы үшін шыққан Нэйджел Мэнселл жеңімпаз болды. Осы жеңістен кейін Мэнселл Формула-1-ден кетіп, “Индикар” американдық сериясына көшуге шешім қабылдады. Ал 2 номері “Уильямс” командасына қалғандықтан, әлем жеңімпазының орнын басатын жас тест-пилотқа (Дэймон Хиллға) 0 номері тиесілі болды. Бұл жағдай келесі жылы да қайталанды, онда әлем жеңімпазы француз Ален Прост болып, ол да сол “Уильямс” үшін қатысқан (2 номері бойынша). Хилл келесі маусымда да 0 номерін иемденуіне тура келді. * 0 номерін әлем чемпионатына қатысушының ең кіші номері деп есептеуге болады. Ал ең үлкен номер 1974 жылы Ұлыбританиядағы Гран ПридеЛелла Ломбардиге тиесілі болды. Итальяндық қыз жарыста көзге түсетін 208 номерімен шықты, бұл 208кГц жиілігінде жұмыс істеген радиостанцияға жақсы жарнама ретінде қызмет атқарды. === Басқа да фактілер === * Пит-лейнде жылдамдыққа шектеу [[Айртон Сенна]] 1993 жылы Донингтондағы Еуропа маусымының Гран-приінде ең жақсы айналымды көрсеткеннен кейін енгізілді. Ол айналымды трассаға қарағанда қысқа болатын пит-лейнмен айналып шықты. Ол бұлай әдейілеп жүрген жоқ (Сенна жаңбырлық дөңгелекті сликке ауыстыру үшін пит-тоқтауға соғып кетпекші болады, пит-лейнге бұрғанда, жаңбырдың қайта жауғанын байқайды, сосын жанынан тоқтаусыз өте шығады), бірақ бұл жағдай қайта қайталанбас үшін [[FIA]] пит-лейндегі жылдамдыққа шектеу қойды. * Сол жарыста қолайсыз ауа-райы салдарынан “Williams” командасымен дөңгелекті ауыстыру жайында дұрыс емес шешім қабылданды. Команда механиктері 13 рет дөңгелек ауыстыруларына тура келді. 6 рет Дэймон Хит пит-тоқтауында, 7 рет – Ален Простқа. Олардың қарсыластары “[[McLaren]]” командасы 2 есе аз жұмыс істеді. 5 пит-тоқтау Айртон-Сенна үшін және [[Майкл Андретти]] үшін бір де бір тоқтаусыз, өйткені ол алғашқы айналымда шығып кетті. * Формула-1 командаларын “ат қора” деп те атайды, ат жарысысна ұқсастықтан, ол да Ұлыбританияда өте танымал және Формула-1 де сол жерде алғаш пайда болды. Ат жарыстан стюард деген термин де келді (2006 жылдан бастап Формула-1-де әлем чемпионатының бүкіл сатыларына қатысып, жанжалды сұрақтарды шешетін адам) және поул-позиция. * “Формула-1-ге” бүкіл оның тарихы бойынша 5 әйел-пилоттар қатысты. Олардың ішінде тек біреуі – [[Лелла Ломбарди]] ғана ұпай жинай алды. 1975 жылы испания Гран-приінде фиништегі 6 орын үшін 0,5 ұпай алды, өйткені жарыс мәреге жетуге 75% қалғанда тоқтатылды (толығырақ Формула-1 ұпай беру жүйесі дегенді қараңыз). * Жарыстың бірінші стартынан жеңген жалғыз машина – Харви Постлтуэита құрастырушы жасаған Wolf WR1. Бұл 1977 жылы Аргентина Гран-приінде болды, болидтің рулінде “Уолтер Вольф Рейсинг” командасынан [[Джоди Шектер]] болды. Өткізілуіне 3 күн емес 4 күн кететін жалғыз Гран-при – Монако гран-приі. Онда емін-еркін жарыстар дәстүрлі түрде жұмада емес, бейсенбі күні өткізіледі (ол күн бос қалғандықтан, команда оны әртүрлі кештер мен танымал адамдар үшін экскурсияға арнайды). * Әлем жеңімпазы және Конструкторлар кубогы ресми лауазымдарынан басқа ресми емес сыйлықтар да бар: “Bernie’s” деп аталатын (Берни Экклтоунның құрметіне, ол американдық киноакадемиясының “Оскар” сыйлығымен пара-пар).сыйлық жыл сайын келесі номинациялар бойынша беріліп отырды: “Ең жақсы трасса”, “Ең жақсы талапкер”, “Ең жақсы жарысушы”, сонымен қатар “Жарысушылар таңдауы” – бұл жарысушы-жеңімпаз чемпионат пилоттарының дауыс беруімен анықталады (бұған тест-пилоттар да дауыс бере алады). == Осы маусымның командалары мен жарысушылары == === 2009 ж. маусымының Формула-1 топтары мен пилоттары === {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" width=100 % |- !Топ !Конструктор !Шасси !Қозғалтқыш !Шиналар !№ !Пилот !№ !Тест-пилот |- |rowspan=2| {{flagicon|GB}} [[Vodafone]] [[McLaren]] [[Mercedes-Benz|Mercedes]] !rowspan=2| [[McLaren]] |rowspan=2| MP4-24 |rowspan=2| [[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|1 | {{flagicon|GB}} [[Льюис Хэмилтон]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-19530.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 31 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Spain}} [[Педро де ла Роса]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-47786.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123120516/http://www.f1news.ru/news/f1-47786.html |date=2010-01-23 }}</ref> <!--{{flagicon|GB}} [[Гэри Паффетт]] --> |- |align="right"|2 | {{flagicon|Suomi}} [[Хейкки Ковалайнен]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-45029.html</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|Italy}} [[Scuderia Ferrari]] [[Marlboro]] !rowspan=2| [[Ferrari]] |rowspan=2| [[F60]] |rowspan=2| [[Ferrari]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|3 | {{flagicon|Finland}} [[Кими Райкконен]]<ref name="Raikkonen has contract for 2009">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/headlines/2006/9/4933.html | title = Raikkonen | publisher = formula1.com | date = 2006-09-10 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |rowspan=2 align="center"| 32 |rowspan=2 align="left"|{{flagicon|Italy}} [[Лука Бадоер]]<ref name=ferrari>http://www.f1news.ru/news/f1-46102.html</ref> {{flagicon|Spain}} [[Марк Жене]]<ref name="ferrari"/> |- |align="right"|4 | {{flagicon|Brasil}} [[Фелипе Масса]]<ref name="Massa has contract for 2009">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/headlines/2006/9/4933.html | title = Massa | publisher = formula1.com | date = 2006-09-10 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|Germany}} [[BMW Sauber|BMW Sauber F1 Team]] !rowspan=2| [[BMW Sauber]] |rowspan=2| F1.09 |rowspan=2| [[BMW]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|5 | {{flagicon|Poland}} [[Роберт Кубица]]<ref name="f1news.ru">http://www.f1news.ru/news/f1-46197.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 33 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Austria}} [[Кристиан Клин]]<ref name="f1news.ru"/> |- |align="right"|6 | {{flagicon|Germany}} [[Ник Хайдфельд]]<ref name="f1news.ru"/> |- |rowspan=2| {{flagicon|France}} [[ING Group|ING]] [[Renault F1|Renault F1 Team]] !rowspan=2| [[Renault]] |rowspan=2| R29 |rowspan=2| [[Renault]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|7 | {{flagicon|Spain}} [[Фернандо Алонсо]]<ref name=renault>[http://www.f1news.ru/news/f1-46818.html Renault'09: Алонсо и Пике]</ref> |rowspan=2 align="center"| 34 |rowspan=2 align="center"| {{flagicon|France}} [[Ромэн Грожан]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-47935.html</ref> |- |align="right"|8 | {{flagicon|Brasil}} [[Нельсиньо Пике]]<ref name="renault"/> |- |rowspan=2| {{flagicon|Japan}} [[Panasonic]] [[Toyota F1|Toyota Racing]] !rowspan=2| [[Toyota]] |rowspan=2| TF109 |rowspan=2| [[Toyota]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|9 | {{flagicon|Italy}} [[Ярно Трулли]]<ref name="Trulli has contract for 2009">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/5114258.stm | title = Trulli | publisher = BBCsport | date = 2006-07-28 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |rowspan=2 align="center"| 35 |rowspan=2 align="center"| {{flagicon|Japan}} [[Камуи Кобаяси]]<ref>http://www.f1news.ru/news/gp2-47878.html Кобаяси продлил контракт тест-пилота Toyota</ref> |- |align="right"|10 | {{flagicon|Germany}} [[Тимо Глок]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-45148.html</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|Italy}} [[Scuderia Toro Rosso]] !rowspan=2| [[Toro Rosso]] |rowspan=2| STR4 |rowspan=2| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|11 | {{flagicon|Suisse}} [[Себастьян Буэми]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-47801.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 36 |rowspan=2 align="center"| {{Флаг ?}} Н/Д |- |align="right"|12 | <!-- {{flagicon|France}} [[Себастьян Бурдэ]] {{flagicon|Japan}} [[Такума Сато]]--> {{Флаг ?}} Н/Д |- |rowspan=2| {{flagicon|Austria}} [[Red Bull Racing]] !rowspan=2| [[Red Bull]] |rowspan=2| RB5 |rowspan=2| [[Renault F1|Renault]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|14 | {{flagicon|Germany}} [[Себастьян Феттель]]<ref name="Sebastian Vettel to join Red Bull for 2009">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/headlines/2008/7/8098.html | title = Vettel | publisher = formula1.com | date = 2008-07-17 | accessdate = 2008-07-17}}</ref> |rowspan=2 align="center"| 37 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|GB}} [[Дэвид Култхард]] |- |align="right"|15 | {{flagicon|Australia}} [[Марк Уэббер]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-44525.html</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|GB}} [[AT&T]] [[WilliamsF1|Williams]] !rowspan=2| [[WilliamsF1|Williams]] |rowspan=2| FW31 |rowspan=2| [[Toyota]]<ref name="Toyota engines for Williams in 2008">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/4692.html| title = Toyota engines for Williams in 2007 | publisher = formula1.com | date = 2006-07-27 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|16 | {{flagicon|Germany}} [[Нико Росберг]]<ref name=williams>http://www.f1news.ru/news/f1-46141.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 38 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Germany}} [[Нико Хюлькенберг]]<ref name="williams"/> |- |align="right"|17 | {{flagicon|Japan}} [[Казуки Накаджима]]<ref name="williams"/> |- |rowspan=2| {{flagicon|Japan}} [[Honda F1|Honda Racing F1 Team]]<ref>5 желтоқсан 2008 Honda объявила, что уходит из Формулы-1 из-за финансового кризиса, команда до начала сезона будет продана, а если не найдется покупатель, то закрыта [http://www.f1news.ru/news/f1-47429.html]</ref> !rowspan=2| Н/Д |rowspan=2| Н/Д |rowspan=2| Н/Д |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|18 | {{flagicon|GB}} ???[[Дженсон Баттон]]<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-47534.html Дженсон Баттон: или Honda, или ничего!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131230336/http://www.f1news.ru/news/f1-47534.html |date=2009-01-31 }}</ref> |rowspan=2 align="center"| 39 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Austria}} ???[[Александр Вурц]]<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-46800.html Александр Вурц останется тест-пилотом Honda ]</ref> |- |align="right"|19 | <!-- {{flagicon|Brasil}} [[Рубенс Баррикелло]] [[Бруно Сенна]] [[Лукас ди Грасси]]--> {{flagicon|?}} Н/Д |- |rowspan=2| {{flagicon|India}} [[Force India F1|Force India F1 Team]] !rowspan=2| [[Force India]] |rowspan=2| VJM-02 |rowspan=2| [[Mercedes-Benz|Mercedes]]<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-46851.html Force India расстается с моторами Ferrari]</ref> |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|20 | {{flagicon|Italy}} [[Джанкарло Физикелла]]<ref name=forceindia>http://www.formulamag.com/news/show/7676{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=forceindia2>http://www.f1news.ru/news/f1-47537.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 40 |rowspan=2 align="center"| {{flagicon|Italy}} [[Витантонио Льюцци]]<ref name="forceindia2"/> |- |align="right"|21 | {{flagicon|Germany}} [[Адриан Сутиль]]<ref name="forceindia"/><ref name="forceindia2"/> |- |} == Ескертулер == 1. Келісім шартқа сәйкес телетрансляциядан түскен түсімнің 47%-і командаларға, 30%-і FIA-ға, 23%-і Формула-1-ді басқару және дамыту компаниясына (яғни Экклстоунның өзіне). 2. Бакта жанармай қаншалықты аз болғанына қарай, қозғалтқыш соншалықты аз қуатпен жұмыс жасайды. Осылайша егер команда алдыңғы жылдамдығы мен қуатын сақтап қалғысы келсе, оларға артық пит-тоқтаулар жасауларына тура келеді. 3. ↑ http://www.f1news.ru/memuar/budget2004.shtml - Autosport журналының мәліметтері бойынша 2004 жылғы командалар бюджеті. 4. Мысалға Jaguar командасының техникалық директоры Гюнтер Штайнердің F1 Racing журналына берген сұхбатындағы сөздерін қараңыз. == Сілтемелер == * [http://www.formula1.com Formula1.com] — The official site of [[Formula One Management]]; contains schedules, race results, live timing during each race, the official F1 shop, and some news * [http://www.fia.com/sport/Regulations/f1regs.html Current regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322010130/http://www.fia.com/sport/Regulations/f1regs.html |date=2015-03-22 }} — from the [http://www.fia.com/ FIA website] * [http://www.formula1.com/teams_and_drivers/hall_of_fame/ Drivers Hall of Fame] — A list of World Champions with links to short biographies from the [http://www.formula1.com/ official Formula 1 website]. <!-- Please discuss the proposed addition of any new links to this section on the discussion page first --> ; News and reference * [http://www.autosport.com autosport.com] — Motorsport news, articles and analysis. Formerly known as [[AtlasF1]] * [http://www.grandprix.com/ GrandPrix.com] — F1 news and a Grand Prix encyclopedia * [http://www.itv.com/f1 F1] at [[itv.com]] — News, pictures, and commentary from [[ITV]], F1's British broadcasters; also from [[Matt Bishop]] and [[F1 Racing]] magazine * [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/motorsport/formula_one/car_guide/default.stm Animated F1 Car Guide] * [http://www.spotterguides.com/ 2008 F1 Spotters Guide] — free download PDF <!-- Please discuss the proposed addition of any new links to this section on the discussion page first --> ; History * [http://www.autocoursegpa.com/ AutocourseGPA.com] — historical results and statistics and images since 1950 * [http://www.f1db.com/ F1DB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907111411/http://www.f1db.com/ |date=2008-09-07 }} — Results, statistics * [http://www.4mula1.ro/ 4mula1] — Results and statistics since 1950 <!-- Please discuss the proposed addition of any new links to this section on the discussion page first --> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Формула-1]] [[Санат:Мотоспорт]] e1muumcw0f0bnnhjw2rvnq7ic8ep40o 3606136 3606113 2026-05-18T05:58:21Z 1nter pares 146705 /* */ 3606136 wikitext text/x-wiki {{Infobox motorsport championship | logo = F1.svg | current_season = Формула-1 2003 маусымында | pixels = 180px | caption = Формула-1 логотипі. | category = бірорынды | country/region = халықаралық | inaugural2 = 1950<ref>The formula was defined in 1946; the first Formula One race was in 1947; the first World Championship season was 1950.</ref> | folded = | drivers = 22 | teams = 11 | engines = [[BMW]], [[Ferrari]], [[Hondа|Honda]], [[Mercedes-Benz|Mercedes]], [[Renault]], [[Toyota]] | tyres = {{flagicon|ITA}} [[Pirelli]] | champion driver = {{flagicon|Germany}} [[Себастьян Феттель]] | constructor = {{flagicon|AUT}} [[Ред Булл (Формула-1 командасы)|Ред Булл]] | website = [http://www.formula1.com Formula1.com] }} '''Формула-1''' ({{lang-en|Formula One}}) – болидтермен жарысатын айналмалы автожарыс бойынша әлем чемпионаты. Формула-1 немесе “Корольдық формула” автожарыстардың ең танымал, қымбат және жоғары технологиялық түрі болып табылады.<br /> Формула-1 әлемдік чемпионаты жыл сайын өткізіледі және жеке Гран-при немесе сатылардан тұрады. Формула-1 – ге жеке пилоттармен қатар командалар да қатыса алады. Пилоттар әлем жеңімпазы лауазымы, ал командалар конструкторлар Кубогы үшін жарысады.<br /> Формула-1 жарысына қатысатын командалар Гран-приде өздері шығарған болидтерді қолданады. Осылайша, команданың мақсаты тек жылдам және тәжірибелі пилотты жалдап, және машинаны сауатты бабына келтіруді және жұмыс істеуін қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар болидті “нөлден бастап” жобалау және құрастыру болып табылады. <br /> Командалар болидтерді өз технологиялары бойынша құрастыратын болғандықтан және командалардың арасында жоғары бәсекелестік болу нәтижесінде, Формула-1-де әрдайым өзіндік техникалық шешімдер туындап отырады, бұл жарыстық болидтермен қатар жол автомобильдерінің де қарқынды дамуына әкеледі. Сонымен қатар, уақыт өте келе Формула-1-дің автомобильдік өнеркәсіптің қарқынды дамуының қозғалтқышы ретіндегі ролі жаймендеп төмендейді: бір жағынан кейбір техникалық шешімдерді күрделі өзгеріссіз сериялы машиналар қатарына қосуға болатындықтан, екінші жағынан серияларды ұйымдастырушылардың командалардың шығынын азайтуға жалпы ұмтылыстарынан болады. <br /> Формула-1 әлем чемпионатына алғаш ұсынылған сериялық технологияның ең белгілі мысалына антипробуксовалық (АПС) жүйесін жатқызуға болады. Алғаш рет бұл жүйе 1990 жылы Ferrari командасымен ұсынылды. Одан кейін, 1994 жылдың маусымында АПС-ке тыйым салынғаннан кейін, бұл технология жаймендеп автоөндірушілермен сериялы автомобильдерге енгізіле бастады. Антипробуксовалық жүйе Формула-1-де аздаған уақыт көрініп жүрді, бірақ ұзаққа созылмай қайта тыйым салынды, оған себеп болған мұндай болидтің өте күрделі электронды “начинкасы” пилоттардың көптеген қателерін нивелирует. <br /> Жарысқа қатысушылардың болидтері Формула-1-дің техникалық регламенттеріне сәйкес келуі керек және соққыға беріктілік тестінен өтуі қажет. Регламент және бүкіл жарыс сериясы автоспорттың Халықаралық Федерациясының қарамағына қарайды. == Негізгі ережелер == * Әр команда өз болиді үшін шассиді өздері жасайды. Мотторлар мен шиналарды басқа өндірушілерден алуларына болады, қазіргі Формула-1-де осылай: командалардың барлығында дерлік автоөндіруші-серіктесі бар, олар мотормен қамтамасыз етеді. Машиналардың техникалық регламентке сәйкестігін автоспорт Халықаралық федерациясының стюардтары бақылайды. * Әр Гран-приде әр командадан екі пилот әр түрлі болидтермен жарысқа түседі. Егер командалар жарыс сөресіне шықпаса не бір ғана болид шығарған жағдайда айыппұлмен жазаланады. * Гран-при жұмадан жексенбіге дейін болады және емін-еркін жарыстан, квалификация және жарыстан тұрады. Маусым әр түрлі Гран-при санынан тұрады: 1950 жылы 7 рет, 2005 жылы 19 рет және әдетте наурыз бен қазан айлары арасында өтеді. * Жарыс мәресінің алғашқы 10 орнына пилоттар мен командалар 25-18-15-12-10-8-6-4-2-1 жүйесі бойынша ұпай алады. Жарысушылардың алғаш келген үшеуі подиумға шығарылады. Жеңімпаздың құрметіне қай ел үшін жарысқа түссе, сол елдің әнұранын қояды, одан кейін – жеңімпаз командасы өзін қай елге жатқызады, сол елдің әнұраны қойылады. * Жарыста пилоттардың жинаған ұпайлары әлем жеңімпазы титулы үшін сайыстағы есепшотына (санағына) қосылады, және де олардың командаларының Конструкторлар Кубогы үшін сайыстағы есепшотына (санағына) қосылады. == Гран-при == Гран-придің жүргізілу тәртібі, командалар мен пилоттардың міндеттері спорттық регламентпен анықталады. Оның қағидалары Формула-1 әлем чемпионатына қатысушыларымен мүлтіксіз сақталуы керек. Гран-приде жарыс және квалификацияға бір командадан екі пилоттан қатысуларына болады. Сонымен қатар жұмада өтетін емін-еркін жарыста команда үшінші пилотты қолдануына болады, бірақ жарысқа тек екі машина қатыса алады. Ауырған не орынды басқа себеп болған жағдайда үшінші пилот квалификация және жарыста команданың басты пилотының бірінің орнына шыға алады. Запастағы пилоттың жарыста жинаған ұпайы оның өзінің әлем чемпионатындағы есепшотына қосылады; конструкторлар Кубогы үшін жарыста бұл ұпайлар команданың, ол үшін басты пилот қатысқандай, есепшотына қосылады. Маусым кезінде бір команда үшін өзіне және командасына ұпай жинай отырып, 4 пилотқа дейін қатыса алады. Гран-приге қатысу үшін пилот Халықаралық автоспорт федерациясының суперлицензиясын алу міндетті. === Емін-еркін жарыс === * Емін-еркін жарыстар үш сессия ішінде өткізіледі, әрқайсысының ұзақтығы 1 сағат. Екі сессия жұма күні өткізіледі, үшіншісі сенбі күні квалификацияның алдында өтеді. Емін-еркін жарыстар кезінде жарысушылар трассамен танысу үшін және болидтерді бейімдеу үшін трассада еркін, өздеріне ыңғайлы тәртіпте жүріп өтеді. * Пилот жарысқа қатысу үшін кем дегенде емін-еркін жарыстардың бір сессиясына қатысуы тиіс (яғни кем дегенде шеңберді бір айналып өтуі тиіс). === Квалификация === Формула-1-дің көп жылғы тарихы бойынша квалификация бірнеше рет өзгерді. Формула-1 –де қолданылған барлық форматтарды “Формула-1 квалификациясы” мақаласынан көруге болады. Квалификация сенбі күні өткізіледі және 15 минуттық үш сессиядан тұрады. Пилот әр сессия уақытында қалағанынша және үлгергенінше шеңберді бірнеше рет айналып өтуіне болады. Ең аз уақыт ішінде жүріп өтілген шеңбер есепке алынады. 1. Бірінші сессияға барлық пилоттар қатысады. Олар 14:00-ден 14:15-ке дейін бірнеше рет шеңберді айналып өтеді. Әр пилот үшін шеңберді ең аз уақытта жүріп өткен уақыты таңдалады, қалған 6 пилот старт алу позициясына таласқа түспейді, олар 17-ден 22-ге дейінгі орындарды иемденеді. 2. Екінші сессияға қалған 16 пилот қатысады, олар тағы да бірнеше рет шеңберді 14:20-ден 14:35-ке дейінгі уақытта айналып өтеді. Бұл сессияның нәтижесі бойынша нашар уақыт бірлігін көрсеткен 6 пилот тағы шығып қалады. Олар 11-ден 16-ға дейінгі орындарды иемденеді. 3. Үшінші сессияға екінші сессияда жақсы уақыт бірлігін көрсеткен 10 пилот қатысады. Олар өзара алдындағы тәртіп бойынша сайысқа түседі. Тағы да шеңберді жүріп өткен уақыттарын салыстыра отырып, бастапқы 10 орын анықталады. Бұл тәртіп 22 машина жарысқа түскенде қолданылады, егер 24 машина қатысса, онда бірінші және екінші сессиядан кейін 7 қатысушыдан шығып отырады. Бірінші және екінші сессияда пилоттар квалификациялық шеңберлерді кез- келген мөлшердегі отынмен жүріп өтулеріне болады. Алғашқы екі сессияның нәтижесі бойынша шығып қалған болидтер жанармаймен толықтырылады да, жарысқа түсуге дайындалады. Үшінші сессияда шығатын пилоттар шеңберлерді айналып жүріп өтпес бұрын жанармаймен толықтырулары керек. Кваливикация аяқталғаннан кейін болидтер жабық паркке апарылады, яғни жарыс басталғанға дейін оны жанармаймен толықтыруға, баптауларын өзгертуге немесе “жаңа аяқ киім кигізуге” басқа дөңгелекпен жабдықтауға болмайды. === Жарыс === * Жарыс жексенбі күні жергілікті уақыт бойынша сағат 14.00-де өткізіледі. Жарыс барысында пилоттар автодромның шеңберінің ұзындығына сәйкес алдын ала анықталған шеңбер санын айналып өтулері тиіс. Әдетте жарыс ара қашықтығы 305км-ден сәл асады (Моноко Гран-приінен басқалары). Сонымен қатар жарыс 2 сағаттан аспауы тиіс. Яғни, егер лидер 2 сағаттың ішінде жарыстың бүкіл дистанциясын өтіп шыға алмаса, онда 2 сағат біту мезетінде жарысушы тұрған шеңбер соңғы болып қабылданады. * Жарыстың басталуына 15 минут қалғанда болидтер пит-лейннен шығып, квалификация нәтижесіне сәйкес бастама торынан өз орындарын табулары тиіс. Бастама торында команда мүшелері болидтерге қызмет жасауларына болады, бірақ жарыс басталуына 15 секунд қалғанда бастау алаңын болидтерде отырған пилоттардан басқалардың барлығы кетулері тиіс. * Бағдаршам белгісі бойынша пилоттар қыздыру (прогревочный) шеңберін жүріп өтулері тиіс, бұл шеңберді айналу уақытында болидтердің бір-бірінен басып озуларына тыйым салынады. Қыздыру (прогревочный) шеңбері, негізінен, резинаны қыздыра отырып, оның жарыстық сипаттамаларын жақсарту үшін қолданылады. Қыздыру (прогревочный) шеңбері аяқталғанда болидтер қайта бастама торына орналасады және бағдаршамның белгісінен кейін жарысқа түседі. * Жарыс барысында командалар болидтерді жанармаймен толықтыру үшін не резинаны ауыстыру үшін еркінше бірнеше рет пит-тоқтаулар алуларына болады. Пит-тоқтаулар саны және олардың жарыс барысында таралуы жарыс стратегиясын анықтайды. Жақсы стратегия әдетте әлсіз машинаның әлдеқайда күшті машинадан үстем шығуына әкеледі. Көбінесе командалар трассаға, машинаға және таңдалған стратегияға сәйкес 1-ден 3-ке дейін пит-тоқтаулар алады. * Пит- ленге кіргеннен кейін жарысушы жылдамдығын 100км/сағ дейі төмендетуі тиіс. (Монакода-80км/сағ). Бұл қауіпсіздікті қамтамасыз етумен, және де кейде пит- лейн арқылы жол трасса бойымен жүрген жолға қарағанда қысқарақ болуымен түсіндіріледі (“Қызықты фактілер” пунктін қараңыз). Пит-стопта пилоттар өз командаларының бокстерінің қарсы жағына тоқтайды. Осы мезетте механиктер біруақытта машиналарды жанармаймен толтырады, резиналарын ауыстырады және басқа да керекті өзгертулерді енгізеді. Пит-стоп мезетінде әсіресе Формула-1-де командалық жұмыс жақсы көзге түседі: механиктер жылдам және ұйымшылдықпен қызмет көрсетеді, әдетте пит-стопқа 10 секундтан аз уақыт кетеді. * Жарыстың соңында алғашқы 10 пилот және олардың командалары 25-18-15-12-10-8-6-4-2-1 жүйесі бойынша ұпай алады. Бірінші, екінші және үшінші орындарға ие болған пилоттар подиумға шығып кубоктарды алады. Және де кубокты ұтқан команданың мүшесі алады. Жеңімпаздың құрметіне оның елінің әнұраны қойылады, одан кейін жеңімпаздың командасы қай ел үшін жарысқа қатысса, сол елдің әнұраны қойылады. Содан кейін дәстүрлі шампаннан жаңбырлату басталады: пилоттар бірін-бірі шампанмен атқылап, табысты аяқталған Гран-примен құттықтайды. === Әлемдік жарыс және конструкторлар Кубогы === Формула-1-дің әрбір маусымы пилоттар үшін әлем жеңімпазы болу үшін жарыс, ал командалар үшін конструкторлар Кубогы үшін жарыс болып табылады. Маусым бойынша пилоттардың Гран-приде жинаған ұпайлары олардың есебінде бар ұпайларға қосылады. Команда әр жарыс үшін екі пилотының жинаған ұпайларының бүкіл қосынды ұпайларын алады. Маусымның аяғында ұпайлардың қайта есебі жүріп екі номинация бойынша жеңімпаздар анықталады. <br />Жарыс үшін ұпайды алғашқы 10 пилот алады (2009 жылға дейін мәреге бұрын жеткен 8 пилот қана ұпай алатын болған), егер олар қорытынды классификацияға түссе. Ұпай беру жүйесі мынадай: * 1 орын – 25 ұпай * 2 орын – 18 ұпай * 3 орын – 15 ұпай * 4 орын – 12 ұпай * 5 орын – 10 ұпай * 6 орын – 8 ұпай * 7 орын – 6 ұпай * 8 орын – 4 ұпай * 9 орын – 2 ұпай * 10 орын – 1 ұпай 2009 жылға дейін қолданылған ұпай беру жүйесі: * 1 орын - 10 ұпай * 2 орын - 8 ұпай * 3 орын - 6 ұпай * 4 орын - 5 ұпай * 5 орын - 4 ұпай * 6 орын - 3 ұпай * 7 орын - 2 ұпай * 8 орын - 1 ұпай == Болидтердің негізгі сипаттамалары == Болидтердің сипаттамасы техникалық регламентпен анықталады, оның сәйкестігін Халықаралық автоспорт федерациясының стюардтары бақылап отырады. === Шасси === Формула-1 болидтері көміртекпластикалық монокок корпустан сыртқары орналасқан төрт дөңгелектен тұрады, оның артқы екеуі – жүргізуші, алдыңғы екеуі – жетекші болып табылады. Пилот болидтің алдыңғы бөлігіндегі тар кабинканың ішіне орналасады және оны рульдің және тежегіш педалі мен газдың көмегімен басқарады. Формула-1-дің болидтерінің жылдамдығы 300 км/сағ жиі асатындығына қарамастан, Формула-1 ең жылдам автожарыс түрі болып табылмайды. Формула-1-дің негізгі жетістігі – бұл өте тиімді тежегіштік және аэродинамикалық жүйесі. Тежегіш күшейткіштері және антиблок-тық тежегіш жүйелеріне тыйым салынған. === Мотор === Формула-1-де 2,4 литрден артық көлемді үрлемейтін төрт-тактілі сегіз-цилиндрлі қозғалтқыштар қолданылады. Алайда сегіз-цилиндрлі қозғалтқышқа көшу кенеттен болғандықтан және көп шығынмен ұштасқандықтан, 2006 жылы аз қаржылы командаларға он-цилиндрлі, көлемі 3 литрге дейін баратын, айналымы және ауажұтқыш өлшемі шектеулі моторларды қолдануға рұқсат берілді.Қазіргі кезде (2007 жылдан бастап) Формула-1 автожарысында барлық командалар өз болидтерінде V түрінде орналасқан 8 цилиндрлі, 2,4 дм.куб көлеміндегі қозғалқыштарды қолданады. Ауаны алдын ала суыту жүйелеріне тыйым салынған. Сонымен қатар қозғалштқышқа ауа мен отыннан басқа нәрсені беруге де рұқсат жоқ. === Қауіпсіздік === Формула-1-де пилоттардың қауіпсіздігіне үлкен көңіл бөлінеді. Болидтердің бірде- біреуі қажетті тексерулерден өтпестен, сонымен қатар крэш-тесттен өтпей жарысқа шыға алмайды. Әсіресе бұл мәселеге 1994 жылы Айртон Сен мен Роланд Ратценбергтің бір демалыста қатарынан қайғылы қаза болғандарынан кейін айрықша көіңл бөлінетін болды. Болидтердің құрылыстарына енгізілген өзгерістер жарысушылардың қауіпсіздігін анағұрлым арттырды, әсіресе жанымен және алдымен (лобовое) соқтығысқан жағдайларды. <br /> Болид төңкерілген жағдайда пилотты сақтандыру үшін кокпиттің артында қауіпсіздік доғалары орналасқан. Және кез-келген жағдайларда пилот болидтен 5 минуттың ішінде шығып үлгеруі тиіс, ол үшін тек ременьді ағытуы және рульді босатуы жеткілікті. <br /> Формула-1 жарысушылары Sparco фирмасының арнайы комбинезондарын киеді, ол 14 секундтай от жалынына төтеп береді. Бұдан басқа жарысушылар жанбайтын материалдан жасалған іш киім, шлемішілік, аяқ киім және қолғап киюге міндетті. <br /> Алайда, қауіпсіздік аймағына енгізілген барлық өзгерістерді пилоттар құптап қарсы алған жоқ. Мысалы, пилоттардың басы мен мойындарын сақтауға арналған қорғау жүйесі HANS (Head And Neck Safety) жарысушылардың көптеген наразылықтарын туғызуда. Бұл жүйенің қолайсыздығы оның осыған ұқсас жүйенің, американдық CART және IndyCar жарыстарында қолданылатын, көшірмесі ретінде жасалғаны жатады. Бұл серияларды сопақша тректерде қолданған ыңғалы, себебі онда жарысушылар тек алдына және солға қарап отырады. Ал F1-де жарысушы басын анағұрлым қарқынды қозғауына тура келеді, бұған HANS жүйесі көп кедергі келтіреді. === Электроника === Жоғары технологияның кез-келген өнімі сияқты, Формула-1-дің машиналары да, оның жарыста жақсы нәтиже көрсетуіне көмектесетін, электроникамен қамтамасыздандырылған. Болидтің бүкіл электронды негізі FIA-мен маусым алдында тексеріліп және сол жыл бойына өзгертілмейді. Болидтің кейбір түйіндері электронды құраушылардан тұрғанменен, болидтерді тікелей басқаруға көмектесетін (мысалы стартты басқару жүйесі) жүйелерге тыйым салынған. Сонымен қатар, барлық командалар қозғалтқышты басқаратын бірыңғай блогын (ECU) қолдануға міндетті. Соңғы уақытта болидтерде электроника саны азайғандығы байқалады, бұл жарысушының машинаны басқарудағы ролін арттырады. Формула-1 болидінен үздіксіз машинаның жүрісі және күйі жайында ақпарат беріп отыратын телеметрия беріліп отырады. Телеметрияны команда мүшесі бақылап отырады. Кері байланыс жүргізуге болмайды, яғни болидті бокстен басқаруға болмайды. === Шина === Формула-1-де шинаның маңызы өте зор. Трассаға, ауа-райына, болидке жақсы сәйкес келетін неғұрлым дұрыс құрамын таңдау күрделі мәселе болып табылады. Командалар бұл үшін уақытының көп бөлігін сынақтар мен еркін жарыстарға жібереді. Формула-1 шиналарының жай жол автомобильдерінен ерекшелігі – бұлар ұзақ уақытқа шыдайтындайетіп жасалмайды (бір комплект 200 км-ден артыққа шыдамайды), негізгі қасиеттеріне беріктік, аз салмақ және трассамен ұстасуы жатады. Шинаның негізгі құраушыларына резина, нейлон, полиэстер жатады. Резинаның қаттылығын өзгерту үшін оның құрамына қосылатын көміртегі, күкірт, мұнай мөлшерлері реттеледі. Неғұрлым резина жұмсақ болса, соғұрлым оның асфальтпен ұстасуы жоғары, бірақ ол соғұрлым тез желінеді. Шинаның үш түрі қолданылады: құрғақ трасса үшін псевдоселика, аздап дымқыл трасса үшін микст (“аралық резина”) және сулы трасса үшін жаңбырлық. Формула-1 үшін жаңбыр бола қоймайды, сондықтан көбінесе құрғақ трассаға арналған шиналар қолданылады. Псевдоселика төрт бойлық ойығы бар шина болып табылады. Олар трассамен ұстасуды азайту жолымен жылдамдықты азайту мақсатында 1998 жылы Формула-1-ге сликтердің орнына енгізілді. Шиналардағы газдың көлеміне ешқандай шектеу қойылмаған. Мұнда командалар кез-келген газды кез-келген мөлшерде таңдауға ықтиярлы. Әдетте шиналар құрғатушы сүзгіден өткен жай ауамен толтырылады деп есептеледі. Алайда, шпиондық жанжал кезінде шиналардың хладонмен толтырылуы мүмкін екендігі туралы ақпарат шықты. == Тарихы == [[Сурет:Formula 1 all over the world.svg|нобай|солға|250px|Формула-1 Гран-при жарысы болған/болатын елдер картасы.]] Формула-1-дің негізі Еуропада 1920 және 1930 өткен Гран-при жарысының чемпионатынан басталады. Гран-приге қатысатын ұйымдар Екінші дүние жүзілік соғыстың алдында әлемдік чемпионатты жүргізудің алғашқы регламентін қалыптастырды және оны 1941 жылы іске қосуды жоспарлады, бірақ 1946 жылға дейін бұл ережелер аяғына дейін қалыптаспады. 1946 жылы жақында құрылған ФИА Формула-1-дің ережелерін ұсынды, ол 1947 жылдан бастап іске қосылды. Сонымен қатар, сол жылы үш Гран придің ұйымдастырушылары “Формула-1” регламенті бойынша жарыс өткізді. 1948 жылы “Формула-1” -ге тагы “Формула-2” класы қосылды. 1950 жылы одан да кіші класс “Формула-3” енгізілді. Алғашқы жоспар бойынша “Формула-1” класы тек әлем біріншілігінде, “Формула-2” – континент біріншілігін жүргізу үшін, “Формула-3” ұлттық чемпионаттар және т.б. өткізу үшін деп ойластырылған. 1950 жылы ФИА “Формула-1” класындағы жеке жарыстардың нәтижелерін әлем чемпионатының протоколына тіркеуді қабылдады. Алғашқы осындай Гран-при ағылшын жерінде Сильверстоун автодромында өткізілді. 1958 жылға дейін әлем чемпионаты тек жеке болды, одан кейін ұпайлар болидтердің конструкторларына да берілетін болды (Конструкторлар кубогы деп аталады). Алайда “Формула-1” класы мен ФИА әлем чемпионатын толығымен теңестіруге болмайды. Жарысшылардың аз ғана бөлігі тек қана әлем чемпионатына қатысуды көздеді: олар әртүрлі жарыстарға қатысты, және де ашық дөңгелекті машина жарысы болуы міндетті емес болды. Бұл жағдай 1980-жылдары “FISA-FOCA соғысынан” кейін Келісім шарты қабылданған соң түбегейлі өзгерді. Осы мезеттен бастап “Формула-1” класы тек әлем чемпионаты шеңберінде өтетін болды. Нақтылап алғанда “Формула-1” класы түсінігі жойылды, оның орнына “Формула-1” жарыс сериясы пайда болды, оның коммерциялық құқы ФИА- қарамағына жататын спорттық құқынан бөлек болды. === “Формула-1” – дің пайда болуы === “Формула-1”- дің алғашқы әлем чемпионаты 1950 жылы өтті, оны Альфа Ромеода италияндық Джузеппе Фарина жеңіп алды. Фарина өзінің командасы бойынша қарсыласы аргентиналық Хуан Мануэл Фанхионы аз ғана уақытқа басып озды. Хуан Мануэл Фанхион келесі жеті жылдың ішінде бес рет әлем чемпионы болған. Фанхион Формула-1- дің әйгілі жарысшыларының бірі болып есте қалды және чемпиондық лауазымның саны бойынша ұзақ уақыт бойына рекордшы болып қалды. Формула-1-дің алғашқы технологиялық жаңалығының бірі болып Купер компаниясы шығарған артқы моторлы болидтері табылады. Бұған дейін 1934-1939 жылдары өткен Гран при жарыстарында Auto Union командасы Фердинанда Порше құрастырған артқы моторлы болидтерді шығарған болатын, алайда бұл болидтер трассада өте ауыр жүрісімен ерекшеленді, ал Купердің Т43/T51 өте жақсы басқаруға ыңғайлылығымен, бірақ әлсіз моторымен көзге түсті. Джек Брэбэм (“Купер” командасынан) 1950, 1960 жылдары чемпиондық лауазымды жеңіп алды, ал 1961 жылы жарыстың барлық қатысушылары артқы моторлы автомобильдерге көшті. <br />1958 жылдан бастап Формула-1-де ағылшын тілінде сөйлейтін жарысшылар дәуірі басталды: 1969 жылға дейін британдық Майк Хоторн, Грэм Хил , Джимми Кларк, Джон Сертис және Джеки Стюарт, австралиялық Джек Брэбэм, жаңа зеландиялық Дэнни Хьюм және американдық Фил Хилл жеңімпаз болып отырды. 1962 жылы Лотус командасы (60-ы және 70-і жылдардағы Формула-1-дің жетекші командаларының бірі) алғаш рет автомобильдердің құрылысына монококты пайдаланды, мұндай конструкцияны авиациялық өнеркәсіптен үлгі етіп алды. 1968 жылы Лотус тағы бір жаңалық енгізді, олар өздерінің болидтерін Империал Тобакко компаниясының жапсырмаларымен қаптады. Бұл Формула-1-де спонсорлықтың бастамасы болды.<br /> Жылдамдықтың ұлғаюына сәйкес басу күшінің мәні де артты, бұл командалардың машина конструкциясында антиқанаттық және басқа да аэродинамикалық элементтермен тәжірибе жасауларына душар етті. 1970- жылдардың аяғына қарай Лотус алғаш рет граун-эффектін (ағылш. ground effect) қолданды, бұл басу күшінің болидтің түбіндегі сұйытылған ауа есебінен едәуір артуына әкеледі. Бұл пилоттардың бұрылыстардан әлдеқайда жылдам өтулеріне көмектесті. Көп кешікпей барлық команда бұны қолдануға көшті. 1983 жылы граун-эффектін қолдануға жылдамдықтың өсуіне қарсы күрес ретінде FIA тыйым салды. === Алтын ғасыр (1980-2000) === 1981 жыл алғашқы - Формула-1 мен FIA арасындағы келісім шарт құжатына қол қою жылы болып белгіленді. Бұл Келісімшартқа сәйкес Формула-1 жарысы туралы телевизиондық хабар тарату құқығы жаңадан құрылған “ Формула-1 басқару және дамуы” компаниясына берілді, оның директоры Берни Экклстоун болды. Трансляциядан түскен пайданы да осы компания үлестіріп отырды. Содан бері Экклстоунды “Формула-1 бастығы ” бекер атамайды. 1980-ы жылдар турбомотор эрасы болды. Алғашқы турбоүрленгішті двигательді 1977 жылы Рено командасы қолданды. 1987 жылға қарай мотордың қуаты 1000 л.с. артты, бұл қазіргі күнге дейін ашық дөңгелекті машиналар үшін рекордты көрсеткіш болып табылады. Жылдамдықты азайту мақсатымен 1987 жылы FIA жанармай багінің көлеміне шектеу қойды. 1988 жылы наддува қысымының рұқсат етілген қысымына шектеу қойылды, 1989 жылы турбодвигательдерге тіпті тыйым салынды. 1990 жылдың басында командалар болидтердің құрылысына электрониканы кеңінен енгізе бастады. Бұл, ең алдымен, рульмен басқаруды күшейту үшін, яғни тяг басқару жүйесі, жартылай автоматты коробка передачи, активті подвеска жүйесі. Электрониканың жақсы өркендеу нәтижесінде болидті басқару функциялардың көпшілігін компьютер атқаратын болды, осыған орай пилоттың қажеттілігі азая бастады. 1994 жылы FIA көптеген электроникалық жаңадан енгізулерге тыйым салды. 1992 және 1997 жылдарда екінші және үшінші Келісім шарттар қабылданды. Соңғысының аяқталу мерзімі 2007 жыл. <br />1980 жылдары чемпионатта топ-команд деп аталатын топ пайда болды: McLaren, Williams, Ferrari, Бенеттон (қазіргі уақытта Рено деп аталады). 1984 жылдан бастап әлем чемпионатының барлығы осы командалармен жеңіп алынды, ал маусымдардың біршамасында Конструкторлар кубогының алғашқы 4 орнын осы 4 команда жеңіп алды.<br /> 1980 жылдың аяғы 1990 жылдың басы Айртон Сенна мен Ален Просттың арасында болған әйгілі шайқаспен танымал. Нақ осыған байланысты 1988 жыл әлем чемпионгаты тарихында ең жақсы маусым болып есептеледі: McLaren командасында бірге қатысқан Прост-Сенна жұбы өткізілген 16 Гран-приде 15 жеңіске ие болды (16-ы жеңіс Герхард Бергерге тиесілі болды, ол Ferrari үшін алғашқы Гран-придің жеңімпазы болды). Бұл бақталастыққа 1994 жылы нүкте қойылды, өйткені Ален Прост өзінің карьерасын аяқтады, ал Сенна 1994 жылы Сан Маринода ауыр апатқа ұшырады. Ең әйгілі жарысшылардың бірінің қаза болуы бүкіл әлемді сілкіндірді және қауіпсіздік шараларға қатты әсер етті. Технологияның қарқынды дамуы және Формула-1-ге ірі авто өндіруші компаниялардың келуі шығынның артуына әкеп соқты. XXI ғасырдың басында Формула-1 командаларының көбісінің қаржысы жылына бірнеше жүздеген миллион долларды құрады. Бұл 1990 жылдан бастап Формула-1-ді чемпионат жеңімпаздарымен сайысқа түсуге қаржыларының жетіспеушілігінен 28 команда тастап кетті. === Жиырма бірінші ғасыр (2000-2008) === XXI ғасырдың басы Формула-1 үшін Феррари командасының мүлтіксіз үстемдігін арттырды: 2000 жылдан 2004 жылға дейін Феррари пилоты Михаэль Шумахер барлық жеңімпаздық лауазымды жеңіп алды, ал команданың өзі Конструкторлар Кубогын жеңіп алды. Қазіргі уақытта Шумахер жеті еселі семикратный жеңімпаз болып табылады (ол тағы екі лауазымды 1994 және 1995 жылдары Benetton командасы үшін жарысқа түсіп жеңіп алды). Басқа да Формула-1-дің көптеген рекордтары оған тиесілі болды. 2001, 2002 және 2004 жылдарда Феррари болидтерінің артықшылығы үстем болғаны сонша, итальяндық команда басқаларға ешқандай мүмкіндік қалдырмады. Бір команданың басқа командалардан мұнша үстемдігі спорттық регламенттегі көптеген өзгерістердің болу себебінің бірі еді. XXI ғасырдың алғашқы жылдарында FIA регламентке елеулі өзгерістер енгізіп отырды. Жекелеп айтқанда, 2002 жылы квалификация форматы төрт рет өзгерді. Ең үлкен өзгерістер 2005 жыл маусымының алдында болды: болидтердің моторлары екі Гран-приді өткізуге жеткілікті ресурсы болу керек болды (емін-еркін жарыстарды қоса есептегенде), жарыс барысында резиналарды ауыстыруға тыйым салынды, квалификация жарыстың бірінші бөлігінде толтырылған бактерімен өтуге тиіс болды. Бұл өзгерістердің барлығы жылдамдықты азайту үшін жасалған (қауіпсіздіктіә арттыру максатында), екінші жағынан жарыс барысында басып озу санын арттыру үшін (жанкүйерлер қызығушылығын арттыру үшін). Қолданған тәсілдердің барлығы дерлік қойылған талаптарды жүзеге асырмады, жекелеп алғанда, жарыс барысында резинаны ауыстыруға рұқсат берілмегендіктен, ол мәреге жеткенше тозатындығы соншалық, болидті басқаруда қауіп туғызатын болды. <br /> Формула–1 –дің жаңа дәуірі жанжалдармен басталды. 2002 жылы Австрияда өткен Гран-приде жетекші болып жүрген Рубенс Баррикелло командасы Ферраридің бұйрығы бойынша өзінің қарсыласы Михаэл Шумахерді чемпиондық лауазымға күресте ол көп ұпай жинауы үшін алдыға жіберді. Бұл көрермендер арасында түсініспеушілікті туғызды, содан бері Формула–1–де командалық тактикаға тыйым салынды, яғни команданың басшысы жарысушыға тікелей бұйрық беруіне болмайтын болды. 2005 жылда АҚШ – та өткен Гран-приде “шиналық жанжал” деп аталып кеткен жанжал өтті: ауыр апатқа әкеп соғуы мүмкін болған Michelin шинасынан табылған ақаудың нәтижесінде, осы өндірушінің дөңгелегін қолданатын командалардың барлығы жарысқа қатысудан бас тартты. Бұл жағдайды келісіммен шешуге жасалған тәсілдер нәтижелі болмады, сондықтан АҚШ-тағы Гран-приде не бары 6 болид қана қатысты.<br /> Бұл жағдайлардың барлығы, Формула-1 Гран-придің өтуінен түскен кірістерді таратуда командалардың риза болмауы, регламенттің әрдайым өзгеріп отыруы – осының барлығы командалар мен FIA арасындағы қатынастығ қатты шиеленісуіне алып келді. Кейбір автоөндірушілер альтернативті чемпионаттар ұйымдастыруға кірісті, оған олардың командалары келісім болмаған жағдайда қатыса алатын болды. 2006 жыл маусымынан бастап ережелердің ішіндегі ең мәндісінің бірі іске қосылды: көлемі 3 литр онцилиндрлі мотордан (бұлар Формула-1-де бірнеше он жыл бойына қолданып келе жатқан) бас тартып, орнына көлемі 2,4 литр сегізцилиндрлі моторды қолдану. Көбісі бұл Формула-1-ді түбегейлі өзгертеді деғп ойлады, жекелеп алғанда, пилоттар жаңа пилоттарды басқару үшін қажетті жүргізудегі өзгерістерді байқайды. <br /> “Отступниктер” – командалар 2006 жылы чемпионат басталғаннан кейін жақын арада өз көзқарастарын өзгерте бастады, бұл бір жағынан серияға коммерциялық құқы бар жаңа басшылар кірісті таратуды қайта қарастыруға уәде бергеннен кейін, екінші жағынан ФИА 2008 жылғы чемпионатқа қатысуға қатаң тәртіп қойды: қатысу үшін жазылған өтініштер 2006 жылдың 1 сәуіріне дейінгі бір аптаның ішінде өткізіліп болуы керек болды. 2006 жылы қатысуға тиісті болған он бір команданың барлығы бұны уақытылы тапсырды, бұдан кейін командалар 12-і команда үшін сайысқа түсті (2008 жылғы спорттық регламентке байланысты чемпионатта 12 командадан артық қатысуға болмайды). Екі апта ішінде бұл орын Prodrive командасынан Дэвид Ричардқа берілетін болды. 2007 жыл жаңа күтпеген жағдайлар алып келді. 58- і маусым тарихта екі үлкен жағдайға байланысты есте қалды: Льюис Хэмилтонның Vodafon McLaren Mersedes командасы үшін феномоналды дебюті және осы McLaren Mersedes пен Ferrari арасындағы шпиондық жанжалы. Сонымен қатар, бірнеше жылдың ішінде алғаш рет лауазым үшін күресте екі командадан төрт пилот Чемпионаттың соңғы ширегіне дейін қатысатын болды, ал олардың үшеуі – соңғы жарыстың соңғы айналымына шейін қатысатын болды. Алайда, Чемпионатқа қатысушы-командалардың құрамы да өзгеріссіз қалған жоқ. Біріншіден, Jordan-Midland-Spyker қайтадан сатылып, енді Force India деген атау алды. Екіншіден, Prodrive командасының дебюті, клиенттік шассиге рұқсат беретін жаңа Келісімшартқа қол қойылмағандықтан, белгісіз уақытқа дейін шегіндірілді. == “Автоспорт ханымы” == Формула-1- ді көбісі “автоспорт ханымы”, “автоспорт шыңы”, “хандық формула” деп атайды. Формула-1-ге қатысу жарысушылар арасында ең мәртебелі болып табылады, және олардың көпшілігі үшін бүкіл өмірінің мақсаты болып табылады. Мұндай көзқарастың болуы бір жағынан жарыс сериясының әйгілігімен байланысты болса, екінші жағынан Формула-1- дің жоғары техникалық жетістіктеріне байланысты, ол оның болидтерін техникалық регламентпен қойылған шектеуде ең жылдам жарыс машиналары екендігін көрсетеді. Формула-1- де жылдамдық автожарыстар ішінде ең жоғары болмағанына қарамастан, тіпті, мысалға алып қарағанда, [[NASCAR]] ([[:ru:NASCAR|рус.]], [[:en:NASCAR|eng.]] ) сериясынан әлдеқайда артта болғанымен, командалар арасындағы бәсекелестік басқа бағыттар бойынша техникалық деңгейлерінің өсуіне әкеледі, мысалы тежегіштік және аэродинамикалық жүйенің одан сайын жетілдіре түсуі. Жұмсалған миллиардтаған доллар ақша және жетекші техникалық мамандардың жұмысы іс жүзіндегі регламенттің шектеулеріне сәйкес өте тиімді машиналарды шығаруына көмектесті. Қатаң бәсекелестікті жеңе отырып, жарысушылар бүкіл өмір бойына дерлік автоспорт шыңына ұмтылады, бірақ кейбіреулері ғана қойылған мақсаттарына қол жеткізе алады. Барлық пилоттар жарыстық карьерасын өте балғын жасында картрингтен бастайды. Карттар қымбат емес, өлшемдері шағын және қауіпсіз, сондықтан бұл машиналар он жастағы балаларды үйретуге бірден-бір тиімді кандидат болып табылады. Содан соң спортшылар ұлттық чемпионаттың “кіші Формуласына” көшеді, олардың ішінде дәстүр бойынша Ұлыбритания чемпионаты жоғары бағаланады. Одан кейін еуропалық чемпионаттар жатады. Және де, автожарыс түрі неғұрлым оған қатысатын болидтер қуаттырақ болса, соғұрлым жоғарырақ болады. Автожарыстардың көпшілігінде жарысушылар бірдей машиналармен шығады, сондықтан бірінші орынды пилот жеке шеберлігімен жеңін алады.<br /> Автоспорт шыңына шығатын баспалдақ дәстүрлі түрде мына сатылардан тұрады: * [[Картинг]] (, ) * [[Реноның әлемдік сериясы]] (, ), [[Ford формуласы]] (, ) * [[Формула-3]] (, ) * [[GP2|Гран-при 2]] (, ), [[A1 Grand Prix|А1 Гран-при]] (, ), [[Superleague Formula|Суперлига Формула]] (, ), осы уақытқа дейін - [[Формула-3000]] деп аталды (қазір бұл серия жоқ) * Формула-1 Болидті басқару мен кузовты машинаны басқарудың айырмашылығы жер мен көктей болғандықтан, пилоттар өздерінің карьерасын кузовтық чемпионаттарда бастауы кем де кем. Алайда көптеген пилоттар, әсіресе американдықтар, карьераларын [[Champ Car]] (, ), [[IndyCar]] (, ) және басқа да американдық жарыстық серияларда бастайды. Бірақ олардың көбісі Формула-1- ге түсуге тырыспай, осы жерде жиі қалады. Бұл Формула-1- дің АҚШ пен Канадада Еуропаға қарағанда танымалдығы төмен екендігін көрсетеді. Формула-1- ге бір түскеннен кейін пилоттар басқа жарыстық серияларға қол қойылған келісімшарттың шектеуінен қатыса алмайды. Бұл жерде командалардың демеушілерінің талаптарына да байланысты, олар өйткені жарысушылардың басқа командалар (басқа демеушілер болуы да мүмкін) үшін сайысқа түскенін қаламайды, және де басқа жарыстарға қатысудың әсерінен травма алғанын қаламайды, және жай сөзбен айтқанда уақыттың тапшы болғанына қарсы болады. Қазіргі Формула-1- де пилоттар жарысқа қатысып болған бойда дүйсенбіде тексерілуге бара алады. Жарысушы, сонымен қатар, жалпы физикалық дайындыққа уақыт бөлуі қажет, трассамен танысуы керек, тіпті пресса және демеушілер үшін әртүрлі жиындарда әрдайым көрініп тұрулары керек. <br /> Формула-1- дің қазіргі жарысшылары әрдайым қатысып отыратын екі жарыс бар: бұл “Жеңімпаздар жарысы” және “Берси” париждік спорт сарайындағы картингтік жарыс (ELF Masters Karting). Сонымен қатар жарысқа тікелей қатыспайтын (команда тестерлері) пилоттар Формула-1- дің маусымдарының арасындағы үзілістерде демалуларына болады. <br /> FIA жарысушылардың басқа серияға қатысуға қойған жалғыз шектеуі [[1958]] жылы қабылданды. Ол жарысушыға 24 сағат ішінде бір жарыстан артық жарысқа қатысуына артық тыйым салды. Бұдан бұрын мұндай шектеулер Формула-1 класының әлем чемпионатының этаптарында қолданылған болатын және ол [[1952]] жылы Фанхионың Италиядағы Гран-приде алған апатынан кейін пайда болды. Мануэль жарыс басталуына бір күн бұрын Солтүстік Ирландиядағы жарысқа қатысып келді, одан кейін поезда өткен бір түннен кейін, Монцадағы жарысқа бір сағат уақыт қалғанда келді. Қатты шаршаған күйінен Фанхио жарыстың екінші айналымында машинаны басқара алмай қалды. == Қызықты фактілер == === Нумерология === * Формула-1 пилотонында 13-і номерлі болид жоқ: 12-кейін бірден 14 номері кезектеседі. Еуропада бақытсыздық сандарына көбінесе тақ сандар жататындықтан (мысалы итальяндықтар үшін 17 саны бақытсыз болып саналады), 1970 жылға дейін кейбір Гран-прилерде (1970 ж тек Италия гран-Приі) қатысушылар тек жұп сандарға ие болды. Әлем чемпионатында 13 санын иемденген 5 адам ғана: * 1976 ж Ұлыбритания Гран-приінде Дивина Галица * 1963 ж мексика Гран-приінде Моисес Солана * 60-ы жылдары ОАР-дағы сынақтан тыс Гран-Приде Клив Транделл * 1962 ж Голландиядағы Гран-Придің алдындағы жаттығуда Карел Годен де Бофор * 1953 ж Германиядағы Гран-Придің алдындағы жаттығуда Моритц фон Страчвитц * 1973 жылдан бастап 1 номерін алдыңғы маусымның әлем жеңімпазы алуға тиіс болды, және ол өз командасында қалды ма әлде басқаға көшіп кетті ма оған байланыссыз болды (ал 2 номерін – оның команда бойынша сыбайласы, өткен жылғы әлем чемпионатында алған орынан байланыссыз). Осы ережеге байланысты 90-жылдары күлкілі жағдай болды: 1992 жыл маусымында “Уильямс” командасы үшін шыққан Нэйджел Мэнселл жеңімпаз болды. Осы жеңістен кейін Мэнселл Формула-1-ден кетіп, “Индикар” американдық сериясына көшуге шешім қабылдады. Ал 2 номері “Уильямс” командасына қалғандықтан, әлем жеңімпазының орнын басатын жас тест-пилотқа (Дэймон Хиллға) 0 номері тиесілі болды. Бұл жағдай келесі жылы да қайталанды, онда әлем жеңімпазы француз Ален Прост болып, ол да сол “Уильямс” үшін қатысқан (2 номері бойынша). Хилл келесі маусымда да 0 номерін иемденуіне тура келді. * 0 номерін әлем чемпионатына қатысушының ең кіші номері деп есептеуге болады. Ал ең үлкен номер 1974 жылы Ұлыбританиядағы Гран ПридеЛелла Ломбардиге тиесілі болды. Итальяндық қыз жарыста көзге түсетін 208 номерімен шықты, бұл 208кГц жиілігінде жұмыс істеген радиостанцияға жақсы жарнама ретінде қызмет атқарды. === Басқа да фактілер === * Пит-лейнде жылдамдыққа шектеу [[Айртон Сенна]] 1993 жылы Донингтондағы Еуропа маусымының Гран-приінде ең жақсы айналымды көрсеткеннен кейін енгізілді. Ол айналымды трассаға қарағанда қысқа болатын пит-лейнмен айналып шықты. Ол бұлай әдейілеп жүрген жоқ (Сенна жаңбырлық дөңгелекті сликке ауыстыру үшін пит-тоқтауға соғып кетпекші болады, пит-лейнге бұрғанда, жаңбырдың қайта жауғанын байқайды, сосын жанынан тоқтаусыз өте шығады), бірақ бұл жағдай қайта қайталанбас үшін [[FIA]] пит-лейндегі жылдамдыққа шектеу қойды. * Сол жарыста қолайсыз ауа-райы салдарынан “Williams” командасымен дөңгелекті ауыстыру жайында дұрыс емес шешім қабылданды. Команда механиктері 13 рет дөңгелек ауыстыруларына тура келді. 6 рет Дэймон Хит пит-тоқтауында, 7 рет – Ален Простқа. Олардың қарсыластары “[[McLaren]]” командасы 2 есе аз жұмыс істеді. 5 пит-тоқтау Айртон-Сенна үшін және [[Майкл Андретти]] үшін бір де бір тоқтаусыз, өйткені ол алғашқы айналымда шығып кетті. * Формула-1 командаларын “ат қора” деп те атайды, ат жарысысна ұқсастықтан, ол да Ұлыбританияда өте танымал және Формула-1 де сол жерде алғаш пайда болды. Ат жарыстан стюард деген термин де келді (2006 жылдан бастап Формула-1-де әлем чемпионатының бүкіл сатыларына қатысып, жанжалды сұрақтарды шешетін адам) және поул-позиция. * “Формула-1-ге” бүкіл оның тарихы бойынша 5 әйел-пилоттар қатысты. Олардың ішінде тек біреуі – [[Лелла Ломбарди]] ғана ұпай жинай алды. 1975 жылы испания Гран-приінде фиништегі 6 орын үшін 0,5 ұпай алды, өйткені жарыс мәреге жетуге 75% қалғанда тоқтатылды (толығырақ Формула-1 ұпай беру жүйесі дегенді қараңыз). * Жарыстың бірінші стартынан жеңген жалғыз машина – Харви Постлтуэита құрастырушы жасаған Wolf WR1. Бұл 1977 жылы Аргентина Гран-приінде болды, болидтің рулінде “Уолтер Вольф Рейсинг” командасынан [[Джоди Шектер]] болды. Өткізілуіне 3 күн емес 4 күн кететін жалғыз Гран-при – Монако гран-приі. Онда емін-еркін жарыстар дәстүрлі түрде жұмада емес, бейсенбі күні өткізіледі (ол күн бос қалғандықтан, команда оны әртүрлі кештер мен танымал адамдар үшін экскурсияға арнайды). * Әлем жеңімпазы және Конструкторлар кубогы ресми лауазымдарынан басқа ресми емес сыйлықтар да бар: “Bernie’s” деп аталатын (Берни Экклтоунның құрметіне, ол американдық киноакадемиясының “Оскар” сыйлығымен пара-пар).сыйлық жыл сайын келесі номинациялар бойынша беріліп отырды: “Ең жақсы трасса”, “Ең жақсы талапкер”, “Ең жақсы жарысушы”, сонымен қатар “Жарысушылар таңдауы” – бұл жарысушы-жеңімпаз чемпионат пилоттарының дауыс беруімен анықталады (бұған тест-пилоттар да дауыс бере алады). == Осы маусымның командалары мен жарысушылары == === 2009 ж. маусымының Формула-1 топтары мен пилоттары === {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" width=100 % |- !Топ !Конструктор !Шасси !Қозғалтқыш !Шиналар !№ !Пилот !№ !Тест-пилот |- |rowspan=2| {{flagicon|GB}} [[Vodafone]] [[McLaren]] [[Mercedes-Benz|Mercedes]] !rowspan=2| [[McLaren]] |rowspan=2| MP4-24 |rowspan=2| [[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|1 | {{flagicon|GB}} [[Льюис Хэмилтон]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-19530.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 31 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Spain}} [[Педро де ла Роса]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-47786.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123120516/http://www.f1news.ru/news/f1-47786.html |date=2010-01-23 }}</ref> <!--{{flagicon|GB}} [[Гэри Паффетт]] --> |- |align="right"|2 | {{flagicon|Suomi}} [[Хейкки Ковалайнен]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-45029.html</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|Italy}} [[Scuderia Ferrari]] [[Marlboro]] !rowspan=2| [[Ferrari]] |rowspan=2| [[F60]] |rowspan=2| [[Ferrari]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|3 | {{flagicon|Finland}} [[Кими Райкконен]]<ref name="Raikkonen has contract for 2009">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/headlines/2006/9/4933.html | title = Raikkonen | publisher = formula1.com | date = 2006-09-10 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |rowspan=2 align="center"| 32 |rowspan=2 align="left"|{{flagicon|Italy}} [[Лука Бадоер]]<ref name=ferrari>http://www.f1news.ru/news/f1-46102.html</ref> {{flagicon|Spain}} [[Марк Жене]]<ref name="ferrari"/> |- |align="right"|4 | {{flagicon|Brasil}} [[Фелипе Масса]]<ref name="Massa has contract for 2009">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/headlines/2006/9/4933.html | title = Massa | publisher = formula1.com | date = 2006-09-10 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|Germany}} [[BMW Sauber|BMW Sauber F1 Team]] !rowspan=2| [[BMW Sauber]] |rowspan=2| F1.09 |rowspan=2| [[BMW]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|5 | {{flagicon|Poland}} [[Роберт Кубица]]<ref name="f1news.ru">http://www.f1news.ru/news/f1-46197.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 33 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Austria}} [[Кристиан Клин]]<ref name="f1news.ru"/> |- |align="right"|6 | {{flagicon|Germany}} [[Ник Хайдфельд]]<ref name="f1news.ru"/> |- |rowspan=2| {{flagicon|France}} [[ING Group|ING]] [[Renault F1|Renault F1 Team]] !rowspan=2| [[Renault]] |rowspan=2| R29 |rowspan=2| [[Renault]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|7 | {{flagicon|Spain}} [[Фернандо Алонсо]]<ref name=renault>[http://www.f1news.ru/news/f1-46818.html Renault'09: Алонсо и Пике]</ref> |rowspan=2 align="center"| 34 |rowspan=2 align="center"| {{flagicon|France}} [[Ромэн Грожан]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-47935.html</ref> |- |align="right"|8 | {{flagicon|Brasil}} [[Нельсиньо Пике]]<ref name="renault"/> |- |rowspan=2| {{flagicon|Japan}} [[Panasonic]] [[Toyota F1|Toyota Racing]] !rowspan=2| [[Toyota]] |rowspan=2| TF109 |rowspan=2| [[Toyota]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|9 | {{flagicon|Italy}} [[Ярно Трулли]]<ref name="Trulli has contract for 2009">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/5114258.stm | title = Trulli | publisher = BBCsport | date = 2006-07-28 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |rowspan=2 align="center"| 35 |rowspan=2 align="center"| {{flagicon|Japan}} [[Камуи Кобаяси]]<ref>http://www.f1news.ru/news/gp2-47878.html Кобаяси продлил контракт тест-пилота Toyota</ref> |- |align="right"|10 | {{flagicon|Germany}} [[Тимо Глок]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-45148.html</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|Italy}} [[Scuderia Toro Rosso]] !rowspan=2| [[Toro Rosso]] |rowspan=2| STR4 |rowspan=2| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|11 | {{flagicon|Suisse}} [[Себастьян Буэми]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-47801.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 36 |rowspan=2 align="center"| {{Флаг ?}} Н/Д |- |align="right"|12 | <!-- {{flagicon|France}} [[Себастьян Бурдэ]] {{flagicon|Japan}} [[Такума Сато]]--> {{Флаг ?}} Н/Д |- |rowspan=2| {{flagicon|Austria}} [[Red Bull Racing]] !rowspan=2| [[Red Bull]] |rowspan=2| RB5 |rowspan=2| [[Renault F1|Renault]] |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|14 | {{flagicon|Germany}} [[Себастьян Феттель]]<ref name="Sebastian Vettel to join Red Bull for 2009">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/headlines/2008/7/8098.html | title = Vettel | publisher = formula1.com | date = 2008-07-17 | accessdate = 2008-07-17}}</ref> |rowspan=2 align="center"| 37 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|GB}} [[Дэвид Култхард]] |- |align="right"|15 | {{flagicon|Australia}} [[Марк Уэббер]]<ref>http://www.f1news.ru/news/f1-44525.html</ref> |- |rowspan=2| {{flagicon|GB}} [[AT&T]] [[WilliamsF1|Williams]] !rowspan=2| [[WilliamsF1|Williams]] |rowspan=2| FW31 |rowspan=2| [[Toyota]]<ref name="Toyota engines for Williams in 2008">{{cite news | url = http://www.formula1.com/news/4692.html| title = Toyota engines for Williams in 2007 | publisher = formula1.com | date = 2006-07-27 | accessdate = 2006-10-20}}</ref> |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|16 | {{flagicon|Germany}} [[Нико Росберг]]<ref name=williams>http://www.f1news.ru/news/f1-46141.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 38 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Germany}} [[Нико Хюлькенберг]]<ref name="williams"/> |- |align="right"|17 | {{flagicon|Japan}} [[Казуки Накаджима]]<ref name="williams"/> |- |rowspan=2| {{flagicon|Japan}} [[Honda F1|Honda Racing F1 Team]]<ref>5 желтоқсан 2008 Honda объявила, что уходит из Формулы-1 из-за финансового кризиса, команда до начала сезона будет продана, а если не найдется покупатель, то закрыта [http://www.f1news.ru/news/f1-47429.html]</ref> !rowspan=2| Н/Д |rowspan=2| Н/Д |rowspan=2| Н/Д |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|18 | {{flagicon|GB}} ???[[Дженсон Баттон]]<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-47534.html Дженсон Баттон: или Honda, или ничего!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131230336/http://www.f1news.ru/news/f1-47534.html |date=2009-01-31 }}</ref> |rowspan=2 align="center"| 39 |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|Austria}} ???[[Александр Вурц]]<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-46800.html Александр Вурц останется тест-пилотом Honda ]</ref> |- |align="right"|19 | <!-- {{flagicon|Brasil}} [[Рубенс Баррикелло]] [[Бруно Сенна]] [[Лукас ди Грасси]]--> {{flagicon|?}} Н/Д |- |rowspan=2| {{flagicon|India}} [[Force India F1|Force India F1 Team]] !rowspan=2| [[Force India]] |rowspan=2| VJM-02 |rowspan=2| [[Mercedes-Benz|Mercedes]]<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-46851.html Force India расстается с моторами Ferrari]</ref> |rowspan=2 align="center"| [[Bridgestone]] |align="right"|20 | {{flagicon|Italy}} [[Джанкарло Физикелла]]<ref name=forceindia>http://www.formulamag.com/news/show/7676{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=forceindia2>http://www.f1news.ru/news/f1-47537.html</ref> |rowspan=2 align="center"| 40 |rowspan=2 align="center"| {{flagicon|Italy}} [[Витантонио Льюцци]]<ref name="forceindia2"/> |- |align="right"|21 | {{flagicon|Germany}} [[Адриан Сутиль]]<ref name="forceindia"/><ref name="forceindia2"/> |- |} == Ескертулер == 1. Келісім шартқа сәйкес телетрансляциядан түскен түсімнің 47%-і командаларға, 30%-і FIA-ға, 23%-і Формула-1-ді басқару және дамыту компаниясына (яғни Экклстоунның өзіне). 2. Бакта жанармай қаншалықты аз болғанына қарай, қозғалтқыш соншалықты аз қуатпен жұмыс жасайды. Осылайша егер команда алдыңғы жылдамдығы мен қуатын сақтап қалғысы келсе, оларға артық пит-тоқтаулар жасауларына тура келеді. 3. ↑ http://www.f1news.ru/memuar/budget2004.shtml - Autosport журналының мәліметтері бойынша 2004 жылғы командалар бюджеті. 4. Мысалға Jaguar командасының техникалық директоры Гюнтер Штайнердің F1 Racing журналына берген сұхбатындағы сөздерін қараңыз. == Сілтемелер == * [http://www.formula1.com Formula1.com] — The official site of [[Formula One Management]]; contains schedules, race results, live timing during each race, the official F1 shop, and some news * [http://www.fia.com/sport/Regulations/f1regs.html Current regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322010130/http://www.fia.com/sport/Regulations/f1regs.html |date=2015-03-22 }} — from the [http://www.fia.com/ FIA website] * [http://www.formula1.com/teams_and_drivers/hall_of_fame/ Drivers Hall of Fame] — A list of World Champions with links to short biographies from the [http://www.formula1.com/ official Formula 1 website]. <!-- Please discuss the proposed addition of any new links to this section on the discussion page first --> ; News and reference * [http://www.autosport.com autosport.com] — Motorsport news, articles and analysis. Formerly known as [[AtlasF1]] * [http://www.grandprix.com/ GrandPrix.com] — F1 news and a Grand Prix encyclopedia * [http://www.itv.com/f1 F1] at [[itv.com]] — News, pictures, and commentary from [[ITV]], F1's British broadcasters; also from [[Matt Bishop]] and [[F1 Racing]] magazine * [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/motorsport/formula_one/car_guide/default.stm Animated F1 Car Guide] * [http://www.spotterguides.com/ 2008 F1 Spotters Guide] — free download PDF <!-- Please discuss the proposed addition of any new links to this section on the discussion page first --> ; History * [http://www.autocoursegpa.com/ AutocourseGPA.com] — historical results and statistics and images since 1950 * [http://www.f1db.com/ F1DB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907111411/http://www.f1db.com/ |date=2008-09-07 }} — Results, statistics * [http://www.4mula1.ro/ 4mula1] — Results and statistics since 1950 <!-- Please discuss the proposed addition of any new links to this section on the discussion page first --> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Формула-1]] [[Санат:Мотоспорт]] gue0b9l9ihh31dlg9bij4w4ib836584 Қызылқоға ауданы 0 14444 3605992 3566616 2026-05-17T14:05:47Z Nurbek2007 178902 3605992 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Қызылқоға ауданы |елтаңба = Қызылқоға ауданы эмблемасы.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Атырау облысы |аудан орталығы = [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] |ауылдық округтер саны = 10 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 26<ref>https://stat.gov.kz/region/252311/statistical_information/industry/2361</ref> |қалалар саны = |әкімі = Қанат Әзмұханов |әкімдіктің мекенжайы = Миялы ауылы, Абай көшесі, №4 |құрылған уақыты = 1928-1930, 1944 |жер аумағы = 20,6 мың<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 Қызылқоға ауданы бойынша 2022 - 2023 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жоспарын бекіту туралы]</ref> |жер аумағы бойынша орны = 3-ші |тұрғыны = {{өсім}} 30 734<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = 4-ші |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 1,5 |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 99,88 %<br>[[орыстар]] 0,03 %<br>басқалары 0,09 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 71238 |пошта индексі = 0605XX |сайты = |карта = Kyzylkoga District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Kyzylkoga District in Atyrau Region.svg |ортаққордағы санаты = }} '''Қызылқоға ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан ауданы. Әкімшілік орталығы — [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылы. == Жалпы сипаттамасы == [[Сурет:Қызылқоға ауданы.jpg|thumb|солға|200px|]] Қызылқоға жерін [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] және [[Сағыз өзені|Сағыз]] өзендері қиып өтеді.Ауданның территориясы 24,9 мың шаршы км. Жер рельефі — тегіс. Қызылқоға ауданы батысында [[Атырау облысы]]ның [[Индер ауданы]]мен, солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Ақжайық ауданы|Ақжайық]] және [[Қаратөбе ауданы|Қаратөбе]] аудандарымен, шығысында [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ойыл ауданы|Ойыл]] және [[Байғанин ауданы|Байғанин]] аудандарымен, оңтүстігінде Атырау облысының [[Мақат]] және [[Жылыой ауданы|Жылыой]] аудандарымен шектеседі.<ref>Атамекен Географиялық энцикопедия. Алматы 2011</ref> Қызылқоға ауданының территориясы [[Шығыс Еуропа жазығы]]ның жалғасы, сондықтан да жер бедері негізінен жазық болып келеді. (Аудан территориясы оңтүстікке қарай теңіз деңгейінен төмендей береді). Еуразия материгінің ішкері аймағында орналасқан, яғни [[Атлант мұхиты]]нан 2500 км қашықтықта жатыр. Сондықтан да аудан табиғаты қатаң континентті. Солтүстік Батысын Орал маңы үстіртінің оңтүстік беткейлері қамтыған. Аудан территориясында [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстік бөлігі жатыр. Көктем кезінде еріген қар суын жинайтын ойпаңдар, көлшіктер көп, онда әртүрлі өсімдіктер өседі. Каспий маңы ойпатында кең тараған жер бедерінің бір түрі - [[сор]]лар. Олардың тереңдігі -10-20 м. Сорлар қар еріген кезде сай-саладан су құйылып, бетіне шығып жатқан тұзды ерітеді. Жаз айларында ([[маусым]], [[шілде]]) құрғап, бетінде тұздың жұқа қабыршақтары қалыптасады (Қазанғап, Құлпейіс, Шажабай сорлары). Аудан территориясында құмды [[Бархан|шағылдар]] көп. [[Тайсойған (құм)|Тайсойған]], [[Бүйрек (құм)|Бүйрек]] құмдары үлкен территорияны алып жатыр. Мұндағы құм теңіздің тартылған орнында пайда болған. Қызылқоға ауданының территориясы - [[Кембрий кезеңі|кембрийге]] дейінгі кезеңнің қатты кристалды жыныстарынан құрылған Шығыс Европа платформасында жатыр. Кристалды жыныстар 7000-8000 м тереңде, палеозой, мезо-кайнозой шөгінділерінің астында қалған. [[Орогендік қозғалыстар]]дан пайда болған тұз күмбездерінен пермь, юра, бор дәуірінің жыныстары түзілген. Бор дәуірінің жыныстары аудан территориясында біркелкі таралған. Бұлар тұз күмбезі көтерілген аудандарда жер бетіне жақын, кейде шығып жатады. Олар құм, ақтас, мергелден тұрады, кейде қалыңдығы 100 м-ден асады. Аудан территориясы мыңдаған жылдар бойы теңіз түбі болып келген, кейбір жыныстардан теңіз фаунасының қалдығын көруге болады. == Тарихы == Ауданды алғаш құру туралы шешім 1928 ж. наурыздың 27-сінде қабылданған, одан бұрын бұл аудан жеріндегі болыстар Орал, Ақтөбе облыстарының құрамында болған. 1928 жылдың аяғында 663 мүшесі бар мал шаруашылығымен айналысатын 6 ұжымшар ұйымдастырылды. 1930 ж. ауданда 4250 жеке шаруашылық немесе барлық отбасының 54%-ы серіктестіктерге топтастырылды. Осы жылы аудандағы 8013 отбасы 34 ауылдық кеңестер құрамына енді. Бірақ сол жылғы шілденің 23-інде Гурьев облысы таратылғаннан кейін аудан жері Доссор ауданына қосылды. 1944 жылғы сәуір айында ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен Гурьев облысының құрамында Қызылқоға ауданы болып қайта құрылды және негізгі жер аумағы Мақат ауданынан бөлінетін 11 ұжымшар есебінен жасақталды. Орал облысының Тайпақ ауданынан 8 ұжымшар қосылып, ауданда барлығы 30 ұжымшар және «Гурьев» асыл тұқымды қой өсіру кеңшары жұмыс істеді. Әуелі аудан орталығы Қызылқоға елді мекенінде болды, кейіннен 1952 жылы [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылына, ал 1959 жылы [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылына көшірілді. == Климаты == Қызылқоға ауданының климаты қатаң континентті, [[қыс]]ы суық, батыстан келетін ауа массасының өсерінен кейде жылылыққа ауысып отырады. [[Жаз]]ы ыстық, құрғақ, әрі ұзақ болады. Күн сәулесі мол түседі. Құрғақшылық жиі болады, қар жамылғысы жұқа мөлшерден жоғары буланады, желдің екпіні қатты, [[көктем]]де топырақтың ылғал қоры аз болады. Қызылқоға ауданының территориясы қоңыржай белдеуде жатыр. Күн радиациясының түсу мөлшері қандай ендікте жатқанына, күннің жарықтығы мен ұзақтығына байланысты. Қыста арктикалық ауа массасының әсері зор. Азия антициклоны ішкерілей еніп, ауаның температурасын қатты суытады. Жазда ыстық ауа райын түзеді. Атлант мұхитынан келетін ауа қай мерзімде болсын климатты жылытады, ылғал әкеледі. Климат, ауа райы жағдайы аймақтың Еуразия құрлығының бел ортасында, мұхит пен теңізден шалғай жатуына тікелей байланысты. Атмосфералық айналым мен алқаптың жер-бедері ауа райын түзуші маңызды жайт болып табылады. Жыл бойы аймақ жеріне ауа ағымының үш негізгі түрі әсер етеді: арктикалық, полярлық (немесе қоңыржай белдеулік) және тропикалық. Аймақ қоңыржай белдеудің оңтүстік бөлігінде жатқандықтан, қоңыржай ендік ауасының әсері басымырақ. Аймақтың ауа райына [[Атлант мұхиты|Атлант]] пен [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тар да әсер етеді. Таулы кедергінің жоқтығынан, ауа ағымдары солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа еркін өтеді. Атлант мұхитының теңіздерінен келетін ауа үлкен қашықтықты жүріп өтіп, көп ылғалын жоғалтады. Сөйте тұра, батыстан [[атмосфералық жауын-шашын]]ның ең негізгі бөлігін әкеліп, қыста температураны жоғарылатады да, жазда төмендетеді. Солтүстік Мұзды мұхит үстінде қалыптасатын континенттік арктикалық ауаға қыста да, жазда да төмен температура және аз ылғалдылық тән. Осындай ауаның келуіне байланысты антициклондық ашық күндер орнайды. Мұндайда қыста аяз, жазда ыстық болады. Арктиканың континенттік ауа массасы аймаққа жылдың мезгіларалық кезеңінде жиірек өтіп кетуіне байланысты, көктемде кеш (бесқонақ), күзде ерте суық түсулері болып тұрады. [[Каспий теңізі]]нің климатқа әсері шектеулі. Оның әсері жағалауға жақын жерлерде ғана байқалады, атап айтсақ, ауаның ылғалдылығы шамалы артып, қыста температурасы жоғарылайды, ал жазда төмендейді, температураның жылдық және тәуліктік амплитудасы кемиді. Осы жайттардың әсерінен тым құрғақ континенттік климат қалыптасады. Ауданға тән сипаттама: * жазы өте ыстық, осы ендік бойынша қысы суық; * жылдық және тәуліктік температураның күрт ауытқуы; * жауын-шашыны аз және жыл мезгіл бойынша тең таралмаған, ауасы құрғақ; бұлтты аспаннан гөрі, ашық күндері мол. Осының бәрі аймақтың қиыр солтүстігінде және солтүстік- батысында [[дала]], орталығында [[шөлейт]] және оңтүстігінде нағыз [[шөл]]дің қалыптасуына әкеліп соқтырады. Аймақта жел қуатының қоры мол, оны халық шаруашылығында пайдалануға болады. Қауіпті жел бұл аймаққа төн құбылыс. Каспий теңізінің жағалауы қатты желімен ерекшеленеді, оның жыл сайынғы орташа жылдамдығы 6-7 м/ сек, бұл Қазақстан бойынша ең жоғары көрсеткіш. Мұнымен қоса, жазда жергілікті жел - [[бриз]] (күндіз теңізден құрлыққа қарай, ал түнде керісінше құрлықтан теңізге қарай соғады) байқалады.<ref>Қызылқоға - құт мекен. Алматы: «Өлке» баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-599-97-1</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Қызылқоға ауданының картасы.jpg]] Аудандағы 26 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Атырау облысы)|Жамбыл ауылдық округі]] || [[Қаракөл (Қызылқоға ауданы)|Қаракөл]] ауылы || 2|| {{құлдырау}}1514 |- | [[Жангелдин ауылдық округі (Атырау облысы)|Жангелдин ауылдық округі]] || [[Жангелдин]] ауылы || 1|| {{құлдырау}}1575 |- | [[Көздіқара ауылдық округі]] || [[Қоныстану (Көздіқара ауылдық округі)|Қоныстану]] ауылы || 3|| {{құлдырау}}1698 |- | [[Қызылқоға ауылдық округі]] || [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылы || 2|| {{құлдырау}}1346 |- |[[Миялы ауылдық округі (Атырау облысы)|Миялы ауылдық округі]] || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылы || 1|| {{өсім}}7569 |- |[[Мұқыр ауылдық округі]] || [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] ауылы || 7|| {{құлдырау}}4418 |- |[[Ойыл ауылдық округі (Атырау облысы)|Ойыл ауылдық округі]] || [[Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)|Жасқайрат]] ауылы || 2|| {{құлдырау}}2263 |- |[[Сағыз ауылдық округі]] || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]] ауылы || 4|| {{өсім}}7441 |- | [[Тайсойған ауылдық округі]] || [[Тайсойған (Атырау облысы)|Тайсойған]] ауылы || 1|| {{өсім}}889 |- | [[Тасшағыл ауылдық округі]] || [[Тасшағыл]] ауылы || 3|| {{құлдырау}}1732 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021) |- | [[Миялы (Атырау облысы)|'''Миялы''']] || ауыл || {{өсім}} 7569 |- | [[Сағыз (ауыл)|'''Сағыз''']] || ауыл || {{өсім}} 7249 |- | [[Мұқыр (Атырау облысы)|'''Мұқыр''']] || ауыл || {{құлдырау}} 3335 |- | [[Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)|'''Жасқайрат''']] || ауыл || {{өсім}} 2137 |- | '''[[Тасшағыл]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 1590 |- | '''[[Жангелдин]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 1575 |- | [[Қоныстану (Көздіқара ауылдық округі)|'''Қоныстану''']] || ауыл || {{құлдырау}} 1511 |- | [[Қаракөл (Қызылқоға ауданы)|'''Қаракөл''']] || ауыл || {{құлдырау}} 1454 |- | [[Қарабау (Атырау облысы)|'''Қарабау''']] || ауыл || {{құлдырау}} 1311 |- | [[Тайсойған (Атырау облысы)|'''Тайсойған''']] || ауыл || {{өсім}} 889 |} == Аудан әкімдері == * Әлібек Нәутиев 1997-2003 * Жанкелді Рахметқалиев 2003-2009 * Берікқали Сәрсенғалиев 2009-2012 * Сырым Рысқалиев 2012 * Мақсот Мұқанов 2012-2017 * Арман Баженов 2017-2019 * Нұрсұлтан Бисембиев 2019-2022 * Қанат Әзмұханов 2022- == Жер беті сулары == [[Сурет:Ойыл өзені Қызылқоға ауданы.jpg |thumb|right|200px|Ойыл өзені]]Ауданның солтүстік жағын қамтитын өзен жүйесін Тайсойған мен Бүйрекқұмды солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай қиып өтетін [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] (төменгі ағысы) мен оның Көздіқара, [[Құройыл]] және [[Жарыпшыққан (өзен)|Жарыпшыққан]] (оның тармағы Жаманащы) тармақтары, ал оңтүстік-шығыс жағындағы жүйесін [[Ноғайты (өзен)|Ноғайты]], [[Топырақшашты]], [[Бұрмасай]] және [[Мұқыр (өзен, Атырау облысы)|Мұқыр]] атты салалары мен [[Сағыз өзені|Сағыз]] өзенінің орта ағысы, сондай-ақ Ойыл мен Сағыз өзенінің бойларындағы кішігірім көлдер мен көптеген құдықтар (Аққұдық, Белқұдық, [[Тақырқұдық]], [[Қарағанқазғанқұдық]], т.б.) құрайды. Бұл ауданда кісі атымен байланысты қойылған Ермек өзені бар.<ref>{{кітап|авторы=Қ.Жүсіп және т.б.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау|баспасы="Ағатай"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=200|сериясы= |isbn=978-601-7018-36-8 |тиражы= }}</ref> == Халқы == {| class="wikitable" !1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2023 |- | 17123 || {{өсім}}24760 || {{өсім}}28009 || {{өсім}}31161 || {{құлдырау}}30915 || {{құлдырау}}30488 || {{өсім}}30734 |} Тұрғыны 31,8 мың адам (2014). Қызылқоға ауданында, негізінен, қазақтар тұрады, халықтың орташа тығызд. 1 км²-ге 1,2 адамнан астам. Халқының басым бөлігі [[Ойыл]] және [[Сағыз өзені|Сағыз өзендеріне]] жақын елді мекендерге шоғырланған. == Шаруашылығы== [[Сурет:Қызылқоғада жем-шөп дайындау.jpg|thumb|right|200px|]]Қызылқоға ауданы — ауыл шаруашылықты аудан, ежелден төрт түліктің мекені. Бұл өңірдің жері құнарлы, мал өсіруге өте қолайлы. Қазір ауыл шаруашылығы саласын дамытуға 554 338 гектар жер бөлінген. Ауданда 7 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 1 өндірістік кооператив, 2 агрофирма, 6 өндірістік кооператив, 296 шаруа қожалығы бар. Қазіргі таңда мүйізді ірі қара – 32256, қой мен ешкі – 142148, жылқы – 16935, түйе 1802-ден астам.<ref>Атырау газеті.Atr.kz/15 қараша, 2019 жыл</ref> [[Сағыз өзені|Сағыз]] бен [[Ойыл (өзен)|Ойыл өзендерінің]] бойында, [[Тайсойған (құм)|Тайсойған]] құмындағы бұлақтар басында аздаған суармалы егіншілік бар, мұнда негізінен тары өсіріледі. Ауданда тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері 1598. Олардың 74-і – заңды тұлға, 298-і шаруа қожалығы болса, 1226-сы – жеке кәсіпкерлер. Қызылқоға ауданында кен байлықтарынан мұнай, құрылыс материалдары (саз, құмтас) кездеседі. == Пайдалы қазбалары == Қызылқоға ауданының тектоникалық өзгерістерінде жанартау, тау түзілу процестері болмағандықтан пайдалы қазбалар көбіне шөгінді жыныстар мен ежелгі теңіз жануарлары қалдықтарымен байланысты. Аудан территориясында [[мұнай]] жөне [[газ]] қоры бар екендігі анықталды. Шөгінді жыныстардың астында жатқан қалыңдығы 5000-8000 метрге жететін тұз қабаты мұнай қорын зерттеуге толық мүмкіндік бермей отыр. Тұз қабатының үсті құмды қиыршық тастармен, саз және әктастармен жабылған. Аудан территориясында құрылыс материалдары да кең тараған (қиыршық құм, әктас, саз т.б.). Миялы селосына таяу жердегі Қартаман сорынан тұз алына бастады. == Экологиялық жағдайы == Қызылқоға ауданының 750 мың га жерін [[Тайсойған полигоны|Тайсойған]] деп аталатын полигон алып жатыр. Бұл жер 1952 жылдың сәуір айындағы КСРО Министрлер Кеңесінің Қаулысымен әскери мақсатқа берілді. Полигонды стратегиялық мақсаттағы ракета әскері мен әуе соғысы күштері пайдаланды. Тайсойған полигоны 3 бөлімшеден тұрады. Аймақта 2000 т-дан астам соғыс техникасы қалдықтары шашылып, кейіннен қалпына келтірілді. Аудан аумағының үштен екі бөлігі дерлік полигонда орналасқан. Аудан тұрғындарының денсаулығы аса күрделі жағдайда тұр. Әйелдер анемиясы, аналардың мезгілінен бұрын босануы, сәбилердің дүниеге кеміс болып келуі, жүрек, қантамырлары аурулары, өкпе ауруы, қатерлі ісік аурулары республика бойынша орта деңгейден әлдеқайда асып кеткен. Экологиялық жағынан қолайсыз, қоршаған ортаға зиянды заттар шығару көрсеткіші ауданда өте жоғары. Тайсойған құмдарында орналасқан отарларда мал шығыны көбірек кездесті. Сондай-ақ Қызылқоға өңірінде аса қауіпті жұқпалы ауру - обаның ошақтары бар. Жарылыс болған жер маңайындағы өсімдіктер өзгеріске ұшыраған. Топырақ, ауа, су белгілі бір дөрежеде ластанып бүлінген. == Топырақ жамылғысы == [[Топырақ]], өсімдік жамылғысы және жануарлар дүниесі әртүрлі. Олар белгілі географиялық заңдылықтарға бағына таралған. Бұл аймаққа үш ендіктік табиғи өңірлілік тән: далалық, шөлейттік (жартылай шөлдік) және шөлдік. Жеке өңірлік табиғи аралықтар ішінде айтарлықтай өзгерістер болып тұрады. Мұндай аймақтық және жергілікті ерекшеліктер қазіргі ландшафтың қалыптасу тарихына, физикалық-географиялық жағдайға, жер бедеріне, шөгінді жыныстарға және климатқа тікелей байланысты. Топырақ жамылғысы табиғи өңірлерге сәйкес дамыған. Аймақ алқабында [[Қара топырақ|қара]], каштанды, [[Қоңыр топырақтар|қоңыр]], сұрғылт қоңыр топырақтар басым тараған. Оңтүстіктік гумусы аз қара топырақ құрғақ дала аумағында дамыған, түрлі шөпті-қызылбетегелі өсімдік астында қалыптасқан. Қызылқоға ауданының территориясы [[шөлейт]] зонасында жатыр. == Өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Өсімдік жамылғысы әр алуан. Құмды сор, сортаң топырағында [[жусан]], [[Еркек шөп|еркекшөп]], [[ақ селеу]], [[Шағыр (өсімдік)|шағыр]], [[бұйырғын]], ойпаңдау жерде [[ақ жусан]], [[бетеге]], [[жыңғыл]], [[жүзгін]], [[Теріскен (өсімдік)|теріскен]] өседі. [[Жануарлар]] дүниесінің өсімдік жамылғысымен және топырақтың белгілі түрлерімен тығыз байланысы олардың географиялық таралу заңдылықтарынан да байқалады. Бұл аймақта [[сүтқоректілер]]дің 50 түрі, [[құстар]]дың 200 түрі, [[қосмекенділер]] мен [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 18 түрі кездеседі. Олардың ішінде сүтқоректілердің 6 түрі, құстардың 29 түрі және бауырымен жорғалаушылардың 1 түрі сирек кездесетіндер мен құрып бара жатқандар қатарында, олар Қазақстан Республикасының “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]” енгізілген. Жануарлардың негізгі түрлері ендік бағыттағы өңірлік тәртіппен таралған. Солтүстікте жануарлардың далалық жерге тән түрлері: [[Алып көртышқан|үлкен көртышқан]], [[борсық]], [[суыр]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақ]], [[Атжалман|кәдімгі атжалман]], [[дала шақылдағы]], [[ақ қоян]], [[Азия орман қаптесері|орман қаптесері]] кезігеді. [[Шөлейт]]ті өлкелерде дала және [[шөл]] өкілдері майлықұйрық, [[Қосаяқтар|қосаяқ]], [[тышқандар]], [[құлақты кірпі]], [[Балпақ|сары балпақ]], соқыртышқан қатар кездеседі. '''Жыртқыштардан:''' [[Сасық күзен (сусар тұқымдасы)|сасықкүзен]], [[қасқыр]],[[түлкі]], [[қарсақ]] кездеседі. Аймақтың құмды жері [[сүтқоректілер]] фаунасына бай. Әсіресе кеміргіштер көп: северцов қосаяғы, [[Құм қоян]], эверсман атжалманы, жыртқыштарға тән [[шағыл мысығы]] мен [[сабаншы]], тұяқтылардан [[Ақбөкен|сайғақтар]] (киік) мекендейді. '''Құстардан:''' [[Аққулар|аққу]], [[қоңыр қаз]], [[үйрек]] түрлері, [[көкқұтан]], [[аққұтан]], [[Тырналар тұқымдасы|тырна]], [[тарғақ]], [[қызғыш]], [[Шағалалар|шағала]], [[қара қарға]], [[ала қарға]], көкмойын қарға, [[сауысқан]], [[қарақұс]], [[үкі]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақ]], [[байғыз]], [[Шілдер|шіл]], [[көк кептер]], [[қырғи]], [[Қараторғайлар|қараторғай]], [[бозторғайлар]], [[Қарлығаштар|қарлығаш]], [[шымшық]], [[көкек]], [[безгелдек]], сұр құр, шөл қарғасы, дала бүркіті, шақылық т.б. мекен етеді. '''Балықтардан''' өзендерде [[жайын]], [[сазан]], [[табан]], [[шортан]], [[сазан]], [[шортан]], [[жайын]], [[көксерке]], [[Қызылқанат балық|қызылқанат]], [[ақбалық]], [[Тұқылар|тұқы]], [[Табан балық|табан]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], ақ жолтай т.б. балықтар мол. <ref>Атырау энциклопедия. Алматы 2000</ref> == Көлік жолдары == Ауданның оңтүстік бөлігінде оны басқа облыстармен және аудандармен байланыстыратын солтүстік-шығыс бағытта Атырау — [[Қандыағаш]] — [[Орск]] темір жолы мен мұнай құбыры, Атырау — Ақтөбе автомобиль жолы, солтүстік-батыс бағытта Орта Азия — Орск мұнай мен газ құбырлары өтеді.<ref>[[Қазақстан энциклопедиясы]]</ref> Аудан ішінде автомобиль жолы Сағыз станциясынан аудан орталығы [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы ауылымен]], одан әрі оны [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау ауылы]] арқылы [[Индербор]] және [[Мақат]] кенттерімен қосады. == Әлеуметтік нысандары == Қызылқоға ауданында байланыс бөлімі, ауыл шаруашылығы құрылыс мекемесі, [[баспахана]], сауда мекемелері, кәсіптік-техникалық мектеп, 13 орта мектеп, 27 денсаулық сақтау мекемелері, 15 мәдениет үйі, 20 [[кітапхана]] жұмыс істейді. 1953 жылдан бері [[Қызылқоға (газет)|"Қызылқоға"]] газеті шығады. Қазір аудан тұрғындарына 176 сауда нысаны, 1 базар, 50 қоғамдық тамақтандыру, 95 халыққа қызмет көрсету орны және 32 өндіріс нүктесі қызмет көрсетуде. 35 [[кітапхана]] (300 мың кітап қоры бар), 2550 орындық мәдениет үйлері мен клубтар, 20 автоклуб және ұлт-аспаптар оркестрі жұмыс істейді. == Білім беру ісі == [[Сурет:Мұқыр орта мектебі.jpg|thumb|оңға|250px|Мұқыр орта мектебі]] Қазақ даласында білім беру ісі патшалы Ресейден бұрын-ақ қолға алынған болатын. Дегенмен, жер-жерлерде хат танытатын “Қызыл үйлер” ұйымдастырылып халықты жаппай сауаттандыру жүйелі жүргізіле бастаған тұс- осы кезеңге тура келеді. Қызылқоға өңірінде алғашқы мектептің іргетасы 1891 жылы қаланған. Содан бергі [[Қазан төңкерісі]]не дейінгі уақытта [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабаудың]] “Қызыл үй” мектебі, “Кермеқас”, “Қаракөл” мектептері өмірге келді. Осы мектептердің ашылуына сол кездегі көзі ашық, көңілі ояу қазақ азаматтары мұрындық болды. Мәселен, [[Тайсойған (Атырау облысы)|Тайсойғандағы]] “Төте оқу” мектебін Аяпберген Науанов ұйымдастырса, Каракөлдегі мектеп халқымыздың ұлы ағартушысы Ыбырай Алтынсариннің бастамасымен ашылды. Кеңестік қызыл империя тұсында халқымыздың, Қазан төңкерісіне дейін “қараңғы”, сауатсыз саналып келгені белгілі. Ал, шын мәнісінде кеңес өкіметіне дейін де ата-бабаларымыз мектептер ашып, ұрпақтарының білім алуына, сауатты болуына үлкен мән берген. Оның айқын дәлелін аудандағы көптеген білім орындарының арғы-бергі тарихынан анық байқауға болады. Қазіргі уақытта аудан көлемінде 9 мың бала оқитын 11 орта, 1 сегізжылдық, 2 бастауыш мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 2 музыка, 1 спорт мектебі, 13 балабақша жұмыс істейді. Мұнда 600-ден астам мұғалім, оның ішінде 500 жоғары білімді мұғалімдер еңбек етеді. Мектеп жанындағы интернаттарда 1200, балабақшасында 1000-ға жуық бала тәрбиеленуде. Мектептердің материалдық оқу базасы жылдан-жылға жақсаруда. 10 [[орта мектеп]], 9 [[балабақша]] үйі және кәсіптік-техникалық мектеп комплексі типтік жобамен салынған. == Денсаулық сақтау == Ауданда ең бірінші учаскелік [[аурухана]] 1940 жылы “Комсомол” совхозының орталығы [[Қоныстану (Көздіқара ауылдық округі)|Қоныстану]] ауылында ашылды, бұл аурухана Қаракөл учаскелік ауруханасы деп аталып, күні бүгінге дейін халыққа қызмет көрсетіп келеді. Бұл ауруханада арнаулы орта білімді [[фельдшер]] Қайыр Сегізбаев, Қоңыр Таңкиев, Айтқали Кәдірғалиев ұзақ жылдар қызмет жасады. [[Сурет:Қызылқоға ауданындағы өкпе аурулары диспансері.jpg|thumb|оңға|200px|Қызылқоға ауданындағы бұрынғы өкпе аурулары диспансері.]] 1944-46 жылдары Қоңыр Таңкиев Ойыл ауданында, Айтқали Кәдірғалиев Қызылқоға ауданында аудандық денсаулық сақтау бөлімінде меңгеруші қызметтерін атқарды. Халық денсаулығын қорғаудағы жемісті еңбегі үшін ауыл фельдшері Қоңыр Таңкиев 1960 жылы [[Ленин ордені]]мен марапатталды. Ауданда 1946-1950 жылдары Ресей облыстарынан келген жоғары білімді дөрігерлер Платонова, Мельникова, Иванова, Клещарь, Власова, арнаулы орта білімді Порт, Пономоренко халыққа дәрігерлік қызмет көрсетті. 1952 жылы ауданға жергілікті дәрігер жоғары білімді терапевт Оспан Сүлейменов келді. 1957 жылы медицина институтын бітіріп келген аудан азаматтары Тайпақ Қарабалин, Бақыт Көбенов, Отарбай Тұрашев жұмысқа кірісті. Халыққа дөрігерлік қызмет көрсетудегі жемісті еңбегі үшін Бақыт Көбеновке “Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дөрігер” атағы беріліп, "Еңбек Қызыл Ту" орденінің иегері атанды. Тайпақ Қарабалин “Октябрь революциясы” және [[Еңбек Қызыл Туы ордені|“Еңбек Қызыл Ту”]] орденімен, Мүслима Үмбетова “Халықтар достығы” орденімен марапатталды, Зауза Даулетиярова “Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дәрігер” құрметті атағы берілді. Ауданда 345 төсектік 8 [[аурухана]], 10 [[амбулатория]], 21 [[фельдшерлік-акушерлік пункт]], 1 санэпидемстанция жұмыс жасайды, оларда 60-қа жуық жоғары білімді дәрігер, 300-дей орта медицина қызметкерлері бар. == Аудан мәдениеті == 1959 жылға дейін Қызылқоға аудандық мәдени-ағарту бөлімі болып аталды. Бөлім меңгерушісі ретінде 1953 жылға дейін Жамал Қазбаева қызмет істеп келді. Бөлім 1959 жылға дейін [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылында орын теуіп, 1959 жылдан бастап [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылына көшірілді. 1946 жылдан бері мәдениет бөлімін Шәкір Нәсіпқалиев, Ақсәнім Құттыбаева, Леп Оразов, Бейбітәлі Құлсейітов, Нәби Шәуткенов, Тасболат Таласбаев, Оңдасын Ағырапов, Қармыс Өтеулиев, Аманқос Сабыров, Ұлықпан Алпанов, 1993 жылдан бері Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері Жәния Қалиқызы Ізбасқан басқарып келеді. Аудандық мәдениет бөліміне қарасты 51 [[мекеме (заңдық)|мекеме]] бар, онда 25 [[кітапхана]], 7 мәдениет үйі, 14 селолық клуб, 2 жылжымалы клуб, 1 халық театры, 1 кинотеатр, 1 [[мұражай]], 1 халық ұлт-аспаптар оркестрі бар, онда барлығы 188 қызметкер жұмыс жасайды. Ауданда 178,0 мың кітап қоры жинақталған. Жергілікті сазгер Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген мәдениет қызметкері Жәкула Нұрғалиевтің 15 әні, сазгерлер Халидолла Ізекеновтың, Сүйінғали Өтеуовтің, Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген мәдениет қызметкері Сейсенбек Есенғалиевтың, күйшілер Нәсіпқали Мәулекенов пен Әлдеш Жәлекеевтің, Сұлтан Қарасаевтың, Тілеужан Әбішевтың, Мағзуғаш Меңдіғаринаның, Жолдасқали Қосыбековтың, Жәрдемғали Озғанбаевтың, әншілер Ғалия Ықыласованың, Оңдасын Ағыраповтың, Гүлсағима Дүйсенғалиеваның, Беркін Шегеевтің, Бақтыбай Садықовтың, Шайым Ізмұқановтың, Түгелбай Хамзиннің, Тыныштық Шабаевтың, Мұрат Бекешовтың, Мария Ревкованың, Ғайнолла Асанбаевтың, Хасан Төралиевтың, Ұлдаш Құлшықованың, Беркін Хасановтың, Күләш Әбдіғалиеваның, биші Күнжан Ахметованың есімдері көпке танымал. Олар өнер фестивальдерінде лауреат атанды. Аудандағы халық театры қазақ драматургтерінің бірнеше қойылымдарын қойып, атап айтқанда: [[Аманжол Шамкенов|А. Шамкеновтың]] “Табамын ені”, [[Тахауи Ахтанов|Т. Ахтановтың]] “Күтпеген кездесу”, “Алтын табақтағы жылан”, [[Оразбек Бодықов|О. Бодықовтың]] “Қанжар мен домбыра”, “Ойбай күйеу керек”, [[Қалтай Мұхамеджанов|К. Мұхамеджановтың]] “Қуырдақ дайын”, “Құдағи келіпті”, “Төрт бойдақ бір қыз”, “Дөкей келе жатыр”, Б.Жөкеевтің “Әке тағдыры” тәрізді т.б. қойылымдарды халыққа ұсынып, “халық” театры атағын бірнеше рет қорғап шықты. Аудан орталығы “Арман” мәдениет үйі жанынан 40 адамдық ұлт-аспаптар оркестрі құрылды, бұл оркестр “халық ұлт аспаптар оркестрі” деген атағын қорғады. Аудан орталығы “Арман” мәдениет үйі жанынан 1994 ж. “Тамаша-Думан” ойын-сауық отауы құрылды. Бұл топ мүшелерінің өнері жоғары бағаланып, облыстық мөдениет басқармасының маршруты беріліп, облыстың барлық аудандарына Мақат, Индер, Исатай, Жылой, Құрманғазы, бұрынғы Балықшы ауданының қарамағындағы барлық ауылдарға және Атырау қаласына өнер көрсетіп халықтың қошеметіне бөленді. Жергілікті сазгер Әбдіғаппар Темірхановтың басшылығымен “Наурыз” тобының “Сағызым-сазым” атты үнтаспалары шықты. Аудандық мәдениет бөлімінің халыққа мәдени қызмет көрсетудегі жұмысы облыстық мәдениет басқармасы бойынша жоғары бағаланып келеді. == Тағы қараңыз == [[Атырау облысы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.e-atyrau.kz/rus/index.php?name=Pages&op=page&pid=14 Атырау облысының электронды әкімдігі]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} {{Атырау облысы}} {{Қызылқоға ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қызылқоға ауданы]] lyrnmsvaj3y77y9wjw6897ogdhriy24 Дудерштадт 0 17038 3606167 1763004 2026-05-18T06:11:04Z 1nter pares 146705 3606167 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дудерштадт |шынайы атауы = Duderstadt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Duderstadt.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=45 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=15 |lon_sec=35 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 15 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Нольте |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 95,61 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 180 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21 722 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05527 |пошта индексі = 37115 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 007 |ортаққордағы санаты = Duderstadt |сайты = http://www.duderstadt.de/ |сайт тілі = de }} '''Дудерштадт''' ({{lang-de|Duderstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 21 722 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 95,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 007''. Қаланың басшысы — Вольфганг Нольте. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 15 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.duderstadt.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] pii78b3hnp8qih4somzr9f4483ki5df Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев 0 18118 3606085 3605804 2026-05-17T19:10:44Z Nurken 111493 3606085 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев |Толық аты = |Сурет = |Туған күні = 13.02.1940 |Туған жері = {{туғанжері|Қаратөбе ауданы|Қаратөбе ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 30.04.2021 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Мамандығы = {{hlist|{{әнші|КСРО|Қазақстан}}|[[композитор]]|[[музыкант]]}} |Ұжымдары = |Белсенділік жылдары=1963–2021 |Марапаттары = {{Қатар |{{Отан ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астана медалі}} }} {{қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |{{Қазақ КСР халық әртісі}} }} }} '''Ескендiр Өтегенұлы Хaсaнғaлиев''' ([[13 ақпан]] [[1940 жыл|1940]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қаратөбе ауданы]] – [[30 сәуір]] [[2021 жыл|2021]], [[Алматы]]<ref>{{cite web |url = https://khabar.kz/kk/news/kogam/item/133150-orny-tolmas-kajgy-eskendir-khasangaliev-dunieden-ozdy|title = Орны толмас қайғы: Ескендір Хасанғалиев дүниеден озды |author = |date = 30 сәуір 2021 |work = |publisher = Хабар |accessdate = 2021-05-02|lang = kk}}</ref>) — кеңестік және қазақстандық [[бaритон|лирикaлық бaритон]] [[әншi]]сі, [[сазгер]], [[музыкант]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1984), [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері (2006), Батыс Қазақстан облысының құрметті азаматы (2010). == Өмірбаяны == * [[Байұлы]] тайпасының [[Қызылқұрт]] руынан шыққан. * [[Құрмaнғaзы aтындaғы Қaзaқ ұлттық консервaториясы|Құрмaнғaзы aтындaғы Aлмaты мемлекеттiк консервaториясының]] вокaльды-хорлық фaкультетiн Е. Виногрaдов пен Н. Шaриповaның клaсы бойыншa курсты бітірген. * Әль-Фaрaби aтындaғы Шымкент мәдениет институтын бiтiрдi. * 1970 жылдaн бaстaп, Қaзaқ рaдиосы мен теледидaрының солисi. Е. Хaсaнғaлиевтiң орындaу мәнерi жоғaрғы кәсiби деңгеймен ерекшеленедi. Ол [[Қaзaқстaн]]ның белгiлi эстрaдaлық әншiлерi орындaйтын көпшiлiкке жaқсы тaнымaл әндердiң aвторы. == Шығaрмaшылығы == Хaсaнғaлиевтiң «Әдемi», «Aсыл aрмaн», «Өмiрiмнiң жaзы», «Aтaмекен» әндерi Қaзaқстaн сыртынан да белгілі болды. Хaсaнғaлиев тaнымaл сазгер еді. Оның бiрнеше ән жинaғы жaрық көрдi. Xaсaнғaлиев әндерiнiң тaқырыбы сaн aлуaн. Ол қaзaқ, орыс, тaтaр, немiс aқындaрының туғaн ел, еңбек, жaстық шaқ, мaхaббaт тaқырыбындaғы өлеңдерiне көптеген ән жaзды.{{citation needed}} Хaсaнғaлиев гaстрольдiк сaпaрмен [[Моңғолия]] (1975), [[Болгaрия]] (1982), [[Югослaвия]] (1968), [[Aлжир]] (1969), [[Сирия]] мен [[Ливaн]] (1973), [[Швеция]] және [[Финляндия]] (1970), т.б. елдерде болды.{{citation needed}} == Марапаттары == Хасанғалиев марапаттары қатарында болған: * 1970 жылы [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]; * 1979 жылы [[Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы; * 1984 жылы [[Қазақ КСР халық әртісі]] құрметті атағы; * 2000 жылы [[Құрмет ордені]]; * 2002 жылы [[Астана медалі]]; * 2006 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]; * 2007 жылы «Платинды Тарлан» сыйлығы; * 2011 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * 2015 жылы [[Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл медалі]]; * 2015 жылы [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]; * 2015 жылы [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] салтанат сарайында [[елбасы]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың өз қолынан ең жоғарғы мемлекеттік марапат [[Отан ордені]]; * 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];<ref>Қaзaқ мәдениетi. Энциклопедиялық aнықтaмaлық. Aлмaты: “Aрунa Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қaзaқстaн Республикaсындa Кiмнiң Кiм екенi – 2011. 2 томдық aнықтaмaлық. Aлмaты, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> * 2010 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның құрметті азаматы атағы; * 2010 жылы [[Орал педагогика иниституты]]ның құрметті профессоры; * 2010 жылы [[Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті]]нің құрметті профессоры; * 2015 жылы Алматы облысы, [[Үштөбе ауданы]]ның құрметті азаматы; * 2015 жылы Алматы облысы, [[Кербұлақ ауданы]]ның құрметті азаматы. == Отбасы == Хасанғалиев үйленген еді. Жары: дәрігер-фтизиатр, [[Құрмет ордені]]нің иегері [[Дарико Сопыжанқызы Хасанғалиева|Дарико Хасанғалиева]]. Оның [[Біржан Ескендірұлы Хасанғалиев|Біржан]] есімді сазгер, ҚР Еңбек сіңірген қайраткері ұлы және бірнеше қызы бар еді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Хасанғалиев, Ескендір Өтегенұлы}} [[Санат:13 ақпанда туғандар]] [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]] [[Санат:30 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:2021 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:XX ғасыр әншілері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:XX ғасыр сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Баритондар]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Астана медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан халқы ассамблеясына 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Астанаға 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:М. Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] [[Санат:Алматының құрметті азаматтары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] 8fiqe4p5qy7sx7drj4yllsc0rwd8o6h Жайық 0 19924 3606115 3531599 2026-05-18T01:29:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606115 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Жайық |шынайы атауы = |сурет = Ural river.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |карта = Ural_river_basin.png |карта ені = |карта атауы = Жайық бассейні |ұзындығы = 2428 |су алабының ауданы = 237 000 |су алабы = [[Каспий теңізі]] |өзендердің су алабы = |су шығыны = 400 |өлшеу орны = |бастауы = [[Орал таулары]] |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 760 |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 54 |s_lat_min = 42 |s_lat_sec = 10 |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 59 |s_lon_min = 25 |s_lon_sec = 05 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 46 |m_lat_min = 53 |m_lat_sec = 02 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 51 |m_lon_min = 37 |m_lon_sec = 01 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Қазақстан}} {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = [[Орынбор облысы]], [[Башқұртстан]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Атырау облысы]] |ортаққордағы санаты = Ural River }} {{мағына|Жайық (айрық)}} '''Жайық''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] ([[Башқұртстан]], [[Челябі облысы|Челябі]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] облыстары) мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] ([[Атырау облысы|Атырау]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] облыстары) жеріндегі өзен. Өзен [[Еуропа]] мен [[Азия]] дүние бөліктерін бөлуші [[Орал таулары]]нан бірге шекара болып есептеледі. Жалпы ұзындығы 2428 км, су жиналатын алабының ауданы 237 мың км<sup>2</sup>, Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1084 км. == Бастауы == [[Орал таулары|Орал тауы]]ның оңтүстік сілемдері (Орал-Тау жотасы) теңіз деңгейінен 640 м биіктігінен басталып, [[Атырау]] қаласы орналасқан [[Каспий теңізі]]нің бөлігіне құяды. Жайық өзені Оңтүстік Оралдың шығыс беткейін бойлай тар аңғармен ағып, Верхнеуральск қаласынан төмен қарай жазықпен ағады. Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қала маңында бөген салған. Бөгеннен төмен қарай өзеннің жағасы жарқабақ, арасында қайраңдар бар. Ресей жеріндегі [[Жаманқала|Орск]] қаласына дейінгі бөлігінде Жайыққа оң жағынан Таналық, сол жағынан Ор салары құяды. Орск қаласынан төменде өзен батысқа бұрылып, Губерли шатқалымен (ұзындығы 45 км) өтеді. Жазық даламен ағатын тұсында сол жағынан [[Елек]] өзені құяды. Жайыққа оң жағынан Кіші Қызыл, Үлкен Қызыл, Сакмар, Таналық, [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]; сол жағынан Шыңғырлау, Гүбірлі, Үлкен Қараған, Сүйіндік, Құмақ, Ор, Елек, Барбастау салалары құяды. Орал қаласынан төменгі бөлігінде Жайықтың аңғары тағы да кеңейіп, жайылмасы тармақталады. Қаладан өткенен кейін өзенге Көшім бөгені салынып, [[Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесі]] тартылған. Жайықтың 80%-і қар суымен толығады. == Сөз төркіні == Бұл атаудың шығу, пайда болу тарихымен мән-мағынасы жайлы әртүрлі жорамалдар бар. Өзеннің Жайық атауы 1775 жылға дейін қолданылған. Өзен атының өзгеруіне 1773 жылғы 17 қыркүйекте Гурьев қаласының маңындағы орыс-казактарының көтерілісі себеп болды. Жайық қалашығынан басталған бұл жорықты Е.Пугачев пен Зарубин басқарды. Екатерина ІІ жарлығы бойынша (Е.Пугачев көтерілісін халық жадынан өшіру мақсатымен) Орал деп атады. Ал жергілікті халық оны Жайық, Ақжайық деп те атайды. Ол туралы біздің дәуірімізге дейінгі грек ғалымдары еңбектерінде мағлұмат берілген. [[Клавдий Птолемей]]дің «География» атты еңбегінде «Дайкс » деп аталса, ортағасырлық саяхатшы, араб ғалымдары Ахмед ибн Фадланның жазбаларында ''Джаих'' деп аталған. * Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В.Бартольд]]: «Птоломей заманында Волга өзенінің аты фин тілінде ''Ра-Урал'', ал түркі тілдерінде ''Даикс (Яик)''» атымен белгілі болған, -деп жазды. * Көрнекті түріктанушы [[Николай Александрович Баскаков|Н.А.Баскаков]] Жайық топонимінің алғашқы даих нұсқасы алтай тілінің куман диалектісінде: «''Даиқ'' – өзен тасқыны» мәнін білдіреді деп жазды. * Ғалым топономист [[Айтым Әбдірахманов|А.Әбдірахманов]] сөз түбірі – ''жай, жаю, жайылу'' етістігінің де түп төркіні осы сөзден шығады, осыған –''ық'' жұрнағы қосылып «Жайық» гидронимі жасалған деген пікір айтқан.<ref>Жер-су атаулары (этимологиялық анықтамалық) «Өнер» баспасы, Алматы 2011 ISBN 978-601-209-161-8</ref><ref>{{кітап|авторы=Жүнісов Дүйсен|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=45|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref> == Гидрологиясы == Орал тау жотасынан басталып, жоғарғы бөлігінде Оңтүстік Оралдың шығыс беткейін бойлай тар аңғармен ағып, Верхнеуральск қаласынан төмен қарай жазықпен ағады. Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қала маңында бөген салынған. Бөгеннен төмен қарай өзеннің жағасы жарқабақ, арнасында қайраңдар бар. Суды жинау көлемі – 220 мың км<sup>2</sup> . Өзен ағысының маусымдық және көпжылдық өзгерістері Жайық алабының табиғи геожүйелік тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Ағыс режимінің ауытқуы жайылма–арна–атырау жүйесінің өзара байланысын айқындап, су деңгейінің төмендеуі немесе көтерілуі экожүйелердің күйіне және биологиялық өнімділікке ықпал етеді. Су сақтағыш, алқап, арна сипаттары бойынша Жайық өзенін 3-ке бөледі (ағыстар): жоғарғы, орта және төменгі. [[Орал]] қаласынан төменгі бөлігінде Жайықтың аңғары тағы да кеңейіп, жайылмасы тармақталады. Қаладан өткеннен кейін өзенге Көшім бөгені салынып, [[Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесі]] тартылған. Жайық көбіне қар суымен (80%) толығады. Су тасу кезінде орта ағысы тұсында арнасы 10 км-ге, ал атырауында бірнеше ондаған км-ге дейін жайылады. Өзен жоғарғы ағысында – [[қараша]]ның басында, орта, төменгі бөлігінде қарашаның аяғында қатып, мұзының еруі төменгі бөлігінде [[наурыз]]дың аяғында басталып, жоғарғы бөлігінде [[сәуір]]дің ортасына дейін созылады. Өзеннен [[бекіре]], [[шоқыр]], [[майшабақ]], [[көксерке]], Каспий қаракөзі, [[табан балық]], [[сазан]], жайын ауланады. Жайықтың бойында орналасқан Ресей қалалары: Верхнеуральск, Магнитогорск, Орск, Новотроицк, Орынбор, Қазақстан қалалары: Орал (кеме қатынасы басталатын жер), Атырау. Еуропа мен Азияның шартты шекарасы Жайық өзені бойымен өтеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref> == Салалары == Ресей жеріндегі Орск қаласына дейінгі бөлігінде Жайыққа оң жағынан Таналық , сол жағынан [[Ор]] салалары құяды. Орск қаласынан төменде өзен батысқа бұрылып, Губерли шатқалымен (ұзындығы 45 км) өтеді. Жазық даламен ағатын тұсында сол жағынан [[Елек]] өзені құяды. Жайыққа оң жағынан Кіші Қызыл, [[Үлкен Қызыл]], [[Сақмар]], [[Гүбірлі (өзен)|Гүбірлі]], [[Таналық]], [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]; сол жағынан [[Шыңғырлау]], [[Гүмбей]], Үлкен Қараған, [[Сүйіндік (өзен)|Сүйіндік]], [[Үлкен Құмақ]], Ор, Елек, [[Барбастау]] салалары құяды. Орта ағысында Жайык 30-ға жуық салаларын қабылдайды. Төменгі жағындағы шөлейт өңірде салалары азайып,көпшілігі жаз айларында тартылып қалады. Бастауынан сағасына қарай ірі салалары: Таналық, Ор. Сақмар, Елек, Шаған, Өлеңті, Бұлдырты. Қалдығайты тармактары: Кошім, Бағырлай, Бақсай.<ref>{{кітап|авторы=Қ.Жүсіп және т.б.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау|баспасы="Ағатай"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=200|сериясы= |isbn=978-601-7018-36-8 |тиражы= }}</ref> Төменде Жайық өзенінің салалары көрсетілген:<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1600074</ref><ref>http://textual.ru/gvr/index.php?card=186324</ref> {| class="wikitable" |- ! Өзендер !! Ұзындығы !! Шекарасы !! Өзендер !! Ұзындығы !! Шекарасы |- | Ақсай || 110 ||Атырау облысы || Аксакалка|| 18 ||Орынбор облысы |- | Алабайталка || 12 || Орынбор облысы|| Алимбет || 45 || Орынбор облысы |- | [[Бағырлай]] || 239 ||Б.Қазақстан, Атырау обл.|| Бақсай || 106 || Атырау облысы |- | Барал|| 21 || Башқұртстан|| [[Барбастау]] || 45|| Батыс Қазақстан облысы |- | Бердянка || 65|| Орынбор облысы || Бирся|| 30 || Башқұртстан |- | Бурлы|| 37|| Орынбор облысы|| Бурля||29 || Орынбор облысы |- | Буртя || 95 ||Орынбор облысы || Греховка || 10 || Челябі облысы |- | Губерля || 111|| Орынбор облысы || Гумбейка|| 202||Башқұртстан, Челябі, Орынбор обл. |- | Донгуз || 95 || Орынбор облысы || [[Елек]] || 623 || Орынбор, Батыс Қазақстан обл. |- | Елшанка || 40 ||Орынбор облысы || Елшань|| 11 || Челябі облысы, Башқұртстан |- | Жоғарғы Гусиха || 23|| Челябі, Орынбор обл.|| Зингейка || 102 || Челябі облысы |- | Иртек || 134 || Орынбор облысы || Каралга || 21 || Орынбор облысы |- | Каранъелга || 13 ||Башқұртстан || Каргалка || 70 || Орынбор облысы |- | Кендірлі|| 22|| Орынбор облысы|| Кинделя || 145 ||Орынбор облысы |- | Киялы-Буртя|| 80 || Орынбор, Ақтөбе облыстары|| Кургаш || 21 || Башқұртстан |- | Кіші Қызыл || 113||Башқұртстан, Челябі облысы || Кіші Түсті || 18 || Башқұртстан |- | Қандыбұлақ || 23 ||Башқұртстан|| Қарабұтақ || 26 || Челябі облысы |- | Қарағашты ||13 || Орынбор облысы|| Мечетка || 19 || Орынбор облысы |- |Миндяк || 60 || Башқұртстан|| Ор ||332|| Орынбор, Ақтөбе облыстары |- | Орта Гусиха || 15 || Орынбор облысы|| Письменка || 18 || Орынбор облысы |- | Погромка || 45 || Орынбор облысы || Ржавчик || 16 || Челябі облысы |- | Сақмар || 798 ||Башқұртстан, Орынбор обл.|| Суундук || 174 || Орынбор облысы |- | Таңалық || 225|| Башқұртстан, Орынбор обл.|| Тарлау || 11 || Башқұртстан |- | Терекла || 23 ||Ақтөбе облысы|| Төменгі Гусиха || 18 || Орынбор облысы |- | Тұздыкөл || 20 || Орынбор облысы|| Урляда || 42 || Челябі облысы |- | Урта-Буртя|| 115 || Орынбор, Ақтөбе облыстары || Үлкен Кумак || 112 || Орынбор облысы |- |Үлкен Қызыл || 172||Челябі облысы|| Үлкен Уртазымка || 87 || Башқұртстан, Орынбор облысы |- | Худолаз || 81 || Челябі облысы|| [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]] || 264 || Орынбор, Батыс Қазақстан обл. |- | [[Шыңғырлау]] || 290 || Батыс Қазақстан облысы|| [[Эбита]] || 47 || Ақтөбе облысы |- | Ямская|| 20 || Челябі облысы|| Янгелька || 73 || Башқұртстан, Челябі облысы |} == Шекарааралық Жайық өзені == [[File:Urals river Bashkortostan.JPG|thumb|350px|right| Жайық, [[Орал (Учалин ауданы)|Урал]], [[Башқұртстан]]]] === Башқұртстан шекарасында === Жайық өзенінің бастауы Оралтау жотасында, теңіз деңгейінен 600 м биіктікте орналасқан Нәжімтау тауының етегінде орналасқан. Бұл жерден 12 шақырым жерде Башқұртстанның Учалин ауданына қарайтын Вознесенка ауылы орналасқан.<ref>https://kamnedelmiass.ru/v-kakoe-more-vpadaet-ural-reka-ural-v-rossii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250609144515/https://kamnedelmiass.ru/v-kakoe-more-vpadaet-ural-reka-ural-v-rossii/ |date=2025-06-09 }}</ref> Жайық өзені [[Башқұртстан]] арқылы 130 км ағады. Су жинау алабы Башқұртстан Республикасының аумағында-27300 шаршы км (республика аумағының 19% - ы). Ең көп сулы-Самар өзені болып табылады, ол ауданы бойынша небәрі 7,3% - ды ғана алып, жылдық ағын нормасының 40% - ын береді. Республика аумағында қалыптасатын ағынның орташа ағыс көлеміндегі Орал өзені бассейнінің үлесі, сондай-ақ өзен суларының республикадан кетуі 9,12% - ды құрайды. Жайық өзені бассейнінің өзен суларының ағыны Башқұртстан Республикасының аумағында жоқ.<ref>ГИДРОЛОГО-ГИДРОХИМИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА БАССЕЙНА РЕКИ УРАЛ НА ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. https://cyberleninka.ru/article/n/gidrologo-gidrohimicheskaya-harakteristika-basseyna-reki-ural-na-territorii-respubliki-bashkortostan</ref> Бұлақ бастауында оларды бір ағысқа бағыттаған бес қайнар көзі бар. Бұлақтардың айналасында қара-жасыл, қара қоңыр түсті қайың орманы бар. Ал одан әрі ылғалдың көзі болып табылатын батпақтар жалғасады. Бұлақтардың бірінің астынан өзен қайнары шағын вулкандарша атқылауда. Оның жанында «Осы жерден Жайық өзені басталады» деген шойын плита тақтасы орнатылған. Тақтада Жайық өзенінің жағасында орналасқан қалалардың атаулары бар лента бейнеленген. Батпақтардан өтіп, Жайық негізгі, оңтүстік бағытқа қарай бет алады. Тар және терең шатқалдардан, тау сілемінен өтіп, өзен жартастары арасында жылдам ағып, Орал даласына шығады.<ref>А.А.Чибилёв Река Урал: Историко-географические и экологические очерки о бассейне р. Урал. — Л.: Гидрометеоиздат, 48-бет.</ref> === Челябі облысы шекарасында === [[Челябі облысы]] арқылы өтетін Жайық өзенінің жалпы ұзындығы 382,5 шақырымды құрайды. Облыс аймағында Волковское ауылына дейін өзен жылдам ағысы бар тау өзені ретінде келеді. Верхнеуральск қаласынан кейін - Жайық тегіс өзен ретінде ағып, Магнитогорскіден кейін ол қайтадан тар тасты жағалауларда ағады. Жайық Челябі облысының шекарасын Қызыл ауданының Первомайский кенті арқылы кесіп өтеді. Жайықтың көптеген салалары бар, олардың ішіндегі ең ірілері (Челябі облысында): '''Гумбейка, Зингейка, Кіші Қызыл, Үлкен Қызыл және Үлкен Қараған.''' Жайық суы елді мекендерді және Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қолданылады. Магнитогорскіде өзенге екі су қоймасы салынды — Верхнеуральск және зауыттық тоған. Жайық Челябі облысының үш үлкен елді мекенін - '''Верхнеуральск''', '''''Магнитогорск''''' және '''Кизилское''', сонымен қатар бірнеше ондаған шағын қалалар мен ауылдар арқылы ағып өтеді. Жайық жағасында өте әдемі жартастар, төбелер, шыңдар - Верхнеуральск маңында Үлкен және Извоз-Гора таулары, Янгельское ауылының жанындағы Ақ-Тас шатқалы, Кизилскийдің жанындағы Көк Шихан тауы кездеседі. Челябі аумағындағы Жайық өзенінен көксерке, табан, сазан, жайын балықтары кездеседі. Өзен Еуропа мен Азияның табиғи шекарасы болғандықтан, жағалауларда және әсіресе көпірлерде көптеген ескерткіш белгілер орнатылады.<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/ural_reka/</ref> === Орынбор облысы шекарасында === Жайық Орынбор облысын шығыстан батысқа қарай 1 164 шақырым үстінде облыстың 10 ауданынан өтеді. Басында өзен оңтүстікке Орск қаласына дейін ағады. Бұл жоғары ағыс болып саналады. Содан соң кенет батысқа бұрылады. Ендік бағытта 850 км Орал қаласына дейін (орта ағыс), қайтадан оңтүстікке бұрылады, осы бағытты Каспий теңізіне дейін сақтайды (төменгі ағыс, аралығы 840 км.). Орск қаласынан басталардағы, жоғарғы ағыс шегінде, өзен солтүстіктен оңтүстікке меридиандық бағытта Оралдың шығыс баурайы бойы енсіз алқапта, ізбестерден салынған құздар арасынан ағады. Ең терең жерлері - 3 м.. Өзеннің бұл жері таулы сипатта болады. Орск қаласынан 70 км жерде Ириклин су торабы салынған. Бұл бөген Жайық өзенінің деңгейін 30 метрден астамға көтереді. Көктемгі тасқын кезінде толып, Ириклин бөгені жыл бойы біртіндеп өз көлемінің, шамамен жартысын өзенге береді. [[Орск]] қаласынан Орал қаласына дейін өзен кең алқапта орташа ағыста ағады. Енсіз таулы жерлері сирек кездеседі. Өзен тегіс саяз жерлерге айналады. Орынбор қаласы аумағында Жайық өзеніне ең ірі оң тармағы Сақмар ағады. Оның ұзындығы 761 км, алқап көлемі 29,1 мың км. Сақмар алабын көп қарлы және тармақтанған өзен жүйесі бар орман жабады. Тек Орынбор облысы шеңберінде Сақмарға құйылатын 290 өзен саналады. Сақмардың су айдауы Жайықтан шамамен 1,5-2,0 рет артық, одан қалыпты ағуымен және көктемгі тасқынының ұзақтылығымен ерекшеленеді. [[Елек]] сағасына дейін Жайықтың сол жағалауындағы ірі өзендері – Киялы-Буртия, Урта-Буртия, Буртия, Бердянка, Донгуз, Черная - бұл әдеттегі дала өзендері, бірақ көктемгі қысқа су тасқыны бар. Олардың екеуі - Донгуз бен Черная - жаздың ортасында кеуіп қалды. Елек өзені - Оралдың сол жағалауындағы ірі саласы. Електен төмен, Жайық оң жақта тағы үш маңызды саласы ағады: Киндел, Иртек және [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]. Орск қаласында Жайыққа [[Ор (өзен)|Ор]] өзені құяды. Орынбор территориясындағы Жайық өзенінде кеме қатынасы жоқ, ені 50-170 м., тереңдігі - 3-5 м., ағынның жылдамдығы - 0,3 м / с, түбі құмды, шоқылар жоқ. Жағалауы негізінен тік, жартастарының биіктігі 5–9 м. Жайық өзенінің жазығы кең - 10–12 км., шалғынды, орман алқаптары көп, көптеген шоқылар кездеседі.<ref>http://orenobl.ru/priroda/ural.php</ref> === Батыс Қазақстан облысы шекарасында === Орал қаласы маңында Жайық өзеніне 2 сала — [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]] мен [[Барбастау]] өзендері құяды. Төменгі ағысында Жайық өзені Батыс Қазақстан мен Атырау облыстары аумағынан Каспий теңізі маңы ойпатынан өтеді,бұнда үш табиғи аймақтан өтеді: дала, шөлейтті-дала және шөл. Даланың аймақ ұзындығы 250 км Батыс Қазақстан облысында солтүстік жағында орналасқан. Бұл аймақтың оңтүстік шекарасы Жайық өзен бойы Чапаев ауылы жанынан өтеді. Әрі қарай оңтүстікке 220 км шөл-дала аймағы созылып жатыр. Ол Каспий теңізі ойпатының солтүстік бетінен Батыс Қазақстан облысының Чапаев, Атырау облысының Индер ауылдары аралығында белдеулей өтеді. Индерден теңізге дейін шөл аймағы ені 300 км-ге созылады. Жайық өзені тек қана қар суларына қоректенетін жай өзендерге жатады. Оның ағыны, негізінен, өзендер жүйесі дамыған, жоғарыдан қалыптасады. Жайық өзенінің жайылмасы мен аңғарлары Батыс Қазақстанның биологиялық алуан түрлілігінің интроаймақтық орталығы болып табылады. Дала мен шөлейт ландшафттың біртекті төсегі Жайық аңғарының кіретін жайылма ормандардың жасыл желегімен алмасады. Жайықтың жайылма ормандары: [[Емен|емендер]], қара ағаштар, ақтеректер,талдар қайың, шегіршендермен сипатталады. Тіршілік ортасының жағдайына қарай бұл ормандар алуан түрлі болып құралуы мүмкін. Жайылмалардың солтүстік бөлігінде көктеректер мен аққайындар таралады және шағын тоғайлар құрайды. Жайылмалардағы өсімдіктердің таралуына тасқын сулардың тұру ұзақтығы үлкен әсер келтіреді. Өзеннің қазіргі арнасынан жайылманың жоғары беткейінің экологиялық қатарын мына өсімдіктер бірлестіктері құрайды. Облыстың солтүстігінде өзен бойының құмайт қайрандарында бұтақты талдар өседі, ал Қызыл – Жар еңдеуінде оларға жыңғылдар араласады. Олардан жоғары қаратал, арнадан әрі талдық екпелер орналасқан. Жер бедерінің биіктеу жерлерінде, жағалаулардың өнбойы мен ескі арнасында қара терек пен ақ терек тоғайлар орналасқан. Орман тұқымдарының осы екі түрі барлық орман алқаптарының 50 % құрайды. Шегіршін орман алқаптары орталық жайылманың жоғары телімдерінде орналасқан, тасқын сумен басу кезеңі 30 күннен аспайды. Шегіршін бұталар мен ақтерек жазықтар арасында орналасады. Шегіршін орман алқаптары оңтүстікке қарай азаяды, ал Антонов ауылынан оңтүстікке қарай жоғалады. Экологиялық қатардың жоғарғы бөлігін емендер алады. Мұнда тасқын сулардың тұру ұзақтығы үш аптадан аспайды. Еменді ағаштар тек өзеннің солтүстік жағында шоғырланған. Жайылмалы ормандар бұта қопасымен жамылған шабындық пен алаңдарға ауысады. Өзен жайылмасындағы экологиялық жағдайдың алуан түрлілігі: жер бедері түрліше қиылысып отыратындығы, су қорларының көптігі, бай жануарлар дүниесінің тіршілігі мен сақталуына өсімдіктер топтастығының алмасуы қолайлы әсер туғызған. Өзен жайылмасында бұлан, елік, жабайы қабан, қоян, түлкі, тіпті орман сусары мен сілеусіндерді кездестіруге болады. Өзеннің солтүстік бөлігінде қоныс аударған камшаттардың мекендейтін үйшіктер мен жасанды бөгеттері кездеседі. Әсіресе, құсқанаттылардың саны мен түрлері ерекше көп. Жайылмалық ормандарда сары шымшықтар, сайрақтар, шыбынқырғыштар, тоқылдақтар, мысықторғайлар, бақтар мен қамыстардағы сұлыкештер, ормандағы жадырақтар, құрлар, бөденелер, байғыздар және т.б мекендейді. Айрықша биологиялық әртүрлілікті, қызыл кітаптық және сирек түрлерді сақтап және қайта қалыпқа келтіру мақсатында Батыс Қазақстан облысы аумағының Жайық өзені аңғарында Кирсанов және Бударин қорықшалары құрылған. Бударин зоологиялық қорықшасы, жер көлемі 80 мың га, бұлан елік, қабан, құндыз, ондатра, қоян және басқа жануарларды сақтау және көбейту үшін құрылған. Бұдан басқа қорықша территориясы өте сирек бара жатқан реликта - су жаңғағы (чилим) мен су папортнигінің (сальвиния) оңтүстіктегі мекені. Қорықшада омыртқалы жануарлар дүниесінен құстардың 56 түрі, сүтқоректілерінің 21 түрі, 6 түрлі рептилия, амфибияның 4 түрі және балықтың 9 түрі есептеледі. Кирсанов кешенді қорықшасы, жер көлемі 61 мың га, қамшатты жерсіндіру және елік, бұлан және басқа жануарлардың санын көбейту үшін құрылған. Қорықшаның территориясының өзен жайылмасында далалы Орал өңірінің тамаша табиғи кешені - әсем емен мен ақтерек ормандары сақталған. Бұл жерде, Батыс Қазақстанда тек осында кездесетін, сиреп бара жатқан өсімдіктері мен жануарларына өте қолайлы жағдай жасалған. Бұнда Қызыл кітапқа енгізілген көптеген өсімдік түрлері өседі (қарапайым емен, мамыр маржангүлі). Сирек кездесетін сәлемшөп, аюбалдырған, шерменгүл, қоңырауша, субидайық, қабыржық, қара мойыл тағы басқалары да табылады. === Атырау облысы шекарасында === Жайық өзенінің төменгі ағысы мен атырау аймағы су, құрлық және биота элементтері тоғысқан жоғары өнімді табиғи-антропогендік геожүйе болып табылады. Бұл аумақтың экологиялық тұрақтылығы өзеннің бүкіл ағысы бойындағы гидрологиялық және шаруашылық процестерге тәуелді. Атырау облысының үлесіне Жайықтың 323 шақырымдық сағалық бөлігі тиеді. Индер ауылдары аралығында белдеулей өтіп теңізге дейін шөл аймағы созылады. Көктоғай елді мекенінен бастап арнасы кеңи бастайды. Бұл жерден Нарын мен Бақсай арналары бөлінеді. Өзеннің төменгі ағысында 0,5-тен 3 км-ге дейін, [[жайылма]]лар кездеседі, өзен деңгейінен биіктігі біртіндеп төмендейді және [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] ауылында 6-7 м. [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]] ауылында 2 м. құрайды. [[Сурет:Жайық өзені. Дамба ауылы .jpg|thumb|right|200px|Жайық өзені Жайық алабының ең төменгі нүктесіндегі соңғы елді мекен Дамбы ауылының тұсында]] Жайық атырауының қазіргі гидрографиялық жүйесі Махамбет ауданына қарасты Жалғансай ауылы маңынан басталып, оңтүстік-батыс бағытта шамамен 106 км-ге созылады. Атыраудың су жинау алабы 1204 км² аумақты қамтиды. Бұл аймақта бастау алатын Бақсай каналы төменгі ағысында Сарайшық ауылы тұсында Сарыөзек тармағымен толықтырылады.<ref>Кабиев Е.С. Жайық өзені атырауының динамикасы және геожүйенің табиғи әлеуеті : философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – 6D060900 География.</ref> Жайық атырауы екі негізгі тармаққа бөлінеді: Золотой және Яицк. Золотой тармағы теңізге «Жайық–Каспий» каналы арқылы шығады, ал Яицк тармағы XX ғасырдың 60-жылдары жасанды түрде қазылған арна болып табылады. Қазіргі уақытта Жайық өзенінің негізгі ағысы Золотой тармағы арқылы өтеді. Бұл тармақ әрі қарай Жайық бороздасымен жалғасып, Солтүстік Каспийдің салыстырмалы түрде терең бөліктеріне бағытталады. Золотой тармағынан бірнеше жайылма арналары тарайды, олардың қатарына Перетаска, Бухарка, Зарослый, Золотенок және басқа тармақтар жатады. Бұл арналарының гидрологиялық сипаттамалары әркелкі: ұзындығы 1–14 км, тереңдігі 0,3–1,8 м, ені 5–15 м аралығында өзгереді. Көпшілігі қамысты-батпақты алқаптар арқылы өтеді және негізінен тасқын кезеңінде сумен толығады. Золотой тармағының төменгі бөлігінде 8 сол жағалық және 9 оң жағалық жайылма арналары теңізбен тікелей байланысады. Яицк тармағы Сол Яицк және Оң Яицк болып бөлінеді. Оң Яицк тармағынан Широкий және Узенький арналары тарайды, олардың бойында Қапөзек, Тазөзек, Митрофанөзек сияқты ұсақ жайылма жүйелері қалыптасқан. Сол Яицк тармағы Кіші Яицк және Шманөзек арналары арқылы теңізбен және Золотой тармағымен гидрографиялық байланыс түзеді. Жайықтың төмен жерлерінде [[қамыс]], бұталар, [[мия]] және жайылымдық шалғындар дамыған. Жоғарғы сағасында [[жусан]], қурай, вейник, [[еркек шөп]], қамыс шөптері және [[жыңғыл]]дар кездеседі. Атырау қаласына жақындаған сайын, Жайықтың жағалауы да жандана бастайды. Жағалау жаппай бау-бақша саяжайлары, бақшалар, орман питомниктері, жазғы коттедждер басталады. Сонымен қатар ондаған үлкен құбырлар мен су алу қондырғыларын, магистральдық каналдың қуатты су қабылдайтын станцияларын көруге болады. Жайық өзені Атыраудан кейін бірден сол саласы Перетаска тармағынан басталады. Оның артында Бұқар мен Яицкийдің тармақтары бөлінген. Яицкий тармағы арна түрінде тереңдетілген Атаман қолтығы арқылы теңізге шығады. Жайықтың негізгі арнасы - үнемі жасанды түрде тереңдетіліп тұратын 20-дан астам қолмен жасалынған каналдар арқылы таралады. Жайықтың төменгі ағысының тереңдігі, жыл сайын көктемгі судың көтерілуінен өзен арнасының шайылуына қарай, барынша қалыпты. Көктемде тасқында судың көтерілу деңгейі сабадан 3-7 м-ге асады. Фарватер бойындағы Жайықтың орта тереңдігі сабасында (саяздар мен шұңқырларсыз) 3-5 м құрайды. Жайық өзенінің сағалық ауқымының жоғарғы шекарасы атыраудың басымен ұласады (Атырау қаласынан төмен), теңіздік – теңіз кемеріне 3 м изобатта кіреді. Бұл шектегі саға аумағының көлемі 1500 км ² тең. Өзен атырауы көлемі 600 км². Жайық өзенінің балық шаруашылығында зор маңызы бар. Аймақтағы табиғи факторлар жиынтығы жылдың мезгіліне байланысты, сәуірден шілде айлары аралығында, балық өсіруді жоғары деңгейде дамытуға қолайлы жағдайлар туғызады. Қазіргі кезде Жайық өзені - [[Каспий теңізі|Каспий]] алабындағы бекіре балықтың табиғи кең уылдырық қоры сақталған бір ғана өзен. Күзде 15 тамыздан 15 қараша аралығында Жайық өзенінде балықтың балықшаруашылық шұңқырларына жылыстауы жүреді, яғни күздегі қыстаққа қоныстануы болады. Содан соң Жайық өзені арнасында мамырдан шілде айларына дейін балық шабақтарының уылдырықтайтын және өсетін орнынан өзеннің сағалық кеңестігіне жылыстауы жүреді. Жайық өзенінде балықтардың 38-ден астам түрі бар: бекіре тәрізділер, майшабақтар, шортантәрізділер, тұқытәрізділер және басқалары кездеседі. == Жайық өзенінің экологиялық проблемалары == Жайық өзені табиғи-антропогендік геожүйе ретінде климаттық факторлар, ағынды реттеу, жер пайдаланудың өзгеруі және шаруашылық қызметтің әсерінен біртұтас жүйе күйінде трансформацияға ұшырап отыр. Бұл өзгерістер өзеннің өзін-өзі қалпына келтіру қабілетінің төмендеуіне және экожүйелік тепе-теңдіктің бұзылуына әкелуде. Жайық өзенінің экологиялық проблемалары , басқа да өзендер сияқты, кешенді табиғи, антропогендік және техногендік үрдістермен байланысты. Жайық өзенінің тозып өзгеруінің бірінші себептері болып, толассыз су ағынының табиғи үрдістердің механикалық үрдістер түріндегі әсерінен болатын арнаның бұзылуы болып табылады. Оның жағымсыз салдары болып табылатындар: # - Арнаның лайлануы, өзеннің тайыздалуы мен оның гидрологиялық режимінің нашарлауына соқтыратын қайраңдардың пайда болуы; # - Жағалаулардың иреңдері мен топырақты жерлерінің жеңіл механикалық құраммен шайылуы. Бұл өзеннің арнадан шығып және үлкен аумақты басып кетуіне қауіп туғызады. Осы үрдістер Жайықтың көктемгі қатты тасқынымен тіптен тереңдей түседі. Қазақстандық аймақта өзен арнасының лайлануына теріс әсер ететін факторларға ағысты баяулатын даланың жазықтылығы және арнаның көп ирелеңдігіне әсер ететін жер бедерінің сәл жотылығы жатады. Осыған байланысты өзеннің тұтастығы мен қызметі оның тұрақты күтімсіздігінсіз мүмкін емес. Өзен арнасының лайлануына оның салалары мен бастау көздерінің тазаланбауы әсер етеді. Батыс Қазақстан облысындағы Жайық өзенінің алабына кіретін кіші өзендерге [[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]], [[Деркөл]], [[Елек]], [[Утва]], [[Рубежка (Жайық тармағы)|Рубежка]], [[Быковка]], [[Барбастау]], [[Емболат]] т.б. кіреді. Бұдан басқа , Жайық өзенінің табиғи экожүйесінің тозуына оның су, өсімдіктер, жануарлар мен балық ресурстарын пайдаланатын шаруашылық қызметтері де өзіндік әсерін тигізеді. Елді мекен жерлердегі жағалай өзеннің жағалаулары мен су алатын алаңдарда, тасқын кезінде өзенге шайылатын қалдықтар төгіледі. Жайық бойында орналасқан үлкен қалалардың арналы тазалық құралғылары ескірген, қайта жаңғыртуды қажет етеді және арналық ағындарды қажетті дәрежеде тазартуды қамтамасыз етпейді. Жайық өзенінің беткі суларының ластануының маңызды факторы өндірістік кәсіпорындарының қызметі, суалатын алаңдар аумағындағы ескіден бергі ластар, қалалық, және кенттік шайынды сулар болып табылады. Жайық өзені мен аңғарлардың суының азаюына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің бұзылуына рұқсатсыз ағаштар кесу және далалық өрттер әсер етуде. Шекарааумақтық Жайық өзені суға тапшы Қазақстан ғана емес, Ресейдің де ерекше мемлекеттік маңызды негізі су күретамыры болып табылатыны сөзсіз. Тіпті одақтық мемлекет кезінде де осылай болған. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 21.01.2004 жылғы №159 қаулысымен «Ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандары тізбесі мен ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандарының шаруашылық қызмет режимін құқықтық реттеу ерекшеліктері» бекітілген. Өкінішке орай, Жайық өзені осы аталған құжаттағы өлшемдерге сәйкес келсе де, ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандарына жатқызылмаған, осыған байланысты оған өз дәрежесінде көңіл бөлінбей келеді. Жайық өзені алабы ежелгі өркениет орталығы және қазіргі уақытта Қазақстан мен Ресей Федерациясының әлеуметтік экономикасында аса маңызды орын алады. Жайық өзенінің ландшафтты-экологиялық жағдайын және су кешенін қалыпқа келтіру мен сақтау басты міндет. Жайық өзенінің көпғасырлық бай тарихы біздің ұрпақтар үшін жоғалмауы керек.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Білгенге маржан == * Бұл қасиетті Жайық өзені, осы өзеннің бойында [[Қыз Жібек]] балалық шағын өткізген. Осы өзенді өтіп Төлеген Қыз Жібекке келген. * Осы өзеннің суына [[Махамбет Өтемісұлы]] мен [[Исатай Тайманұлы]] әскері аттарын суарған. Осы өзенді қорек еткен. Осы өзен үшін алысып, жан беріскен. Ел азаттығы үшін осы өзенді талай малтып кешіп жүріп соғысқан. * Осы өзенді өтіп әйгілі [[Бөкей хан]] "Ішкі Орда" атты Еділ-Жайық арасына қоныс тепкен "қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған" хандықтың негізін салған. * Осы өзеннің жағасында Алашорда үкіметінің негізін салушылардың бірі [[Халел Досмұхамедов|Халел]] мен [[Жаһанша Досмұхамедов]]тар дүниеге келген. Осы өзенді малтып жүріп балалық шақтарын өткізген. * Осы өзеннің суымен [[Ескендір Зұлқарнайын]] да ауқат алған. Осы өзеннің жерінен өзімен-өзі шығып жатқан қара майды көріп [[Аристотель]] де таң қалған. Осы өзенді өтіп [[Бату хан|Батый Хан]] қыпшақ халқынын рухымен Русь әлемінің "ел боламыз" деген үмітін жүздеген жылдарға кейін шегеріп, отар қылып, Еуропаның жартысын жаулап алған. * Осы өзенді өтіп әйгілі [[Марко Поло]] Еуропаға Азия әлемін ашқан. * Осы өзеннің жағасында адамзат тарихындағы ең дарынды қолбасшылардың бірі [[Сұлтан Бейбарыс]] дүниеге келген. Осы өзеннің бойға сіңген нәрімен Сұлтан Бейбарыс бүкіл Ислам әлемін Моңғол және Крест шапқыншылығынан сақтап қалған. Байтал түгіл бас қайғы заманда [[Мұстафа Шоқай]] да осы өзеннің бойымен шетел асқан. * Осы өзеннің бойында толғауын шегіне жеткізіп [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] құдіретті күйлерін шығарған! Осы өзенді қазақтың маңдайына біткен ұлы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]] да малтып жүріп Сарайшықты зерттеген! <ref>http://massaget.kz/blogs/6109/</ref> == Сілтемелер == * [http://www.zhasalash.kz/sayasat/5476.html Медведев үшiн Жайықтың құны көк тиын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305063929/http://www.zhasalash.kz/sayasat/5476.html |date=2016-03-05 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Ресей өзендері]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысы өзендері]] [[Санат:Атырау облысы өзендері]] 1zjm356t63blzfw24dhanzns6f2a8xf Аябіл Күнбазаров 0 24251 3606266 2215680 2026-05-18T11:44:43Z DinoZaurKZ 181379 3606266 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Photo of Kunbazarov Ayabil 2004-2006 pages-to-jpg-0001.jpg|нобай]] '''Аябіл Күнбазаров''' ([[1939]] жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] [[Тұрсынбике]] ауылы - 10 шілде 2008) – техника ғылымдарының докторы (1992). [[КСРО]] [[өнертапқыш]]ы. [[Қазан]] технология институтын (1963) бітірген. [[Ташкент]] қаласындағы Орта [[Азия]] геология және минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, [[зертхана]] меңгерушісі (1972–96), [[Науаи]] тау-кен институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі [[проректор]] (1996–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде [[профессор]] қызметінде. Ғылыми еңбектері - мұнаймен ластанған және тұзданған жерлерді биотехнолиялық жолмен қалпына келтіруге, техногендік қалдықтарды қайта өңдеп [[биогумус]], [[биогаз]], т.б. алудың өндірістік негіздерін жүзеге асыруға арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 20 патенті бар.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:КСРО өнертапқыштары]] fg01l8xiwxxgbz4gxq7rimrrxgmp47m 3606267 3606266 2026-05-18T11:48:28Z DinoZaurKZ 181379 3606267 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Photo of Kunbazarov Ayabil 2004-2006 pages-to-jpg-0001.jpg|нобай]] '''Аябіл Күнбазаров''' ([[1939]] жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] [[Тұрсынбике]] ауылы - 10 шілде [[2008 жыл|2008]]) – техника ғылымдарының докторы (1992). [[КСРО]] [[өнертапқыш]]ы. [[Қазан]] технология институтын (1963) бітірген. [[Ташкент]] қаласындағы Орта [[Азия]] геология және минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, [[зертхана]] меңгерушісі (1972–96), [[Науаи]] тау-кен институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі [[проректор]] (1996–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде [[профессор]] қызметінде. Ғылыми еңбектері - мұнаймен ластанған және тұзданған жерлерді биотехнолиялық жолмен қалпына келтіруге, техногендік қалдықтарды қайта өңдеп [[биогумус]], [[биогаз]], т.б. алудың өндірістік негіздерін жүзеге асыруға арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 20 патенті бар.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:КСРО өнертапқыштары]] 1b2fimn8jh8ym4q6imfs3rnsixhy7s4 3606268 3606267 2026-05-18T11:48:49Z DinoZaurKZ 181379 3606268 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Photo of Kunbazarov Ayabil 2004-2006 pages-to-jpg-0001.jpg|нобай]] '''Аябіл Күнбазаров''' ([[1939]] жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] [[Тұрсынбике]] ауылы — 10 шілде [[2008 жыл|2008]]) – техника ғылымдарының докторы (1992). [[КСРО]] [[өнертапқыш]]ы. [[Қазан]] технология институтын (1963) бітірген. [[Ташкент]] қаласындағы Орта [[Азия]] геология және минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, [[зертхана]] меңгерушісі (1972–96), [[Науаи]] тау-кен институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі [[проректор]] (1996–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде [[профессор]] қызметінде. Ғылыми еңбектері - мұнаймен ластанған және тұзданған жерлерді биотехнолиялық жолмен қалпына келтіруге, техногендік қалдықтарды қайта өңдеп [[биогумус]], [[биогаз]], т.б. алудың өндірістік негіздерін жүзеге асыруға арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 20 патенті бар.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:КСРО өнертапқыштары]] iuf0h827i8cys8amgsvtbpsydegdig2 3606269 3606268 2026-05-18T11:56:06Z DinoZaurKZ 181379 3606269 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Photo of Kunbazarov Ayabil 2004-2006 pages-to-jpg-0001.jpg|нобай]] '''Аябіл Күнбазаров''' ([[1939]] жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] [[Тұрсынбике]] ауылы — 10 шілде [[2008 жыл|2008]], [[Қызылорда]]) – техника ғылымдарының докторы (1992). [[КСРО]] [[өнертапқыш]]ы. [[Қазан]] технология институтын (1963) бітірген. [[Ташкент]] қаласындағы Орта [[Азия]] геология және минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, [[зертхана]] меңгерушісі (1972–96), [[Науаи]] тау-кен институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі [[проректор]] (1996–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде [[профессор]] қызметінде. Ғылыми еңбектері - мұнаймен ластанған және тұзданған жерлерді биотехнолиялық жолмен қалпына келтіруге, техногендік қалдықтарды қайта өңдеп [[биогумус]], [[биогаз]], т.б. алудың өндірістік негіздерін жүзеге асыруға арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 20 патенті бар.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:КСРО өнертапқыштары]] 07xtkfb886uoq3cdh98uk9vojo58ev3 Географиялық карта 0 26792 3606254 3560689 2026-05-18T10:22:43Z Rasulbek Adil 176232 3606254 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|карта}} [[Сурет:Геологическая карта мира.png|thumb| right]] '''Географиялық карта''' — [[Жер]] бетінің кішірейтіліп, жинақы түрде жазықтықта [[Шартты белгі|шартты белгілермен]] бейнеленуі.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том</ref> Бұлайша көрсетілген географиялық карта Жердің [[Географиялық қабық|географиялық қабығындағы]] табиғат және қоғамдағы [[Әлеуметтік-экономикалық география|әлеуметтік-экономикалық]] құбылыстардың арасындағы әр түрлі жағдайдағы байланыстардың бір-бірімен ұштасуы мен олардың қандай мақсатқа арналатыны ескеріліп, осы тұрғыдан іріктелініп алынғанын көрсетеді. Географиялық карта Жердің географиялық қабығының кеңістіктегі ерекше модельдік бейнесі ретінде көруге болады. == Географиялық карта тарихы == Тасқа жер бетінің сызбаларын шекіп салуды адамдар оқып-білмей тұрып-ақ үйренген. Қорғанда қазба жұмыстарын жүргізгенде бүйірінде Кавказ жоталары бейнеленген ыдыстар табылған.Ол ыдыстың жер астында 4000 жыл жатыпты.Ертеде картаны қыштарға, теріге сызып, түрлі-түсті шөптермен бұталардан тоқыған.Мысалы, [[Маршалл аралдары|Маршалл аралдарының]] тұрғындары аралдарды ұлу қабыршақтарымен белгілеген. Қазіргі карталардың түрін санап шығару қиын. Олардың түрлері көп:жердің [[Физикалық карталар|физикалық]] және [[Экономикалық Картография|экономикалық карта]] түрлері, планеталардың, т.б.карталары бар.Бедерлі,стереоскопиялық карталар да жеткілікті.Ондай карталарға арнайы көз әйнекпен қарасаң, өркеш - өркеш таулардың арасында, теңіз түбінде жүргендей әсерде боласың<ref>Әлия баспасы "Халық мұрасы" 45 бет ISBN 5-86020-027-</ref>7. == Географиялық карта түрлері== *Картаны аумақты қамтуына қарай: ** дүниежүзілік, ** құрлықтық, ** жеке елдер карталары, т.б. * Мазмұнына қарай: ** жалпы географиялық ** тақырыптық ** техникалық ** құжат, т.б. * [[Масштаб|масштабына]] қарай: ** ірі [[масштаб]]ты — 1:200 000 және одан ірі, ** орта [[масштаб]]ты — 1:200 000-нан 1:1 000 000-ға дейін ** кіші [[масштаб]]ты — 1:1 000 000-нан кіші, т.б. белгілеріне қарай бөледі. == Картографиялық белгілер == Географиялық картаны жасаудың ерекше матем заңы болады. Оны картографиялық проекция деп атайды. Картаның көмегімен жер бетіндегі объектілердің орны, пландағы мөлшері және пішіні туралы дәл деректер алуға болады. Картогр. белгілерді картаның [[ерекше]] тілі ретінде пайдаланады. Географиялық Картада көрсетілген құбылыстарды іріктеудің және қорытындылаудың, яғни картогр. генерализациялаудың зор маңызы бар. ''Географиялық Картаның құндылығы'' — олардың толықтығында, дәлдігінде, пайдаланылған деректердің жаңалығында, сонымен қатар, Географиялық Картаны жасаудың негізіне алынған ғылыми принциптер мен идеяларда. Географиялық Карта планетамыздың және оның бөліктері — [[құрлықтар]] мен [[мұхиттар]], олардың географиялық жағдайы, [[табиғат]] байлықтары, халқы, [[экономика]]сы, [[мәдениет]]і мен тарихи дамуы туралы жаңа деректерді алуда, таратуда, сақтауда аса бағалы құрал болып табылады. * Бірінші, картографиялық проекциялардың көмегімен [[карта]] жасау жер бетіндегі объектілердің орны, пландағы мөлшері және пішіні туралы дәл деректер алуға мүмкіндік береді.<ref name="source2">Қазақ Совет Энциклопедиясы, ІІІ том</ref> * Екінші, картографиялық белгілерді картаның ерекше тілі ретінде пайдалану: '''а)''' жер бетінің бір бөлігін, немесе оны түгел қамту үшін қажетті масштабта кішірейтіп алуға мүмкіндік береді және картада алынған масштабта кішірейтіп көрсетуге келмейтін, ал өзінің маңызы жағынан қалдырып кетуге болмайтын объектілерді көрсетуге жағдай жасайды; '''ә)''' картада жер бедерін көрсетуді, яғни белгілі бір жердің ойлы-қырлы екендігін кескіндеуді жеңілдетеді;<br /> '''б)''' Географиялық картада заттардың сыртқы бейнесімен қатар, олардың ішкі қасиеттерін де (мысалы, теңіз картасында судың физико-химиялық қасиеттерін, ағыстарды т.б.) көрсету оңайға түседі; '''в)''' адамның [[сезім мүшелері]] қабылдай алмайтын құбылыстардың (магнит бұрылысы, [[Ауырлық күші|ауырлық күшінің]] аномалиясы т.б.) таралуын, тікелей көруге қиын байланыстар мен қатынастарды (шикізат көзі мен оны өңдейтін кәсіпорындардың арасындағы) көрнекі түрде көрсетуге болады; '''г)''' жеке объектілердің ұсақ-түйек жақтарын алып тастап, бәріне ортақ және ең маңызды белгілерін (елді мекендерді халқының саны мен әкімшілік маңызы жағынан сипаттау) көрсетуді оңайлатады, яғни [[абстракция]] әдісін қолдануға мүмкіндік береді. * Үшіншіден, географиялық картада көрсетілетін құбылыстарды іріктеудің және қорытындылаудың, яғни картографиялық [[генерализациялау]]дың зор маңызы бар. Географиялық карта адамның тіршілік әрекетінің барлық саласында пайдаланылады. Ол – жол көрсеткіш, өнеркәсіп, энергетика, транспорт құрылыстарын барлау-іздеу, жобалау және инженерлік жобаны нақты іске асырудың негізі. [[Ауыл шаруашылығы]]н жерге орналастыру, [[мелиорация]] және барлық жер қорын есепке алып, оны тиімді пайдалану ісіне керек. Халыққа білім беруде, дүние туралы білімді таратуда, жалпы мәдениетті көрсетуде өте маңызды көрнекі құрал. [[Территория]]ның [[картография]]лық жағынан зерттелуі әскери іс үшін де маңызды. Соц. құрылыс жағдайында жалық шаруашылығын көптеген міндеттерін – географиялық жағдайларды дұрыс бағалау, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қалпына келтіру және табиғатты өзгертудің жоспарларын жасау, өндіргіш күштерді дұрыс орналастыру, экономикалық аудандарды комплексті дамыту т.б. – географиялық картаның өте сапалы болуын керек етеді. Географиялық карта ғылыми-зерттеу құралы болып табылады. Мысалы, [[геологиялық карта]] белгілі бір жердің геология құрылысын көрсетумен қатар, қазбалардың таралу заңдылығын анықтауға мүмкіндік береді. Ол – құбылыстардың кеңістегі өзара байланысы мен дамуын зерттеуде және болжауда да аса қажетті құрал.<ref name="source3">Салищев К.А., Картография, 1971</ref> [[File:World map.png|thumb|350px|Физикалық карта]] [[Карта]]ның тақырыбы мен мақсатына қарай картографиялық кескіндеу бірқатар географиялық элементтерден тұрады. Мысалы, бір жердің толық қартасының (топографиялық картасының) мазмұнына; [[жер бедері]], [[су]]ы, [[өсімдік|өсімдігі]], [[топырақ|топырағы]], [[елді мекен]]дері, [[жол қатынас]]ы, [[байланыс]] [[құралдар]]ы, [[мемлекет]]тік және [[әкім]]шілік [[шекара]]лары, орталықтары және кейбір [[өнеркәсіп]], [[ауыл шаруашылық]], [[мәдениет|мәдени]] объектілері кіреді. <br /> Географиялық картаның жиегі мен бос жерінде қосымша графиктер мен жазулар: картада қолданылған картографиялық белгілер және олардың түсіндірмелері; карта бойынша қашықтықты, бұрыштарды, объектілердің ауданын, жеке нүктелердің координаталарын, кеңістікті т.б. өлшеуге қажет графиктер; картаның жасалған кезін, пайдаланған материалдарын т.б. көрсететін деректер; кейде көрсетілген объектілерді түсіндіріп, толықтыратын [[Диаграмма|диаграммалар]], таблицалар мен мәліметтер де болады. Географиялық карталардың ішінен неғұрлым көп қолданылатыны – жер беті мен ондағы объектілер көрсетілетін жалпы географиялық карталар. Ал басқалары тақырыптық деп аталады. лар жалпы географиялық картаның мазмұнына кіретін белгілі бір элементті (мысалы, жер бедерін) өте толық және жан-жақты баяндайды немесе жалпы географиялық картада жоқ құбылыстарды (белгілі бір жердің геологиялық құрылысын, климат жағдайын т.б.) көрсетеді. ==Меридиандар мен параллельдердің картада үшін маңызы == Ғалымдар жарты шарлардың, біртұтас дүние жүзінің, жеке материктердің, мемлекеттердің, жер бетінің шағын бөлшектерінің картасын жасаудың түрлі əдістерін ойлап тапқан. Бұл əдістер бəрінен бұрын [[меридиан]] жəне параллель сызықтарын кескіндеуден айқын көрінеді. [[Глобус]]та барлық меридиандардың ұзындығы бірдей. Ал жарты шарлар картасындағы меридиандар əр жарты шар шеңберінің ортасынан шетіне қарай барған сайын өзінің нақты мөлшеріне қарағанда ұзара түседі. Соған орай шеңбердің шетіне жақын жатқан Африканың батыс жағасы, Оңтүстік Америка мен Аустралияның шығыс жағалары глобустағыға қарағанда созыңқы бейнеленген. == Градус торы == Картада [[Меридиан|меридиандардың]] шетіне - [[бойлық]], параллельдердің шетіне ендік жазылып қойылады. Бойлық меридиандардың мәні экватордағы қиылыстан басталады. Глобустың жəне карталардың өн бойында меридиандар мен параллельдер тұрақты түрде белгілі бір градус сайын жүргізіледі. Сондықтан меридиандар мен параллель сызықтарының қиылысуынан пайда болған тор «'''градус торы'''» деп аталады. <ref>Физикалық география. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : " Атамұра "</ref> [[File:CIA WorldFactBook-Political world.pdf|thumb|350px|left|Саяси карта]] == Тақырыптық карталар == * табиғат құбылыстарының карталары, яғни физико-географиялық карталар; * қоғамдық құбылыстардың карталары, яғни әлеуметтік-экономикалық ([[экономика]], [[халық]], [[мәдениет]], [[саяси-әкімшілік]], [[тарихи]]) [[карталар]]. Тақырыптық карталардан арнаулы карталарды (оқулық, туристік, навигация, жобалау, т.б.) айыра білу қажет. Арнаулы карталар жалпы географиялық (туристік) және тақырыптық (оқулық), климаттық, топырақ, экономикалық т.б. карталарда болуы мүмкін. Бұл карталардың кейбірінің өзіне тән өзгешелігі болғандықтан, олар тақырыптық карталардың ерекше бір тобы – '''техникалық карталар''' деп аталады. Оларға теңіз навигациясына, ұшуға, жобалауға т.б. арналған карталар жатады. Географиялық карта көбіне территориялық белгілері (кеңістікті қамтуы) бойынша ажыратылады. Мысалы, дүние жүзінің, мұхиттар мен теңіздердің, құрлықтардың, олардың ірі бөліктерінің, мемлекеттердің, облыстардың, аудандардың карталары. Географиялық карта тақырыбының кеңдігі жағынан да әр түрлі болады. Мысалы, кейбір климаттық карталар бір ғана метеорологиялық элементті ([[температура]], [[жауын-шашын]] т.б.), енді біреулері бірнеше элементті (ауа қысымы мен желді) көрсетеді, немесе [[климат]]ты тұтас сипаттайды. Бір ғана тақырыпқа арнаған карталарды жеке немесе салалық ([[температура]] [[карта]]сы) деп, ал құбылыстың толық сипатын беретіндерін жалпы (жалпы климаттық карта) карталар деп атайды. Көптеген карталарда бірнеше құбылыс және олардың арасындағы өзара байланыс қатар көрсетіледі. Бұл – көп салалы карталар; оларды комплексті карталар дейді (мысалы, барлық метеорологиялық негізгі элементтерді көрсететін синоптикалық карталар).<ref name="source4">50 лет советской геодезии и картографии, М., 1967</ref> [[File:World Köppen Map.png|thumb|350px|Климаттық карта]] Географиялық карта мазмұнының қорытылу дәрежесі жағынан бірдей бола бермейді. Кейбір карталарда жинақтап қорытылмаған немесе әлі аз жинақталған көрсеткіштер (нақтылы бір уақыттағы метеорологиялық элементтердің мәні) берілсе, басқа бір карталарда әбден жинақталған көрсеткіштер (көп жылдық деректердің негізінде алынатын айлық орташа, жылдық орташа температулар) қамтылады. Халықты сондай-ақ табиғаттың, экономиканың, мәдениеттің кейбір элементтерін, олардың қасиеттерін немесе ерекшеліктерін ажыратып көрсететін карталар анализдік карталар деп аталады. Бірнеше көрсеткішті қосып, пайдалану негізінде құбылыстарды тұтас алып сипаттайтын [[Синтез|синтездік]] карталарға көрсеткіштер жинақталып алынады. Мысалы, жалпы климаттық карталарда климаттық аймақтар бірнеше көрсеткіштің жиынтығы (температура, жауын-шашын т.б.) бойынша көрсетіледі, бірақ олардың нақтылы көрсеткіштері берілмейді. Синтездік карталарда бірқатар жеке карталардың деректері жинақталғандай болады. Тәжірибеде нақтылы және жалпылама көрсеткіштер, анализдік және синтездік сипаттамалар берілген карталар болады. Мысалы, жалпы экономикалық карталардың көпшілігінде өнеркәсіп үшін картографиялаудың анализдік, ал ауыл шаруашылық үшін синтездік әдістері қолданылады. ''Географиялық картаның құндылығы'' – олардың толықтығына, дәлділігінде, пайдаланылған деректердің жаңалығында, сонымен қатар географиялық карта жасаудың негізіне алынған ғылыми принциптер мен идеяларда. Ал бұл [[принцип]]тер мен [[идея]]лар жаңа не ескі, дұрыс не бұрыс болуы мүмкін.<ref>[https://www.britannica.com/science/map Map — Britannica]</ref> Географиялық карта планетамыздың және оның жеке бөліктері – құрлықтар мен мұхиттар олардың географиялық жағдайы, табиғат байлықтары, халқы, экономикасы, мәдениеті және тарихи дамуы туралы жаңа деректерді алуда, таратуда, сақтауда аса бағалы құрал болып табылады.<ref name="source5">Тематическое картографирование в СССР, Л., 1967</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{commons|Category:Maps}} [[Санат:Географиялық карталар]] [[Санат:Географиялық карта түрлері]] h1e9fd6obi1b53thgx64qhrxmt3zu9p Миялы (Атырау облысы) 0 30268 3605984 3601921 2026-05-17T13:47:20Z ~2026-29426-88 181344 3605984 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Миялы |сурет = Миялы ауылы Кіре беріс қақпа.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 48|lat_min =53|lat_sec = 04 |lon_deg =53 |lon_min = 47 |lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Қызылқоға ауданы |кестедегі аудан = Қызылқоға ауданы{{!}}Қызылқоға |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Миялы ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Миялы |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1959 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Қамыскөл'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} 7 746<ref name="халық2023">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71238 |пошта индексі = 060500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Миялы}} '''Миялы''' – [[Атырау облысы]] [[Қызылқоға ауданы]]ндағы ауыл, аудан (1959 жылдан) және [[Миялы ауылдық округі (Атырау облысы)|Миялы ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы – [[Атырау]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 325 км жерде, [[Тайсойған (құм)|Тайсойған]] құмының солтүстік-шығысында, [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] өзенінің сол жағасында орналасқан. == Тарихы == Іргесі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. [[1942 жыл|1942]] жылы ұжымшар орталығы болды. [[1949 жыл|1949]] жылы Тайсойған механикаландырылған мал шаруашылығы стансасына айналды. “Мия” шөбі көп шығуына байланысты ежелгі тұрғындар мекендерін «Миялы» деп атап кеткен екен. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 5303 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 6034 адам (3005 ер адам және 3029 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 6473 адамды (3234 ер адам және 3239 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 7569 адамды (3839 ер адам және 3730 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Мәдени-әлеуметтік мекемелер == 3 [[балабақша]], 2 орта мектеп, 1 мектеп-гимназия, 1 өнер, 1 спорт мектептері, 1 мәдениет үйі, 1 орталық [[аурухана]], 1 [[емхана]] бар. === Мектептер === * Б.Аманшин атындағы қазақ орта мектебі * Халел Досмұхамедұлы атындағы орта мектеп — 1922 жылы Аяпберген Науанұлы негізін қалаған екі сыныптық мектеп алғашқыда «Аяпбергеннің ақ школы» (Тайсойған бастауыш мектебі) деген атқа ие болып, 1933 жылы Қамыскөл жетіжылдық мектебі, 1952 жылы Ворошилов, 1957 жылы Н.К.Крупская атындағы орта мектеп болып өзгеріп, 1996 жылы Алаш қозғалысының қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым Халел Досмұхамедұлының есімі берілген. * Ы.Шөреков атындағы мектеп-гимназия — 2007 жылы Миялы ауылында 320 орындық орта мектеп салынып, пайдалануға берілді. Қызылқоға аудандық әкімшілігінің 26.12.2008 жылғы №316 «Миялы ауылынан жаңа ұлттық гимназия ашу туралы» қаулысына сәйкес ауданда тұңғыш ұлттық гимназия ашылды. Мектепте 20 орындық жатақхана болды. 2009 жылы аудан әкімшілігінің ұйғарымымен Миялы ұлттық гимназиясы №1 негізгі мектеппен қосылып №1 мектеп-гимназиясы болып қайта құрылды. 2017 жылдың 12 қыркүйегінде мектеп-гимназияға ақын Ы.Шөрековтің есімі берілді.<ref>[https://qyzylqoga.kz/zhanalyqtar/bilim/merejli-mereke.html Мерейлі мереке]</ref> * Миялы балалар өнер мектебі === Мектепке дейінгі мекемелер === * «Жасұлан» бөбекжай-балалар бақшасы * «Нұр-Шуақ» бөбекжай-балалар бақшасы * «Балдырған» бөбекжай-балалар бақшасы === Аурухана === * Қызылқоға аудандық ауруханасы — аудандық денсаулық сақтау бөлімі 1944 жылдан бастап құрылды. Қарабау елді мекенінен 10 төсектік аудандық аурухана ашылды. Аудан орталығы 1959 жылы Миялыға көшірілгенде аудандық аурухана бірге көшірілді. Осы кезде аурухана 35 керуеттік болып, кейіннен 65 керуетке өсті. 1981 жылы типтік жобада 100 керуеттік аудандық орталық аурухана ғимараты салынды. 2009 жылы 30 төсектік аудандық туберкулез ауруханасы салынып пайдалануға берілді. 2011 жылдың 16 наурызында ауысымына 250 адамды қабылдау мүмкіндігі бар аудандық емхана пайдалануға берілді.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-&#x20;economy/press/news/details/941164 Атырау облысы демографиясы]</ref> === Мәдени мекемелер === * Қызылқоға тарихи-өлкетану музейі * «Арман» мәдениет үйі == Шағын кәсіпорындар == 7 ЖШС, 131 жеке кәсіпкер, 11 шаруа қожалығы, 3 АЗС, 19 жеке дүкен, 1 шайхана, 1 орталық монша, 6 жеке дәріхана, 4 тойхана, 1 мейрамхана, 3 фастфуд- кафе, 6 сауда үйі бар.<ref>Қарабау мен Тайсойған: энциклопедиялық басылым – Алматы: «Принт плюс», 2020. ISBN 978-601-06-6125-7</ref> == Діни ұйымдар қызметі == * '''«Бәйтерек» мешіті''' — 2003 жылы салынған. Жалпы ауданы 112 шаршы метр. 50 адамға арналған. Ғимарат ер және әйелдер намаз оқитын бөлмелер мен имамның бөлмесінен тұрады. Биіктігі 8,4 метрлік 4 мұнарасы, 1 күмбезі бар. Арка типтес терезелері үлкен етіп жасалынған.<ref>https://www.muftyat.kz/kk/mosque/3169/ «Бәйтерек» мешіті</ref> == Ауыл суреттері == {| class="wikitable" |- ! Аудандық Әкімшілік !! Аудандық сот !! «Бәйтерек» мешіті !! Қысқы көше |- | [[Сурет:Миялы. Әкімшілік.jpg|орта|250px|]] || [[Сурет:Миялы. Аудандық сот.jpg|орта|250px|]] || [[Сурет:Миялы. Мешіт.jpg|орта|280px|]] || [[Сурет:Миялы.jpg|орта|250px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылқоға ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері]] toeccd36uqki5v8o27le9jtm5k0n5c0 Көне түркі жазбалары 0 38835 3606173 3444736 2026-05-18T06:18:45Z 1nter pares 146705 3606173 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg|thumb|right|200px|Орхондағы [[Күлтегін ескерткіші]] - Орхон мұражайы, Хархорин, [[Моңғолия]]]] '''Көне түркі жазбалары''' немесе '''Орхон-Енисей жазбалары''' — б.з. [[V ғасыр|V ғ.]] — [[X ғасыр|X ғғ]] аралығындағы [[Түркілер|түркі тайпалары]]ның тасқа қашап жазған жазбалары. == Зерттелу тарихы == Ескерткіштер туралы мәліметтер тұтқынға түскен швед офицері Иоганн Страленбергтің жазбаларында кездеседі, ол Енисей өзенінің бассейніндегі белгісіз жазулар бар тастар туралы хабарлаған; бұл туралы ғалым Мессершмидт те мәлімет береді. Уақыт өте келе бұл ескерткіштер туралы мәліметтер жиналғанымен, оларды ешкім оқи алмады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халық туралы ешкім білмеді. XIX ғасырдың бірінші ширегінде Григорий Спасский өзі шығарған «Сібір вестнигі» журналында сол уақытта жиналған бұл тастар туралы мәліметтерді жариялады. Оның бұл мақаласы латын тіліне аударылып, басқа елдердің ғалымдарына қолжетімді болды. 1889 жылы фин ғалымдары енисей жазуларының атласын басып шығарды. Бұл ескерткіштердің алфавиті ашылмай тұрып, фин ғалымдары енисей мәдениетінің ескерткіштерін фин халқына тиесілі деп санаған. Кейіннен белгілі болғандай, бұл пікірлер қате болып шықты. Сол 1889 жылы орыс зерттеушісі Н. М. Ядринцев бұрынғы белгісіз жазулары бар ескерткіштердің табылған жерлерінен алыста — Моңғолияда, Қошо-Цайдам алқабында, Орхон өзенінің жағасында (Селенгаға, ал Селенга Байкалға құяды) — енисей ескерткіштерімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен ескерткіштерді тапты және бұл жазулар екі түрлі мәнге ие болды. Бұл ескерткіштерде белгісіз таңбалармен қатар қытай жазулары да болды. Осы «қытайлық» мәтіндерден, мысалы, бір (екі мағыналы) ескерткіштің 732 жылы түркі қағаны мен оның ағасына арналып қойылғаны анықталды. Егер бұрын Енисей өзенінің бассейнінде табылған бұл белгісіз жазулары бар ескерткіштер енисейлік деп аталған болса, енді Н. М. Ядринцевтің табыстарынан кейін оларды орхондық немесе орхон-енисейлік деп атай бастады Н. М. Ядринцевтің ізін жалғастыра отырып, 1890 жылы Орхон өзеніне, Моңғолияға фин археологиялық экспедициясы аттандырылды, ал 1891 жылы сол жерге Санкт-Петербургтен Ғылым Академиясының мүшесі академик В. В. Радлов басқарған экспедиция жіберілді. 1892 жылы осы екі экспедицияның нәтижелері жарияланды, ол екі үлкен атлас түрінде шықты, онда белгісіз жазулардың суреттері, қирандылардың жоспарлары, географиялық карталар және т.б. бар еді. Енді ғалымдар бұл белгісіз жазуларды толықтай оқуға мүмкіндік алды. Бұл ескерткіштерді дат ғалымы профессор Вильгельм Томсен 1893 жылы оқи алды. Біздің академик В. В. Радлов та бұл жазуларды дешифрлеумен айналысты және В. Томсенге қарағанда кейбір әріптерді ертерек аша алды. Егер В. Томсенге дейін ғалымдар бұл белгісіз жазуларды Енисейден Орхонға дейінгі жазбалар арқылы белгілі алфавит белгілерінің көмегімен оқып келсе, профессор В. Томсен мүлде басқа жолмен жүрді. В. Томсен барлық алфавиттерді елемей, әріптердің өзара қатынасын терең зерттеуге тырысты. В. Томсен үшін кейбір әріптердің басқа әріптермен бірге жиі кездесетінін байқау маңызды болды, ал басқалары олай емес еді. Бұл В. Томсенді әріптерді алдыңғы және артқы қатардағы дыбыстардың саны бойынша екі сыныпқа бөлуге әкелді. Бұл ой оны түркі тілдеріне жақындатты. В. Томсен белгісіз әріптерді зерттей отырып, орхон жазбаларынан «түрік», «тәңір» және басқа да сөздерді анықтай алды, және ақырында, 1893 жылғы 25 қарашада, ол Енисей мен Орхон жағалауындағы бұрын белгісіз жазулардың толық алфавитін тапты. В. В. Радлов В. Томсеннің ашқан жаңалығын пайдаланып, осы үлкен жазулардың алғашқы аудармасын жасады. Н. М. Ядринцев ашқан Орхон жағалауындағы ескерткіш түркі қағаны Мойыншораға (734 жылы қайтыс болған) және оның інісі Күлтегінге (732 жылы қайтыс болған) арналғаны белгілі болды. Осылайша, көшпелі мемлекеттердің тарихы үшін жаңа дереккөз табылды, бұған дейін тек қытай жылнамаларынан ғана мәлімет алынған еді. Бұл ескерткіштерден этнографиялық тұрғыдан да көптеген материал алуға болады. Алдымен, олар діни әдет-ғұрыптармен байланысты. Ханның қабір тасы әдетте қайтыс болған ханның бейнесімен безендірілген, обелиск жанында жиі қойылатын тастар — біз археологияда "тас мүсіндер" деп атайтын адамдардың бейнелері тұрғызылған.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ISBN 9965-08-235-9</ref> Осылайша, бұл өлтірілгендердің өз жеңімпазымен о дүниеде байланысы бекітілген. Ескерткіш мәтіндерінен VIII ғасырдағы түріктердің бүкіл мемлекеттік құрылымымен, олардың дінімен және т.б. танысуға болады. Қызығы, ескерткіштерде мынадай сөз тіркестері кездеседі: «Оған (яғни ескерткішке) қарап, сендер, даңқты түрік басшылары мен халық, біліңдер...», «Оған қарап, есте сақтаңдар...» және т.б. Демек, ескерткішті жасаушылар оны оқитын түріктерге арнап, оларға өз жазбаларында жүгінген. 1891 жылы Онин өзенінің бойында Н. М. Ядринцев үлкен ескерткіш ашты, ол «Онин ескерткіші» деп аталады. 1897 жылы Д. А. және Е. Клеменц Селенга өзенінің бойындағы Налайха пошта станциясында Тоныкөкке арналған үлкен ескерткіш тапты, ол үш түрік қағанының кеңесшісі болған: Елтеріс (692 ж. қайтыс болды), Қапаған (716 ж. қайтыс болды) және Мойыншор (734 ж. қайтыс болды). 1896–1897 жылдары Талас өзенінің бассейнінде (Қазақ Республикасы), Аулие-ата қаласының (қазіргі Жамбыл қаласы) маңында В. А. Каллаур және фин археологы Гейкель (Мунк және Доннермен бірге) руналары бар бес тасты (V—VI ғғ.) тапты. Оларды В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, А. Гейкель, Ю. Немет және С. Е. Малов аударып, жариялады. Оңтүстікқырғыз далаларынан Мемлекеттік Эрмитажда руналық белгілері бар тастар мен саз құмыралар табылған. Руналар табақтарда, құмыраларда, иіру аспаптарында және т.б. Алтай, Хакасия және Тува аймақтарында кездеседі. Бурятияда руналық жазуы бар екі тас иіру аспабы табылды. Жазуды М. Резанен және С. Е. Малов оқыған. 1799 жылы Венгрияның Әулие Николай ауылында руналық жазуы бар алтын ыдыстар табылған үлкен қазына табылды. Жазудың әріптері талас ескерткіштерінің әріптеріне ұқсас болды. Алтын ыдыстардағы жазуды профессор Ю. Немет оқыған. Ол бұл жазуды X ғасырдың басына жатқызды және оны печенегтерге тиесілі деп санады. Мемлекеттік Эрмитажда Ачик-таш (қазіргі Александр, қазір Қырғыз жотасы) ауылынан руналық белгілері бар ағаш таяқша сақталған. Түркі руналық жазуы сияқты жазу үшін ең қолайлы материал ағаш болар еді, бірақ уақыт бұрынғы осындай жазбалардың ағаш секілді әлсіз материалдарда сақталуына кедергі келтірді деп ойлауға болады. Бұл таяқша — осындай жазудың жалғыз үлгісі болып табылады. Таяқшадағы жазуды С. Е. Малов оқыған. 1914—1918 жылдардағы бірінші империалистік соғыс алдында Қытай Түркістанында жүргізілген археологиялық қазбалар нәтижесінде түркі руналары бар қағаз фрагменттері табылды. Сонымен қатар, А. Стейн тауынан Дунхуанда табылған кішкентай кітапша (100 бетке дейін) Томсенмен аударылған. Бұл шығарма шамандық мазмұнда болған: жоралғылар мен белгілер түркі руналарының ең көне фрагменттері сақталған. Академик С. Ф. Ольденбург Турфан оазисінен түркі руналарымен жазылған бір құқықтық құжатты алып шықты. Ескерткіш академик В. В. Радловтың басшылығымен жарияланып, аударылды. Турфан оазисінен алынған руналары бар бірнеше қағаз фрагменттері (Турфан және Идикут-шехри ауылдарынан) Прус археологиялық экспедициясы арқылы табылған. Фрагменттердің мазмұны манихейлік сипатта, бір жапырақта тастардың сиқырлы қасиеттерінің сипаттамасы (сиқырлы минералогия) бар — бұл мәтіндер В. Томсен, А. Лекок және Ф. В. К. Мюллер арқылы жарияланды. ==Орхон-Енисей жазбаларының мазмұны == Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағырапиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағырапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған. Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен [[Түрік қағанаты]], оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. «Күлтегін» жырының басты идеясы – Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп көрсету. «Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді. Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында '''сегіз оқиға''' баяндалған. * Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі, * Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді, * Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары, * Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме, * Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде, * Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну, * Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде, * Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады. === Тоныкөк === Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды. ==Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы== Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен 6-10 ғасырларда үлкен аймаққа таралған Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды: # Енисей ескерткіштері. # Талас ескерткіштері. # Орхон ескерткіштері. Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі. # [[Енисей жазба ескерткіштері|'''Енисей ескерткіштеріне''']] Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады. Оның қолданылған, жазылған жылдары 5-7 ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны қазіргі кезде шамамен 150-дей. # '''Талас ескерткіштері.''' Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты. # '''Орхон ескерткіштері.''' Моңғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «[[Құтлық қаған|Құтлығ қаған]]», «[[Білге қаған ескерткіші|Білге қаған]]», «[[Күлтегін ескерткіші|Күлтегін]]», «[[Тоныкөк жазба ескерткіші|Тоныкөк]]», «[[Күлі Чор]]» және «[[Мойын Чор]]» ескерткіштерінің орны ерекше. Яғни Көне Түркі жазулары 5-8 ғасырлар аралығында Сібір, Моңғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (5-8 ғасырлар) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумағы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді. Бұдан басқа қазіргі ғылымға Көне Түркі жазуларының Тибет аймағындағы және Еуропалық даладаларғы нұсқалары белгілі. ==Көне түркі жазба ескерткіштері== [[Сурет:Kyzyl orkhon inscription.jpg|200px|thumb|right]]'''Көне түркі жазуы''', ''түркі руникалық жазба ескерткіштері'' – 7–9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, [[көне түркі әліпбиі]]ндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады. '''Иссык жазба ескерткіш'''— сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5—4 г.). [[1970]] ж. Ӏле өңірінің тау бектеріндегі Есік қаласы іргесіндегі Сақ заманынан қалған үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы — біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді: '''Могoилян жазба ескерткіш''' — Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ғасырдың соңы). Ескерткіш [[Құтлұғ Қаған|Құтлұғ(Қабаған) қағанның]] баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет оқыған [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]]. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған. '''Мойунчур ескерткіші''' — [[Орхон-Енисей жазбалары|Орхон-Енисей көне түркі жазуымен]] 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны Солтүстік Моңғолияда [[1909]] ж. тапқан Г. И. Рамстедт. Ол — ескерткіш мәтінін немісше аударып, [[1913]] ж. жариялаған. Бұл еңбекті Н. Оркун түрік тіліне, С. Е. Малов [[1959]] ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш "Селенге тасы" деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, тайпа, халық ([[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Оғыздар|оғыз]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз]], [[Татарлар|татар]], [[қырғыз]], [[Түркеш қағандығы|түркеш]], [[Түріктер|түрік]], [[соғды]], [[қыпшақ]] т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз тайпасының өкілі атынан баяндалады. '''Орхон ойма жазулары''' — Моңғолияның Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7—8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Оған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур, Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған — Н. М. Ядринцев, В. Томсен, В. В. Радлов. ===Қазақстан жерінде=== Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан жерінде де Көне түркі жазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Талас бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен дөңгелек тастың жарты сынығына бедерленген руникалық ойма жазулар, Іле бойынан ([[Алматы облысы]]) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да анықталды. Сыр бойында ([[Түркістан облысы]]) ескі кенттердің орнынан табылған саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған руникалық жазулар белгілі болды. [[Ертіс]] өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма жазудың ([[Шығыс Қазақстан облысы]]) бірін А.Н.Бернштам 1948 жылы жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан жартасқа қашалған руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған руникалық жазу табылды [[Жайық]] өңірінен ([[Ақтөбе облысы]]) анықталған қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. е-нің тілін зерттеп, зор үлес қосқан ғалымдар – В. Томсен, Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Көне Түркі әліппесі == {| class="wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ Көне Түркі әліппесі («Алтын ғасыр» мерзімі) ! colspan="3" align="center" | Қолдануы || colspan="2" align="center" |Нышандар || colspan="4" align="center" |Транслитерация және транскрипция |- align="center" | colspan="3" rowspan="4" |дыбыстылар|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan="2" |a, e || colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter I.svg|20px]]|| colspan="2" |ı, i || colspan="2" |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter O.svg|20px]]|| colspan="2" |o, u || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter U.svg|20px]]|| colspan="2" |ö, ü || colspan="2" |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}} |- align="center" | rowspan="23" |дыбыссыздар|| rowspan="16" |тіркесуі|| rowspan="9" |дыбыстылармен:<br />(¹) — жуан,<br />(²) — жіңішке<br />ретімен|| [[Image:Old Turkic letter B1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter B2.svg|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter D1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter D2.svg|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter G1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter G2.svg|20px]] || G¹ ||{{IPA|/ɣ/}}|| G² ||{{IPA|/g/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter L1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter L2.svg|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter N1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter N2.svg|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter R1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter R2.svg|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| R² ||{{IPA|/r/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter S1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter S2.svg|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter T1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter T2.svg|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter Y1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter Y2.svg|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/ʤ/}} ||Y²|| {{IPA|/ʤ/}} |- align="center" | тек (¹) — Q<br />тек (²) — K|| [[Image:Old Turkic letter Q.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter K.svg|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="6" |барлық<br />дыбыстылармен|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter CH.svg|20px]] || colspan="2" | -Ç || colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan="2" | -M|| colspan="2" | {{IPA|/m/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter P.svg|20px]] || colspan="2" | -P|| colspan="2" | {{IPA|/p/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SH.svg|20px]] || colspan="2" | -Ş || colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter Z.svg|20px]] || colspan="2" | -Z || colspan="2" |{{IPA|/z/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NG.svg|20px]] || colspan="2" | -NG || colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}} |- align="center" | rowspan="7" |тіркелімдер|| rowspan="3" | + дыбысты || colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter ICH.svg|20px]] || colspan="2" | IÇ, ÇI, Ç || colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter IQ.svg|20px]] || colspan="2" | IQ, QI, Q|| colspan="2" | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter OQ.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter UK.svg|20px]] ||OQ, UQ,<br />QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},<br />{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,<br />KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},<br />{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="4" | + дыбыссыз || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NCH.svg|20px]] || colspan="2" | -NÇ|| colspan="2" | {{IPA|/nʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NY.svg|20px]] || colspan="2" | -NY || colspan="2" |{{IPA|/nʤ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter LT.svg|20px]] || colspan="2" | -LT|| colspan="2" | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NT.svg|20px]] || colspan="2" | -NT || colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}} |- align="center" | colspan="3" | сөзбөлу нышаны || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SEP.svg|20px]] || colspan="4" |жоқ |- align="center" | colspan="9" | (-) — тек сөз аяғында |} === Жазу әдісі === [[Image:Orkhon.svg|thumb|200px|Орхон-Енисей ескерткіштеріндеі ''[[Тәңір]]'' сөзінің жазылуы]] [[Сурет:Ongin inscription Bumin Qaghan.svg|нобай|[[Онгин жазбасындағы]] [[Бумын қаған|Бумын қаға]]<nowiki/>[[Бумын қаған|н]]<nowiki/>ға арналған жол]] «Алтын ғасыр» кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 [[таңба]] және сөзбөлу нышаны кіреді. Жазу бағыты дерелей, оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін сыңар нышандармен белгіленген. Сөз бөлу нышаны сөз арасына қойылады, сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> === Оқу мысалы === [[Image:Old Turkic letter I.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter R2.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter NG.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter T2.svg|15px]] — жазба '''T²NGR²I''' — транслитерация '''/teŋri/''' — транскрипция '''teñri''' — латын жазуымен == Тағы қараңыз == * [[Орхон-Енесай жазбалары]] * [[Қазақ әліппесі]] * [[Түркі бітік]] * [[Бітік]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://irq.kaznpu.kz Түрк бітіг] * [http://www.obib.de/Schriften/AlteSchriften/alte_schriften.php?Runen/Orkhon/Runen.html~Text Köktürkische Schrift, Türkische Runen] * [http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub}} [[Санат:Түркі халықтарының жазуы]] [[az:Orxon abidələri]] [[es:Inscripciones de Orjón]] [[fa:سنگ‌نبشته اورخون]] [[mn:Руни бичиг]] [[nl:Orchoninscripties]] [[no:Orkhoninskripsjonene]] [[tr:Orhun Yazıtları]] i7yarvqdbm26a2zm5x372ld4nw9chny 3606174 3606173 2026-05-18T06:19:26Z 1nter pares 146705 3606174 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg|thumb|right|200px|Орхондағы [[Күлтегін ескерткіші]] - Орхон мұражайы, Хархорин, [[Моңғолия]]]] '''Көне түркі жазбалары''' немесе '''Орхон-Енисей жазбалары''' — б.з. [[V ғасыр|V ғ.]] — [[X ғасыр|X ғғ]] аралығындағы [[Түркілер|түркі тайпалары]]ның тасқа қашап жазған жазбалары. == Зерттелу тарихы == Ескерткіштер туралы мәліметтер тұтқынға түскен швед офицері Иоганн Страленбергтің жазбаларында кездеседі, ол Енисей өзенінің бассейніндегі белгісіз жазулар бар тастар туралы хабарлаған; бұл туралы ғалым Мессершмидт те мәлімет береді. Уақыт өте келе бұл ескерткіштер туралы мәліметтер жиналғанымен, оларды ешкім оқи алмады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халық туралы ешкім білмеді. XIX ғасырдың бірінші ширегінде Григорий Спасский өзі шығарған «Сібір вестнигі» журналында сол уақытта жиналған бұл тастар туралы мәліметтерді жариялады. Оның бұл мақаласы латын тіліне аударылып, басқа елдердің ғалымдарына қолжетімді болды. 1889 жылы фин ғалымдары енисей жазуларының атласын басып шығарды. Бұл ескерткіштердің алфавиті ашылмай тұрып, фин ғалымдары енисей мәдениетінің ескерткіштерін фин халқына тиесілі деп санаған. Кейіннен белгілі болғандай, бұл пікірлер қате болып шықты. Сол 1889 жылы орыс зерттеушісі Н. М. Ядринцев бұрынғы белгісіз жазулары бар ескерткіштердің табылған жерлерінен алыста — Моңғолияда, Қошо-Цайдам алқабында, Орхон өзенінің жағасында (Селенгаға, ал Селенга Байкалға құяды) — енисей ескерткіштерімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен ескерткіштерді тапты және бұл жазулар екі түрлі мәнге ие болды. Бұл ескерткіштерде белгісіз таңбалармен қатар қытай жазулары да болды. Осы «қытайлық» мәтіндерден, мысалы, бір (екі мағыналы) ескерткіштің 732 жылы түркі қағаны мен оның ағасына арналып қойылғаны анықталды. Егер бұрын Енисей өзенінің бассейнінде табылған бұл белгісіз жазулары бар ескерткіштер енисейлік деп аталған болса, енді Н. М. Ядринцевтің табыстарынан кейін оларды орхондық немесе орхон-енисейлік деп атай бастады Н. М. Ядринцевтің ізін жалғастыра отырып, 1890 жылы Орхон өзеніне, Моңғолияға фин археологиялық экспедициясы аттандырылды, ал 1891 жылы сол жерге Санкт-Петербургтен Ғылым Академиясының мүшесі академик В. В. Радлов басқарған экспедиция жіберілді. 1892 жылы осы екі экспедицияның нәтижелері жарияланды, ол екі үлкен атлас түрінде шықты, онда белгісіз жазулардың суреттері, қирандылардың жоспарлары, географиялық карталар және т.б. бар еді. Енді ғалымдар бұл белгісіз жазуларды толықтай оқуға мүмкіндік алды. Бұл ескерткіштерді дат ғалымы профессор Вильгельм Томсен 1893 жылы оқи алды. Біздің академик В. В. Радлов та бұл жазуларды дешифрлеумен айналысты және В. Томсенге қарағанда кейбір әріптерді ертерек аша алды. Егер В. Томсенге дейін ғалымдар бұл белгісіз жазуларды Енисейден Орхонға дейінгі жазбалар арқылы белгілі алфавит белгілерінің көмегімен оқып келсе, профессор В. Томсен мүлде басқа жолмен жүрді. В. Томсен барлық алфавиттерді елемей, әріптердің өзара қатынасын терең зерттеуге тырысты. В. Томсен үшін кейбір әріптердің басқа әріптермен бірге жиі кездесетінін байқау маңызды болды, ал басқалары олай емес еді. Бұл В. Томсенді әріптерді алдыңғы және артқы қатардағы дыбыстардың саны бойынша екі сыныпқа бөлуге әкелді. Бұл ой оны түркі тілдеріне жақындатты. В. Томсен белгісіз әріптерді зерттей отырып, орхон жазбаларынан «түрік», «тәңір» және басқа да сөздерді анықтай алды, және ақырында, 1893 жылғы 25 қарашада, ол Енисей мен Орхон жағалауындағы бұрын белгісіз жазулардың толық алфавитін тапты. В. В. Радлов В. Томсеннің ашқан жаңалығын пайдаланып, осы үлкен жазулардың алғашқы аудармасын жасады. Н. М. Ядринцев ашқан Орхон жағалауындағы ескерткіш түркі қағаны Мойыншораға (734 жылы қайтыс болған) және оның інісі Күлтегінге (732 жылы қайтыс болған) арналғаны белгілі болды. Осылайша, көшпелі мемлекеттердің тарихы үшін жаңа дереккөз табылды, бұған дейін тек қытай жылнамаларынан ғана мәлімет алынған еді. Бұл ескерткіштерден этнографиялық тұрғыдан да көптеген материал алуға болады. Алдымен, олар діни әдет-ғұрыптармен байланысты. Ханның қабір тасы әдетте қайтыс болған ханның бейнесімен безендірілген, обелиск жанында жиі қойылатын тастар — біз археологияда "тас мүсіндер" деп атайтын адамдардың бейнелері тұрғызылған.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ISBN 9965-08-235-9</ref> Осылайша, бұл өлтірілгендердің өз жеңімпазымен о дүниеде байланысы бекітілген. Ескерткіш мәтіндерінен VIII ғасырдағы түріктердің бүкіл мемлекеттік құрылымымен, олардың дінімен және т.б. танысуға болады. Қызығы, ескерткіштерде мынадай сөз тіркестері кездеседі: «Оған (яғни ескерткішке) қарап, сендер, даңқты түрік басшылары мен халық, біліңдер...», «Оған қарап, есте сақтаңдар...» және т.б. Демек, ескерткішті жасаушылар оны оқитын түріктерге арнап, оларға өз жазбаларында жүгінген. 1891 жылы Онин өзенінің бойында Н. М. Ядринцев үлкен ескерткіш ашты, ол «Онин ескерткіші» деп аталады. 1897 жылы Д. А. және Е. Клеменц Селенга өзенінің бойындағы Налайха пошта станциясында Тоныкөкке арналған үлкен ескерткіш тапты, ол үш түрік қағанының кеңесшісі болған: Елтеріс (692 ж. қайтыс болды), Қапаған (716 ж. қайтыс болды) және Мойыншор (734 ж. қайтыс болды). 1896–1897 жылдары Талас өзенінің бассейнінде (Қазақ Республикасы), Аулие-ата қаласының (қазіргі Жамбыл қаласы) маңында В. А. Каллаур және фин археологы Гейкель (Мунк және Доннермен бірге) руналары бар бес тасты (V—VI ғғ.) тапты. Оларды В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, А. Гейкель, Ю. Немет және С. Е. Малов аударып, жариялады. Оңтүстікқырғыз далаларынан Мемлекеттік Эрмитажда руналық белгілері бар тастар мен саз құмыралар табылған. Руналар табақтарда, құмыраларда, иіру аспаптарында және т.б. Алтай, Хакасия және Тува аймақтарында кездеседі. Бурятияда руналық жазуы бар екі тас иіру аспабы табылды. Жазуды М. Резанен және С. Е. Малов оқыған. 1799 жылы Венгрияның Әулие Николай ауылында руналық жазуы бар алтын ыдыстар табылған үлкен қазына табылды. Жазудың әріптері талас ескерткіштерінің әріптеріне ұқсас болды. Алтын ыдыстардағы жазуды профессор Ю. Немет оқыған. Ол бұл жазуды X ғасырдың басына жатқызды және оны печенегтерге тиесілі деп санады. Мемлекеттік Эрмитажда Ачик-таш (қазіргі Александр, қазір Қырғыз жотасы) ауылынан руналық белгілері бар ағаш таяқша сақталған. Түркі руналық жазуы сияқты жазу үшін ең қолайлы материал ағаш болар еді, бірақ уақыт бұрынғы осындай жазбалардың ағаш секілді әлсіз материалдарда сақталуына кедергі келтірді деп ойлауға болады. Бұл таяқша — осындай жазудың жалғыз үлгісі болып табылады. Таяқшадағы жазуды С. Е. Малов оқыған. 1914—1918 жылдардағы бірінші империалистік соғыс алдында Қытай Түркістанында жүргізілген археологиялық қазбалар нәтижесінде түркі руналары бар қағаз фрагменттері табылды. Сонымен қатар, А. Стейн тауынан Дунхуанда табылған кішкентай кітапша (100 бетке дейін) Томсенмен аударылған. Бұл шығарма шамандық мазмұнда болған: жоралғылар мен белгілер түркі руналарының ең көне фрагменттері сақталған. Академик С. Ф. Ольденбург Турфан оазисінен түркі руналарымен жазылған бір құқықтық құжатты алып шықты. Ескерткіш академик В. В. Радловтың басшылығымен жарияланып, аударылды. Турфан оазисінен алынған руналары бар бірнеше қағаз фрагменттері (Турфан және Идикут-шехри ауылдарынан) Прус археологиялық экспедициясы арқылы табылған. Фрагменттердің мазмұны манихейлік сипатта, бір жапырақта тастардың сиқырлы қасиеттерінің сипаттамасы (сиқырлы минералогия) бар — бұл мәтіндер В. Томсен, А. Лекок және Ф. В. К. Мюллер арқылы жарияланды. ==Орхон-Енисей жазбаларының мазмұны == Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағырапиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағырапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған. Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен [[Түрік қағанаты]], оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. «Күлтегін» жырының басты идеясы – Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп көрсету. «Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді. Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында '''сегіз оқиға''' баяндалған. * Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі, * Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді, * Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары, * Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме, * Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде, * Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну, * Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде, * Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады. === Тоныкөк === Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды. ==Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы== Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен 6-10 ғасырларда үлкен аймаққа таралған Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды: # Енисей ескерткіштері. # Талас ескерткіштері. # Орхон ескерткіштері. Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі. # [[Енисей жазба ескерткіштері|'''Енисей ескерткіштеріне''']] Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады. Оның қолданылған, жазылған жылдары 5-7 ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны қазіргі кезде шамамен 150-дей. # '''Талас ескерткіштері.''' Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты. # '''Орхон ескерткіштері.''' Моңғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «[[Құтлық қаған|Құтлығ қаған]]», «[[Білге қаған ескерткіші|Білге қаған]]», «[[Күлтегін ескерткіші|Күлтегін]]», «[[Тоныкөк жазба ескерткіші|Тоныкөк]]», «[[Күлі Чор]]» және «[[Мойын Чор]]» ескерткіштерінің орны ерекше. Яғни Көне Түркі жазулары 5-8 ғасырлар аралығында Сібір, Моңғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (5-8 ғасырлар) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумағы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді. Бұдан басқа қазіргі ғылымға Көне Түркі жазуларының Тибет аймағындағы және Еуропалық даладаларғы нұсқалары белгілі. ==Көне түркі жазба ескерткіштері== [[Сурет:Kyzyl orkhon inscription.jpg|200px|thumb|right]]'''Көне түркі жазуы''', ''түркі руникалық жазба ескерткіштері'' – 7–9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, [[көне түркі әліпбиі]]ндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады. '''Иссык жазба ескерткіш'''— сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5—4 г.). [[1970]] ж. Ӏле өңірінің тау бектеріндегі Есік қаласы іргесіндегі Сақ заманынан қалған үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы — біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді: '''Могoилян жазба ескерткіш''' — Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ғасырдың соңы). Ескерткіш [[Құтлұғ Қаған|Құтлұғ(Қабаған) қағанның]] баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет оқыған [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]]. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған. '''Мойунчур ескерткіші''' — [[Орхон-Енисей жазбалары|Орхон-Енисей көне түркі жазуымен]] 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны Солтүстік Моңғолияда [[1909]] ж. тапқан Г. И. Рамстедт. Ол — ескерткіш мәтінін немісше аударып, [[1913]] ж. жариялаған. Бұл еңбекті Н. Оркун түрік тіліне, С. Е. Малов [[1959]] ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш "Селенге тасы" деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, тайпа, халық ([[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Оғыздар|оғыз]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз]], [[Татарлар|татар]], [[қырғыз]], [[Түркеш қағандығы|түркеш]], [[Түріктер|түрік]], [[соғды]], [[қыпшақ]] т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз тайпасының өкілі атынан баяндалады. '''Орхон ойма жазулары''' — Моңғолияның Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7—8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Оған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур, Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған — Н. М. Ядринцев, В. Томсен, В. В. Радлов. ===Қазақстан жерінде=== Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан жерінде де Көне түркі жазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Талас бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен дөңгелек тастың жарты сынығына бедерленген руникалық ойма жазулар, Іле бойынан ([[Алматы облысы]]) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да анықталды. Сыр бойында ([[Түркістан облысы]]) ескі кенттердің орнынан табылған саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған руникалық жазулар белгілі болды. [[Ертіс]] өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма жазудың ([[Шығыс Қазақстан облысы]]) бірін А.Н.Бернштам 1948 жылы жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан жартасқа қашалған руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған руникалық жазу табылды [[Жайық]] өңірінен ([[Ақтөбе облысы]]) анықталған қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. е-нің тілін зерттеп, зор үлес қосқан ғалымдар – В. Томсен, Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Көне Түркі әліппесі == {| class="wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ Көне Түркі әліппесі («Алтын ғасыр» мерзімі) ! colspan="3" align="center" | Қолдануы || colspan="2" align="center" |Нышандар || colspan="4" align="center" |Транслитерация және транскрипция |- align="center" | colspan="3" rowspan="4" |дыбыстылар|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan="2" |a, e || colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter I.svg|20px]]|| colspan="2" |ı, i || colspan="2" |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter O.svg|20px]]|| colspan="2" |o, u || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter U.svg|20px]]|| colspan="2" |ö, ü || colspan="2" |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}} |- align="center" | rowspan="23" |дыбыссыздар|| rowspan="16" |тіркесуі|| rowspan="9" |дыбыстылармен:<br />(¹) — жуан,<br />(²) — жіңішке<br />ретімен|| [[Image:Old Turkic letter B1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter B2.svg|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter D1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter D2.svg|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter G1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter G2.svg|20px]] || G¹ ||{{IPA|/ɣ/}}|| G² ||{{IPA|/g/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter L1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter L2.svg|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter N1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter N2.svg|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter R1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter R2.svg|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| R² ||{{IPA|/r/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter S1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter S2.svg|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter T1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter T2.svg|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter Y1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter Y2.svg|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/ʤ/}} ||Y²|| {{IPA|/ʤ/}} |- align="center" | тек (¹) — Q<br />тек (²) — K|| [[Image:Old Turkic letter Q.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter K.svg|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="6" |барлық<br />дыбыстылармен|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter CH.svg|20px]] || colspan="2" | -Ç || colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan="2" | -M|| colspan="2" | {{IPA|/m/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter P.svg|20px]] || colspan="2" | -P|| colspan="2" | {{IPA|/p/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SH.svg|20px]] || colspan="2" | -Ş || colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter Z.svg|20px]] || colspan="2" | -Z || colspan="2" |{{IPA|/z/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NG.svg|20px]] || colspan="2" | -NG || colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}} |- align="center" | rowspan="7" |тіркелімдер|| rowspan="3" | + дыбысты || colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter ICH.svg|20px]] || colspan="2" | IÇ, ÇI, Ç || colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter IQ.svg|20px]] || colspan="2" | IQ, QI, Q|| colspan="2" | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter OQ.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter UK.svg|20px]] ||OQ, UQ,<br />QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},<br />{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,<br />KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},<br />{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="4" | + дыбыссыз || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NCH.svg|20px]] || colspan="2" | -NÇ|| colspan="2" | {{IPA|/nʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NY.svg|20px]] || colspan="2" | -NY || colspan="2" |{{IPA|/nʤ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter LT.svg|20px]] || colspan="2" | -LT|| colspan="2" | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NT.svg|20px]] || colspan="2" | -NT || colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}} |- align="center" | colspan="3" | сөзбөлу нышаны || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SEP.svg|20px]] || colspan="4" |жоқ |- align="center" | colspan="9" | (-) — тек сөз аяғында |} === Жазу әдісі === [[Image:Orkhon.svg|thumb|200px|Орхон-Енисей ескерткіштеріндеі ''[[Тәңір]]'' сөзінің жазылуы]] [[Сурет:Ongin inscription Bumin Qaghan.svg|нобай|[[Онгин жазбасындағы]] [[Бумын қаған|Бумын қаға]]<nowiki/>[[Бумын қаған|н]]<nowiki/>ға арналған жол]] «Алтын ғасыр» кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 [[таңба]] және сөзбөлу нышаны кіреді. Жазу бағыты дерелей, оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін сыңар нышандармен белгіленген. Сөз бөлу нышаны сөз арасына қойылады, сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> === Оқу мысалы === [[Image:Old Turkic letter I.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter R2.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter NG.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter T2.svg|15px]] — жазба '''T²NGR²I''' — транслитерация '''/teŋri/''' — транскрипция '''teñri''' — латын жазуымен == Тағы қараңыз == * [[Орхон-Енесай жазбалары]] * [[Қазақ әліппесі]] * [[Түркі бітік]] * [[Бітік]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://irq.kaznpu.kz Түрк бітіг] * [http://www.obib.de/Schriften/AlteSchriften/alte_schriften.php?Runen/Orkhon/Runen.html~Text Köktürkische Schrift, Türkische Runen] * [http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }} [[Санат:Түркі халықтарының жазуы]] [[az:Orxon abidələri]] [[es:Inscripciones de Orjón]] [[fa:سنگ‌نبشته اورخون]] [[mn:Руни бичиг]] [[nl:Orchoninscripties]] [[no:Orkhoninskripsjonene]] [[tr:Orhun Yazıtları]] 3hwryr1lak4kogjcj85k4ujtx6ayvd6 Елжан Амантайұлы Біртанов 0 43165 3606053 3600377 2026-05-17T17:19:45Z Casserium 68287 /* */ 3606053 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Елжан Амантайұлы Бiртанов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі | Реті = | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 25 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады = 25 маусым 2020 | Ізашары = министрлік құрылды; Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі ретінде [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Ізбасары = [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Президент =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Туған күні = 18.10.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}}, ҚазКСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Елжан Амантайұлы Бiртанов''' ([[18 қазан]] [[1971 жыл]], [[Тараз]]) — Қазақстанның денсаулық сақтау минстрі (2017–2020), [[дәрігер]], [[токсиколог]], медицина ғылымдарының кандидаты (1998). == Өмірбаяны == [[Ұлы жүз]]дің [[Ысты]] тайпасының [[Ойық руы|Ойық]] руынан шыққан.<ref>https://www.facebook.com/groups/alashorda/permalink/2732736320345105/</ref><ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * 1994 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Қазақ Ұлттық Медицина Университеті]]) бітірген соң, [[Алматы]] қалалық Жедел жәрдем ауруханасының токсикология бөлімінде дәрігер-реаниматолог болды. * 1994 ж. [[АҚШ]]-тағы Аризона штатының Токсикология орталығында клиникалық токсикологиядан іс-тәжірибесін жетілдіру мақсатында 4 айлық стажировкадан өтті. * 1996 жылдан Қазақстандағы ақпараттық-кеңес [[Токсикология]] орталығын басқарады. Орталық Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының химиялық қауіпсіздігі жөніндегі бағдарламаға енді. * 1998 жылдан Қазақ ұлттық медицина универститетінің кезек күттірмейтін медициналық кафедрасында ассистент. * 2000 жылдан Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында «Клиникалық токсикология» курсының жетекшісі. == Жетістіктері == * [[Тусон]], [[Де-Моин]] ([[АҚШ]]), [[Эрфурт]] ([[Германия]]), [[Рио-де-Жанейро]] ([[Бразилия]]), [[Копенгаген]] ([[Дания]]) және Мәскеуде токсикология және улануды бақылау мәселелері жөніндегі халықаралық конференцияларда баяндама жасады. * Еуропа клиникалық токсикология ассоциациясының мүшесі (1997 жылдан). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан токсикологтары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері]] [[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]] 34djp5pdvikllhr4qqnfbnxzix5w1q8 Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев 0 50993 3606126 3559841 2026-05-18T04:12:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606126 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Титулы = [[Қазақстан Халық банкі]]нің тәуелсіз директоры |Басқара бастады = 2023 жылдың 4 желтоқсанынан бастап |Басқаруын аяқтады_ = |Ту2_= | тақырыпша1 = Директорлар кеңесінің төрағасы | мәтін1 = [[Александр Сергеевич Павлов|Александр Павлов]]<br>[[Арман Ғалиасқарұлы Дунаев|Арман Дунаев]] |Титулы_2= [[Еуразия ұлттық университеті]]нің директорлар кеңесінің төрағасы |Басқара бастады_2= 2022 жылдың қазанынан бастап |Басқаруын аяқтады_ = |Ту_= Nov-logo-eng.png |Ту2_= |Президент_2= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_2= [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |Ізашары_= |Ізбасары_= |Титулы_3= «[[Қазақстан темір жолы]]» президенті |Басқара бастады_3= 28 мамыр 2007 |Басқаруын аяқтады_3= наурыз 2008 |Ту_3= Kazakhstan Temir Zholy.svg |Ту2_= |Президент_3= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_3= [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] |Ізашары_3=Ерлан Дүмшебайұлы Атамқұлов |Ізбасары_3= [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] |Титулы_4 = Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ректоры |Басқара бастады_4= маусым 2005 |Басқаруын аяқтады_4= қаңтар 2006 |Ту_4= Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2_= |Президент_4= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_4= [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] |Ізашары_= |Ізбасары_= |Титулы_5= 8-ші [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрі]] |Басқара бастады_5= 14 маусым 2003 |Басқаруын аяқтады_5 = 14 желтоқсан 2004 |Ту_5= Logotip ministry of education of the Kazakhstan.svg |Ту2_5= Flag of Kazakhstan.svg |Президент_5= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_5= [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] |Ізашары_5=[[Шәмшә Көпбайқызы Беркімбаева|Шәмшә Беркімбаева]] |Ізбасары_5=[[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] |Титулы_6= [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің]] төрағасы |Басқара бастады_6 = 30 қаңтар 2002 |Басқаруын аяқтады_6 = 14 маусым 2003 |Ту_= |Ту2_6= Flag of Kazakhstan.svg |Президент_6= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_6= [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] |Ізашары_6=[[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]] |Ізбасары_6=[[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] |Титулы_7= [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Экономика министрі]] |Басқара бастады_7 = 13 қазан 1999 |Басқаруын аяқтады_7= 30 қаңтар 2002 |Ту_7= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_7= Flag of Kazakhstan.svg |Президент_7= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_7= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Ізашары_7=[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] |Ізбасары_7=[[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев|Мәжит Есенбаев]] |Титулы_8= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Статистика агенттігінің]] төрағасы |Басқара бастады_8 = 25 қаңтар 1997 |Басқаруын аяқтады_8= 13 қазан 1999 |Ту_= |Ту2_8= Flag of Kazakhstan.svg |Президент_8= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_8= [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] |Ізашары_8= Владимир Иванұлы Горячковский |Ізбасары_8= [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] |Білімі= [[Қазақ ұлттық университеті]] |Туған күні= 24 шілде 1957 (66 жас) |Туған жері= [[Бостандық (Жамбыл облысы)|Бостандық]] ауылы, {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Ғылыми дәрежесі=[[Ғылым кандидаты|Экономика ғылымдарының кандидаты]] |Мамандығы=[[Математик]] |Жұбайы=Гүлнар Қасанқызы Исмурзина |Балалары= '''қызы'''<br>Динара (1980)<br>'''ұлы'''<br>Дайыр (1986) |Партиясы=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (2011—)<ref>[https://www.azattyq.org/a/24385745.html Жақсыбек Құлекеев және бірнеше бизнесмен «Ақ жол» партиясына мүше болды]</ref> }} '''Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев''' ([[24 шілде]] [[1957 жыл|1957]], [[Бостандық (Жамбыл облысы)|Бостандық]] ауылы, [[Талас ауданы]]) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, [[Ғылым кандидаты|экономика ғылымдарының кандидаты]]. AERC Қолданбалы экономикалық зерттеулер орталығының ғылыми жетекшісі, [[Еуразия ұлттық университеті]]нің директорлар кеңесінің төрағасы, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының, [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] және [[Казазот|ҚазАзоттың]] тәуелсіз директоры. == Ерте жылдары және мансабы == Жақсыбек Құлекеев 1954 жылы 24 шілдеде [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]]ның Бостандық кеңшарында туған. [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін]] бітірген (1979), математик. [[Экономика]] ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қайталап өндіріп отырудың екі секторлы моделін жетілдіру және оны макроэкономикалық динамиканы болжамдауда пайдалану» (ҚазКСР мысалында). [[Профессор]].<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> 1979 жылдан 1992 жылға дейін [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтында]] оқытушы, аға оқытушы, кафедра доценті, 1992 жылдан 1995 жылға дейін Қазақ мемлекеттік басқару академиясында кафедра меңгерушісі болды. 1995 жылы мемлекеттік қызметке шақырту алып, төрт жыл бойы статистика саласында басшылық қызметтер атқарды: 1995—1997 жылдары ҚР Статистика және талдау жөніндегі мемлекеттік комитеті төрағасының бірінші орынбасары, ҚР Ұлттық статистика агенттігі төрағасының бірінші орынбасары, 1997—1999 жылдары ҚР Экономика және сауда министрлігі Ұлттық статистика агенттігінің директоры, ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Статистика және талдау комитетінің төрағасы болды. 1999—2000 жылдары ҚР Экономика министрі, 2000—2002 жылдары ҚР Экономика және сауда министрі, 2002—2003 жылдары [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің]] төрағасы, 2003—2004 жылдары ҚР Білім және ғылым министрі болды. 2005—2006 жылдары ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын басқарды. 2006—2007 жылдары [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз»]] ҰК» АҚ бірінші вице-президенті, 2007—2008 жылдары [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан темір жолы»]] ҰК» АҚ президенті лауазымдарын атқарды. 2008 жылы қызметтік өкілеттігін асыра пайдаланғаны үшін үш жылға бас бостандығынан айыруға үкім шығарылған. 2009 жылы мерзімінен бұрын шартты түрде босатылған. 2010—2014 жылдары Қазақ мұнай және газ институтының корпоративтік даму жөніндегі басқарушы директоры, бас директорының кеңесшісі болды.<ref>[https://enu.kz/kz/page/university%2Fcorporate-governance%2Fboard-of-directors%2Fzhaksybek-abdirakhmetuly-kulekeyev Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251002175631/https://enu.kz/kz/page/university/corporate-governance/board-of-directors/zhaksybek-abdirakhmetuly-kulekeyev |date=2025-10-02 }}</ref> 2021 жылдан бастап — «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ басқарма төрағасының кеңесшісі. AERC Қолданбалы экономикалық зерттеулер орталығының ғылыми жетекшісі. == Қоғамдық қызметі == * Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық инвесторлар кеңесінің мүшесі (09.2007-11.2008) * «Каскор-Транссервис» акционерлік қоғамының директорлар кеңесінің мүшесі (2014-2024) * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Әлеуметтік экономикалық реформалар мониторингін талдау орталығының мүшесі (04.02.2020 ж. бастап 2024 жылға дейін) * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Құрылтайдың мүшесі (14.06.2022 ж. бастап) * Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының тәуелсіз директоры (08.2022 ж. бастап) * [[Еуразия ұлттық университеті]]нің директорлар кеңесінің төрағасы (10.2022 ж. бастап) * [[Казазот|«ҚазАзот»]] акционерлік қоғамының тәуелсіз директоры (06.2023 ж. бастап) * Заңсыз иемденілген активтерді мемлекетке қайтару мәселелері жөніндегі комиссияның мүшесі (10.2023 ж. бастап) * [[Қазақстан Халық банкі]]нің тәуелсіз директоры (12.2023 ж. бастап)<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-04/mtzh-kulekeev/ ҚТЖ-ның экс-басшысы Жақсыбек Құлекеев Halyk bank-тің тәуелсіз директоры болды]</ref> * Білім сапасын қамтамасыздандыру бойынша тәуелсіз агенттігінің (IQAA) бақылау кеңесінің төрағасы<ref>[https://www.iqaa.org/o-nas/struktura/nablyudatel-nyj-sovet НАБЛЮДАТЕЛЬНЫЙ СОВЕТ IQAA]</ref> == Қылмыстық іс == Жақсыбек Құлекеев 2008 жылы 1 сәуірде «Қазақстан темір жолының» басшысы болған уақытында 100 мың доллар пара алды, лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдаланды, мемлекетке ірі мөлшерде материалдық зиян келтірді деп айыпталып, қамауға алынды. 2008 жылы 13 қарашада Астананың №2 Сарыарқа аудандық сотында Құлекеев пара алу айыбы бойынша толық ақталып шығып, лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдаланғаны үшін 5 жылға дейін басшылық қызметте болудан шеттетіліп, 3 жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>[https://nomad.su/?a=13-200811140123 Самый громкий процесс года завершен]</ref> 2009 жылы 20 қазанда Алматының №2 Жетісу аудандық сотының шешімімен Құлекеев мерзімінен бұрын шартты түрде босап шықты.<ref>[https://nomad.su/?a=10-200910210323 "Я для госслужбы, скорее всего, потерянный человек"]</ref> 2021 жылы Астана қаласының соты оны толық ақтаған.<ref>[https://orda.kz/ja-nikogda-ne-vladel-akcijami-jeks-prezident-ktzh-kulekeev-otvetil-na-material-ordakz-399349/ «Я никогда не владел акциями»: — экс-президент КТЖ Кулекеев ответил на материал Orda.kz]</ref> == Отбасы == Жұбайы Гүлнар Исмурзина (1957 ж. туған) — «Тұран-Астана» университетінің құрылтайшыларының бірі, бірнеше баспаның иесі.<ref>[https://t.me/s/fund_anticorr?q=%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 Фонд-бюро расследования коррупции]</ref> Қызы Динара Құлекеева (1980 ж. туған), ұлы Дайыр Құлекеев (1986 ж. туған) — [[ҚазТрансОйл]]ға қарасты «МұнайТас» ЖШС бас директоры. Күйеу баласы Дархан Дәуітов (1981 ж. туған) — 2022 жылдан [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның басқарма төрағасының бірінші орынбасары.<ref>[https://fcc.kz/ru/rukovodstvo/dautov-darhan-altaevich/ Даутов Дархан Алтаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250615152601/https://fcc.kz/ru/rukovodstvo/dautov-darhan-altaevich/ |date=2025-06-15 }}</ref> Келіні Дина Жүкенованың анасы Айгүл Жәкішева — [[Қазатомөнеркәсіп]]тің бұрынғы басшысы Мұхтар Жәкішевтің немере қарындасы.<ref>[https://old.kase.kz/files/emitters/KZTO/kzto_af_4_2025.pdf Сведения об аффилированных лицах АО «КазТрансОйл»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250602053205/https://old.kase.kz/files/emitters/KZTO/kzto_af_4_2025.pdf |date=2025-06-02 }}</ref> Жақсыбек Құлекеевтің немере ағасы [[Батырбек Әбдірасілұлы Құлекеев|Батырбек Құлекеев]] (1953 ж. туған) — Тараз қалалық мәслихатының бұрынғы хатшысы, 2025 жылдан Қазақстан тоғызқұмалақ федерациясының вице-президенті.<ref>[https://www.inform.kz/ru/naznachen-prezident-federatsii-togizkumalak-rk-f6c273 Назначен президент Федерации тогызкумалак Казахстана]</ref> Ұлдары: Ғалым Құлекеев (1979 ж. туған) — 2024 жылдан Қарағанды облыстық сотының судьясы, Досбол Құлекеев (1981 ж. туған) — 2023 жылдан Қарағандының Ә. Бөкейхан ауданының әкімі.<ref>[https://www.zakon.kz/pravo/6443637-tokaev-naznachil-i-uvolil-predsedateley-sudov-i-sudey.html Токаев назначил и уволил председателей судов и судей]</ref><ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31758120 Кулекеев Досбол Батырбекович (персональная справка)]</ref> Бауыры Болат Құлекеев — ардагер полиция полковнигі, бұрынғы Тараз қалалық ішкі істер басқармасының бастығы.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30445898 В Таразе назначен начальник городского управления внутренних дел]</ref> == Еңбектері == Құлекеев «Микроэкономика жөніндегі практикалық сабақтар» (1994 ж. кітап авторларының бірі), «Инвестициялық институттар және жекешелендіру процестері» (1995), «Қазақстан экономикасындағы мемлекеттік құнды қағаздар» (1996), «Жобалық анализге кіріспе» (1996), «Микроэкономика» (1997), «Нарыққа өту жағдайындағы жер қатынастары» (1999) кітаптарының авторы.<ref>Қазақ энциклопедиясы.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қазақстан сауда министрлері]] [[Санат:Қазақстан білім және ғылым министрлері]] 0awym0bcsvobkqa8mpkn1emte9zun8m Колумбия 0 60074 3606223 3524959 2026-05-18T08:11:02Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды 3606223 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Колумбия Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-es|República de Colombia}} |Атау септігі = Колумбия |Елтаңба = Coat of arms of Colombia.svg |Байрақ = Flag of Colombia.svg |Ұраны = "Libertad y Orden"{{spaces|2}}<small><br />({{lang-es|«Азаттық және Тәртіп»}})</small> |Әнұранның аты = Oh, Gloria Inmarcesible! |Аудио = ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg |Картада = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = | lat_dir = N | lat_deg = 3 | lat_min = 49 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 73| lon_min = 55 | lon_sec = 0 | region = CO | CoordScale = |Тілдері = [[испан тілі]]<br>([[Сан-Андрес-және-Провиденсия]] провинцияларында ағылшын және креоль тілдері) |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[20 шілде]] [[1810 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Испания]]дан |Астанасы = [[Богота]] |Ірі қалалары = Богота, [[Медельин]], [[Кали (қала)|Кали]], [[Барранкилья]], [[Картахена (Колумбия)|Картахена]] |Басшы қызметі = [[Колумбия президенті|Президенті]]<br />[[Колумбия вице-президенттерінің тізімі|Вице-президенті]] |Басшылары = [[Густаво Франсиско Петро Уррего]]<br />[[Франсия Элена Маркес Мина]] |Жер аумағы бойынша орны = 25-ші |Жер аумағы = 1 141 748 |Судың үлесі = 8,8 |Этнохороним = колумбиялық, колумбиялықтар |Халық саны бойынша орны = 25-ші |Жұрты = 49 996 445<ref name="DANE clock">{{cite web |url= http://www.dane.gov.co/reloj/ |title= Animated clock |publisher= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |accessdate= 8 May 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180116020433/http://www.dane.gov.co/reloj/ |archive-date= 16 January 2018 |dead-url= yes |df= dmy-all }}</ref> |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = 42 888 592<ref name="DANE clock"/> |Санақ жылы = 2005 |Халық тығыздығы = 40,74 |Тығыздық бойынша орны = 173-ші |ЖІӨ (АҚТ) = 791,995&nbsp;млрд.<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=5&sy=2019&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=233&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database: Colombia |publisher=International Monetary Fund |date= October 2018|accessdate= 15 February 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 31-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 15,719<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 355,163&nbsp;млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 32-ші |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 7,049<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өзгеріссіз}} 0,747<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update|year=2018 |accessdate= 16 September 2018|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 90-шы |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Колумбия песосы]] |Интернет үйшігі = [[.co]] |ISO = CO |Телефон коды = 57 |Уақыт белдеулері = -5 |Түсініктемелер = <!-- |Тусыз және елтаңбасыз=* --> <!-- |Әнұрансыз=* --> }} '''Колумбия''' ({{lang-es|Colombia}}), ресми атауы '''Колумбия Республикасы''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[Оңтүстік Америка]]ның солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 1 141 748 км2. Халқы – 53 млн астам. адам ([[2021]]). Тұрғындарының 58%-і метистер, 20%-і еуропалықтар, 14%-і мулаттар, қара-нәсілділер, үндістер. Қала халқы 73% (1996). Ресми тілі – испан тілі. Тұрғындары христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Астанасы – [[Богота]]. Конституция бойынша елді Президент басқарады ([[1998]] жылдан [[Андрес Пастрака Аранго]]) және ол 4 жыл сайын сайланып отырады. Заң шығарушы жоғары органы – Сенат және Өкілдер палаталарынан құрылатын парламент. Әкімшілік жағынан 32 департамент пен астаналық округке бөлінеді. Ақша бірлігі – Колумбия [[песо]]сы. Ұлттық мейрамы 20 шілде – Тәуелсіздік күні ([[1810]]). == Табиғаты == [[Сурет:Arrecifes.jpg|200 px|thumb|]] [[Сурет:Cafe Quimbaya 2005-08-27.jpg|250 px|thumb|]] [[Сурет:Nevado del Ruiz 1985.jpg|250 px|thumb|]] Жер ерекшеліктеріне қарай Колумбия таулы батыс аймақ және жазық шығыс аймақ болып 2-ге бөлінеді. Елдің батысында жатқан [[Анд таулары]] Батыс, Орталық, Шығыс Кордильера тауларынан тұрады. Орталық Кордильерада көптеген сөнбеген жанартаулар кездеседі: [[Уила]] (5750 м), [[Руис]] (5400 м), [[Толима]] (5215 м), т.б. Елдің шығысында [[Ориноко]] – Риу-Негру ойпаты, солтүстікте [[Кариб]] маңы және [[Тынық мұхит]] маңы ойпаты, оңтүстікте Кокета және Путумайо ойпаттары орналасқан. Кен байлықтарынан мұнай, табиғи газ, тас көмір, алтын, күміс, платина, [[изумруд]], темір, мыс кентастары кездеседі. Климаты экваторлық және субэкваторлық. Жазық жерлерде орташа температура 29С, ал таулы өңірлерде 7С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 200 мм-ден (Солтүстік-Шығыс Колумбия) 4000 мм-ге дейін ([[Амазона өзені]] бойында), Тынық мұхит маңы мен оған іргелес таулы өңірлерде 10000 мм-ге дейін жетеді. Колумбияда өзендер өте көп және жиі орналасқан. Магдалена, Атрато, Сину (Кариб теңізіне құяды), Гуавьяре, Мета (Ориноко салалары) Путумайо, Какета ([[Амазона салалары]]), т.б. Тынық мұхит пен Кариб теңізі жағалауларында мәңгі жасыл ормандар, жазық жерлерде [[саванна]], тауаралық ойпаңдарда мәңгі жасыл ағаштар, жоғары жақтарында экваторлық шалғын – [[парамос]] өседі. Маймыл, [[ягуар]], құмырсқажегіш, алып кесірткелер – [[игуана]]лар, өзендерінде қолтырауындар кездеседі. == Этимология == [[Сурет:CristobalColon.jpg|нобай|солға|110px|[[Христофор Колумб]]]] Елдің атағы әйгілі саяхатшы-зерттеуші Кристофер Колумб, кейін аталған. Ол бүкіл Жаңа әлемдегі қатысты, Венесуэла революциялық Оңтүстік Америка тәуелсіздігі үшін күрескер, Франсиско де Миранды пайдаланылады, бірақ испан және португал үстемдігі астында әсіресе жерлер. атындағы оның «Ямайка хат» (испандық. Carta де Ямайка) жылы Симон Боливар ұсынған болатын. Ол Жаңа Гранада Viceroyalty (бүгіндегі Колумбия, Панама, Венесуэла, Эквадор және Бразилияның солтүстік-батыс) аумағын енгізілген, ол 1819 жылы Колумбия Федеративті Республикасының қалыптастыру кезінде қабылданды. Алайда кейіннен Эквадор мен Венесуэланы бөліп алған соң, ел Жаңа Гранада деп атала бастады. Колумбия Құрама Штаттары - 1858 жылдан бастап, ел Гранада, 1863 конфедерациясы ретінде белгілі болды. 1886 жылдан бастап қазіргі атауы - Колумбия Республикасы құрылды. Бұл олар осы елдердің ортақ мұра нұқсан, өйткені, Эквадор және Венесуэла үкіметтері дау, бірақ қазіргі уақытта бұл споралары тоқтатылды<ref>{{Cite web|url=http://www.todacolombia.com/historia-de-colombia/index.html|title=HISTORIA DE COLOMBIA: Informacion detallada Historia de Colombia - Precolombina Conquista y mas|publisher=www.todacolombia.com|lang=es|accessdate=2017-10-30}}</ref>. Елдің атауы тегі Республикасының әнұраны көрініс табады: {{дәйексөз|автор=[[Рафаэль Нуньес Моледо]]|Колумб жері кейіпкерлерінің қанына батырылады|({{lang-es|Se baña en sangre de héroes la tierra de Colón}})|Se baña en sangre de héroes la tierra de Colón=Купалась в крови героев земля Колумба}} == Тарихы == [[Сурет:Amalfi 1941 el tigre.jpg|250 px|thumb|]] [[Сурет:Laureano Gomez & Eduardo Santos frente al Mural por Santiago Martinez delgado.jpg|250 px|thumb|]] Колумбия жерінде ежелгі дәуірлерде үндіс тайпалары қоныстанған. Олар испандықтар келгенге дейін рулық қоғамда өмір сүрді. Испандар Колумбияға [[1499]] ж. келіп, 16 ғ-да елдің ішкі аудандарына кіре бастады. Елде отарлық режим орнап, [[Жаңа Гренада]] деп аталды. [[1538]] ж. отарлардың орталығы Санта-Феде-Богота қаласы салынды. Ол жерде испандар мақта, кофе, банан, қант қамысы, т.б. өсіріп, оған жергілікті үндістер күшпен жегілді. Алтын, күміс, изумруд (жақұт) өндіретін кеніштерде де үндістердің еріксіз еңбегі пайдаланылды. 17 ғасырдың аяқ кезінен бастап Африкадан құлдар әкеліне бастады. 18 ғасырдың ортасында қалаларда тоқыма өнеркәсібі пайда болды. Бірақ елдің әрі қарай дамуына [[Испания]] үкіметі кедергі жасап, жиі-жиі баскөтерулер болып тұрды. Көтерілістер қаталдықпен басып тасталды. [[1810]] ж. 20 шілдеде Боготода жергілікті халық көтеріліске шығып, Революциялық үкімет құрды. Бірақ провинциялар арасындағы бәсекелестік көтерілісшілердің күш біріктіруіне мүмкіндік бермеді. [[1815]] ж. Испания үкіметі көтерілісшілерге 10 мыңдық жазалаушылар жасағын жіберді. [[1816]] ж. мамырда жазалаушылар Боготоны басып алып, көтерілісті талқандап тастады. Көтерілісшілер партизан отрядтарына бірікті. [[1819]] ж. ақпанда көрші [[Венесуэла]] тәуелсіздігін жариялады. 7 тамызда венесуэлалықтар мен партизандардың біріккен күштері жазалаушыларды талқандап, 17 желтоқсанда Ұлы Колумбия Федеративті мемлекеті құрылды. Елдің президенті болып [[С.Боливар]] сайланды. Бірақ креолдер арасында бірлік болмауы мемлекеттің ыдырауына алып келді ([[1830]]). [[1831]] ж. Жаңа Гренаданың алғашқы президенті сайланып, келесі жылы конституция қабылданды. [[1851]] ж. құлдық жойылды, ал [[1863]] ж. жаңа конституция қабылданып, елдің аты Колумбия болып өзгертілді, Бірақ ішкі бірлік болмады да, елде жиі-жиі әскери төңкерістер мен азамат соғыстары болып тұрды. Осыны пайдаланған [[АҚШ]] [[1856]] – [[1903]] ж. арасында елден 14 рет [[Панама]] территориясын тартып алды. Нәтижесінде [[1903]] ж. қарашада Панама жеке мемлекет болып бөлініп шықты. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында АҚШ елдегі ағылшын капиталын ығыстырып шығарды. [[1932]] – 34 ж. көрші Перумен соғыс болды. [[1936]] ж. ауыл шаруашылығында реформалар жүргізіле бастады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында шет ел капиталының иелігіндегі ірі өнеркәсіп орындары пайда болды. [[1948]] – 49 ж. елде тағы да саяси дағдарыс қалыптасып, әскери [[диктатура]] орнады. Партизан қозғалысы күшейді. Нәтижесінде [[1952]] ж. диктатура құлады. Бірақ жаңа үкімет халық тұрмысын жақсарта алмады да, ереуілдер әрі қарай жалғасты. [[1966]] ж. елде саяси және экономикалық реформалар жүргізілді. Бірақ [[1970]] – 72 ж. саяси жағдай қайтадан шиеленісті. [[1982]] ж. президент [[Б.Бетанкур]] партизандар мен саяси тұтқындарға [[амнистия]] жариялады. [[1984]] және [[1989]] ж. есірткі сатушы наркобарондар әділет министрін және президенттікке кандидатты атып өлтірді. Үкімет есірткі сатушыларға соғыс жариялады. Елде көптеген террорлық актілер жасалынып, бірнеше жүздеген адамдар оққа ұшты. [[1991]] ж. жаңа конституция қабылданды. Iрі-ірі наркобарондар тұтқындалып, кейбір [[партизан]] жасақтары үкіметке өз еріктерімен берілді. Бірақ солшыл партизандар болып есептелетін Колумбия революциясы қарулы күштері мен Ұлттық азат ету армиясы күні бүгінге дейін қарулы күресті жалғастырып отыр. [[1995]] ж. үкімет елде төтенше жағдай жариялап, ірі-ірі есірткі сатушыларды тұтқынға алды. [[1998]] жылдан бастап солшыл партизандар мен үкімет әскерлері, әскер басшылары мен көтерілісшілер арасында бейбіт келіссөздер жүргізілуде. === XX ғасыр === Америка Құрама Штаттарының аймаққа ықпал ету ниеті (әсіресе Панама каналын құру және бақылау) 1903 жылы Панама департаментін бөліп, оны ұлт ретінде құруға әкелді. Құрама Штаттар Колумбияны 1921 жылы, Каннды аяқтағаннан кейін жеті жыл ішінде, Президент Рузвельттің Панама құрудағы рөлін қалпына келтіру үшін төледі, ал Колумбия Томсон-Уррупия шартының талаптарына сәйкес Панамады мойындады. Колумбия мен Перу Амазонь бассейніндегі аумақтық дауларға байланысты соғысқа аттанды. Соғыс [[Ұлттар Лигасы]] тарапынан жасалған бейбітшілік келісімімен аяқталды. Ақырында Лига 1934 жылы маусым айында Колумбияға даулы аумақты сыйлады<ref>{{cite journal |author1=Atehortúa Cruz |author2=Adolfo León |year=2014 |title=El conflicto Colombo-Peruano – Apuntes acerca de su desarrollo e importancia histórica |journal=Historia y Espacio |volume=29 |url=http://cms.univalle.edu.co/revistasunivalle/index.php/historiayespacio/article/view/2750/2637 |pages=51–78 |language=Spanish |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151030020452/http://cms.univalle.edu.co/revistasunivalle/index.php/historiayespacio/article/view/2750/2637 |archivedate=30 October 2015 }}</ref>. [[Сурет:Bogotazo.jpg|thumb|left|1948 жылы Боготасо]] Көп ұзамай Колумбия 1940-шы жылдардың басында және 1950-ші жылдардың басында орын алған қанды қақтығыспен үзілді-кесілді саяси тұрақтылыққа қол жеткізді. Бұл кезең Ла Виоленсия деп аталды («Зорлық»). Оның себебі негізінен екі жетекші саяси партиялар арасындағы шиеленісті нығайтып, кейінірек [[1948 жыл]]ы [[9 сәуір]]де Либералды президенттікке үміткер Хорхе Элиэзер Гайтанның өлтірілуінен кейін өртеніп кетті<ref>{{cite web |title=El Bogotazo: Memorias Del Olvido |author=Alape, Arturo |publisher=Fundación Universidad Central |year=1983 |language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web |title=Mataron a Gaitán: vida pública y violencia urbana en Colombia |author=Braun, Herbert |publisher=[[National University of Colombia|Universidad Nacional de Colombia]], Centro Editorial |year=1987 |isbn=9789581700066 |language=Spanish}}</ref>. Боготадағы Эль-Боготасо деп аталатын тәртіпсіздіктер бүкіл ел бойынша таралып, кем дегенде 180 000 Колумбиялықтардың өмірі<ref name="Encarta">{{cite web |author1=Charles Bergquist |author2=David J. Robinson |year=1997–2005 |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761564636_10/Colombia.html |title=Colombia |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005 |publisher=Microsoft Corporation |accessdate=16 April 2006 |archivedate=1 November 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwsWoGia?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761564636_10/Colombia.html }} ''On 9 April 1948, Gaitán was assassinated outside his law offices in downtown Bogotá. The assassination marked the start of a decade of bloodshed, called ''La Violencia'' (The Violence), which took the lives of an estimated 180,000 Colombians before it subsided in 1958.''</ref>. Колумбия [[Корея соғысы]]на кірген кезде Лорано Гомез президент сайланды. Бұл соғыс АҚШ-тың одақтасы ретінде тікелей әскери рөлге қосылатын жалғыз Латын Америкасы елі болды. Колумбия әскерлерінің ескі балдиға қарсылықтары ерекше болды<ref name="Colombia's legacy with Korea">{{cite web |title=Colombia y los Estados Unidos en la Guerra de Corea |author1=Carlos Horacio Urán |publisher=The Kellogg Institute for International Studies |year=1986 |url=http://kellogg.nd.edu/publications/workingpapers/WPS/069.pdf |language=Spanish}}</ref>. == Экономикасы == [[Сурет:Medellín2.jpg|250 px|thumb|]] Колумбия – экономикасы орташа дамыған ел. Жылдық ұлттық табыс көлемі 96,4 млрд. АҚШ долларыы. Жеке адамға шаққанда – 6720 доллар Сыртқы қарыздар – 28,8 млрд. АҚШ долларыы. Елде жұмыссыздардың саны жоғары (еңбекке қабілеттілердің 11,9%-і). Колумбия әлемдегі ең ірі есірткі сату орталықтарының бірі болып отыр. Жыл сайын есірткі саудасынан 3,5 млрд. доллар табыс түседі. Экспортқа мұнай мен мұнай өнімдері, кофе, алтын, көмір, банан, гүл, мақта, химия өнімдері, тоқыма өнімдері, қағаз шығарылады. Импортқа машиналар мен құрал-саймандар, металдар, тамақ өнімдері әкелінеді. Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Еуропалық одақ елдері, [[Аргентина]], [[Бразилия]], [[Чили]], [[Мексика]], [[Венесуэла]], [[Жапония]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Колумбия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Оңтүстік Америка елдері |Америка мемлекеттері ұйымы |Анд қоғамы |Оңтүстік Америка ұлттары одағы |Меркосур |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Колумбия|*]] e2mhdr2ip0q9vq5s6h92vnm9jiyene2 Коронавирустар 0 61306 3606106 3360179 2026-05-17T19:54:31Z 1nter pares 146705 3606106 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SARS CoV.jpg|thumb|right]] '''Коронавирустар''' — [[вирустар]]дың отбасы, оның ішінде 2020 жылдың қаңтарында адамдарға және жануарларға әсер ететін екі субфамилияға біріктірілген, құрамында РНҚ бар вирустың 40 түрі бар. Атауы вирустың құрылымымен байланысты, оның омыртқа тәрізді процестері күн коронасына ұқсайды. 4 [[Антигендер|антиген]]дік топтан тұрады. [[Адам]], [[құстар]] мен үй малдарында ауру туғызады. Тыныс және асқазан жолдары [[торша]]ларының [[цитоплазма]]сында өсіп-өнеді. Вириондарының көлденеңі 80—120 нм, бір тізбекті, инфекциялы РНҚ-лы, шиыршықты нуклеокапсид липопротеид қабықпен оралған. [[Тауық]]тың [[жұқпалы бронхит]]ы, [[шошқа гастроэнтериті]], [[тышқанның гепатит вирустары]] көбірек зерттелген.<ref>Вирусология, [[иммунология]], [[генетика]], [[молекулалық биология]]. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref> == Эпидемиология == Коронавирустар [[сүтқоректі]]лерде (адамдар, жаралар, мысықтар, иттер, шошқалар, ірі қара) және құстарда ауру тудырады. Адамның коронавирусы алғаш рет 1965 жылы жедел респираторлы вирустық инфекциялардан оқшауланған. Кейіннен, коронавирустар зерттеушілердің назарын аударған жоқ, 2002-2003 жылдары Қытайда SARS немесе қатты жедел респираторлық синдром (SARS) анықталғанша. Ауру SARS-CoV вирусымен туындаған. Нәтижесінде ауру басқа [[ел]]дерге таралды, барлығы 8 273 адам ауырып, 775 адам қайтыс болды (өлім 9,6%). MERS-CoV вирусы Таяу Шығыстағы респираторлық синдромның қоздырғышы (MERS) болып табылады, оның алғашқы оқиғалары 2012 жылы тіркелген. 2015 жылы Оңтүстік Кореяда Таяу Шығыстағы тыныс алу синдромының өршуі болды, оның барысында 183 адам ауырып, 33 адам қайтыс болды. 2019 жылы желтоқсанда Қытайда жаңадан табылған 2019-nCoV вирусының әсерінен пневмонияның өршуі басталды. Көп ұзамай ол басқа елдерге таралды. Коронавирустық инфекциялардың көзі ауру адам, жануарлар болуы мүмкін. Мүмкін берілу механизмдері: ауамен, ауамен, фекальді-ауызша, байланыс. Ауру қыс пен көктемнің басында жоғарылайды. Ауруханаға жатқызылған науқастардың жедел респираторлы вирустық инфекцияларының құрылымында коронавирустық [[инфекция]] орташа алғанда 12% құрайды. Қысқа аурудан кейін [[иммунитет]], әдетте, қайта инфекциядан қорғамайды. Коронавирустардың кең таралуы адамдардың 80% -ында кездесетін нақты [[антидене]]лермен анықталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:РНҚ вирустары]] h35bia1o6dmjeew3tk8ra9iy2h7gznx Ғалым 0 68435 3606050 3544999 2026-05-17T17:11:58Z Aidar Ruslanovv 170776 Қатесін түзеттім 3606050 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Method.jpg|thumb|right|300px|Ғылымның негізгі әдіснамасы]] '''Ғалым''' – ғылыми әдістер арқылы адамзат білімін жетілдіру мен молайтуға үлес қосқан тұлға. Ол жүйелі түрде фактлер мен деректерді жинайды, оларды қорыта отырып гипотеза және тексеру жүргізеді, сосын сол бойынша ғылыми эксперимент жасап және қорытындыны қайта-қайта нақтылап, жаңа әрі сенімді білімге қол жеткізеді. Демек ғалым болу ғылыммен айналысу ретінде логикалық ойлауды негіз етеді, табиғаттың және қоғамдық өмірдің, адам болмысының нақты, тұрақты заңдарын ашуды көздейді, ол соған дейінгі өз саласынан мол ақпараттық/білімдік мағлұматы болады, ол мәлім ғылыми методтарды пайдаланады, эксперимент жасайды, өлшейді, салыстырады, есептейді, анализдейді, синтездйеді, сөйтіп әр тұжырымы мен қорытындысын нақты [[факт]] пен [[аргумент]]ке негіздейді. Түрлі ғылымдар философиядан бөлініп шығып, дербес салалар ретінде ғалымдар жағынан шындап зерттеле бастағанына бірнеше ғасыр ғана болғанымен, ғылым мен ғалымның тарихы арыда жатыр. Ежелгі ғалымдар философияны зерттеушілер ретінде "табиғат философтары" деп аталып, жаратылыстану ғылымының негізін қалаған. Осы қатарда [[Фалес]], [[Анаксимандр]], [[Пифагор]], [[Аристотель]] секілді ежелгі грек ойшылдарының болмысы ғалым мағынасын қамтыған.<ref name="Lehoux">{{cite book|last1=Lehoux|first1=Daryn|editor1-last=Shank|editor1-first=Michael|editor2-last=Numbers|editor2-first=Ronald|editor3-last=Harrison|editor3-first=Peter|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|date=2011|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226317838|page=39|chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> Тек ХІХғ бастап қана ғалым (scientist) сөзі теолог, философ, тарихшы сөздерімен қатар қазіргі мағынада нақты қолданыла бастады.<ref name="Cahan Natural Philosophy">{{cite book | editor1-last=Cahan | editor1-first=David | title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science | date=2003 | publisher=University of Chicago Press | location=Chicago, Illinois |isbn=0-226-08928-2}}</ref><ref name = "Lightman2011">{{cite book|last1=Lightman|first1=Bernard|editor1-last=Shank|editor1-first=Michael|editor2-last=Numbers|editor2-first=Ronald|editor3-last=Harrison|editor3-first=Peter|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|date=2011|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226317838|page=367|chapter = Science and the Public}}</ref> Қазіргі заманда көптеген ғалымдарда жоғары ғылыми атақ бар. Объектіне қарай ғылым түрлерге бөлінеді, әр түрлері одан ары ұсақ тармақтарға бөлінеді, ғылым түрлері мен тармақтары арасынан түрлі "аралық ғылымдар" пайда болған. Демек соған орай ғалымдар да әртүрлі бағытта зерттеу жасайды. Абай атамыз айтқан:" Әділет (ғадалет) пен махаббат кімде көп болса, ол кісі - ғалым",– деген болатын. "Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз: жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезбекпіз, көзбен көріп, ақыл мен біліп аламыз"<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> - дейді. Бұл сөздерден Абай ғалымды классикалық түсінікке сай "философ" мағынасында танығаны байқалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғалымдар]] {{stub}} 86s387zggfn9no53c2eq3293efumnsp 3606057 3606050 2026-05-17T17:38:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Aidar Ruslanovv|Aidar Ruslanovv]] ([[User talk:Aidar Ruslanovv|т]]) өңдемелерінен [[User:Department of Ecology and Agricultural Sciences|Department of Ecology and Agricultural Sciences]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544999 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Method.jpg|thumb|right|300px|Ғылымның негізгі әдіснамасы]] '''Ғалым''' – ғылыми әдістер арқылы адамзат білімін жетілдіру мен молайтуға үлес қосқан тұлға. Ол жүйелі түрде фактлер мен деректерді жинайды, оларды қорыта отырып гипотеза және тексеру жүргізеді, сосын сол бойынша ғылыми эксперимент жасап және қорытындыны қайта-қайта нақтылап, жаңа әрі сенімді білімге қол жеткізеді. Демек ғалым болу ғылыммен айналысу ретінде логикалық ойлауды негіз етеді, табиғаттың және қоғамдық өмірдің, адам болмысының нақты, тұрақты заңдарын ашуды көздейді, ол соған дейінгі өз саласынан мол ақпараттық/білімдік мағлұматы болады, ол мәлім ғылыми методтарды пайдаланады, эксперимент жасайды, өлшейді, салыстырады, есептейді, анализдейді, синтездйеді, сөйтіп әр тұжырымы мен қорытындысын нақты [[факт]] пен [[аргумент]]ке негіздейді. Түрлі ғылымдар философиядан бөлініп шығып, дербес салалар ретінде ғалымдар жағынан шындап зерттеле бастағанына бірнеше ғасыр ғана болғанымен, ғылым мен ғалымның тарихы арыда жатыр. Ежелгі ғалымдар философияны зерттеушілер ретінде "табиғат философтары" деп аталып, жаратылыстану ғылымының негізін қалаған. Осы қатарда [[Фалес]], [[Анаксимандр]], [[Пифагор]], [[Аристотель]] секілді ежелгі грек ойшылдарының болмысы ғалым мағынасын қамтыған.<ref name="Lehoux">{{cite book|last1=Lehoux|first1=Daryn|editor1-last=Shank|editor1-first=Michael|editor2-last=Numbers|editor2-first=Ronald|editor3-last=Harrison|editor3-first=Peter|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|date=2011|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226317838|page=39|chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> Тек ХІХғ бастап қана ғалым (scientist) сөзі теолог, философ, тарихшы сөздерімен қатар қазіргі мағынада нақты қолданыла бастады.<ref name="Cahan Natural Philosophy">{{cite book | editor1-last=Cahan | editor1-first=David | title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science | date=2003 | publisher=University of Chicago Press | location=Chicago, Illinois |isbn=0-226-08928-2}}</ref><ref name = "Lightman2011">{{cite book|last1=Lightman|first1=Bernard|editor1-last=Shank|editor1-first=Michael|editor2-last=Numbers|editor2-first=Ronald|editor3-last=Harrison|editor3-first=Peter|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|date=2011|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226317838|page=367|chapter = Science and the Public}}</ref> Қазіргі заманда көптеген ғалымдарда жоғары ғылыми атақ бар. Объектіне қарай ғылым түрлерге бөлінеді, әр түрлері одан ары ұсақ тармақтарға бөлінеді, ғылым түрлері мен тармақтары арасынан түрлі "аралық ғылымдар" пайда болған. Демек соған орай ғалымдар да әртүрлі бағытта зерттеу жасайды. Абай Әділет (ғадалет) пен махаббат кімде көп болса, ол кісі - ғалым деген болатын. "Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз: жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезбекпіз, көзбен көріп, ақыл мен біліп аламыз"<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> - дейді. Бұл сөздерден Абай ғалымды классикалық түсінікке сай "философ" мағынасында танығаны байқалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғалымдар]] {{stub}} pvipevhig08v6q6wk3ph02j4x2dwwil Қызыл иек 0 70057 3606046 2131282 2026-05-17T17:08:34Z Aidar Ruslanovv 170776 Қатесін түзеттім 3606046 wikitext text/x-wiki '''Қызыл иек''' (десна); ({{lang-la|gingiva}} — қызыл иек) - [[жақ]] сүйектерінің тіс жиектерін қаптап жатқан кілегейлі қабық. Қызыл иек тіс ұяшықтарындагы сүйекқаппен (периостпен) бірігіп, тісті [[тіс]] ұяшықтарына бекітіп тұрады. Қызыл иекте сезімтал жүйке талшықтары аздау келеді, бірақ ол қан тамырларына өте бай болады. <ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] {{stub}} 9ju43yfdgarcjcbxz8rrostpodebc1n 3606060 3606046 2026-05-17T18:29:43Z 1nter pares 146705 /* */ 3606060 wikitext text/x-wiki '''Қызыл иек''' (десна); ({{lang-la|gingiva}} – қызыл иек) — [[жақ]] сүйектерінің тіс жиектерін қаптап жатқан кілегейлі қабық. Қызыл иек тіс ұяшықтарындагы сүйекқаппен (периостпен) бірігіп, тісті [[тіс]] ұяшықтарына бекітіп тұрады. Қызыл иекте сезімтал жүйке талшықтары аздау келеді, бірақ ол қан тамырларына өте бай болады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] {{stub}} 2hjbw1bs953ghyjribaluztpepyhnns 3606061 3606060 2026-05-17T18:30:03Z 1nter pares 146705 3606061 wikitext text/x-wiki '''Қызыл иек''' (десна); ({{lang-la|gingiva}} – қызыл иек) — [[жақ]] сүйектерінің тіс жиектерін қаптап жатқан кілегейлі қабық. Қызыл иек тіс ұяшықтарындагы сүйекқаппен (периостпен) бірігіп, тісті [[тіс]] ұяшықтарына бекітіп тұрады. Қызыл иекте сезімтал жүйке талшықтары аздау келеді, бірақ ол қан тамырларына өте бай болады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] hhfm5lvkxrxxe1gqlen46j6khyy0hv0 Жак Деррида 0 74298 3606116 3568143 2026-05-18T01:34:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606116 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Derrida-by-Pablo-Secca.jpg|thumb|right|200px|]] {{Философ |Шынайы есімі = Жак Деррида |Сурет = Derrida-by-Pablo-Secca.jpg |Ені = |Сурет атауы = Жак Деррида |Туылған күні = 15.07.1930 |Туылған жері = [[Эль-Биар]], [[Алжир]] |Қайтыс болған күні = 8.10.2004 |Қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |Азаматтығы = Франция |Ұлты = Еврей |Шығармалардың тілі = Француз тілі |Бағыты = [[Постмодернизм]], [[Постструктурализм]] |Ізашарлары = Платон, С.Къеркегор, Ф.Ницше, М.Фуко, А.Камю, З. Фрейд, Гуссерль, М.Хайдеггер, Леви Стросс, Ж. Лакан |Мұрагерлері = де Ман, Кавелл, Рорти, Кофман, Лаку-Labarthe, Нэнси, Слотердейк, Stiegler, Батлер, Ronell, Kopic |Марапаттары = Адорно сыйлығы (Адорно-Preis) |сайт = http://thedeconstruction.org/ }} '''Жак Деррида''' ( {{lang-fr|Jacques Derrida}}, 15.07.[[1930 жыл]], [[Эль-Биаре]], [[Алжир]] - 08.10.[[2004 жыл]], [[Париж]]) - идеялары әсіресе адамзат тілінің [[методология]]сымен бірге [[әлеуметтану]]дың бірқатар салаларындағы ойға әсер еткен француз [[философ]]ы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Ол қазіргі заман француз [[деконструкциялау]] ағымының көрнекті өкілі, маңызы ескірмеген және ең көп талас тудырған, батыстық мәдениеттерде шығармалары өте көп оқылатын ойшылдардың бірі. Ол өз өмірінде 40-тан артық монография, жүздеген мақалалар жазған. Ол қазіргі заманғы гуманитарлық салалардың бәрінде дерлік, мысалы [[антропология]], [[тарих]], [[лингвистика]], [[әлеуметтік лингвистика]], [[саясаттану]], [[феминизм]], балалар құқығы секілді көптеген салаларға әсер еткен. Оның шығармалары Еуропа, Латын Америкасы және басқа құрлықтарда көбірек оқылды және батыс философиясына қатысты зерттеулерде оның идеяларына талдау жасау маңызды орында тұрады. Әсіресе [[онтология]], [[гносеология]] (әлеуметтік гносеология), [[этика]], [[эстетика]], [[герменевтика]], [[көркемөнер]] салаларындағы ықпалы біршама жоғары болды. Жак Дерриданың философиялық идеялары [[архитектура]] (деконструкциялық форма), [[музыка]], [[өнер]] салаларында тіке қолданылған. Дерриданың өзі тірі кезінде деконструкцияның ұстазы ретінде «мол мұраны артыма қалтырдым» деп айтқан екен. Өмірінің кейінгі кезеңдерінде ол этика және саясат тақырыбындағы мәселелерге назар аударған және ол жазған кітаптар ұқсамаған, тіпті қарама-қарсы саяси қозғалыстарға дейін әсер етіп, оны таласқа толы түрлі-түсті адам етіп көрсеткен. == Өмірбаяны == * Жак Деррида 1930 жылы 15 шілдеде Эль-Биаре ([[Алжир]]де) беделді еврей отбасында өмірге келген. Отбасында 3 бала болып, ата-анасы оны Жаки (Jackie) деп атаған. * Ол кезде Алжир Францияның отары болған. Сондықтан ол отарлық сана мен отарлық байланыстың халін сезініп өскен. Француз тілінде тәрбие алған. Дүниежүзілік ІІ соғыс кезінде қорлану мен үрейді бастан кешірген. * 1942 жылы 2-ші оқу жылында Деррида оқудан шығарылады. * 1948 жылы ЖЖ.Руссо, Ф.Ницше, А.Камю философияларын оқып-зерттеумен шұғылданды. * 19 жасында Алжирден Франция Париж қаласына барып, 1952 жылы École Normale Supérieure оқуға түседі. Ол жерде Деррида М. Фуко дəрістерін тыңдап, онымен танысады. * 1960-1964 жылы Әйгілі Сорбоннда ассистент болады. * 1964 жылы Деррида — Парижде Grandes Ecoles философия профессоры болады. * Деррида ғалымдық өмірін бастаған кезінде францияда дәурендеген [[структурализм]] ағымының әсеріне ұшыраған. Бірақ сөйте тұра ол структурализмге сыншылдық мәміле ұстанған. * 1966 жылы Деррида АҚШ-тағы Джон Хопкинс университтетінде өткізілген структурализм конференциясына қатысып, «Гуманитарлық пәндердің құрылымы, символ және ойын» деген мақаласын қорғаған. Дегенмен, ол сол мақаласында структурализмді қатты сынаған. Конференция кезінде ол әйгілі [[Жак Лакан]]мен (Jacques Lacan) танысып, өзінің ғылыми ортадағы беделін арттырған. * 1967 жыл Деррида үшін шығармашылық шабыты тасып, мол туындылар жазған жыл болды. Оның өте маңызды үш кітабы осы жылы жариялады: ** «Хат және өзгешелік» ** «Дауыс және құбылыс» ** және «Грамматология жөнінде». Бұлар Дерриданың ең таңдаулы шығармалары есептеледі. Оның бұдан басқа ** "Тарқалу" ** "Философияның шекарасы" ** "Майдан" деген кітаптары бар. * Ол Еуропа-Америка құрлығындағы көптеген университеттерде сабақ берді, құрметті профессор болды. Олар атап айтқанда: Джон Хопкинс унивреситеті, Йельск университеті, Нью-Йорк университеті, Стоуни Брук университеті, The New School for Social Research (Жаңа әлеуметтік зерттеу мектебі) and European Graduate School (Еуропа жоғары мектебі) қатарлылар. * Ол сондай-ақ Кембридж университеті (1992), Колумбия университеті, Жаңа әлеуметтік зерттеу мектебі, Эссекс университеті, Левена Католик университеті, және Силезия университеті қатарлы әлемнің көптеген университетінің құрметті докторы болды. *Ол сондай-ақ АҚШ өнер және ғылым академиясының академигі болды. Ол Франкфурт университеті жағынан Адорно сыйлығын (Адорно-Preis) алды. *Өмірінің соңы жылдары оның өмірінен бірнеше биографиялық документалдық фильмдер жасалды. <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=WQ2EgXy0Zjc D'ailleurs, Derrida — Дерриданың басқа қыры] Saafa Фатхи жасаған. (1999). [https://www.youtube.com/watch?v=df2M1PJbb8o Jacques Derrida] Kirby Dick және Amy Ziering Kofman (2002). [https://www.youtube.com/watch?v=7s8SSilNSXw Jacques Derrida: 1 және 2 бөлім]</ref> * 2003 жылы Дерриданың рак ауруына шалдыққаны белгілі болды. * 2004 жылдың 9 қарашасында, Париж қаласында рактан қайтыс болады. == Философиясы == === Нәсілшілдікті тамырынан сынау === Дерриданың деконструкциялау ілімі расизмге (нәсілшілдікке) негіз болған батыстық рационалды мәдениет жүйесін сынау және аударып тастауға негізделген. Мұндағы дәстүрлі батыс мәдениеті деп отарғанымыз батыстық метафизика (физика шеше алмайтын мәселелерді шешуге талпыну) мен онтология (болмыс, түпнегіз туралы ілім) дәстүрі, әсіресе соның ішінде батыстық ойдың арғы негізін белгілеген логоцентризм (logocentrism) мен фоноцентризм (phonocentrism) есептеледі. Батыс мәдениеті адам ақылы мен еркіндігін, этикасы мен жеке тұлғалығын көбінесе дуализм (қарама-қайшылық, екі бастама) бойынша сипаттайды. Логоцентризм мен фоноцентризмнің адамды шектеуі мен тежеуі себепті белсенді, еркін, сезімтал адам жоғалып, нәсілшілдік пен өшпенділікке толы біртүрлі адам пайда болды. Аталған рационализм тұлғаның ақылдық үстемдігі мен сөйлеу үстемдігі орнын арттырып, адамның табиғат және объективті әлем алдындағы асқынуын туғызады, басқа адам мен қоғам алдындағы расизм (нәсілшілдік) пиғылын күшейтеді. Батыс расизмі "батыс мәдениеті басқа мәдениеттерден үстем" деген пікірге негізделген әрі батыс мәдениеті арқылы басқа мәдениеттерді ''түзету, емдеу, жуу, жою, тазарту'' зорлығына талпынады. Деррида "батыста (ақ нәсілділерде) керемет ағарту қабілеті бар!" деп мазақтаған болатын. === [[Логоцентризм]] мен [[фоноцентризм]]ді сынау === Логоцентризм мен фоноцентризм бір нәрсенің екі жағы іспетті. Логоцентризм дегеніміз '''ЛОГОС''' негіз етілген идея. Логос сөзін ең алғаш ежелгі грек ойшылы Гераклит қолданған, ол: "Логосты білсең бәрін білесің", Тіпті Зевс те логосқа бағынады" деген секілді көптеген нақыл сөздер қалтырған. Логос сөзінің әдетте ''ақыл, логика, сөз, ақиқат, тек'' (тектілік деген де осыған қатысты) қатарлы мағыналары бар. Яғни, "әлемде бір логостық негіз бар, барлық нәрсе содан бастау алады, бәрі соған бағынады, соны тану бәрін тану болады, соның заңы барша заңның незігі" деген идея логоцентризмнің негізгі ойжелісі есептеледі. Ал, фоноцентризм дегеніміз үн —- ақиқат пен мәнді паш ете алады, логостық ақиқат пен мән-мағына үн арқылы ғана жарқырап көрінеді, үн – көрсеткі, ал ақиқат пен мән – көрсетілгі, үн кез келген нәрсенің ішкі логостық мәнін толық бейнелеп, жариялай алады деген ойжеліге саяды. Дерриданың айтуынша, фоноцентризм бойынша "үннің негізі сонда, ол логостық идея ретінде ішкі жағынан мәнмен байланысады, ол мәнді жарататын, мәнді қабылдайтын, мәнді айтатын, мәнді құрылымдайтын нәрсемен жақындыққа ие». Сондай-ақ: «логоцентризм дегеніміз де фоноцентризм, яғни онда тіл мен болмыс, тіл мен болмыстың мәні, үн мен мәнділік арманы бірлікке ие." Логоцентризм "заттың болмысы мәлім Майданды белгілейді, майданда өзін көрсетеді" дегенді жақтайды. === Антикадан жеткен дәстүр === Батыс мәдениеті Сократтан басталып, христиандық орта ғасырды бастан кешіріп, бүгінгі күнге жеткенше логоцентризм мен фоноцентризм бойынша дамыған. [[Платон]]ның айтуы бойынша, идея мен логос бір нәрсе. Идея дегеніміз рухтың үн қатпауы, рухтың өз-өзімен үнсіз сөйлесуі болса, ал үн қатқаны – логос (сөз, үкім, қисын, логика) болмақ. Платон адамның ақылды (рационалды) өзем (субъект) екенін белгілеп қана қоймай, сөйлеудің логостық алғышарты туралы да айтты - сөйлеу логикаға бағынуы керек. Антикалық заманнан бастап гректер өз ұлты қолданған грек тілін бірден-бір "үйлесімді" тіл деп есептеп, ал грекше сөйлемейтін халықтарды түгел "жабайылар" мағынасындағы [[варвар]]лар дегені мәлім. Варвар деген "сөйлемейтін", "шүлдірлеп сөйлейтіндер" деген мағынаға да ие. Христиан діні басталған кезде антикалық мәдениет ықпалын пайдаланып, Исаның шәкірті Иоанн жазған "Иоанн інжілінде" былай деп бастайды: "Алғашында логос болды, логос тәңірімен біртұтастанды, логос дегеніміз тәңірі". Мұндағы логос айту және ақиқат мағынасында. Яғни, бір тұрғыда Тәңірінің ақиқаты, енді бір тұрғыда Тәңірінің сөзі. Гректер ақылға сай келетін идея мен логос бір нәрсе деп қарады. Бұл рационалды, логикалы ерекшелікке ие грек мәдениеті болып дамыды. Ал, Қытай философиясындағы [[Дао]] термині де дәл осындай мағына береді. Ол әлемнің ең арғы мәні, ең алғашқы бастама, ең табиғи заңы деген сөз. Дегенмен, қытай Даоының Еуропалық Логос сөзінен айырмашылығы, Дао бәрін білмейеді, яғни ол саналы емес, демек ол сөз айтпайды, тек орындатады. Әсіресе Еуропа мәдениетінің бір тамыры болған ежелгі Еврей мәдениетінің ерекшелігі бойынша Логос бәрін білетін және сөйлейтін нәрсе. Әрине, бұл түрдегі ойжеліден діни мәдениет басталған. === Сөйлеу және жазу === Дерриданың пікірінше, логоцентризм мен фоноцентризм ақиқат пен мәннің бар болуына (presence) сенім артып, ақылмен сөйлейтін тұлға образын жасауға тырысты, адамды ақылды жан деп есептеп, ақыл арқылы оның іс-әрекетті таңдау мүмкіндігін шектеу амалын жасады. Бұл жамандықтан сақтану, адамның бұзылуын болдырмау үшін деп түсіндірілді. Дерриданың ойынша батыстың бұл метафизикасы ойдан құрастырылған жасанды нәрсе, сондықтан дәстүрлі мәдениетке деконструкциялау әдісін қолданып, оның бойындағы тым ақылды сандырақтарды сығып алып тастау керек. Батыстық логоцентризм мен фоноцентризмнің маңызды бір рөлі – бәріне біртұтас бап келетін түбегейлі ақиқатты тауып (бәлкім жасап) шығару, біртұтас ақылды меңгерген ғажайып тұлға образын сомдау болды. Бірақ бұл өмірдегі әрбір жеке адам бостандығының тоналуына алып барады. Дерриданың [[деконструкциялау]] тәсілі жазуды сөйлеудің орнына бастыру, өзгешелікті біртұтастықтың орнына ауыстыру амалы. Батыстық мәдениет фоноцентризм әсерінде "сөйлеу жазудан маңызды, сөз бен ақиқат бір нәрсе, сөйлеу ақиқатқа жеткізеді және мәнді өмір сүргізеді" деп есептеуді негіздік ұстаным еткен. Батыс ойшылдары жазуға күдікпен қарады. Олар жазуды мағынаның Меннен бөгделенуі (alienation) деп түсінді. Мәннің өзгешеленуінің ең маңызды бір белгісі жазушы болмаған кезде, жазушы қайтыс болған кезде жазылған мәтін (text) жалғасты сақтала береді. Бұл бір түрлі сөлекет құбылыс секілденіп, мысалы Платон жазуды қылмыс деп те түсіндірді. Оның ойынша, бейне жазу таңбалары "заңсыз бала" секілді өз әкесі болған жазушыны лақтырып кетеді, ал сөйлеу "заңды бала" секілді, ол қашанда сөйлеушіден екі елі ажырамайды. Платон сөйлеуді «Рухта қашалған парасатты сөздер», «тірі сөз» (living word) деп атады және жазылған сөздерді (written word) соның бір түрлі елесі ғана деп түсінді. Деррида жазу сөзінің бұлдырлығына, көп мағыналылығына және өзгешелігіне сөйлеудің анықтығы мен біртұтастығын қарсы қойды. Жазу сөзі жазушыдан бөлініп дербестенсе де ол кез келген уақытта оқуға болатын, мағынасына талдау жасап, жаңа мағына қосуға болатын нәрсеге айналады, бұл жазудың шексіз өзгеше мағынада түсінуге болатын жүйе ретінде өмір сүру үшін жаратылғанын көрсетеді деп есептеді. === Деконструкциялау === [[Сурет:Dekonstrukcja (3697448759).jpg|thumb|right|200px|Деконструкциялау]] [[Деконструкциялау]] - сөзбе сөз мағынасы "құрылымды бөлшектеу", "құрылымды сөгу" деген мағынада болып, Деррида бастаған Деконструкция ағымының тірек сөзі, негізгі әдіснамасы есептеледі. Дегенмен бұл сөз алғаш рет [[Мартин Хайддегер]]дің әйгілі '''[[Болмыс және уақыт]]''' еңбегінде deconstruction формасында ''ыдырату, жәркемдеу, түсіндіру'' мағынасында қолданылған. Жак Деррида бұл негізде оған тағы ''жоғалту, түйіншектендірмеу, өзгешелендіру'' мағыналарын қосты. Деррида тілдік ұғымға анализ жасаудан бастап, метафизикалық қатып қалған құрылымдарды сөгіп, олардың орталық тірек нүктелерін жоюға тырысуды [[деконструкциялау]] амалы ретінде орнықтырды. Деконструкция құрылымданудың тоқтауы, іргесінің сөгілуі, бөлшектерінің ыдырауы болып, аталған мәтіннің астарын анық түсінуге көмектеседі. Былай желіп өте шығатын ойлар мұнда тоқтап, сол ойға себеп болатын негізгі түйіншектер шешіліп, оның астарындағы сыр ашыққа шығады, міне бұл деконструкция амалы болмақ. Әрине, әр кезек деконструкция жасаудан жаңа құрылым қалыптасады, әрбір оқырман әрбір шығарманы қайта оқыған сайын жаңадан оның мағынасын сөгіп, жаңа түсініктерді байқайды, мұнда бір түрлі ақылды түсіндіру ендігі жерде өте бір "дөрекі", "жалаң", "шекті" түсіндіру екені паш болады. Қазақша бұл сөз аударылмайды, халықаралық термин ретінде осы деконструкция және деконструкциялау түрінде сақталады. Деконструкция көп мағыналы, күрделі сөз. Тек бір түрлі түсіндірумен деконструкцияның мағынасын түгел қамту мүмкін емес, және бұл деконструкциялау әдіснамасының негізгі рухына қайшы. Онда кез келген ұғым адамға әр рет өзінің әртүрлі қабатын ашып отыруы керек. Деконструкция әрі жасампаз [[герменевтика]] (hermeneutics), әрі өзгешелену (differance). Дерриданың өзгешелік бойынша деконструкциялау амалын жасампаз түсіндіру (герменевтикалау) әрекеті деп атауға да болады. Оның ойынша, барлық түсіндіру әрекеті мәтіннің (text) алғашқы шығармашылығынан бұрын және өзгеше, яғни оқу дегеніміз қате оқу (reading is mis-reading) болмақ. Демек, деконструкцияны түсіну үшін міндетті түрде ''өзгешеленуді'' түсіну керек. === Өзгешелену === '''Өзгешелену''' (differance) үздіксіз өзгешелік (difference) қалыптастыратын еркін ойын, немесе көрсетілім, қойылым, ол өзгеше болу атаулының басталу көзі (differentiating origin of differences). Ол қайнардың өзгешелігі (originary differance) туғызған өзгешелену, бірақ бұл қайнар мәңгі толысып тоқтамайтын күрделі нәрсе, сондықтан қайнар (origin) сөзі сай келеді деуге де болмайды. Дерриданың өзгешелену идеясы [[Фридрих Ницше]]ден, [[Зигмунд Фрейд]]тен, [[Мартин Хайдеггер]]ден, Ж.Лаканнан, [[Леви-Строс]]стан шабыт алғаны анық. Өзгешелену бейне бөтен санасыздық (alterity of the unconscious) шүңеті секілді; ол рационалды да, Феноменологиялық та емес, ашық саналық, немесе нақты осындағы бар болу да емес, ол бейне Ф.Ницшенің ''билік еркі'', З.Фрейдтің ''жасырын санасы'' секілді санасыз еркін ойын алаңы іспетті. Барлық рационализм мен метафизика түгелдей осы түрдегі өзгешеленудің ойын өрнегі ғана. Дегенмен, батыс метафизикасы жасанды негізге құрылған. Философия сол жасандылықты жойып, өзгешелену әлеміне енуі керек. Бірдейлік рационалды философияның ерекшелігі болса, өзгешелену ту бастағы қайнардан басталған шынайылық. Батыстың дәстүрлі метафизикасы дуализм (екі жау) түріндегі ойлау амалына дағдыланып, заттарды бір-бірінен ажыратып, ал оны қатып-семдіріп, уақыт бойындағы өзгешелену өзгерісін тұншықтырып, затты оның өзімен бірдей етуге тырысты, – міне бұл [[рационализм]] жасандылығы. Өзгешеленуде дуализмдік қарама-қайшылықтағы кез келген шама өзінің қарсы жағына ауысуы керек, және ол ендігі жерде екінші бір мағынаның созылуы болады. Сондықтан рационализмдегі дуализм тек теориялық жасандылық қана. Өзгешелену бір сөз (word), не белгінің (sign) кезекте өмір сүріп отырған мағына мен ақиқатты көрсетуі емес, ол жасырын қалтарысты бөліктегі көп түрлі мағыналардың мынауынан анауына ауысудың мүмкіндігін көрсетеді. Тіл арғы логостық мәннің ырқындағы нәрсе емес, өзгешелену ойыны барысында өздігінен пайда болатын және жаратылатын табиғи құбылыс қана. Мұнда бір атап өтерлігі, Деррида өзгешелену (differance) делінетін қос мағыналы сөз арқылы фоноцентризмдік «біртұтастық» сөзінің орнын бастырды. Өзгешеленуде екі негізгі мағына бар: бірі уақыт жағындағы іркілу, екеншісі айырмашылық. Яғни, ол уақыт іркілісін туғызған айырмашылықтың ерікті (ойын) әрекеті, және бір жағынан айырмашылықтың нәтижесі. Өзгешелік өзгешеленудің уақыттағы іркілуінен пайда болады, демек өзгешелену үздіксіз өзгеретін мағына туғызады, немесе мұнда мағынаның қозғалысы жөңкіледі. Жазудың бұлдырлығы мен бөтен мағыналылыққа орай өзгешелену ойыны текстің жасампаз түсіндірілуіне ұласады. Ол толық еркін, шексіз (bottomless), шахмат ойыны (chessboard) секілді мағынаның жаңалануы. Дегенмен Деррида жазу мен өзгешелену арқылы мәннің өзгерместігі теориясын бүлдіргенімен, мәннің қатал уәжділігіне қарсы сөз айтпаған секілді. === Ықпалы және бағалануы === Деррида қазіргі заман идеялық ағымдарға үлкен әсер етсе де, кейбір қарсылықтарға да ұшырады. Бір рет Деррида мен [[Гаддамер]] ортасында пікірталас болғаны белгілі. Гадамер дискуссияда өзара түсіну және түсінісуге талпыну аңсары болады десе, Деррида келіспей, бұл түрдегі өзара түсіну мен түсінісуге тырысушылдықты «Осындағы Метафизиканың» әләулайы, түсінудегі мән қайткен күнде ұғымдық нәрсе болады деп есептеді. Дерриданың ойынша герменевтикалық түсіну әдісін айтпағанда, ең негізгі әдіс деконструкциялық түсіну әдісі болмақ. Дерриданың идеясы бастан ақыр тартысқа толы болды. Оның идеялары ағылшындық ([[Англия]] мен [[АҚШ]]) [[анализ философиясы]]мен еш отаспағандықтан, [[АҚШ]]-тың философия мектептері оны мойындағысы келмеді. Оның идеясының кейбір жаңа замандық қозғалыстарға дейін ықпал етті, мысалы тіпті феминизм, көгілдірлерге қарсылық қозғалысы, негірлер қозғалысы, хайуанат құқы секілділерде де жаппай қолданылды. Бірақ дәстүрлі философиялық бағыттағылар оны мойындағысы келмеді, оны бүлінген Еуропаны одан сайын бұзу деп түсінді. Тіпті «Дерриданың еңбектерінің еш ғылыми құны жоқ, бар болғаны ол Париждік моданың бір түрі ғана» деушілер де табылды. Деррида қайтыс болғанда Франция президенті [[Жак Ширак]] былай деп көңіл айтқан болатын: «Ол (Деррида) арқылы [[Франция]] әлемге өзінің тағы бір ұлы идеясын ұсынды. Ол нағыз жер шарының азаматы болуға толымды тұлға болатын». == Қосымша == Деррида жаһандануды табиғи, болмай қоймайтын процесс ретінде бағалайды. Ол әлеуметтік өзгеріс белгілі тарих қажетпліктен туындайды және ол адам баласын өзгертуге алып барады дейді. Сондықтан да Деррида өз кітабының атауына мынадай ұран пайдаланады: '[[космополит]]тер, қозғалыңдар!'' (1997). Ол жаһандану процесін қолдан жасалған (табиғатқа қайшы) деп қарамайды және оны бәрін жоятын рахымсыз жойқын күш деп те танымайды. Ол осы процеске атсалысуға шақырады: "жаһандану дәуірі адамының алдында тұрған басты міндет - өзін жаңа әлеммен қоршау". Жаһандануды ұлттық, мемлекеттік құқық шеңберінен шығарып, құқық дамуының табиғи процесі ретінде қарастырады ("Космополитизм тұрғысынан қарағанда философияға құқықтың болуы", 1997). Сондықтан да ол қазіргі әлемнің үш мәселесін - жаһандануды, космополитизмді және құқықты байланыстырып қарастырады. "Космополитизм және кешірім" (2001) деген басты еңбегінде Деррида жаһандану үшін бүгінгі өмір сүріп отырған құқықтық кеңістіктің күші, бұл кеңістік қаншалықты біртұтастанатындығы мәселелері маңызды емес, бастысы біркелкі мәдениеті, дәстүрі, құқы бар орталықтандырылған әлем жоқ жағдайда біз өз құқымызды қорғау үшін неге арқа сүйей аламыз, соны анықтауға тырысады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref><ref>Bensmaïa, Réda Poststructuralism, in Kritzman (2005), pp. 92–93</ref><ref>Vincent B. Leitch Postmodernism: Local Effects, Global Flows, SUNY Series in Postmodern Culture (Albany, NY: State University of New York Press, 1996), p. 27.</ref><ref>Derrida, Jacques (1992). "“Force of Law”". Deconstruction and the Possibility of Justice. translated by Mary Quaintance, eds., Drucilla Cornell, Michael Rosenfeld, and David Gray Carlson (1st ed.). New York: Routledge. pp. 3–67. ISBN 0810103974.</ref><ref>[http://www.theguardian.com/news/2004/oct/11/guardianobituaries.france Деррида туралы пікірлер]</ref>'' == Тағы қараныз == * [[Философия]] * [[Деконструкциялау]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.ikitap.kz/reader/ajna_amalgamasy_derrida_zhane_refleksiya_filosofiyasy Деррида және толғаныс философиясы (Қазақша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618215019/http://www.ikitap.kz/reader/ajna_amalgamasy_derrida_zhane_refleksiya_filosofiyasy |date=2015-06-18 }} * [http://www.info.ucl.ac.be/~pvr/decon.html Деконструкция]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://en.wikipedia.org/wiki/Writing_and_Difference Жазу және Өзгешелік — Уики (En)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Of_Grammatology Грамматология жөнінде — Уики (En)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Speech_and_Phenomena Сөйлеу және Феномен — Уики (En)] * [http://www.gumer.info/authors.php?name=%C4%E5%F0%F0%E8%E4%E0+%C6. Гумер кітапханасындағы Ж. Дерриданың кітаптары] * [http://www.russianparis.com/litterature/authors/derrida.shtml Ж. Дерриданың кейбір кітаптары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094414/http://www.russianparis.com/litterature/authors/derrida.shtml |date=2011-06-17 }} * [http://seance.ru/category/names/derrida-jacques/ Жаке Деррида туралы мақалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080804055713/http://seance.ru/category/names/derrida-jacques/ |date=2008-08-04 }} [[Санат:15 шілдеде туғандар]] [[Санат:1930 жылы туғандар]] [[Санат:Алжирде туғандар]] [[Санат:9 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Парижде қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұйқы безі обырынан қайтыс болғандар]] [[Санат:Франция философтары]] [[Санат:XX ғасыр философтары]] [[Санат:Франция социалистері]] [[Санат:Аударматанушылар]] fizlkbno8ugnfn0nx66whwx6rimbipr Ұшақ тасығыш 0 76500 3606219 3440515 2026-05-18T08:02:32Z Aldogarov 95591 /* Қазіргі уақытта қызмет көрсететін үшақ тасығыш тізімі */ 3606219 wikitext text/x-wiki [[Сурет:World Navy Aircraft carries in scale.png|нобай|350x350 нүкте|Әлем мемлекеттерінің заманауи ұшақ тасығыштары]] '''Ұшақ тасығыш''' — [[ұшақ]]тарды, тікұшақтарды қондырып алып жүретін аса қуатты, ірі соғыс кемесі, авиацияның жылжымалы базасы. Ол ұзақ мерзім бойы мұхит пен теңіз кеңістіктерінде еркін жүзіп жүре алады, әрі ұрыс жүргізуге арналған. Ол өзіндегі ұшақтардың ұшып шығуын, қайта келіп қонуын қамтамасыз ете алады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref> Қазіргі заманда оларды соққы беретін, сүңгуір қайыққа қарсы және атом ұшақ тасығыштары деп бірнеше түрге бөледі. Ұшақ тасығыш бортында ядролық оқ-дәрінің көптеген түрі сақталады. Ұшақ тасығыштар 1-дүние жүзілік соғыста (1914–1918) қолданылды. 2-дүние жүзілік соғыста (1939–1945) ол АҚШ, Жапония, Ұлыбритания флоттарының соққы беретін басты күші болды. Ракета қаруы дамып отырған қазіргі жағдайда ұшақ тасығыш өзінің маңызын жойып келеді, алайда оны америкалық мамандары әзір қарулы күш құрамынан шығаруға болмайды деп есептейді. Алайда қазіргі таңда кемеге қарсы қолданылатын '''Циркон''' зымырандарының шығуына байланысты бұл кемелерді қорғау үшін көп қаржы жұмсалуда. Қазіргі кезде әлемде осы санаттағы 47 кеме бар. Оның ішінде 11 кеме АҚШ-қа тиесілі, екі-екіден Үндістанға, Ұлыбританияға, Қытайға, біреуі Ресейге және Францияға, қалғаны басқа елдерге тиесілі. [[Қазақстан Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерінде]] авиатасығыш қолданыста жоқ.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Ұшақ тасығыштың түрлері == * '''Супер ұшақ тасығыш''' — 50 000–100 000 тонна ығыстырылған және қазіргі уақытта әрдайым дерлік атомдық установкасы бар ірі ұшақ тасығыш атауы. Осы қатарға АҚШтың ұшақ тасығыштары жатады. * '''Орташа ұшақ тасығыш''' — Бұл ығыстырғышы 30 000–50 000 ұшақ тасығыштарыдың атауы. Осы қатарға [[Ресей]], [[Франция]], [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Италия]] ұшақ тасығыштары жатады. * '''Жеңіл ұшақ тасығыш''' — Бұл ығыстырғышы 10 000–30 000 ұшақ тасығыштарыдың атауы. Осы қатарға [[Тайланд]] ұшақ тасығышы жатады. == Ұшақ тасығыш тізімі == === Қазіргі уақытта қызмет көрсететін үшақ тасығыш тізімі === {| class="wide sortable" |- ! '''Тақта нөмірі''' ! '''Название''' ! '''Мемлекет''' ! '''Қызметте''' ! '''Қосымша ақпарат''' |- |CVN-68 |«[[USS Nimitz (CVN-68)|Нимиц]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |03.05.1975 | |- |CVN-69 |«[[USS Dwight D. Eisenhower (CVN-69)|Дуайт Эйзенхауэр]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |18.10.1977 | |- |CVN-70 |«[[USS Carl Vinson (CVN-70)|Карл Винсон]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |13.05.1982 | |- |CVN-71 |«[[USS Theodore Roosevelt (CVN-71)|Теодор Рузвельт]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |25.10.1986 | |- |CVN-72 |«[[USS Abraham Lincoln (CVN-72)|Авраам Линкольн]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |11.11.1989 | |- |CVN-73 |«[[USS George Washington (CVN-73)|Джордж Вашингтон]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |04.06.1992 | |- |CVN-74 |«[[USS John C. Stennis (CVN-74)|Джон Стеннис]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |09.12.1995 | |- |CVN-75 |«[[USS Harry S. Truman (CVN-75)|Гарри Трумэн]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |25.07.1998 | |- |CVN-76 |«[[USS Ronald Reagan (CVN-76)|Рональд Рейган]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |12.07.2003 | |- |CVN-77 |«[[USS George H. W. Bush (CVN-77)|Джордж Буш]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |10.01.2009 | |- |CVN-78 |«[[USS Gerald R. Ford (CVN-78)|Джеральд Форд]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |31.05.2017 | |- |CV-16 |«[[Ляонин (Ұшақ тасығыш)|Ляонин]]» |{{Байрақ|Қытай}} |25.09.2012 | |- |CV-17 |«[[Шаньдун (Ұшақ тасығыш)|Шаньдун]]» |{{Байрақ|Қытай}} |17.12.2019<ref>{{Cite web|title=Қытай өзі құрастырған ұшақ тасығышты қарулар қатарына қосты|date=18 желтоқсан 2019 жыл |url=https://www.azattyq.org/a/30331418.html}}</ref> | |- |CV-18 |«[[Фуцзянь (Ұшақ тасығыш)|Фуцзянь]]» |{{Байрақ|Қытай}} |05.11.2025 | |- |R08 |«[[HMS Queen Elizabeth (R08)|Куин Элизабет]]» |{{Байрақ|Ұлыбритания}} |07.12.2017 | |- |R09 |«[[HMS Prince of Wales (CVF)|Прнц Уэльс]]» |{{Байрақ|Ұлыбритания}} |10.12.2019 | |- |R31 |«[[Викрамадитья (Ұшақ тасығыш)|Викрамадитья]]» |{{Байрақ|Үндістан}} |16.11.2013 | |- |IAC-1 |«[[INS Vikrant|Викрант]]» |{{Байрақ|Үндістан}}<ref>{{Cite web|title=Ең үлкен әскери кеме INS «Vikrant» 2 қыркүйекте пайдалануға беріледі|url=https://www.psuconnect.in/kk/psu-news/ins-vikrant-to-be-commissioned-on-september-2}}</ref> |28.07.2022 |- |550 |«[[Кавур (Ұшақ тасығыш)|Кавур]]» |{{Байрақ|Италия}} |27.03.2007 | |- |R91 |«[[Шарль де Голль (Ұшақ тасығыш)|Шарль де Голль]]» |{{Байрақ|Франция}} |18.05.2001 | |- |C110-4 |«[[Шахид Багери]]» |{{Байрақ|Иран}} |05.02.2025 | |- |911 |«[[Чакри Нарубет (Ұшақ тасығыш)|Чакри Нарубет]]» |{{Байрақ|Тайланд}} |27.03.1997 | |- |} === Құрылыс, қайта құру немесе сынау процесінде === {| class="wide sortable" |- ! '''Тақта нөмірі''' ! '''Название''' ! '''Мемлекет''' ! '''Қызметте''' ! '''Қосымша ақпарат''' |- |CVN-79 |«[[USS John F. Kennedy (CVN-79)|Джон Ф. Кеннеди]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |~2025 |- |CVN-80 |«[[USS Enterprise (CVN-80)|Энтерпрайз]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |~2027 | |- |CV-18 |«[[Фуцзянь (авианосец)|Фуцзянь]]» |{{Байрақ|Қытай}}<ref>{{Cite web|title=Қытай үшінші әуе кемесін ұшырды! «Фуцзянь кемесі» деп атаңыз!|date=30 наурыз 2023 жыл |url=https://www.jszsrigging.com/kk/china-launches-third-aircraft-carrier-name-fujian-ship/}}</ref> |? | |- |063 |«[[Адмирал флотын Кеңес Одағының Кузнецов]]» |{{Байрақ|Ресей}} <ref>{{Cite web|title=ТАВКР «Адмирал Кузнецов»: құрылысы және болашағы|date=1 қантар 2025 жыл |url=https://kk.fashionrebelsbook.com/17332416-tavkr-admiral-kuznetsov-construction-and-prospects}}</ref> |~2025 | |- | |«[[MUGEM]]» |{{Байрақ|Түркия}} |? | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әскери-теңіз флоты]] [[Санат:Кемелер]] [[Санат:Әскери кемелер]] rs77kzho0k80uh2zw1tjdzjcrcy3gf1 3606220 3606219 2026-05-18T08:04:21Z Aldogarov 95591 /* Құрылыс, қайта құру немесе сынау процесінде */ 3606220 wikitext text/x-wiki [[Сурет:World Navy Aircraft carries in scale.png|нобай|350x350 нүкте|Әлем мемлекеттерінің заманауи ұшақ тасығыштары]] '''Ұшақ тасығыш''' — [[ұшақ]]тарды, тікұшақтарды қондырып алып жүретін аса қуатты, ірі соғыс кемесі, авиацияның жылжымалы базасы. Ол ұзақ мерзім бойы мұхит пен теңіз кеңістіктерінде еркін жүзіп жүре алады, әрі ұрыс жүргізуге арналған. Ол өзіндегі ұшақтардың ұшып шығуын, қайта келіп қонуын қамтамасыз ете алады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref> Қазіргі заманда оларды соққы беретін, сүңгуір қайыққа қарсы және атом ұшақ тасығыштары деп бірнеше түрге бөледі. Ұшақ тасығыш бортында ядролық оқ-дәрінің көптеген түрі сақталады. Ұшақ тасығыштар 1-дүние жүзілік соғыста (1914–1918) қолданылды. 2-дүние жүзілік соғыста (1939–1945) ол АҚШ, Жапония, Ұлыбритания флоттарының соққы беретін басты күші болды. Ракета қаруы дамып отырған қазіргі жағдайда ұшақ тасығыш өзінің маңызын жойып келеді, алайда оны америкалық мамандары әзір қарулы күш құрамынан шығаруға болмайды деп есептейді. Алайда қазіргі таңда кемеге қарсы қолданылатын '''Циркон''' зымырандарының шығуына байланысты бұл кемелерді қорғау үшін көп қаржы жұмсалуда. Қазіргі кезде әлемде осы санаттағы 47 кеме бар. Оның ішінде 11 кеме АҚШ-қа тиесілі, екі-екіден Үндістанға, Ұлыбританияға, Қытайға, біреуі Ресейге және Францияға, қалғаны басқа елдерге тиесілі. [[Қазақстан Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерінде]] авиатасығыш қолданыста жоқ.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Ұшақ тасығыштың түрлері == * '''Супер ұшақ тасығыш''' — 50 000–100 000 тонна ығыстырылған және қазіргі уақытта әрдайым дерлік атомдық установкасы бар ірі ұшақ тасығыш атауы. Осы қатарға АҚШтың ұшақ тасығыштары жатады. * '''Орташа ұшақ тасығыш''' — Бұл ығыстырғышы 30 000–50 000 ұшақ тасығыштарыдың атауы. Осы қатарға [[Ресей]], [[Франция]], [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Италия]] ұшақ тасығыштары жатады. * '''Жеңіл ұшақ тасығыш''' — Бұл ығыстырғышы 10 000–30 000 ұшақ тасығыштарыдың атауы. Осы қатарға [[Тайланд]] ұшақ тасығышы жатады. == Ұшақ тасығыш тізімі == === Қазіргі уақытта қызмет көрсететін үшақ тасығыш тізімі === {| class="wide sortable" |- ! '''Тақта нөмірі''' ! '''Название''' ! '''Мемлекет''' ! '''Қызметте''' ! '''Қосымша ақпарат''' |- |CVN-68 |«[[USS Nimitz (CVN-68)|Нимиц]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |03.05.1975 | |- |CVN-69 |«[[USS Dwight D. Eisenhower (CVN-69)|Дуайт Эйзенхауэр]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |18.10.1977 | |- |CVN-70 |«[[USS Carl Vinson (CVN-70)|Карл Винсон]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |13.05.1982 | |- |CVN-71 |«[[USS Theodore Roosevelt (CVN-71)|Теодор Рузвельт]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |25.10.1986 | |- |CVN-72 |«[[USS Abraham Lincoln (CVN-72)|Авраам Линкольн]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |11.11.1989 | |- |CVN-73 |«[[USS George Washington (CVN-73)|Джордж Вашингтон]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |04.06.1992 | |- |CVN-74 |«[[USS John C. Stennis (CVN-74)|Джон Стеннис]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |09.12.1995 | |- |CVN-75 |«[[USS Harry S. Truman (CVN-75)|Гарри Трумэн]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |25.07.1998 | |- |CVN-76 |«[[USS Ronald Reagan (CVN-76)|Рональд Рейган]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |12.07.2003 | |- |CVN-77 |«[[USS George H. W. Bush (CVN-77)|Джордж Буш]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |10.01.2009 | |- |CVN-78 |«[[USS Gerald R. Ford (CVN-78)|Джеральд Форд]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |31.05.2017 | |- |CV-16 |«[[Ляонин (Ұшақ тасығыш)|Ляонин]]» |{{Байрақ|Қытай}} |25.09.2012 | |- |CV-17 |«[[Шаньдун (Ұшақ тасығыш)|Шаньдун]]» |{{Байрақ|Қытай}} |17.12.2019<ref>{{Cite web|title=Қытай өзі құрастырған ұшақ тасығышты қарулар қатарына қосты|date=18 желтоқсан 2019 жыл |url=https://www.azattyq.org/a/30331418.html}}</ref> | |- |CV-18 |«[[Фуцзянь (Ұшақ тасығыш)|Фуцзянь]]» |{{Байрақ|Қытай}} |05.11.2025 | |- |R08 |«[[HMS Queen Elizabeth (R08)|Куин Элизабет]]» |{{Байрақ|Ұлыбритания}} |07.12.2017 | |- |R09 |«[[HMS Prince of Wales (CVF)|Прнц Уэльс]]» |{{Байрақ|Ұлыбритания}} |10.12.2019 | |- |R31 |«[[Викрамадитья (Ұшақ тасығыш)|Викрамадитья]]» |{{Байрақ|Үндістан}} |16.11.2013 | |- |IAC-1 |«[[INS Vikrant|Викрант]]» |{{Байрақ|Үндістан}}<ref>{{Cite web|title=Ең үлкен әскери кеме INS «Vikrant» 2 қыркүйекте пайдалануға беріледі|url=https://www.psuconnect.in/kk/psu-news/ins-vikrant-to-be-commissioned-on-september-2}}</ref> |28.07.2022 |- |550 |«[[Кавур (Ұшақ тасығыш)|Кавур]]» |{{Байрақ|Италия}} |27.03.2007 | |- |R91 |«[[Шарль де Голль (Ұшақ тасығыш)|Шарль де Голль]]» |{{Байрақ|Франция}} |18.05.2001 | |- |C110-4 |«[[Шахид Багери]]» |{{Байрақ|Иран}} |05.02.2025 | |- |911 |«[[Чакри Нарубет (Ұшақ тасығыш)|Чакри Нарубет]]» |{{Байрақ|Тайланд}} |27.03.1997 | |- |} === Құрылыс, қайта құру немесе сынау процесінде === {| class="wide sortable" |- ! '''Тақта нөмірі''' ! '''Название''' ! '''Мемлекет''' ! '''Қызметте''' ! '''Қосымша ақпарат''' |- |CVN-79 |«[[USS John F. Kennedy (CVN-79)|Джон Ф. Кеннеди]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |? |- |CVN-80 |«[[USS Enterprise (CVN-80)|Энтерпрайз]]» |{{Байрақ|АҚШ}} |~2027 | |- |CV-19 | |{{Байрақ|Қытай}} |? | |- |063 |«[[Адмирал флотын Кеңес Одағының Кузнецов]]» |{{Байрақ|Ресей}} <ref>{{Cite web|title=ТАВКР «Адмирал Кузнецов»: құрылысы және болашағы|date=1 қантар 2025 жыл |url=https://kk.fashionrebelsbook.com/17332416-tavkr-admiral-kuznetsov-construction-and-prospects}}</ref> |? | |- | |«[[MUGEM]]» |{{Байрақ|Түркия}} |? | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әскери-теңіз флоты]] [[Санат:Кемелер]] [[Санат:Әскери кемелер]] jdau4nangehyym02qgg35x3jd8mkqjf Қазақ-жоңғар соғыстары 0 98386 3605980 3592380 2026-05-17T13:34:38Z ~2026-25114-32 180380 Таблицаны жөндедім 3605980 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы |бөлім = |сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg |сурет атауы = Қазақстан және жоңғарлар, 1750 жыл |дата = 1635–1755 |орын = |себеп = |нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Атыгаев|2023|с=144}} |өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады. |қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Қазақ жүздері]]<br>[[Бұқар хандығы]] |қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]]<br>[[Хошоут хандығы]]<br>[[Қалмақ хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Жәңгір хан]] {{KIA}} 1652 дейін <br> [[Батыр хан]] 1680 дейін <br> [[Тәуке хан]] 1718 дейін <br> [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін <br> [[Абылай хан]] {{#}} <br> [[Сәмеке хан]] 1734 дейін <br>[[Әбілмәмбет хан]] <br> [[Қабанбай батыр]] <br> [[Қайып хан]] 1718 дейін |командир2 = [[Батыр қонтайшы]] <br>[[Қалдан Бошоқты]]<br>[[Сыбан Раптан]]<br>[[Қалдан Серен]]<br>[[Галдама]]<br>[[Аюке хан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде) |күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде) |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы. ==Тарихы== XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты. 1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды. 16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.) Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды. == 17-ші ғасырдың екінші жартысы == XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді. XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді. 1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді. 1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды. == XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы == XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады. 1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды. Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады. 1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады. 1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады. Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27]. Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған. 1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды. 1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді. 1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді. Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты. Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады. 1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. «Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген. Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті. жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген. 1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған». А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті. 1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті. Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді. Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған. Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары. Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады. 1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады. Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді. Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды. 1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды. 1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды. 1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді. Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын. Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. == Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) == XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз. Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді. XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы. "Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады. Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді. Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады. Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Әдебиет== * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации |тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 296 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = |тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 456 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-798-64-8 |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Кадырбаев А. Ш. |бөлімі = |тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Калмыцкого университета |орны = |баспасы = |жыл = 2023 |томы = |беттері = 6-16 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Кадырбаев }} * {{кітап |авторы = Кушкумбаев А. К. |бөлімі = |тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2001 |томы = |беттері = 182 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-441-44-8 |тиражы = |ref=Kushkumbayev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Евразии |орны = |баспасы = |жыл = 2000 |томы = |беттері = 22-43 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Moiseev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |уикитека = |жауапты = |басылым = Гылым |орны = Алматы |баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР |жыл = 1991 |томы = |беттері = 238 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Моисеев }} *{{кітап |авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая) |шынайы атауы = |сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |уикитека = |жауапты = |басылым = Наука |орны = Алматы |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР |жыл = 1988 |томы = |беттері = 144 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Сулейменов, Моисеев }} ==Дереккөздер== {{reflist}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] lrbpqz1t51tylj37nk6wm81g054638a 3605981 3605980 2026-05-17T13:36:31Z ~2026-25114-32 180380 3605981 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы |бөлім = |сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg |сурет атауы = Қазақстан және жоңғарлар, 1750 жыл |дата = 1635–1755 |орын = |себеп = |нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Атыгаев|2023|с=144}} |өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады. |қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Қазақ жүздері]]<br>[[Бұқар хандығы]] |қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]]<br>[[Хошоут хандығы]]<br>[[Қалмақ хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Жәңгір хан]] {{KIA}} 1652 дейін <br> [[Батыр хан]] 1680 дейін <br> [[Тәуке хан]] 1718 дейін <br> [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін <br> [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} <br> [[Сәмеке хан]] 1734 дейін <br>[[Әбілмәмбет хан]] <br> [[Қабанбай батыр]] <br> [[Қайып хан]] 1718 дейін |командир2 = [[Батыр қонтайшы]] <br>[[Қалдан Бошоқты]]<br>[[Сыбан Раптан]]<br>[[Қалдан Серен]]<br>[[Галдама]]<br>[[Аюке хан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде) |күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде) |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы. ==Тарихы== XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты. 1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды. 16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.) Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды. == 17-ші ғасырдың екінші жартысы == XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді. XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді. 1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді. 1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды. == XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы == XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады. 1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды. Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады. 1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады. 1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады. Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27]. Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған. 1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды. 1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді. 1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді. Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты. Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады. 1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. «Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген. Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті. жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген. 1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған». А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті. 1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті. Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді. Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған. Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары. Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады. 1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады. Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді. Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды. 1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды. 1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды. 1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді. Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын. Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. == Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) == XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз. Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді. XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы. "Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады. Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді. Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады. Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Әдебиет== * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации |тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 296 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = |тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 456 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-798-64-8 |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Кадырбаев А. Ш. |бөлімі = |тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Калмыцкого университета |орны = |баспасы = |жыл = 2023 |томы = |беттері = 6-16 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Кадырбаев }} * {{кітап |авторы = Кушкумбаев А. К. |бөлімі = |тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2001 |томы = |беттері = 182 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-441-44-8 |тиражы = |ref=Kushkumbayev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Евразии |орны = |баспасы = |жыл = 2000 |томы = |беттері = 22-43 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Moiseev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |уикитека = |жауапты = |басылым = Гылым |орны = Алматы |баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР |жыл = 1991 |томы = |беттері = 238 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Моисеев }} *{{кітап |авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая) |шынайы атауы = |сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |уикитека = |жауапты = |басылым = Наука |орны = Алматы |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР |жыл = 1988 |томы = |беттері = 144 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Сулейменов, Моисеев }} ==Дереккөздер== {{reflist}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] nsd7gv0ie4gom5a0asdiyhevt5ew2qg 3605982 3605981 2026-05-17T13:39:16Z ~2026-25114-32 180380 3605982 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы |бөлім = |сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg |сурет атауы = Қазақстан және жоңғарлар, 1750 жыл |дата = 1635–1755 |орын = |себеп = |нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Атыгаев|2023|с=144}} |өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады. |қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Қазақ жүздері]]<br>[[Бұқар хандығы]] |қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]]<br>[[Хошоут хандығы]]<br>[[Қалмақ хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Жәңгір хан]] {{KIA}} 1652 дейін <br> [[Батыр хан]] 1680 дейін <br> [[Тәуке хан]] 1718 дейін <br> [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін <br> [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} <br> [[Сәмеке хан]] 1734 дейін <br>[[Әбілмәмбет хан]] <br> [[Қабанбай батыр]] <br> [[Қайып хан]] 1718 дейін |командир2 = [[Батыр қонтайшы]] <br>[[Қалдан Бошоқты]]<br>[[Сыбан Раптан]]<br>[[Қалдан Серен]]<br>[[Сыбан Доржы]]<br>[[Лама Доржы]]<br>[[Галдама]]<br>[[Аюке хан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде) |күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде) |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы. ==Тарихы== XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты. 1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды. 16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.) Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды. == 17-ші ғасырдың екінші жартысы == XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді. XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді. 1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді. 1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды. == XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы == XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады. 1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды. Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады. 1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады. 1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады. Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27]. Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған. 1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды. 1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді. 1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді. Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты. Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады. 1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. «Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген. Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті. жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген. 1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған». А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті. 1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті. Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді. Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған. Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары. Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады. 1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады. Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді. Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды. 1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды. 1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды. 1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді. Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын. Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. == Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) == XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз. Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді. XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы. "Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады. Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді. Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады. Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Әдебиет== * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации |тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 296 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = |тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 456 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-798-64-8 |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Кадырбаев А. Ш. |бөлімі = |тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Калмыцкого университета |орны = |баспасы = |жыл = 2023 |томы = |беттері = 6-16 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Кадырбаев }} * {{кітап |авторы = Кушкумбаев А. К. |бөлімі = |тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2001 |томы = |беттері = 182 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-441-44-8 |тиражы = |ref=Kushkumbayev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Евразии |орны = |баспасы = |жыл = 2000 |томы = |беттері = 22-43 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Moiseev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |уикитека = |жауапты = |басылым = Гылым |орны = Алматы |баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР |жыл = 1991 |томы = |беттері = 238 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Моисеев }} *{{кітап |авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая) |шынайы атауы = |сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |уикитека = |жауапты = |басылым = Наука |орны = Алматы |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР |жыл = 1988 |томы = |беттері = 144 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Сулейменов, Моисеев }} ==Дереккөздер== {{reflist}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] suyf1ms6er86tobdgabfhunit3kd0ra 3605985 3605982 2026-05-17T13:55:51Z ~2026-25114-32 180380 3605985 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы |бөлім = |сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg |сурет атауы = Қазақстан және жоңғарлар, 1750 жыл |дата = 1635–1755 |орын = |себеп = |нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Атыгаев|2023|с=144}} |өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады. |қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Қазақ жүздері]]<br>[[Бұқар хандығы]] |қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]]<br>[[Хошоут хандығы]]<br>[[Қалмақ хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Жәңгір хан]] {{KIA}} 1652 дейін <br> [[Батыр хан]] 1680 дейін <br> [[Тәуке хан]] 1718 дейін <br> [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін <br> [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} <br> [[Сәмеке хан]] 1734 дейін <br>[[Әбілмәмбет хан]] <br> [[Қабанбай батыр]] <br> [[Қайып хан]] 1718 дейін |командир2 = [[Батыр қонтайшы]] <br>[[Қалдан Бошоқты]]<br>[[Сыбан Раптан]]<br>[[Қалдан Серен]]<br>[[Сыбан Доржы]]<br>[[Лама Доржы]]<br>[[Галдама]]<br>[[Аюке хан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде) |күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде) |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы. ==Тарихы== XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты. 1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды. 16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.) Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды. == 17-ші ғасырдың екінші жартысы == [[Жоңғар хандығы]] 1635 жылы пайда болған соң, бірден қазақтармен соғыс басталды. Оның бірінші шайқасында жоңғарлар жеңіліс табады. Ал екінші шайқаста қазақтарды жеңіп, [[Жәңгір ханды]] тұтқынға алады. Тұтқында [[Жәңгір]] [[Күнделен тайшымен]] таңысып, тығыз қарым-қатынас орнатады. [[Күнделеннен]] [[Батыр Қонтайшы]] [[Жетісуға]] 50,000 әскермен кіріп келетінін біліп, қашады. 1643 жылы [[Ор]] өзенінің жағында 50,000 [[жоңгар]] әскерін 600 [[қазақ]] әскері мылтықтардан атқыла бастайды, содан соң [[жоңғар]] әсерінің тылында 20,000 [[өзбек]] әскері пайда болады. Женіліс табатының түсініп, [[Батыр Қонтайшы]] шайқастан қашып кетеді. [[Орбұлақ шайқасы]] үшін [[Жәңгір ханға]] кек беру үшін, [[Батыр Қонтайшы]] 1644-1647 жылдар аралығында [[Қазақ Хандығына]] жорықтар жасап, тұтқынға [[Жәңгірдің]] отбасын алады. Ал 1652 жылы [[қысқы Айдахар жорығында]] [[ойрат]] әскері [[Түркістанға жетіп]], [[жекпе-жекте]] 17 жасты [[Галдама батыр]] [[Жәңгір ханды]] өлтіреді. Бірақ, 1655 жылы [[Жетісудың]] шығыс жағы [[қазақтарға]] оралады. XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді. XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді. 1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді. 1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды. == XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы == XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады. 1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды. Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады. 1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады. 1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады. Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27]. Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған. 1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды. 1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді. 1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді. Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты. Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады. 1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. «Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген. Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті. жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген. 1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған». А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті. 1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті. Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді. Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған. Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары. Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады. 1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады. Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді. Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды. 1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды. 1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды. 1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді. Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын. Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. == Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) == XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз. Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді. XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы. "Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады. Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді. Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады. Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Әдебиет== * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации |тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 296 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = |тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 456 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-798-64-8 |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Кадырбаев А. Ш. |бөлімі = |тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Калмыцкого университета |орны = |баспасы = |жыл = 2023 |томы = |беттері = 6-16 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Кадырбаев }} * {{кітап |авторы = Кушкумбаев А. К. |бөлімі = |тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2001 |томы = |беттері = 182 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-441-44-8 |тиражы = |ref=Kushkumbayev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Евразии |орны = |баспасы = |жыл = 2000 |томы = |беттері = 22-43 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Moiseev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |уикитека = |жауапты = |басылым = Гылым |орны = Алматы |баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР |жыл = 1991 |томы = |беттері = 238 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Моисеев }} *{{кітап |авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая) |шынайы атауы = |сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |уикитека = |жауапты = |басылым = Наука |орны = Алматы |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР |жыл = 1988 |томы = |беттері = 144 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Сулейменов, Моисеев }} ==Дереккөздер== {{reflist}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] 0k07xp3f26irbl7vb09brjtg2ivhw0b 3605997 3605985 2026-05-17T14:12:10Z ~2026-25114-32 180380 3605997 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы |бөлім = |сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg |сурет атауы = Орта Азия, 1750 жыл |дата = 1635–1758 |орын = |себеп = |нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Атыгаев|2023|с=144}} |өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады. |қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Қазақ жүздері]]<br>[[Бұқар хандығы]] |қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]]<br>[[Хошоут хандығы]]<br>[[Қалмақ хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Жәңгір хан]] {{Белгілер|†}} 1652 дейін <br> [[Батыр хан]] 1680 дейін <br> [[Тәуке хан]] 1718 дейін <br> [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін <br> [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} <br> [[Сәмеке хан]] 1734 дейін <br>[[Әбілмәмбет хан]] <br> [[Қабанбай батыр]] <br> [[Қайып хан]] 1718 дейін |командир2 = [[Батыр қонтайшы]] <br>[[Қалдан Бошоқты]]<br>[[Сыбан Раптан]]<br>[[Қалдан Серен]]<br>[[Сыбан Доржы]]<br>[[Лама Доржы]] {{Белгілер|†}} <br>[[Галдама]]<br>[[Аюке хан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде) |күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде) |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы. ==Тарихы== XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты. 1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды. 16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.) Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды. == 17-ші ғасырдың екінші жартысы == [[Жоңғар хандығы]] 1635 жылы пайда болған соң, бірден қазақтармен соғыс басталды. Оның бірінші шайқасында жоңғарлар жеңіліс табады. Ал екінші шайқаста қазақтарды жеңіп, [[Жәңгір ханды]] тұтқынға алады. Тұтқында [[Жәңгір]] [[Күнделен тайшымен]] таңысып, тығыз қарым-қатынас орнатады. [[Күнделеннен]] [[Батыр Қонтайшы]] [[Жетісуға]] 50,000 әскермен кіріп келетінін біліп, қашады. 1643 жылы [[Ор]] өзенінің жағында 50,000 [[жоңгар]] әскерін 600 [[қазақ]] әскері мылтықтардан атқыла бастайды, содан соң [[жоңғар]] әсерінің тылында 20,000 [[өзбек]] әскері пайда болады. Женіліс табатының түсініп, [[Батыр Қонтайшы]] шайқастан қашып кетеді. [[Орбұлақ шайқасы]] үшін [[Жәңгір ханға]] кек беру үшін, [[Батыр Қонтайшы]] 1644-1647 жылдар аралығында [[Қазақ Хандығына]] жорықтар жасап, тұтқынға [[Жәңгірдің]] отбасын алады. Ал 1652 жылы [[қысқы Айдахар жорығында]] [[ойрат]] әскері [[Түркістанға жетіп]], [[жекпе-жекте]] 17 жасты [[Галдама батыр]] [[Жәңгір ханды]] өлтіреді. Бірақ, 1655 жылы [[Жетісудың]] шығыс жағы [[қазақтарға]] оралады. XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді. XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді. 1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді. 1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды. == XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы == XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады. 1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды. Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады. 1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады. 1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады. Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27]. Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған. 1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды. 1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді. 1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді. Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты. Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады. 1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. «Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген. Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті. жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген. 1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған». А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті. 1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті. Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді. Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған. Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары. Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады. 1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады. Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді. Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды. 1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды. 1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды. 1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді. Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын. Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. == Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) == XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз. Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді. XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы. "Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады. Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді. Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады. Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Әдебиет== * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации |тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 296 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = |тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 456 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-798-64-8 |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Кадырбаев А. Ш. |бөлімі = |тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Калмыцкого университета |орны = |баспасы = |жыл = 2023 |томы = |беттері = 6-16 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Кадырбаев }} * {{кітап |авторы = Кушкумбаев А. К. |бөлімі = |тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2001 |томы = |беттері = 182 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-441-44-8 |тиражы = |ref=Kushkumbayev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Евразии |орны = |баспасы = |жыл = 2000 |томы = |беттері = 22-43 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Moiseev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |уикитека = |жауапты = |басылым = Гылым |орны = Алматы |баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР |жыл = 1991 |томы = |беттері = 238 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Моисеев }} *{{кітап |авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая) |шынайы атауы = |сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |уикитека = |жауапты = |басылым = Наука |орны = Алматы |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР |жыл = 1988 |томы = |беттері = 144 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Сулейменов, Моисеев }} ==Дереккөздер== {{reflist}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] lthzqm8ydu0fd57oga9zxt2uo9uhtm1 3606255 3605997 2026-05-18T10:24:52Z ~2026-25114-32 180380 3606255 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Қазақ-жоңғар соғысы |бөлім = |сурет = Zunghar Khanate at 1750.jpg |сурет атауы = Орта Азия, 1750 жыл |дата = 1635–1758 |орын = |себеп = |нәтиже = Қазақтардың жеңісі {{sfn|Atygaev|2023|p=144}} |өзгерістер =Жоңғар хандығы [[Цин империясы]]ның құрамына енді, жүздер Ресей бодандығын қабылдады. |қарсылас1 = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Қазақ жүздері]]<br>[[Бұқар хандығы]] |қарсылас2 = [[Жоңғар хандығы]]<br>[[Хошоут хандығы]]<br>[[Қалмақ хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Жәңгір хан]] {{Белгілер|†}} 1652 дейін <br> [[Батыр хан]] 1680 дейін <br> [[Тәуке хан]] 1718 дейін <br> [[Әбілқайыр хан]] 1748 дейін <br> [[Абылай хан]] {{Белгілер|#}} <br> [[Сәмеке хан]] 1734 дейін <br>[[Әбілмәмбет хан]] <br> [[Қабанбай батыр]] <br> [[Қайып хан]] 1718 дейін |командир2 = [[Батыр қонтайшы]] <br>[[Қалдан Бошоқты]]<br>[[Сыбан Раптан]]<br>[[Қалдан Серен]]<br>[[Сыбан Доржы]]<br>[[Лама Доржы]] {{Белгілер|†}} <br>[[Галдама]]<br>[[Аюке хан]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 =600 ден ([[Орбұлақ шайқасы]]нда) 80 мыңға дейін ([[Тәуке хан]] билік кезінде) |күштер2 =1000 нан ([[Аягөз шайқасы]]нда) 70 мыңға дейін ([[Қалдан Серен]] билік кезінде) |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Қазақ-жоңғар соғысы''' (1643–1759 жылдар аралығында) — [[Қазақ хандығы]] мен [[Жоңғар хандығы]]ның арасындағы [[XVII ғасыр]]дың 40-шы жылдарынан [[XVIII ғасыр]]дың ортасына дейін созылған қарулы қақтығыстардың сериясы. ==Тарихы== XV ғасырдың ортасында Өзбек хандығының жеріне бірнеше рет жорық жасап, ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 1457 жылы Үш-Темұртайшы басқарған Әбілқайыр мен ойрат әскерлерінің Сығнақ маңында шайқасы болды. Ұзақ сағатқа созылған шайқас Әбілқайыр ханның жеңілуімен аяқталды, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болып, Сығнақ қабырғаларының артына тығылады. Ойраттар Ташкент, Түркістан, Шахрухия қалаларын тонап, қиратты. 1460 жылы Әбілқайыр хан ойраттардан жеңіліс тауып, әлсіреген кезеңде Әбілқайыр ханның қатал саясатына наразы Шыңғыстар Жәнібек пен Керей өз қол астындағылармен шығысқа Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударып, өз мемлекетін құрды. Қазақ хандығы. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін өзбек-казактар ​​деп атай бастады («еркін өзбектер», түркіден «казак» еркін дегенді білдіреді). Кейінірек тек «казак», «казактар» деп аталды. 16 ғасырдың аяғында Тәуекел хан ойраттардың жорықтарын тойтарып, олардың руларының бір бөлігін бағындырды. Бірақ қазақ хандығының ішкі алауыздықтан әлсіреуі 17 ғасырда ойрат тайпаларының (ойраттардың батыс бөлігі) «сол қанаты» құрған жаңа мемлекет – Жоңғар хандығының позицияларының күшеюіне әкелді.) Қазақ пен жоңғар хандықтарының арасындағы алғашқы қақтығыстар жаңа мемлекет пайда болғаннан кейін бірден 1635 жылы басталды. == 17-ші ғасырдың екінші жартысы == [[Жоңғар хандығы]] 1635 жылы пайда болған соң, бірден қазақтармен соғыс басталды. Оның бірінші шайқасында жоңғарлар жеңіліс табады. Ал екінші шайқаста қазақтарды жеңіп, [[Жәңгір ханды]] тұтқынға алады. Тұтқында [[Жәңгір]] [[Күнделен тайшымен]] таңысып, тығыз қарым-қатынас орнатады. [[Күнделеннен]] [[Батыр Қонтайшы]] [[Жетісуға]] 50,000 әскермен кіріп келетінін біліп, қашады. 1643 жылы [[Ор]] өзенінің жағында 50,000 [[жоңгар]] әскерін 600 [[қазақ]] әскері мылтықтардан атқыла бастайды, содан соң [[жоңғар]] әсерінің тылында 20,000 [[өзбек]] әскері пайда болады. Женіліс табатының түсініп, [[Батыр Қонтайшы]] шайқастан қашып кетеді. [[Орбұлақ шайқасы]] үшін [[Жәңгір ханға]] кек беру үшін, [[Батыр Қонтайшы]] 1644-1647 жылдар аралығында [[Қазақ Хандығына]] жорықтар жасап, тұтқынға [[Жәңгірдің]] отбасын алады. Ал 1652 жылы [[қысқы Айдахар жорығында]] [[ойрат]] әскері [[Түркістанға жетіп]], [[жекпе-жекте]] 17 жасты [[Галдама батыр]] [[Жәңгір ханды]] өлтіреді. Бірақ, 1655 жылы [[Жетісудың]] шығыс жағы [[қазақтарға]] оралады. XVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы қақтығыстары көп жағдайда ойраттардың үстемдігімен аяқталып, [[қазақ]] қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз жақтарын көрсете бастады. [[Тәуке хан]]нан соң билікке келген [[Болат хан]] (1718—1729 жылдары) тұсында қазақ қоғамында феодалдық бытыраңқылық үстемдік алады. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің біраз бөлігі [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] сұлтанды ақ киізге отырғызып, хан көтереді (1718—1748 жылдары). Ташкентте [[Ұлы жүз]]дің өкілдері [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[сұлтан]]ды хан сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі [[Сәмеке]]ні хан ретінде мойындайды. Орталық биліктің әлсіреуі жаңа жоңғар басқыншылығына жол ашқан еді. XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуіне байланысты да сол жер мәселесі тұрды. Қонтайшы [[Севан Рабдан]] [[Жетісу]]ды біржола ойраттарға қалдырып, сонымен бірге [[Түркістан (қала)|Түркістан]] арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде біршама экономикалық және саяси өрлеу кезеңінде тұрды: егіншілік бұрын болмаған көлемге жетті, көрші елдермен сауда қатынасы өсті, қонтайшы [[Тибет]]ті, Шығыс Түркістан]][[ мен қырғыздардың біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген [[ойрат]]тарға орыс шебері Зеленовский мен швед офицері Ренат мылтық және зеңбірек құю ісін, оқ-дәрі жасауды жолға қойып берді. 1723 жылы жоңғар [[қалмақтар]]ының үлкен күші [[Жетісу]] арқылы [[Талас]] өңіріне, одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен [[Ташкент]]тен бір-ақ шығады. "Жұт — жеті ағайынды" дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз көктемге енді ғана іліккен Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының біразы қырғынға ұшырап, бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне айдалып, қалғаны мал-мүлкін тастап, [[Хожант]] пен [[Самарқан]]ға, Кіші жүз қазақтары [[Хиуа]] мен [[Бұхара]]ға жетіп паналайды. Демограф М. Тәтімовтің болжамы бойынша, осы қасіретті кезеңде қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы [[оқиға]]ның ізін ала қазақ жұртына келген орыс елшісі [[Тевкелев Алексей Иванович|А.И. Тевкелев]] елдің жағдайын білдіре келіп: "Қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жұрдай болып жұтады", — деп жазды. Оқиға қазақ елінің тарихына "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деген атпен енді. 1730 жылы Ұлы жүз [[Саңырақ]], Орта жүз [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Кіші жүз [[Тайлақ батыр]]лар бастаған қазақ қолдары Бұланты өзенінің бойында [[Ойраттар|ойрат]] әскерін талқан етіп жеңеді. Кейін бұл шайқас өткен жерді халық "Қалмаққырылған" атап кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1730 жылы [[Балқаш]] көлінің батыс жағындағы "Аңырақай" деген жерде жетеді. Шамамен осы мезгілде [[Қойгелді Сартұлы]], [[Тоқсанбай]], [[Мәлік]] және [[Кеген би]]лер бастаған халық көтеріліп, Түркістанға жақын маңда орналасқан қонтайшының өкілі [[Барша хан]] мен оның кеңесшісі Саңғалды өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1730 жылы [[Цин империясы]] әскерінің басқыншылығына ұшыраған ойраттар енді қайтып қазақ жеріне басып кіру мүмкіндігінен айырылады. Өз жерінен ауа көшкен қазақ елі енді атамекеніне орала бастайды. == XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы == XVIII ғасырдың басында қазақ бірлестіктері мен Цаван-Рабдан басқарған Жоңғар хандығының әскерлері Оңтүстік Қазақстанның оазистері мен сауда және қолөнер орталықтарына бақылау үшін күрес бастады. 1698 жылы 40 000 адамнан тұратын жоңғар әскері Шу мен Талас өзендері бойында көшпенді өмір сүрген Қарта Жүздің қазақ ұлыстарын жеңді. Осы науқан нәтижесінде бірнеше мың адам қаза тауып, 10 000 тұтқын алынды. Маньчжу императоры Кансиге жазған хатында Цаван-Рабдан қазақтармен соғыс ашу себептерін баяндады. Біріншіден, қазақ ханы бұрын Галдан әскерлері тұтқынға алған ұлы Тауке ханды қайтаруды талап етті. Цэван-Рабдан оны 500 сарбаздан тұратын күзетпен үйіне қайтарды, бірақ Тауке олардың барлығын өлтіріп, Уерхуде Батур-Тайзиді бағындырып, 100-ден астам Урянкхай халқын отбасыларымен бірге тұтқынға алды. Екіншіден, қазақтар Жунгар ханына тұрмысқа шыққан Айуки ханның қызының керуеніне шабуыл жасады. Үшіншіден, Ресейден оралған Цеван-Рабданның саудагерлері қазақтар тарапынан тонауға ұшырады. 1702 жылы қазақтар 1698 жылғы шабуылға жауап ретінде Жоңғарияға қарсы шапқыншылық жасап, бір мезгілде қалмақтар мен жоңғарларға соққы берді, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. 1703 жылы Тауке хан мен Қайып сұлтан бітімге келу үшін елші жіберді. Тараптар келісімге келгені белгісіз, бірақ кейінгі жылдары ірі қақтығыстар болмады. 1701 жылы Волға қалмақтары арасында Чақдоржап пен Санжип бір жағынан, ал олардың әкесі хан Айука екінші жағынан соғыс бастады. Ресей билігінің араласуынан кейін қақтығыс шешілді. Чакдоржап әкесімен татуласып, Еділге оралды, ал Санжип өз халқының бір бөлігімен Жоңғарияға көшіп, жергілікті бастықтың қолына қабылданып, кейін Айукаға оралды, бірақ өрт кезінде қаза тапты. Шамамен 60 000 адамнан тұратын Волга қалмақтарының келуі Жұңғария хандығының әскери күшін айтарлықтай нығайтып, бұл оқиғаларға назар аударып отырған Қытайдың да қызығушылығын оятты. 1708 жылы ойрат әскерлері тағы да Ұлы жүздің аумағына басып кірді. Шабуыл қаупі мен ықтимал жойылу қатері салдарынан қазақ халқының едәуір бөлігі туған жерлерін тастап, бекітілген Ташкентке барып паналауға мәжбүр болды. жоңғар әскерлерінің алдыңғы жасақтары Орталық Қазақстандағы Сарсу өзеніне жетті. жоңғар шапқыншылықтары қазақтарды дүрліктіріп, әйгілі қарттар мен билерді, халық батырларын және ең көрегенді Чиңгизидтерді үш жүздің әскери және адам ресурстарын біріктіруге итермеледі. Алғашқы құрылтай (көшпелі халық жиналысы) 1710 жылдың жазында Қарақұм өңірінде өтті. Құрылтай халық батыры Богенбайдың басшылығымен бүкіл қазақ әскерін құруға шешім қабылдады. Богенбай жауды кері шегінуге мәжбүрлеу жоспарын жасады. Кейін қазақтар джунгаларға бірнеше ауыр соққы берді. Бірлікке қол жеткізіліп, үйлестірілген әскери әрекеттердің арқасында 1711–1712 жылдары қазақ жасақтары джунгаларға бірнеше мәрте жеңіспен аяқтады. Ішкі қиындықтарға қарамастан, XVIII ғасырдың екінші онжылдығының басында Жоңғар хандығы сыртқы саясатын күшейтті. Цаван-Рабдан Шығыс Түркістанда билікті қалпына келтіріп, Яркенд, Турфан, Қашғар, Аксу және басқа да қалаларды бағындырды. Ол хандар мен бейлерді өз сарайына шақырып, қалаларға салық салды; кейбір аристократтарды Жунғарияға қоныстандырып, егіншілікпен айналысуға мәжбүр етті. Ресей елшісі Иван Унковскийдің айтуынша, Хунтайиджи сарайында шамамен екі мың бухаралық болған[27]. Түркістанда билікті нығайту бір-бірімен қақтығыста болған ұйғыр билеушілері арасындағы ішкі тартыстардың арқасында мүмкін болды. Бұл Цеван-Рабданға қазақтарға қысымды күшейтумен қатар Тибетке жорық жасап, Хамиді бақылауда ұстау үшін Цин империясымен дауласуға мүмкіндік берді. Замандастары джунгалардың қиын жағдайын атап көрсеткен: бір жағынан қазақтар, екінші жағынан қырғыздар қоршап алған. 1713–1714 жылдары жоңғарлар қазақтардың қолынан ауыр жеңілістерге ұшырады{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}. 1716 жылы Жұңгар хандығында болған Цин дипломаты Бао Чжу император [[Кансиге]] былай деп хабарлады: "''... Үшінші жылы қазақтар шапқыншылық жасап, көптеген шекаралық елді мекендерді түгелдей қиратты, көптеген адамды өлтірді және әйелдер мен балаларды тұтқынға алды... Өткен жылы Зайсан ханзадасы Дулер үш мың адаммен қарсы шыққанымен, жеңіліс тапты да, үлкен шығынмен оралды."{{sfn|Suleimenov, Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}. 1714 жылы хан Әбілқайыр басқаруындағы қазақтар Жоңғар хандығының шекаралық аудандарына шабуыл жасап, бұл Цеван-Рабданды Тянь-Шань қырғыздарының жерлері арқылы әскери операциялар жүргізуге итермеледі Жунгарияның оңтүстік және шығыс шекараларында қысқа мерзімді сыртқы саяси тұрақтылыққа қол жеткізген соң, Цаван-Рабдан 1716 жылы өз әскерлерін қазақ даласына жіберді. Церен-Дондук басқарған ойрат әскері қазақ милициясын жеңіп, көптеген тұтқындарды қолға түсірді. Сол жылы қазақ әскерлері Іле өзенінде хорос көшпенділеріне шабуыл жасап, лейтенант Маркел Трубниковты тұтқынға алды. 1716 жылдың қыркүйегінде-ақ Қайып ханның елшілері Тоболскке, генерал-губернатор М.П. Гагаринге келіп, джунгаларға қарсы қазақ-орыс бірлескен жорығына қатысуға дайын екендерін мәлімдеді. 1716 жылғы орыс құжаттары қазақ билеушілерінің, ең алдымен Қайып ханның, Сібірдегі орыс әкімшілігінен әскери қолдау алуға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. Сонымен бірге, орыс үкіметі қазақ хандығының қарулы күштерін жоңғарлардың кеңеюіне қарсы пайдалануға тырысты. Алайда, бұл келіссөздер іс жүзінде еш нәтиже бермеді. 1717–1718 жылдары хандар Қайып пен Әбілқайыр І Петрмен жоңғарларға қарсы одақ құруға тырысты, бұл негізінен Сібір губернаторы М. ықпалынан болды. П. Гагарин өз хаттарында Жоңғар хандығының Еуразияның көршілес аймақтарын жаулап алу жоспарларына назар аударып, билеушілерді Ресей үкіметінен қолдау сұрауға шақырды. Алайда, Ресей үкіметі жоңғар хандығына қарсы бірлескен жорық идеясын қолдамады, оны Цин империясының өсіп келе жатқан күшіне маңызды тежегіш деп санап, оны бейбіт жолмен Ресейге қосу мүмкіндігіне үміттенді. Сондықтан Санкт-Петербург қазақ хандарын тек жігерлендіретін пікірлермен шектеліп, оларға нақты әскери көмек туралы ешқандай уәде бермеді. Дегенмен, Ресейдің бас тартуы В.Я. Басин айтқандай қазақтардың саяси немесе әскери әлсіздігінен емес еді. Қазақ тайпалары Орталық Азияда елеулі әскери күш болды. Сондықтан А.И. Тевкалевтің бір есеп беруінде қазақтар «өз күштерін әлі білмейді» деп жазған. Санкт-Петербург Жунгар хандығын Цин империясына қарсы ыңғайлы буфер ретінде қарастырды, ал билеуші орта онымен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, ақырында Ресей билігіне бағындыруға үміттенген. Қазақ билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланған жоңғарлар 1717 жылы Ұлы және Орта жүз жеріне бірнеше шапқыншылық жасады. Сол жылдың күзінде Абылай мен Қайып хандардың басшылығымен 30 000 адамнан тұратын біріккен қазақ әскері жоңғарияға бет алды. Алайда, бұл науқан сәтсіз аяқталды. Аягуз өзенінде қазақ әскері тұратын жоңғар шекаралық жасағынан жеңілді. Сол жылдың соңында және келесі жылы джунгалар қазақ жузының аумағына ұйымдасқан қарсылықсыз одан әрі жылжуды жалғастырды. Екінші Ойрат-маньчжу соғысы басталғаннан кейін жоңғар шапқыншылығы әлсіреді. Қазақтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстік өңірдегі көрші жоңғар көшпенділеріне қарсы контршабуыл жасады. Нәтижесінде шамамен үш мың жоңғар тұтқынға алынды. жоңғария хандығына Ресей елшісі И.Д. Черёдов 1720 жылы «казак ордасы келіп, шамамен үш мың адамды тұтқындап, өздерімен бірге алып кетті» деп хабарлады. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Оңтүстік және Батыс Қазақстанда әскери шиеленіс күшейіп, жоңғарлармен үнемі қақтығыстар жайылымдық үшін күресті ушықтырып, сауда қатынастарын әлсіретті. Осы жағдайда қазақтар мен калмықтар, башкирлер, сондай-ақ Яик және Сібір казактары арасындағы қақтығыстар жиіледі. Ең өткір қақтығыстар Кіші жүз бен Яик казактары мен қалмақтар арасында болып, мал ұрлау мен адам ұстаумен бірге жүрді; кейбір тұтқындар кейін Хива базарларында қайта сатылды. Қазақ жасақтары сондай-ақ Волға аймағы мен Урал бойындағы башқұрт көшпенділерінің лагерьлеріне және орыс шекаралық бекіністеріне шапқыншылық жасап, бұл қарсы шабуылдарға және тұтқындарды айырбастауға әкелді. 1721 жылдың көктемінде Жунгар хандығы Цин империясының жою қаупіне ұшырады. Қолдауды қамтамасыз ету мақсатында Цеван-Рабдан Борокурган бастаған елшілікті Санкт-Петербургке жіберіп, маньчжур-қытай әскерлеріне қарсы жедел әскери көмек алмастыру шартымен Ресей билігіне бағынуды ұсынды. Алайда 1722 жылғы желтоқсанда Қанси императорының қайтыс болуынан кейін жағдай өзгерді. Оның ізбасары Юнчжэн әскерді шегінуге бұйрық беріп, бейбіт келіссөздерді бастады. Цеван-Рабдан бұл ұсынысты қуана қабылдап, өкілдерін Бейжіңге жіберіп, Ресей азаматы болу идеясынан бас тартты. Жақын арада жоңғар феодалдары қазақтарға қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1723 жылдың ерте көктемінде Қазақстан мен Орталық Азияға ірі шапқыншылыққа дайындық басталды. Уақытты дұрыс таңдаған: қатал әрі қарлы қыстан кейін қазақ ауылдары жазғы жайылымға көшуге дайындалып, жас малдарды кастрациялау сияқты экономикалық шаруалармен айналысып жатты. Әлсіреген мал ауырлықпен қозғалды, бұл көшпенділерді аса осал күйге түсірді. Осы уақытта жоңғар әскерлері бұрын Циң империясына қарсы күрескен шығыс шекарадан Шу мен Талас өзендері бойына ауыстырылды. Қазақ билеушілері шабуыл күтпеген еді: Кіші және Орта жуз билеушілері сол кезде Волга қалмақтарына қарсы жорыққа дайындалып жатты, ал үлкен хан Болат та алдағы қауіпті алдын ала байқамады. 1723 жылы, Қытай императоры Кансидің қайтыс болғанына көп ұзамай және Жунгар хандығы мен Цин империясы арасындағы уақытша татуласу кезеңінде, Жунгар ханы Таван-Рабдан ұлы Шоно-Лозанның басшылығымен қазақтарға қарсы 30 000-нан астам әскер жіберді. Кенеттен жасалған шапқыншылық ауылдарды тосыннан алды: алғашқы болып Талас пен Арыс аңғарларындағы Сәдір тайпалары зардап шекті, олардың көпшілігі қаза тауып немесе тұтқынға алынды, сондай-ақ басқа көшпенді қоныстар мен қалалар да шабуылға ұшырады. Мыңдаған адам тұтқынға алынды, ал сол жылы жоңғары Түркістанды басып алды, Ташкент, Сайрам және тағы бірнеше қалалар жау қолына түсті, бұл қазақ билеуші элитасына ауыр соққы болды; Әбілқайыр ханның отбасы да тұтқынға алынды[22]. 1723–1727 жылдары жоңғары Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өңірін басып алып, қазақ милициясын жеңді; Хожант, Самарқанд және Әндижан сияқты өзбек жерлері олардың бақылауына өтті, ал кейін Ферғана алқабы да жаулап алынды[19]. Бұл жылдар Қазақстан тарихында «Ұлы апат жылдары» (Aqtabang Shubyrindy) деп жазылды. «Ұлы апат жылдары» жойқын салдары жағынан тек XIII ғасырдағы моңғол басқыншылығымен ғана салыстырылады: жоңғар агрессиясы Орталық Азиядағы халықаралық жағдайды түбегейлі өзгертті, ал мыңдаған отбасылардың Орталық Азия шекараларына және Волға қалмақтарының иеліктеріне жақындауы өңірдегі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген қазақ рулары Оңтүстік Қазақстандан қашты: Ұлы Жүз бен Орта Жүздің бір бөлігі Ташкент, Хожант, Қаротегин және Ферғана аймақтарына, тіпті Памирге дейін; Орта Жүздің басым бөлігі Самарқанға; ал Кіші Жүз рулары Хиуа мен Бұхараға. Бұл қайғылы көшу «Елім-ай» атты әйгілі әнде бейнеленген. Қарақалпақтар 1723–1725 жылдардағы Жунгар басқынынан ауыр шығынға ұшырады. Олар Сырдарияның орта ағысынан көшуге мәжбүр болып, кейбіреулері Ташкент маңындағы өзеннің жоғарғы ағысына, ал басқалары Арал теңізі жағалауындағы Емба, Яик және одан да шалғай аймақтарға қоныс аударды. Бұл қоныс аудару ұзақ уақыт бойы қарақалпақ халқының ұлттық бірігу үрдісін тоқтатты. Осы кезеңде қарақалпақтар «жоғарғы» және «төменгі» топтарға бөлінді: біріншілері жоңғар феодалдық хандарына тәуелді болса, екіншілері Ұлы және Орта жүз билеушілерінің билігіне өтті. Т. А. Жданконың айтуынша, Сырдарияның орта ағысындағы жоңғарлардың нығаюы бұл бөлінуді толық ресми түрде бекітіп, олардың тарихи тағдырындағы айырмашылықты анықтады. Осы кезеңде жоңғар әскерлері қырғыздарға да шабуыл жасады. Капитан И. Унковскийдің «жоңғария халықтары, билеушілері мен қалалары туралы үзінді» еңбегіне сәйкес, хан Цеван-Рабдан Иссык-Көл аймағында көшіп-қонып жүрген «buruттар» деп аталатын халықты бағындырды. Кейбір қыргыздар өз еркімен жоңғарлардың билігін мойындап, оларға аманат ретінде адамдар берді, ал басқалары қарсылық көрсетті. жоңғар әскерлері сондай-ақ Гиндукуш пен Памир-Алай хандықтарына да жетті. жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақтардың Орталық Азияға жаппай қоныс аударуы өңірге ауыр әлеуметтік-экономикалық салдар әкелді. Көшпенділер — қазақтар, қырғыздар, қарақалпақтар — өз малымен бірге егіншілік алқаптарды талқандап, дақылдарды таптап, бұрыннан тығыз қоныстанған қалаларды толықтырды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, үздіксіз шапқыншылықтар Мавераннахрда жойқындық пен аштық тудырып, каннибализмге әкелді. Самарқан мен Хиуа сияқты көптеген қалалар он жылдан астам уақыт бойы тұрғындарсыз қалды, сауда құлдырады, ақша айналымнан жоғалып кетті, ал керуендер Жунғария хандығы арқылы айналып өтуге мәжбүр болды. Орталық Азиядан Арал теңізі аймағына оралған кейбір қазақ босқындары одан әрі солтүстікке, Оңтүстік Урал мен Батыс Сібірге қоныс аударып, бұл Қалмақтардың Волгаға шегінуіне әкелді. Сонымен бірге Кіші және Орта Жүз тайпаларының бір бөлігі Тобол, Орь, Уй және Илек өзендеріне қарай бет алып, жайылымдар үшін башкирлермен қақтығыстар басталып, мал ұрлау мен тұтқындарды алумен бірге жүрді. 1724 жылдың жазының соңында Әбілқайыр мықты шабуылмен Түркістан мен Ташкентті басып алып, жоңғар қолбасшысы Шоно-Лозанды Қаратау шыңдарына шегінуге мәжбүр етті. Әбулхаир бұл қалаларды алты айдан астам уақыт бойы ұстап тұрды, бірақ 1725 жылдың көктемінде жаудың әскери үстемдігіне байланысты оларды тастап кетуге мәжбүр болды. Сол жылы Әбулхаир 50 000 адамнан тұратын әскер жинап, Цеван-Рабдан әскеріне қарсы шайқасты. Шамамен 10 000 сарбаздан айырылып, жеңіліс тапқаннан кейін ол шегінді. Осыдан кейін 1725 жылдың көктемінде Түркістан мен Ташкент жоңғар әскерлерінің қолына қайта өтті. Қазақтар Орталық Азияның қалалық нарықтары мен қолөнер орталықтарынан мүлдем оқшау қалды. Осы жаулап алудың тікелей нәтижесінде қазақ босқындарының жаңа, күшті легі Қазақстанның солтүстік-батысы мен солтүстігіне ағылды. Қазіргі заманғы деректерге сәйкес, 1720-жылдардың басында қазақтар мен Ташкент тұрғындары ойраттарға қарсы бірлескен көтерілістер жасаған. Орталық Азиялық тарихшы Хожамқұли-бек Балхи Ташкентке қарсы Хунтайджи науқанында, Андижан, Сайрам және Сырдарияның жағалау аймақтарында «шамамен үш лакх қазақ, Ташкент халқымен бірге... бір ай бойы таңнан кешке дейін шайқасты», бірақ жеңіліп, Самарқантқа шегінуге мәжбүр болды, ал Ташкент пен Андижан харадж төлеуге келісті. Сол автордың айтуынша, ойрат феодалдық ханзадалары қырғыздарды да жеңіп, оларды Хисар-и-Шадман мен Хутталан аймақтарына шегінуге мәжбүрлеген. 1725 жылдың қысында Астрахань басқармасы Калмық тайшаларынан Ембаға қарай мыңдаған қазақ әскерінің жылжуы туралы алаңдатарлық хаттар ала бастады. 1725–1726 жылдары Кіші және Орта Жүз қазақ тайпаларының мәжбүрлі қоныс аударуы Жунгарлардың қысымы мен Орталық Азиядағы негізгі қалаларға бақылауды жоғалту салдарынан болды. Солтүстік-батысқа қарай болған бұл қоныс аударулар Ресей империясының оңтүстік шекараларындағы жағдайдың күрт нашарлауына әкелді. Қазақтар Яик, Илек және Тобыл өзендері бойындағы дала жерлерін иеленді, бұл жайылым мен су көздері үшін башкирлермен, калмықтармен және Яик казактарымен көптеген қақтығыстарға әкелді. Патша үкіметінің шенеуніктерінің есептерінде шекара аймақтарына қауіп төндірген қарулы қақтығыстар мен шапқыншылықтар тіркелді. Жағдайдың шиеленісуі Санкт-Петербургте үлкен алаңдаушылық тудырды. 1725 жылғы желтоқсанда императрица Екатеринаның төрағалығымен өткен Жоғарғы құпия кеңестің отырысында бұл мәселе талқыланды. 1723–1725 жылдардағы жорық кезінде Ресей Қазақстаның және Орталық Азияның істеріне араласпай, оның орнына өз бақылауындағы калмықтар мен башкирлердің жерлеріне қазақтар мен қарақалпақтардың ықтимал шапқыншылықтарын болдырмауға басымдық берді. Осылайша, 1723 жылғы 12 желтоқсанда Еділ қалмақтарының ханы Айукеге хат жолданды, оған шабуылға тойтарыс беруде жергілікті билікке көмектесуді бұйырды, себебі «қырғыз-қайсақтар мен қарақалпақтар қырық мың адам болып жиналып, біздің императорлық ұлылығымыздың қалаларына және сіздің ұлыстарыңызға соғыс ашып, ауылдар мен шағын елді мекендерді жоюға бет алған». А. И. Тевкелев осы кезеңде қазақтардың «жеңілген, шашыраңқы және күйреген» екенін жазды. Алайда алғашқы жеңілістерден кейін қазақтар өз күштерін жинай бастады. 1726 жылдың басында батырлар[34] бөлек-бөлек жасақтары үйлестірілмей[35] әрекет етті. 1726 жылы қазақтар Жоңғар хандығына қарсы ұйымдасқан қарсылық көрсете бастады. Сол жылы қазақ руларының өкілдері Түркістан маңындағы Орда-Бас (Ордабасы) аймағында жиналып, халықтық милиция құруға шешім қабылдады. Кіші жүздің билеушісі Әбілқайыр хан милицияның бастығы және басшысы етіп сайланды. 1727 жылы үш жүзден келген қазақ милициясы бір қолбасшылыққа біріктірілді. Қазақ тарихи дәстүрінде, 20-шы ғасырдың басында А. А. Диваев жазып алғандай, [40][41], Сырдария өзенінің батысында, Бұлақты мен Белеут өзендерінің бойында, Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Қара-Шыр аймағында жоңғар әскері мен қазақ милициясы арасында үлкен шайқас болғаны айтылады, онда қазақ милициясы жеңіске жеткен. Кейін бұл орын «Калмак кырылган» — «Джунгалардың өлімі болған жер» деп аталды. Бұл шайқас туралы жазбаша деректер болмаса да, қазіргі заманғы тарихшылар (Кадыбаев А. Ш., Моисеев В. А.) бұл шайқастың шынайы болғанына еш күмән келтірмейді. Қазақтардың жеңісіне сондай-ақ 1727 жылы билеуші Цаван-Рабданның өлімінен кейін басталған және оның мұрагерлері арасындағы тақ үшін күрес салдарынан Дунганстандағы ішкі саяси тұрақсыздық та ықпал етті. Қазақтар Жоңғар хандығының әскерлеріне қарсы алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізгенімен, елдің оңтүстігі мен шығысындағы қазақ жерлерін азат ету міндеті күн тәртібінде қалды. 1728 жылғы 6 қарашада Орта жүз ханы Семеке батыс артының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қазақтарға барлық күштерін Жоңғар хандығы әскерлеріне қарсы шоғырландыруға мүмкіндік беру мақсатында Волга қалмақтарына бейбіт келіссөздер жүргізу үшін елшілік жіберді. Қадырбаевтың бағалауы бойынша 1728 жылдан кейін өткен құрылтайда Кіші жүз ханы Әбілқайыр біріктірілген қазақ милициясының бас қолбасшысы етіп сайланды. Қазақ милициясы мен Жұңғар хандығы әскерлері арасындағы соңғы ірі шайқас Балқаш көлінен 120 шақырым қашықтықта, Аңракай аймағында өтті. Моисеевтің бағалауы бойынша Анграка шайқасы 1729 жылы өтсе, Қадыржановтың айтуынша ол 1729 жылы немесе 1730 жылдың көктемінде болған. Тынышпаевтың айтуынша, осы шабуыл кезінде қазақ атты әскерлері жау күштеріне бірнеше рет соққы берді. Үлкен шайқас бөлімшелерін Абұлмәмбет, Барак, Әбілқайыр, Бөкейір және басқа да Шыңғыс ұрпақтары – сұлтандар басқарды. Олармен бірге Кіші жүздің Жетіру ұрпағынан батырлар Богенбай мен Есет сияқты «қара сүйек» өкілдері дшыққане қатысты, Канжығалы руынан Богенбай мен Орта Жүздегі Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан атымен бірдей Богенбай, сондай-ақ батырлар Қабанбай, Жәнібек, Отанбай, Тәлік, Саурық, Малайсары және тағы басқалары. Қазақстандық тарихшы И. В. Ерофееваның айтуынша, Жоңғар хандығына қарсы соғыста қазақ милициясының алғашқы ірі жеңістеріне қарамастан, Хан Абулхаир мен басқа қазақ қолбасшылары келесі жылы оңтүстік-шығыс майданда кең ауқымды шабуыл ұйымдастыра алмады, себебі Беляуты өзені маңындағы шайқастан кейін олар Орталық Азия істеріне терең араласты. 1731 жылғы 6 қазанда Иргиз өзеніндегі жазғы штабында қазақтардың сыртқы жауларына қарсы жүргізген соңғы күресін еске ала отырып, хан Абылай А. И. Тевкелевке: «Контайшамен көп жылғы соғыстан қанағаттанбай, Бұхараға қарсы соғыс аштым...» деді. ...Алайда, біз қазір Бұхара мен Хиуамен бейбітшілік орнаттық». 1920–1930 жылдардағы құжаттық тарихи материалдарда Қазақ ханның Орталық Азиядағы әскери әрекеттері туралы нақты мәліметтер дерлік жоқ, сондықтан аталған оқиғалардың шамамен ғана бейнесін қалпына келтіруге болады. 1729 жылы М. Этигеров Хунтайжидің штабына келді. Галдан-Церен Сібір әкімшілігінің талаптарына қызықпады, керісінше табанды түрде: «Сіздің жағындағы казактарға шабуыл жасамай ма?» деп сұрады, бұл қазақтарға қарсы бірлескен науқанға дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алайда Сібір әкімшілігі бұл идеяны қатаң түрде қабылдамады. Қазақ шапқыншылықтарына жауап ретінде жоңғар әскерлері қазақ көшпенділеріне шапқыншылық жасады. Қазақ әскерлерінің қысымы салдарынан орыс елшілігі Семейде қалуға мәжбүр болды. 1731 жылдың қысында қазақ әскерлері жоңғар сауда керуенін жеңіп, орыс конвойын қолға түсірді. Орыс-жоңғар қатынастарын білген қазақ батырлары орыстарды босатты, ал ұйғыр саудагерлерін тұтқынға алды. Қиын қарым-қатынасқа қарамастан, қазақтар мен жоңғарылар арасындағы тұтқындар мәселесі адамгершілік тұрғыда шешілді. Қазақтар дербеттерге ауыр соққы берді. 1730 жылдың жазында ойраттар Л. Угрымовқа шамамен мың дербет үйі тәркіленіп, мал-мүліктің ұрланғаны туралы хабарлады. 1731 жылдың күзінде қазақтар Жунғарияға терең рейд жасады. Құлдықтан қашып шыққан халха моңғолдары қазақтардың «көптеген адамдарды, әйелдер мен балаларды, мыңнан астам малы бар үйлер мен мүліктерін» тұтқынға алғанын хабарлады. Сол жылы Орта жүз қазақтары Жұңғарияға қарсы ірі көлемді жорық бастауды жоспарлады. Оған жауап ретінде 1732 жылдың жазында 7000 жұңғар Орта жүз қазақтарының ұлыстарына шабуыл жасады, бірақ шегінуге мәжбүр болды. 1732 жылы ойраттар Ресей елшісі А. И. Тевкелевтің қазақ даласына келгені және қазақ феодалдық ақсүйерлері арасындағы адалдық мәселесіне байланысты шиеленіс туралы естіп білді. 1 маусымда, – деп жазды Л. Угримов өзінің күнделігінде, – біз Ургада казактардың өз ханы Абылай ханға қарсы көтерілгені, ол Ресейден елші талап еткені (қазір ол олардың қасында), елшіні жібермей, үлкен қысым көрсетіп жатқаны туралы хабар алдық... Бұл ақпаратты қазақтардың Ресейге қарсы айқын жаулық әрекеті деп қабылдаған Галдан-Церен Л. Угримовқа қазақтарға қарсы әскери одақ құру мүмкіндігін талқылауды ұсынды. 1733 жылдың мамыр айында ойрат ханзадасы Цаган Семейге келіп, жергілікті әскери билік өкілдеріне мынадай мәліметтерді жеткізді: «Мен мырзадан біздің бар достығымызға сүйене отырып, жергілікті бекіністерде келісім орнату және осы бекіністерден казактардың жасағын жоюға бара алатын орыс әскерін жіберу туралы бұйрық алдым, оны сіз қазір есеп беруіңіз керек». Оған жауап ретінде Қазақстандағы және Жұнгариядағы шекарада шынында да көптеген орыс әскері бар екені, бірақ жоғарыдан бұйрық болмаса, оларды сізбен бірге жіберу немесе көмек көрсету мүмкін еместігі, әсіресе қазақтармен қақтығыстар жоқ екені айтылды. 1732 жылы ойраттардың Орта Жүзге қарсы жүргізген жорығы сәтсіз аяқталды. Л. Угримовтың айтуынша, жоңғар әскерлері «үлкен шығынмен» оралды, тіпті олардың дерлік барлығы сол жерде қалды. Осы шапқыншылық салдарынан Орта Жүздің дәстүрлі аристократиясының жиналысы өтпеді. Сол уақытта Кіші жүз қазақтары Жунғарияға шапқыншылықтарға тек кейде ғана қатысып, әдетте Волга қалмақтарына немесе башкирлерге шабуыл жасайтын. Ұлы Жүздегі жағдай мүлдем басқаша болды. Кеңестік және революцияға дейінгі тарихи әдебиеттерде Ұлы Жүздің феодалдық ханзадаларының қай уақытта және қандай жағдайда Жоңғарияға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болғаны туралы сұрақ сирек қойылған. Н.Г. Аполова және бірқатар басқа кеңес тарихшылары 1723–1725 жылдардағы ойрат шапқыншылығынан кейін Ұлы Жүздің Жунгарияға тәуелділігін мойындағанына сенеді. == Ойрат-қазақ соғысы (1739–1742) == XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қауырт саяси оқиғалар, әсіресе "[[Ақтабан шұбырынды]]" оқиғасы ел басқару ісімен, оның ішкі және сыртқы қатынас мәселелерімен арнайы кәсіби деңгейде айналысатын топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған жоқ, оның арасында қара сүйектен шыққан би мен батырлар да, бай мен ақын-жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан [[Төле би]] Әлібекұлын (1663—1756 жылдары), [[Қазыбек би]] Келдібекұлын (1667—1763 жылдары) және [[Әйтеке би]] Бәйбекұлын (1644—1700 жылдары) атауға болады. Қоғам өмірінде [[Бұқар жырау]] сияқты қайраткер-ойшылдардың, Жәнібек тархан, Сартай батыр Байжанұлы, Жылқыайдар батыр, Жылқыаман батыр, Итемген-Сүтемген батырлардың және т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты болғаны даусыз. Сақталған деректік материалдардан қазақ басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына міндет етіп қойғанын аңғаруға болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа аудару және жалпыұлттық мүддеге бет бұру еді. XVIII ғасырдың 50-жылдарының алғашқы жартысында [[Түркістан (қала)|Түркістан]]дағы Төле биге [[Көкшетау]]дан Абылай сұлтан бастаған өкілдік келеді. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] өзінің "Шeжipeciндe, және Абылай туралы тарихи жырда: "Сапарға келушілердің мақсаты — "Қазақ хандығының тұрағын анықтау" болды деп көрсетеді. Бұл кезде [[Ұлы жүз]]дің соңғы ханы [[Жолбарыс хан]] қаза тауып (1740 жылы), билік Төле бидің қолында еді. Бидің 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле бидің үш жүз алдында бірдей беделді Абылай сұлтанмен арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз бен Ұлы жүздің тең билеушісі ретінде мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде хандық билікке сайланғанға (1771 жылы) шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен [[Қоқан хандығы]]на әскери жорықтар жасауы (1766 жылы, 1770 жылы) соның айғағы. "Ақтабан шұбырынды" оқиғасы көшпелі мал шаруашылығына сүйенген экономиканың әлсіз жақтарын көрсетіп, оны реформалау қажеттігі туралы мәселе қойды. Төле би алқалы кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: "...Дұрыс жолға түс, жер емшегін ем, орнықты болсаң, карның тойынар, киімің бүтінделер! Аяқты малға сенбе, мал — бір жұттық... төрт түлік жиған малыңнан күндердің күні келгенде бір үзім нан артық!" — деген үндеумен қайырады. Бидің түсінігі бойынша, егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп Көпеев [[Төле би]] заманында 22 наурызды Жаңа жылдың басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік қамына кірісудің қазақ арасында дәстүрге айналғандығын жазады. Тура осы мазмұндағы пікірді [[Абылай хан]] да ұсынады. Ол Қалдан Серенмен болған әңгімеде: "Қазақ орнықпай жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып, отырықшы өмірге кіргізіп өлсем, армансыз болар едім" деген ойын білдіреді. Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас көтерген қоғамдық өмір мен ойдағы бұл үдерістер бұдан былайғы уақытта өзінің табиғи жалғасын таба алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасуы соңына жетпей үзілді, енді ғана басталған қоғамның белгілі бөлігінің отырықшы тұрмысқа өтуі тоқтап қалды, коғамдық санада рулық- жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу аяқталмады. Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз шешімін таппады? Көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономика және өмір салты тұрақты басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына қолайлы жағдай туғыза алған жоқ. Сонымен бірге экстенсивті көшпелі мал шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес халыққа интенсивті экономикалық жүйеге көшуге аса қолайлы фактор емес-тін. Сондай-ақ елде білім беру саласының мүлдем жоқтығы, сауаттылықтың өте төмен деңгейі шаруашылық пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне кешуде негізгі кедергілердің біріне айналды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Әдебиет== * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = События и люди Казахской степи (эпоха позднего средневековья и нового времени) как объект исторической ремистификации |тақырыбы = Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 296 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Ерофеева И. В. |бөлімі = |тақырыбы = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2007 |томы = |беттері = 456 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-798-64-8 |тиражы = |ref=Erofeeva }} * {{кітап |авторы = Кадырбаев А. Ш. |бөлімі = |тақырыбы = К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Калмыцкого университета |орны = |баспасы = |жыл = 2023 |томы = |беттері = 6-16 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Кадырбаев }} * {{кітап |авторы = Кушкумбаев А. К. |бөлімі = |тақырыбы = Военное дело казахов в XVII—XVIII веках |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |уикитека = |жауапты = |басылым = Дайк-Пресс |орны = Алматы |баспасы = Дайк-Пресс |жыл = 2001 |томы = |беттері = 182 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 9965-441-44-8 |тиражы = |ref=Kushkumbayev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгаро-казахские отношения в XVII-XVIII веках и политика России |шынайы атауы = |сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |уикитека = |жауапты = |басылым = Вестник Евразии |орны = |баспасы = |жыл = 2000 |томы = |беттері = 22-43 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Moiseev }} * {{кітап |авторы = Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) |шынайы атауы = |сілтеме = https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |уикитека = |жауапты = |басылым = Гылым |орны = Алматы |баспасы = Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР |жыл = 1991 |томы = |беттері = 238 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Моисеев }} *{{кітап |авторы = Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. |бөлімі = |тақырыбы = Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая) |шынайы атауы = |сілтеме = https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |уикитека = |жауапты = |басылым = Наука |орны = Алматы |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР |жыл = 1988 |томы = |беттері = 144 |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = |ref=Сулейменов, Моисеев }} ==Дереккөздер== {{reflist}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] lidmdy80f5lkzxtzo6uhxban86i8f36 Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры 0 100316 3606245 3508395 2026-05-18T10:04:20Z Rasulbek Adil 176232 3606245 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С.Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ.Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы.'''  Суретшісі – М.Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ.Кемалов (Ақан сері), Г.Рәшқалива (Ақтоқты), Ш.Жүнісов (Хазірет Науан), Б.Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З.Жақыпов, Ж.Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж.Омарұлы, реж. Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е.Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С.Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ.Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Ысқақов, Ш.Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С.Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә.Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ.Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О.Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О.Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С.Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш.Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М.Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш.Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ.Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т.Атымтаева (Жер Ана), Ш.Жүнісов (Сыбанқұл), Г.Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А.Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д.Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] stll90ptvjnxdzgdpd0bpsut85oskzv 3606246 3606245 2026-05-18T10:04:29Z Rasulbek Adil 176232 3606246 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С.Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ.Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы.'''  Суретшісі – М.Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ.Кемалов (Ақан сері), Г.Рәшқалива (Ақтоқты), Ш.Жүнісов (Хазірет Науан), Б.Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З.Жақыпов, Ж.Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж.Омарұлы, реж. Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е.Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С.Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ.Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Ысқақов, Ш.Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С.Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә.Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ.Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О.Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О.Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С.Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш.Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М.Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш.Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ.Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т.Атымтаева (Жер Ана), Ш.Жүнісов (Сыбанқұл), Г.Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А.Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д.Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] nl4aztw9uxovsxd2xq5s3e7r18vny77 3606247 3606246 2026-05-18T10:04:58Z Rasulbek Adil 176232 3606247 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы.'''  Суретшісі – М.Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ.Кемалов (Ақан сері), Г.Рәшқалива (Ақтоқты), Ш.Жүнісов (Хазірет Науан), Б.Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З.Жақыпов, Ж.Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж.Омарұлы, реж. Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е.Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С.Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ.Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Ысқақов, Ш.Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С.Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә.Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ.Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О.Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О.Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С.Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш.Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М.Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш.Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ.Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т.Атымтаева (Жер Ана), Ш.Жүнісов (Сыбанқұл), Г.Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А.Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д.Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] 0b1pb76nhr708baxyk4lp2zpqu42nkf 3606248 3606247 2026-05-18T10:06:13Z Rasulbek Adil 176232 3606248 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.'''  Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Ш.Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж.Омарұлы, реж. Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е.Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С.Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ.Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Ысқақов, Ш.Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С.Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә.Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ.Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О.Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О.Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С.Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш.Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М.Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш.Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ.Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т.Атымтаева (Жер Ана), Ш.Жүнісов (Сыбанқұл), Г.Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А.Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д.Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] k7bq4lahdtejnwnf5no4q5y8q5bsdcn 3606249 3606248 2026-05-18T10:08:27Z Rasulbek Adil 176232 3606249 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.'''  Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О.Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О.Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С.Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш.Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М.Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш.Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ.Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т.Атымтаева (Жер Ана), Ш.Жүнісов (Сыбанқұл), Г.Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А.Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д.Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] aglzmip68zgaq08ecepskh8r7ez671o 3606250 3606249 2026-05-18T10:10:37Z Rasulbek Adil 176232 3606250 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.'''  Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О. Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О. Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С. Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш. Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М. Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш.Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ.Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т.Атымтаева (Жер Ана), Ш.Жүнісов (Сыбанқұл), Г.Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А.Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д.Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] 1nej8hp0duloarx4hc73b00i2fm4rv5 3606251 3606250 2026-05-18T10:11:13Z Rasulbek Adil 176232 3606251 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.'''  Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О. Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О. Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С. Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш. Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М. Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш. Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ. Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т. Атымтаева (Жер Ана), Ш. Жүнісов (Сыбанқұл), Г. Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А. Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д. Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә.Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж.Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә.Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н.Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У.Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б.Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х.Алтай, Х.Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф.Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д.Рамазан "Жошы хан", реж: Б.Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] n2rkqumzr6u2599kg8gp8vy1ik6lwnr 3606252 3606251 2026-05-18T10:13:33Z Rasulbek Adil 176232 3606252 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.'''  Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О. Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О. Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С. Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш. Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М. Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш. Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ. Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т. Атымтаева (Жер Ана), Ш. Жүнісов (Сыбанқұл), Г. Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А. Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы, суретшісі –Д. Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М.Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М.Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А.Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә. Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж. Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә. Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н. Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У. Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б. Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х. Алтай, Х. Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф. Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д. Рамазан "Жошы хан", реж: Б. Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] iediwjmiyplvxcdy07ocoyouklde5yn 3606256 3606252 2026-05-18T10:25:55Z Rasulbek Adil 176232 3606256 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры |сурет = Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1991 жыл]] |Негізін қалаған = [[жақып Омаров]] |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанр = музыкалық драма |Наградалар = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Астана]] |Мекен-жайы =Астана қаласы, Қ.Қуанышбаев көшесі, 8/1 |Сыйымдылығы = |Статус = Ұлттық |Ведомство = |Директоры = Ербол Хабылбеков |Көркемдік жетекшісі = Гүлсина Миргалиева |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі =Ерлан Бейсембаев |Бас балетмейстері =Салтанат Сұңғат |Бас хормейстері =Амантай Жұмашев |Бас суретші =Ерлан Тұяқов |Сайты = kaztheatre.kz |Викиқор = |сайты=https://kaztheatre.kz/}} '''Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры''' – [[Нұр-Сұлтан|Астана]]дағы қазақ музыкалық драма театры. Қ. Қуанышбаев көшесі, 8/1 мекен-жайында орналасқан. == Театр тарихы == * Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры '''1991 жылы 15 қарашада Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' трагедиясымен ашылды. Алғашқы қойылымды театрдың '''негізін қалаушы дарынды режиссер Жақып Омаров''' сахналады. * 1993 жылы театрға КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың есімі берілді. * Театр өзінің алғашқы жүлдесін 1996 жылы Уфа қаласында Түркітілдес мемлекеттер арасында өткен Халықаралық «Туғанлық» театр фестивалінде алды.Онда Ш. Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды. * Бүгінде ұлттың рухани қажеттілігін өтеп отырған киелі шаңыраққа дарынды өнер қайраткерлері: 1991-1996 жылдары Жақып Омаров, 1996-1998 жылдары Қадыр Жетпісбаев, 1999-2009 жылдары Халық Қаһарманы Әзірбайжан Мамбетов жетекшілік еткен. Осындай үлкен режиссерлердің бастамасымен негізі қаланған театр тек өз жерімізде ғана емес, алыс-жақын шетелдерді де бағындыра бастады. 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік театрлар фестиваліне қатысса, 2000 жылы Германия Федеративтік Республикасының үлкен бес қаласына гастрольдік сапарға шықты. 2001 жылы Ресей Федерациясының Омбы қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. 2002 жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. * [[2011 жыл|2011]] жылы 14 желтоқсанда Театр ұжымына «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * 2020 елорданың асқақ сәулетіне сән берер жаңа театр ғимараты бой көтерді. * 2021 жылы театр қабырғасынан тұңғыш рет '''«QALLEKI театр-лабораториясы»''' құрылды. Лабораторияның мақсаты – шығармашыл жандар үшін байланыс ортасын құру және өнерге өзгеше көзқарас жасап, тың дүниелерді сахналау. * 2024 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қаллеки театрына '''«Ұлттық» мәртебесі''' берілді. == Театр актерлері == [[Рымкеш Омарханова]], [[Шәміл Сыздықұлы Жүніс|Шәміл Жүнісов]], Болат Ыбыраев, Түймехан Атымтаева, [[Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова|Гүлжан Әспетова]], [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Тілектес Мейрамов]], [[Жұмагүл Өмірзаққызы Мейрамова|Жұмагүл Мейрамова]], Бақыт Исабекова, Бақыт Жұмағұлова, Зибагүл Карина, [[Ақыш Қоңыртайұлы Омар|Ақыш Омар]], Лейло Бекназар-Ханинга, [[Жанат Аңсабайқызы Чайкина|Жанат Чайкина]], [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]], [[Кеңес Нұрланов]], Гүлбаршын Қылышбай, Айман Аймағамбет, [[Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова|Нұрзада Тәшімова]], [[Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек|Алтынай Нөгербек]], [[Қуандық Қыстықбаев]], Мейрам Қайсанов, Боранбай Молдабаев, Күлия Қожахметова, [[Ерлан Малаев]], Жанқалдыбек Төленбаев, [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов|Нұркен Өтеуіл]], [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова|Айнұр Бермұхамбетова]], [[Сырым Әбдіқадырұлы Қашқабаев|Сырым Әбдіқадырұлы]], [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков|Әбунасыр Серіков]], Асхат Сұлтан, Аманжол Молдахмет, Бақытгүл Батырханова, Ержан Нұрымбет, Қасымхан Бұғыбай, Асылбек Қапаев, Жәнібек Мұсаев, Ботагөз Мақсұтова, Самат Байыров, Дастан Әлімов, Айшолпан Ибраева, Айман Карпсейітова, Жанар Қасымова, Сая Тоқманғалиева, Жанат Оспанов, Шах-Мұрат Ордабаев, Олжас Жақыпбек, Жасұлан Ерболат, Алтынгүл Серкебаева, Айнұр Жетпісбаева, Гаухар Жүсіпова, Нұрсұлтан Есен, Ақмарал Танабаева, Ерғұлан Жанпейісов, Инабат Әбенова, Қобыланды Болат, Айкөркем Тұранова, Бәзіл Сұлтанғазы, Ақжан Құрмашева, Әнуар Бектас, Динара Егеубаева, Сағыныш Нұрхайдарова т.б. == Театр репертуары == * Театр репертуары көнеден келе жатқан классикалық өнер туындыларын заманға сай жаңартып, ұлттық және әлемдік драматургиямен толықтырылып келеді. {| class="wikitable" | rowspan="7" |'''1991''' |Театрдың «Елім-ай» әншілер ансамблі құрылды. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі болып Мұса Мағзұмтегі тағайындалды. Ансамбльдің «Ән домбыра – сән домбыра» атты халық композиторларының әндері мен күйлері негізінде жасалған концерттік бағдарламасы және ұлттық дәстүрге арналған «Атадәстүр» театрландырылған музыкалық композициясы көрермендер назарына ұсынылды. |- |«Саржайлау» ұлт аспаптар оркестрі және вокалдық хор ұжымы құрылды. Оркестр құрамында домбырашылар тобы, сырнайшылар тобы жұмыс істеді. Оркестрдің бас дирижері болып Алпысбай Тұяқбайұлы, театрдың бас хормейстрі Амантай Жұмашев, бас суретшісі Дәулет Доспаев, суретшісі болып Мұрат Мақсұтұлы бекітілді. Қараша айында театр ұжымы екі сағаттық концерттік бағдарлама әзірлеп, С. Сейфуллин атындағы институтта, училище, техникумдарда және басқа оқу орындарында өнер көрсетті. |- |Театр ұжымына қала орталығындағы алаңға жақын орналасқан қалалық партия комитетінің ғимараты біржола берілді. Оның балконмен қоса есептегенде 192 орындық көрермен залы, 1 грим бөлмесі, 1 реквизит бөлемсі, 8 артистер бөлмесі, бірнеше кабинет және асханасы театрдың игілігіне айналды. |- |15 қарашада Целиноград облыстық қазақ музыкалық драма театрының '''тұңғыш премьерасы''' '''Ғ. Мүсіреповтің «Ақан Сері - Ақтоқты»''' спектаклі қойылды. Театрға берілген облыстық атқару комитетінің ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан спектакль «Тың игерушілер» сарайында (бүгінде Конгресс холл) болды. '''Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы.'''  Суретшісі – М. Мақсұтов. басты рөлдерде – Қ. Кемалов (Ақан сері), Г. Рәшқалива (Ақтоқты), Ш. Жүнісов (Хазірет Науан), Б. Ыбыраев (Жалмұқан). |- |З. Жақыпов, Ж. Сәрсенов '''«Бажалар мен балдыздар»''' спектаклі қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |С. Жүнісовтің «'''Қысылғаннан қыз болдық»''' музыкалық комедиясы дүниеге келді. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Ш. Бошбековтің '''«Темір қатын»''' пьесасы сахналанды. Аударған Ж. Омарұлы, реж. Т. Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі Е. Қамкенов. |- | rowspan="8" |'''1992''' |8 наурызда '''«Арман қыздар»''' концерттік бағдарламасы; |- |22 наурызда '''«Наурызым – әнім, наурызым - сәнім»''' концерттік бағдарламасы жұртшылықты қуантты. |- |Ұлттық аспаптар оркестрі көрермен назарына '''«Есілім - еркем»''' атты бағдарлама ұсынды. |- |С. Жүнісовтің '''«Жаралы гүлдер»''' драмасы Жеңіс күніне арнап қойылды. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |'''«Ой, тоба-ай!..»''' атты сатирикалық концерттік бағдарлама театр маусымының сәтті туындысы болды. |- |Шілде, қыркүйек айларында театр ұжымы Ақтөбеде болып, Тама Есет батырдың 325 жылдығына орай ас беру салтанатына қатысып, өнер көрсетті. |- |Театр өкілдері 28 қыркүйек – 4 қазан аралығында Алматыда болған Дүниежүзі қазақтарының І Құрылтайына қатысты. |- |Қараша айында '''«Ақан сері - Ақтоқты»''' спектаклінің жаңаша қойылымын әзірлеп, Алматыда өткен Ғ. Мүсіреповтің 90 жылдық мерейтойына арналған Республика театрларының фествиаләне қатысты. |- | rowspan="6" | '''1993''' |М.Шаханов '''«Танакөз»''' Режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Ысқақов, Ш. Құсайынов '''«Шырғалаң»'''. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ. Мұхаметжанов '''«Біз періштеміз бе?»''' |- |'''«Аққу-дастан»''' концерттік бағдарлама |- |С. Балғабаев '''«Жиһанкез Тити»''' |- |Ә. Тауасаров '''«Махаббат аралы»''' Қоюшы режиссері – Қ. Жетпісбаев. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="4" |'''1994''' |О. Бодықов «'''Айналдым, Ақмаңдайлым»''' - концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Ескі үйдегі екі кездесу»''' |- |О. Бөкей '''«Құлыным менің».''' Қоюшы режиссері – Т.Тұңғышбаев, қоюшы суретшісі М.Мақсұтов. |- |С. Балғабаев '''«Ең әдемі келіншек»''' Қоюшы режиссері – Қ.Қасымов. Қоюшы суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="6" | '''1995''' |'''«Желсіз түнде жарық ай»''' концерттік бағдарлама |- |Ш. Құсайынов '''«Алдар Көсе»''' Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы. Қоюшы суретшісі – М. Мақсұтов. |- |'''«Саржайлау»''' концерттік бағдарлама |- |«Елім-ай» концерттік бағдарлама |- |Ш. Айтматовтың '''«Ана – Жер Ана»''' пьесасы қойылды. Аударған – Қ. Мұхаметжанов. қоюшы режиссері – Ж.Омарұлы. Қоюшы суретшісі – Дәулет Доспаев. Композиторы – Ғазиза Жұбанова. Басты рөлдерде – Р.Омарханова (Толғанай), Т. Атымтаева (Жер Ана), Ш. Жүнісов (Сыбанқұл), Г. Қылышбаева (Әлиман) |- |Театрдың камералық оркестрі құрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері болып Талғат Әбдірайымов, инспекторы болып Марат Ізбасов бекітілді. Құрамына Ақмола музыкалық училищесінің түлектері қабылданды. |- |'''1996''' |А. Жұмашев '''«Ән домбыра, сән домбыра»''' концерттік бағдарлама. Қоюшы режиссері – Ж. Омарұлы, суретшісі –Д. Доспаев |- | rowspan="2" |'''1997''' |М. Әуезов '''«Қанды азу»''' («Көксерек» повесінің желісімен). Инсценировкасын жазған Байғали Есенәлиев. Қоюшы режиссері – Болат Ұзақов. Суретшісі – Мұрат Мақсұтұлы. |- |М. Байжиев '''«Құдалар»''' Қоюшы режиссері – Қ. Қасымов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1998''' |А. Сейдімбеков '''«Қош бол, ардағым»''' Қоюшы режиссері – Б. Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Қ.Жетпісбаев '''«Қалыңдық пен күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="2" |'''1999''' |Ғ. Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |М. Әуезов  '''«Қара Қыпшақ Қобыланды»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- | rowspan="6" |'''2000''' |Ғ. Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу'''». Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |М. Әуезов  '''«Қарагөз»''' Қоюшы режиссері – Ә. Мәмбетов. Суретшісі – Д. Доспаев. |- |Т.Ахтанов '''«Жоғалған дос»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов, суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Эрве '''«Түлкі бикеш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Қоюшы суретшісі – М.Икласова. |- | rowspan="3" |'''2001''' |В.Дельмар '''«Баянсыз бақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ф.Буляков '''«Күйеуге шыққан кемпірлер»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ә.Сарай '''«Баулан Шолақ»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | |Ж.Мольер '''«Скапеннің айласы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2002''' |Ж.Файзи '''«Башмағым»''' Қоюшы режиссері – Р.Машурова. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Д.Исабеков '''«Алтын тордағы тоты»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Т.Әбдіков '''«Біз үшеу едік»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="3" |'''2003''' |Ш.Айтматов '''«Ғасырдан да ұзақ күн»''' Қоюшы режиссері – Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ж.Тәшенов, И.Саввин '''«Әй, Нұртаза, Нұртаза!..»''' Қоюшы режиссері  - С.Срайылов. Суретшімі – М.Икласова. |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Мұқағали»''' Режиссері – Б.Ұзақов. |- | rowspan="3" |'''2004''' |М.Әуезов '''«Еңлік - Кебек»'''  Режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Хасенов '''«Пай-пай, жас жұбайлар-ай!..»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |І.Жансүгіров, С.Назарбекұлы, Б.Әлдібеков '''«Махамбет»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="5" |'''2005''' |С.Ахмад '''«Келіндер көтерілісі»''' Қоюшы режиссері – С.Срайылов. Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |Ш.Айтматов '''«Ана – Жер-Ана»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Г.Ғаджибеков '''«Аршын мал алан»''' Қоюшы суретшісі – М.Қарымсақов. |- |Ж.Әлмешұлы '''«Бейтерек басындағы кездесу»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Е.Аманшаев '''«Үзілген бесік жыры»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – С.Балтаев |- | rowspan="6" |'''2006''' |У.Шекспир '''«Ромео мен Джульетта»''' Реж. Н.Жұманиязов |- |Ғ.Ғаппаров, Ғ.Ғаппарова '''«Қуыршақ немесе қызғаншақ қыздардың кеші»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, суретшісі – Е.Тұяқов. |- |С.Аксаков '''«Алқызыл гүл»''' Реж. Н.Жұманиязов Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |А.Чехов '''«Ваня ағай»''' Қоюшы режиссері – Б.Құрманғожаев. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Дж.Патрик '''«Қымбатты Памелла»''' Реж. Ю.И.Ханинга-Бекназар. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |М.Шаханов '''«Желтоқсан рухы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Д.Доспаев. |- | rowspan="4" |'''2007''' |Т.Ахтанов '''«Күшік күйеу»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Айтматов «'''Ақ кеме'''» Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |Б.Ұзақов '''«Жандауа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- |М.Ақынжанов '''«Алтын сақа»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов.Суретшісі – Ш.Елембаева. |- | rowspan="6" |'''2008''' |Ә.Нұрпейісов '''«Қан мен тер»''' Режиссері - Ә.Мәмбетов Суретшісі – Д.Доспаев. |- |О.Бөкей «'''Құлыным менің»''' Режиссері – Б.Құрманғожаев  Суретшісі – Д.Доспаев. |- |Ш.Мұртаза '''«Алжир азасы»''' режиссері – О.Ақжарқын-Сәрсенбек, Суретшісі – Д.Доспаев. |- |'''«Алдардың айласы»''' ертегі, режиссері – Б.Ұзақов, Қоюшы суретшісі – Б.Бурбаев |- |'''«Құпиясөз»''' ертегі, , режиссері – С.Срайылов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |Э.Хушвақтов '''«Қызыл алма»''' Режиссері – В.Омаров |- | rowspan="3" |'''2009''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' Режиссері – Н.Жұманиязов, суретшісі – Б.Бурбаев |- |А.Цагарели '''«Гамарджоба»'''  Режиссері - Е.Тәпенов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="7" |'''2010''' |Қ.Жүнісов '''«Махаббат мелодрамасы»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Т.Джюдженоглу '''«Көшкін»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |А.Дударев «Кеш» Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Е.Жуасбек '''«Сен үшін»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қобшы суретші – Б.Бурбаев |- |Д.Рамазан '''«Кенесары - Күнімжан»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. Қоюшы суретші – Қ.Мақсұтов |- | rowspan="4" |'''2011''' |Е.Жуасбек '''«Антивирус»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ж.М.Шевре '''«Ізгілік формуласы»''' Режиссері - Ә.Оразбеков.  Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |М.Фриш '''«Дон Жуанның думаны»''' Қоюшы режиссері – А.Әшімов. |- |Е.Жуасбек '''«Терең тамырлар»''' Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- | rowspan="4" |'''2012''' |У.Шекспир '''«Гамлет»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Ғ.Мүсірепов «'''Ақан сері - Ақтоқты»''' Режиссер - Н.Жұманиязов. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- |Ф.Оңғарсынова «'''Күйші Дина'''» Режиссері - Н.Жұманиязов. Қоюшы суретші – Д.Доспаев |- |Қ.Байсейітов, Қ.Шаңғытбаев '''«Беу, қыздар-ай»''' Режиссері -  Ә.Оразбеков. Суретшісі – Б.Бурбаев. |- | rowspan="7" |'''2013''' |Ш.Мұртаза '''«Бір кем дүние»''' Режиссері - Б.Ұзақов. Суретшісі  М.Қарымсақов. |- |Д.Рамазан «'''Абылай ханның арманы»'''  Режиссері - Б.Ұзақов. Қоюшы суретші – Ш.Елембаева. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |А.Вальехо '''«Күн сәулесі түспеген»''' Режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ә.Тарази '''«Үкілі Жұлдыз»''' режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Б.Ұзақов '''«Үміт»''' Қоюшы режиссері – А.Қапаев. |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- | rowspan="5" |'''2014''' |Ж.Ануй «'''Жалын жұтқан Жанна д’Арк»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Отарбаев '''«Көлеңкесіз жолаушы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |С.Балғабаев '''«Ең жақсы еркек»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |М.Байжиев '''«Тіл табысқандар»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Қ.Жүнісов '''«Сәкен-Сұңқар»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- | rowspan="6" |'''2015''' |С.Мұқанов, Ш.Уәлиханов '''«Шоқан»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |В.Ежов «'''Тыраулап ұшқан тырналар»''' Қоюшы режиссері – Т.Теменов |- |М.Машаду '''«Бразилия байлығы»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |М.Байжиев '''«Жекпе-жек»''' Қоюшы режиссері – С.Қамиев. |- |М.Әуезов, Қ.Ысқақ '''«Қараш-Қараш»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ә.Файзоллаұлы '''«Алтын адам»''' ертегі, Қоюшы режиссері – Ә.Баймаханова |- | rowspan="9" |'''2016''' |Ж.Ерғалиев '''«Есігімді қаққан кім?..»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |О.Жанайдаров '''«Жұт»''' Қоюшы режиссері – Айрат Абушахманов |- |А.Чехов '''«Шие»''' Қоюшы режиссері – С.Потапов |- |Ш.Айтматов '''«Аққудың көз жасы...»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Р.Мұқанова '''«Сарра»''' Қоюшы режиссері – Г.Мерғалиева |- |А.Айларов '''«Сүрінген сүрбойдақ»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Е.Шварц «Күлшеқыз» ертегі, Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |'''«Ер Төстік»''' халық ертегісі, қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Отарбаев '''«Әміре»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- | rowspan="5" |'''2017''' |М.Әуезов '''«Қорғансыздың күні»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Ш.Айтматов '''«Қызыл орамалды шынарым»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |Ұ.Есдәулет '''«Зере»''' Қоюшы режиссері – Н.Жақыпбай |- |А.Салбан '''«Ойыншықтар оянғанда»''' ертегі, қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |С.Тұрғынбекұлы '''«Шәмші»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="3" |'''2018''' |У.Шекспир '''«Отелло»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- |К.Кизи '''«7+1»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |Р.Куни '''«Туған күн»'''  Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- | rowspan="4" |'''2019''' |Н.Гәнжәуи '''«Ләйлі-Мәжнүн»''' Қоюшы режиссері – Б.Абдураззаков |- |И.Кальман '''«Кабаре жұлдызы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов. |- |Ф.Болонья '''«Байланыс аясы...»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. |- |А.Вампилов '''«Ақ жауын»''' Қоюшы режиссері - Т.Теменов |- | rowspan="2" |'''2020''' |Ф.Оңғарсынова '''«Сенің махаббатың»''' Қоюшы режиссері - Н.Жұманиязов, Б.Ұзақов |- |М.Әуезов '''«Абай»''' Қоюшы режиссері – Ә.Оразбеков. ''жаңартылды'' |- | rowspan="7" |'''2021''' |Т.Әсемқұлов '''«Құнанбай»''' Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Р.Мұқанова '''«Бопай ханым»''' Қоюшы режиссері – Ж.Жұманбай |- |Qalleki театр лабораториясы. О.Бөкей '''«Ұйқым келмейді»''' Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы |- |И.Штраус '''«Жұбайлар жұмбағы»''' Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов ''жаңартылды'' |- |М.Әуезов '''«Айман-Шолпан»''' Қоюшы режиссері – О.Жақыпбек, Ш.Мұстафина ''жаңартылды'' |- |Х.Алтай, Х.Оралтай '''«Алтайдан ауған ел»''' Қоюшы режиссері – Ф.Молдағали |- |А.Менчелл '''«Күзгі іңір»''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қарыпбаев |- | rowspan="5" |'''2022''' |М.Сервантес '''«Дон Кихот»''' Қоюшы режиссері – Ә.Өмірбекұлы |- |Ғ.Мүсірепов '''«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»''' Қоюшы режиссері – Г.Балпейісова |- |Э.Шмитт '''«Хат»''' Қоюшы режиссер – Р.Махатаев |- |Г.Пьянова '''«01»''' Қоюшы режиссер – Г.Пьянова |- |Қ.Жетпісбаев '''«Бала мерген»''' ертегі, режиссер – Н.Вахитов |- | rowspan="6" | '''2023''' |Е.Жуасбек '''«Үйлену»''' музыкалық комедия, Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |С.Балғабаев '''«Қыз жиырмаға толғанда»''' мелодрама. Қоюшы режиссері – Д.Серғазин |- |'''«Кешкі 7»''' спектакль-концерт. Қоюшы режиссері – Б.Сұлтанғазы. |- |Д.Рамазан '''«Жошы хан»''' тарихи драма, Қоюшы режиссер – Б.Ұзақов |- |Ж.Шайхисламұлы, Ғ.Мүсірепов '''«Қыз Жібек»''' драмалық опера, Қоюшы режиссер – Ә.Өмірбекұлы |- |Қ.Жиенбай '''«Патша көңілім, не дейсің?!.»''' комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- | rowspan="6" |'''2024''' |Э.Фелиппо '''«Әйел құпиясы»''' лирикалық драма. Қоюшы режиссері – Б.Ұзақов |- |Qalleki театр лабораториясы. Г.Бюхнер '''«Войцек» ''' Қоюшы режиссері – Ұ.Қабыл |- |М.Әуезов '''«Қарагөз»''' трагедия. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |П.Бомарше '''«Фигароның үйленуі»''' музыкалық комедия. Қоюшы режиссері – Н.Жұманиязов |- |Т.Әбдік '''«Парасат майданы»''' психологиялық драма. Қоюшы режиссері – Г.Миргалиева |- |'''«Ертегі түннің әуені»''' классикалық ертегілер жиынтығы. Қоюшы режиссері – О.Дәлелхан. |- |'''2025''' |Ж.Әлікен '''"Махаббатым сен..."''' драма. Қоюшы режиссері - Б.Сұлтанғазы |} * == Театр жетістіктері == * [[1999 жыл|1999]] жылы [[Каир]] қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестивалі; * [[2010 жыл|2010]] жылы қаңтар айында [[Иран|Иран Республикасы]], [[Тегеран]] қаласында Мәдениет Институтының ұйымдастыруымен өткен Фаджр атындағы Халықаралық театр фестиваліне [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің «Қарагөз» (Спектакльдің қоюшы режиссері Халық Қаһарманы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мәмбетов]]) шығармасымен үздік деп танылды; * [[2014 жыл|2014]] жылы V Орталық Азия мемлекеттерінің Халықаралық театр фестиваліне Ж. Ануйдың «Жалын жұтқан Жанна ДꞌАрк» драмасымен қатысып Гран-приді иеленді. Сондай-ақ, актриса А. Бермұхамбетова «Ең үздік әйел бейнесі» номинациясына ие болды. Қоюшы режиссері ҚР еңбек сіңірген қайраткері – Ә.Оразбек; * [[2015 жыл|2015]] жылы [[Өскемен]] қаласында өткен XXIII Республикалық театрлар фестиваліне В. Ежовтың «Бұлбұлдар түні» пьесасының негізінде сахналанған «Тыраулап ұшқан тырналар» атты лирикалық драмамен қатысып, «Үздік режиссерлік шешім» номинациясына ие болды. Қойылым режиссері, Қазақстанның Халық артисі – Т. Теменов; == Театрдың гастрольдік сапары == * 1999 жылы Каир қаласында өткен дүниежүзілік Театрлар фестиваліне қатысты. * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Германия|Германия Федеративтік Республикасы]]ның үлкен бес қаласына гастрольдік сапарымен барды. * [[2001 жыл|2001]] жылы [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Омбы]] қаласында Астана қаласы театрының онкүндігін өткізді. * [[2002 жыл|2002]] жылы Астана қаласының Мәскеуде өткен өнер күндерінің аясында Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» спектаклімен «Моссовет» театр сахнасында өнер көрсетті. == Галерея == <gallery> Сурет:Абай спектаклі.jpg|"Абай" спектаклі, режиссер: Ә. Оразбеков Сурет:Бопай ханым.jpg|"Бопай ханым", реж:Ж. Жұманбай Сурет:Ғасырдан да ұзақ күн.jpg|"Ғасырдан да ұзақ күн" реж: Ә. Мәмбетов Сурет:М.Әуезов "Абай".jpg|Аға Абай - Т.Мейрамов, Абай - Н. Өтеуіл Сурет:Отелло.jpg|У. Шекспир "Отелло" Сурет:Дж.Патрик "Қымбатты Памелла".jpg|Дж.Патрик "Қымбатты Памелла" Сурет:"Ғасырдан да ұзақ күн" драма.jpg|Едіге - Б. Ыбыраев Сурет:"Алтайдан ауған ел".jpg|Х. Алтай, Х. Оралтай "Алтайдан ауған ел" реж. Ф. Молдағали Сурет:"Жошы хан" спектаклі.jpg|Д. Рамазан "Жошы хан", реж: Б. Ұзақов </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{ӘДЕПКІСҰРЫПТАУ:Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Астана театрлары]] i78djb1u2abacwoaix4k3nkrakfrt73 Дәулет Еділұлы Ерғожин 0 118032 3606058 3605521 2026-05-17T17:58:27Z RaiymbekZh 170385 3606058 wikitext text/x-wiki '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' ([[26 сәуір]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. {{Тұлға|Есімі=Дәулет Ерғожин|Толық есімі=Дәулет Еділұлы Ерғожин|Туған күні=26.04.1979|Туған жері=[[Алматы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Әкесі=[[Еділ Ерғожин]]|Анасы=Зеннат Шотбаева|Жұбайы=Әсел Нұрланқызы|Балалары=4|Марапаттары={{Құрмет ордені}}}} == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. * Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); * Ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:26 сәуірде туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] by3bccvnl46evws1pv85uhyl91qnfum 3606170 3606058 2026-05-18T06:12:37Z RaiymbekZh 170385 3606170 wikitext text/x-wiki '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' ([[26 сәуір]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. {{Тұлға|Есімі=Дәулет Ерғожин|Толық есімі=Дәулет Еділұлы Ерғожин|Туған күні=26.04.1979|Туған жері=[[Алматы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Әкесі=[[Еділ Ерғожин]]|Анасы=Зеннат Шотбаева|Жұбайы=Әсел Нұрланқызы|Балалары=4|Марапаттары={{Құрмет ордені}} (''2022 жылы бүкіл марапаттардан айырылды'')}} == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. [[2022 жыл|2022 жылы]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімовпен]], және тағы 2 қызметкерлерімен бірге сотталды. Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. * Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); * Ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:26 сәуірде туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] o1y4vjn6fhz2j2vsqpynaz588vx2cvm 3606171 3606170 2026-05-18T06:15:31Z RaiymbekZh 170385 3606171 wikitext text/x-wiki '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' ([[26 сәуір]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. {{Тұлға|Есімі=Дәулет Ерғожин|Толық есімі=Дәулет Еділұлы Ерғожин|Туған күні=26.04.1979|Туған жері=[[Алматы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Әкесі=[[Еділ Ерғожин]]|Анасы=Зеннат Шотбаева|Жұбайы=Әсел Нұрланқызы|Балалары=4|Марапаттары={{Құрмет ордені}} (''2022 жылы бүкіл марапаттардан айырылды'')}} == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. == Іс соты == {{Толық мақала|Кәрім Мәсімов ісі}} [[2022 жыл|2022 жылы]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімовпен]], және тағы 2 қызметкерлерімен бірге сотталды. == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. * Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); * Ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:26 сәуірде туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] mms4mz1h399hqjgbfesy95w456oa1zx Самсун 0 135142 3606244 2069985 2026-05-18T09:59:57Z Tayeçe2024 178406 Wikimedia Commons'ta kayitli olan, Samsun iline ait bir görsel ekledim. 3606244 wikitext text/x-wiki '''Самсун''' (қала) ({{lang-tr|Samsun}}) – [[Түркия]]ның солтүстігінде, Самсун илінің әкімшілік орталығы саналатын қала. Солтүстігінде [[Қара теңіз]], шығысында [[Чаршамба]], батысында [[Ондокузмайыс]] пен [[Бафыра]], оңтүстігінде [[Кавак]] қалаларымен қоршалған. Халық саны 532 000 адам (2008 жыл). Самсун – Қара теңізіндегі Самсун айлағының жағалауындағы ең ірі порт. 1973 жылы жүк айналымы 1,5 миллион тоннаны құрады. Қалада теміржол станциясы мен әуежай орналасқан. Темекі шаруашылығымен айналысатын ауданның орталығы. Темекі, тамақ және химиялық өнеркәсіп дамыған. [[Сурет:Samsun_-_panoramio_(11).jpg|нобай|alt=Бұл суретте Түркияның Самсун қаласының Қара теңіз жағалауындағы панорамалық көрінісі бейнеленген. Суретте қала құрылысы, жағалау сызығы, порт аймағы және теңіз көрінісі байқалады. Фото 2015 жылғы 10 мамырда түсірілген.|Самсун қаласының Қара теңіз жағалауындағы көрінісі.]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Түркия қалалары]] {{stub}} 41dlke95i1e5oo49vxik2764xq5em55 3606253 3606244 2026-05-18T10:19:44Z Tayeçe2024 178406 Samsun ilinin nüfus bilgisi güncellendi. 3606253 wikitext text/x-wiki '''Самсун''' (қала) ({{lang-tr|Samsun}}) – [[Түркия]]ның солтүстігінде, Самсун илінің әкімшілік орталығы саналатын қала. Солтүстігінде [[Қара теңіз]], шығысында [[Чаршамба]], батысында [[Ондокузмайыс]] пен [[Бафыра]], оңтүстігінде [[Кавак]] қалаларымен қоршалған. 2025 жылы халық саны 1 392 403 адам болды.<ref>{{cite web |title=Samsun'un nüfusu 1 milyon 392 bin 403 kişi oldu |url=https://www.haberturk.com/samsun-haberleri/116530855-samsunun-nufusu-1-milyon-392-bin-403-kisi-oldu |website=Habertürk |date=2026-02-09 |access-date=2026-05-18 |language=tr}}</ref> Самсун – Қара теңізіндегі Самсун айлағының жағалауындағы ең ірі порт. 1973 жылы жүк айналымы 1,5 миллион тоннаны құрады. Қалада теміржол станциясы мен әуежай орналасқан. Темекі шаруашылығымен айналысатын ауданның орталығы. Темекі, тамақ және химиялық өнеркәсіп дамыған. [[Сурет:Samsun_-_panoramio_(11).jpg|нобай|alt=Бұл суретте Түркияның Самсун қаласының Қара теңіз жағалауындағы панорамалық көрінісі бейнеленген. Суретте қала құрылысы, жағалау сызығы, порт аймағы және теңіз көрінісі байқалады. Фото 2015 жылғы 10 мамырда түсірілген.|Самсун қаласының Қара теңіз жағалауындағы көрінісі.]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Түркия қалалары]] {{stub}} b1zgytq7si6i6umsq6cfji0op6slgsg Жаңа Мешіт 0 138528 3606128 3557296 2026-05-18T04:31:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606128 wikitext text/x-wiki '''Жаңа Мешіт''' (Ени-Джами) – [[Стамбул]]дағы ірі мешіттердің бірі. <ref> http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C </ref> Мешіт қаланың көне бөлігіндегі Эминен ауданындағы Галат көпірінде орналасқан. Мешіт жанында ''Египет базары'' бар. Осы базар мешіт құрылысын қаржыландырды. Мешіт 1597-1663 жылдар аралығында салынған.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2030 Yeni Camii Külliyesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250807105422/https://www.archnet.org/sites/2030 |date=2025-08-07 }}. archnet.org</ref> Орталық мұнарасының биіктігі – 36 м, диаметрі – 17,5 м. Жалпы мешітте екі мұнара бар. Ішіне жарық жақсы түседі және еден кілемдермен төселген. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ыстамбұл мешіттері]] ibu2ycmuiryztb4udu3zsxx2ysz7ugp Николай Семёнович Самокиш 0 148631 3606181 3595595 2026-05-18T06:23:54Z 1nter pares 146705 3606181 wikitext text/x-wiki Николай Семенович Самокиш (12 (25) қараша 1860, Нежин — 18 қаңтар 1944, Симферополь) — украина тегінен шыққан, сол сияқты анималистік жанр мен кітап графикасы аясында еңбеке еткен ресейлік және кеңестік суретші-баталист. Императорлық көркемөнер Академиясының мүшесі және Академигі (1913)[1], РКФСР өнерінің еңбегі сіңген қайраткері (1937), Сталиндік екінші дәрежелі сыйлықтың иегері (1941)[2]. [[Сурет:SamokishPenWolfNabrosok.jpg|thumb|160px|left|Н. С. Самокиш, «Волк». Из учебного пособия «Рисунок пером»]] == Өмірбаяны == [[Сурет:Kutepov's hunting V.1 - page 188a - Falconer.jpg|thumb|130px|left|Н. С. Самокиш, «Сокольник». Иллюстрация к книге Н. И. Кутепова «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси», т. 1 (СПб., [[1896]]).]] [[Сурет:TatyanaEvgOneginSamokishSudkovskRishar1899.jpg|thumb|130px|Е. П. Самокиш-Судковская, «Татьяна», Изд. Ришар (№ 680). СПб., между 1900 и 1904.]] Николай Самокиш 1860 жылы 13 (25) қазанда Нежинеде (қазіргі Украинаның Чернигов облысында) дүниеге келді. Н.В. Гоголь білім алған танымал оқу орны "Жоғарғы ғылым гимназиясы мен князь Безбородко лицейі" деп аталатын Нежин тарих-филология факультетінің 4 сыныбын тәмамдады.Император Академиясына түсуге бағытталған алғашқы талпынысынан жолы болмады, алайда профессор Б.П. Виллевальденің батальдік шеберлік дәрістерін тыңдауға мүмкіндік алды (1878). Бір жыл білім алғаннан соң, студент болып қабылданды. Императорлық Өнер Академиясында білім алды (1879-1885). Тез арада нәтижеге қол жеткізе бастады. 1881 жылдың өзінде-ақ "Возвращайся воиск на Родину" шығармасына кіші алтын медалін алған болатын. 1882 жылы Л.Е. Дмитриев-Кавказскийдің жетекшілігімен офорттық алғашқы альбомын дүниеге алып келді. Келесі 1883 жылы С.Г.Строгановтың сыйлығын "Помещики на ярмарке" атты туындысына иеленді. == Иллюстартор == == Суретші- әскери корреспондент == [[Сурет:Samokish - On the hill after the assault.jpg|thumb|200px|Н. С. Самокиш, «На сопке после штурма» Война 1904—1905 ([[1908]]).]] [[Сурет:SamokishTroikalavnaya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, «Тройка», конец XIX века.]] == Педагог == [[Сурет:KOTOV-71.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш с учениками перед отправкой на фронт Первой мировой войны. Из газетной публикации ([[1915]])<ref name="Сайт художников Верхней Масловки"/> (в правом нижнем углу — эмблема сайта художников Верхней Масловки).]] == Кеңес Үкіметімен қарым-қатынасы == [[Сурет:SamokishBitvaZaZnamya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, Бой за знамя. Атака ([[1922]]); центральный фрагмент картины<ref name="Русская история">Комментарий к работе и другие картины — на странице [https://archive.is/20130113210257/www.sgu.ru/rus_hist/authors/?aid=234 Н. С. Самокиш] проекта [https://archive.is/20121221144419/www.sgu.ru/rus_hist/ «Русская история в зеркале изобразительного искусства»]</ref>]] == Марапаттары == == Галерея == <gallery> SpeedingTroikaSamokishSaleLondon2006.jpg|Н. С. Самокиш, «Тройка (на разгоне)». «Изображение лошади — это та стихия, в которой художник чувствует себя свободно. Здесь он виртуоз своего дела.» Kutepov's hunting V.2 - page 237 - Savva Storozhevskiy.jpg|Н. С. Самокиш, "Явление св. Саввы Сторожевского", Иллюстрация к поэме Л. Мея «Избавитель», из книги «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» (1896—1911). CamokishVasilkov1890(UkrStar).jpg|[[Васильковский, Сергей Иванович|С. И. Васильковский]], Н.С. Самокиш, Иллюстрация к Альбому «Из Украинской старины». ([[1900]]) Samokish1NerchinskiiPolk1906Titul.jpg|Н. С. Самокиш, [http://adjudant.ru/p_nerch/00.htm Обложка] ([[1907]]). СамокишПогоняДневник.jpg|Н. С. Самокиш, «Погоня». Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]) SamokishJap1.jpg|Н. С. Самокиш, Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]). SamokishBorodinoLitograf.jpg|«Атака Шевардинского редута». Литография по русунку Н. Самокиша ([[1910]]).<ref name="Русская история"/> Raevsky saltanovka.jpg|Н. С. Самокиш, «Подвиг солдат Раевского под Салтановкой» ([[1912]]) Самокиш. Атака литовцев.jpg|Н. С. Самокиш, «Атака литовцев» ([[1912]]) В Галиции Кавалерист.jpg|Н. С. Самокиш, «В Галиции. Кавалерист.» ([[1914]]) Николай Самокиш. Бой под Ярославом. Журнал Нива №45, 1914 №45-1914, 8 ноября.jpg|Н. С. Самокиш, «Бой под [[Ярослав (город)|Ярославом]]». [[Гравюра]], Нива № 45, [[1914]] SamokishNaPostoi(konec19veka).jpg|Н. С. Самокиш, «На постой», конец XIX века SamokishVecherVKrymu.jpg|Н. С. Самокиш, «Вечер в Крыму» </gallery> == Сілтемелер== * [http://www.museum.ru/museum/1812/Painting/Borodino/index.html Бородинское сражение в полотнах художников] на сайте [http://www.museum.ru/ Музеи России]. * ''Аксенова Г. В.'' [http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php Художник «Царской охоты» — Николай Самокиш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231035057/http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php |date=2010-12-31 }}, Православный образовательный Портал [http://www.portal-slovo.ru/ «Слово»]. * [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=15&fp=2&uid=1741&idg=6&user_serie=0 Авторские галереи — Самокиш Николай Семенович] на сайте http://www.artlib.ru * {{Источник/ЭСБЕбк}} [http://www.rulex.ru/01180222.htm] * [http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 Самокиш Николай Семенович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208070603/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 |date=2008-12-08 }} на сайте [http://www.maslovka.org/ Масловка — городок художников]. * [http://gallery.crimea.ua/ru/painters.php?p=104&s=1&page=1 Крымская художественная галерея. Самокиш Н. С.] == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Самокиш Н. |бөлімі= |тақырыбы= Война 1904—1905 годов. Из дневника художника. |оригинал = |сілтеме = http://www.voskres.ru/army/library/samokis.htm |басылым = |орны = Санкт-Петербург |баспа = Издание Экспедиции заготовления Государственных бумаг (онлайн доступны записки Н. С. Самокиша из этой книги) |жыл = 1908 |томы = |беттері = |бет = 70 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш М. |бөлімі= |тақырыбы= Як я став художником. Довідка. Життьовий шлях майстра. |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Київ |баспа = |жыл = 1937 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш Н. С. |бөлімі= |тақырыбы= Рисунок пером |оригинал = |сілтеме = http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook098/01/index.html?part-005.htm |басылым = |орны = М. |баспа = Изд-во Академии художеств СССР (частично доступно на сайте Московского государственного университета печати как часть учебного пособия «Познавательные изображения») |жыл = 1959 |томы = |беттері = |бет = 24 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Лапидус Н. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш; Серия: Мастера живописи |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Белый город |жыл = 2006 |томы = |беттері = |бет = 48 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Ткаченко В. Я. |бөлімі= |тақырыбы= Н. С. Самокиш. Жизнь и творчество. 1860—1944 |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Искусство |жыл = 1964 |томы = |беттері = |бет = 130 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Яценко В. Ф. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш. (На украинском, русском, английском языках, 98 репродукций) |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Киев |баспа = Мистецтво |жыл = 1979 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} 1d0uo2k5lr3tps67g0chk2zchrwxcy1 3606182 3606181 2026-05-18T06:25:11Z 1nter pares 146705 /* */ 3606182 wikitext text/x-wiki '''Николай Семенович Самокиш''' ((25) [[12 қараша]] [[1860 жыл|1860]], [[Нежин]] – [[18 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]], [[Симферополь]]) — украина тегінен шыққан, сол сияқты анималистік жанр мен кітап графикасы аясында еңбеке еткен ресейлік және кеңестік суретші-баталист. Императорлық көркемөнер Академиясының мүшесі және Академигі (1913), РКФСР өнерінің еңбегі сіңген қайраткері (1937), Сталиндік екінші дәрежелі сыйлықтың иегері (1941). [[Сурет:SamokishPenWolfNabrosok.jpg|thumb|160px|left|Н. С. Самокиш, «Волк». Из учебного пособия «Рисунок пером»]] == Өмірбаяны == [[Сурет:Kutepov's hunting V.1 - page 188a - Falconer.jpg|thumb|130px|left|Н. С. Самокиш, «Сокольник». Иллюстрация к книге Н. И. Кутепова «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси», т. 1 (СПб., [[1896]]).]] [[Сурет:TatyanaEvgOneginSamokishSudkovskRishar1899.jpg|thumb|130px|Е. П. Самокиш-Судковская, «Татьяна», Изд. Ришар (№ 680). СПб., между 1900 и 1904.]] Николай Самокиш 1860 жылы 13 (25) қазанда Нежинеде (қазіргі Украинаның Чернигов облысында) дүниеге келді. Н.В. Гоголь білім алған танымал оқу орны "Жоғарғы ғылым гимназиясы мен князь Безбородко лицейі" деп аталатын Нежин тарих-филология факультетінің 4 сыныбын тәмамдады.Император Академиясына түсуге бағытталған алғашқы талпынысынан жолы болмады, алайда профессор Б.П. Виллевальденің батальдік шеберлік дәрістерін тыңдауға мүмкіндік алды (1878). Бір жыл білім алғаннан соң, студент болып қабылданды. Императорлық Өнер Академиясында білім алды (1879-1885). Тез арада нәтижеге қол жеткізе бастады. 1881 жылдың өзінде-ақ "Возвращайся воиск на Родину" шығармасына кіші алтын медалін алған болатын. 1882 жылы Л.Е. Дмитриев-Кавказскийдің жетекшілігімен офорттық алғашқы альбомын дүниеге алып келді. Келесі 1883 жылы С.Г.Строгановтың сыйлығын "Помещики на ярмарке" атты туындысына иеленді. == Иллюстартор == == Суретші- әскери корреспондент == [[Сурет:Samokish - On the hill after the assault.jpg|thumb|200px|Н. С. Самокиш, «На сопке после штурма» Война 1904—1905 ([[1908]]).]] [[Сурет:SamokishTroikalavnaya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, «Тройка», конец XIX века.]] == Педагог == [[Сурет:KOTOV-71.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш с учениками перед отправкой на фронт Первой мировой войны. Из газетной публикации ([[1915]])<ref name="Сайт художников Верхней Масловки"/> (в правом нижнем углу — эмблема сайта художников Верхней Масловки).]] == Кеңес Үкіметімен қарым-қатынасы == [[Сурет:SamokishBitvaZaZnamya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, Бой за знамя. Атака ([[1922]]); центральный фрагмент картины<ref name="Русская история">Комментарий к работе и другие картины — на странице [https://archive.is/20130113210257/www.sgu.ru/rus_hist/authors/?aid=234 Н. С. Самокиш] проекта [https://archive.is/20121221144419/www.sgu.ru/rus_hist/ «Русская история в зеркале изобразительного искусства»]</ref>]] == Марапаттары == == Галерея == <gallery> SpeedingTroikaSamokishSaleLondon2006.jpg|Н. С. Самокиш, «Тройка (на разгоне)». «Изображение лошади — это та стихия, в которой художник чувствует себя свободно. Здесь он виртуоз своего дела.» Kutepov's hunting V.2 - page 237 - Savva Storozhevskiy.jpg|Н. С. Самокиш, "Явление св. Саввы Сторожевского", Иллюстрация к поэме Л. Мея «Избавитель», из книги «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» (1896—1911). CamokishVasilkov1890(UkrStar).jpg|[[Васильковский, Сергей Иванович|С. И. Васильковский]], Н.С. Самокиш, Иллюстрация к Альбому «Из Украинской старины». ([[1900]]) Samokish1NerchinskiiPolk1906Titul.jpg|Н. С. Самокиш, [http://adjudant.ru/p_nerch/00.htm Обложка] ([[1907]]). СамокишПогоняДневник.jpg|Н. С. Самокиш, «Погоня». Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]) SamokishJap1.jpg|Н. С. Самокиш, Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]). SamokishBorodinoLitograf.jpg|«Атака Шевардинского редута». Литография по русунку Н. Самокиша ([[1910]]).<ref name="Русская история"/> Raevsky saltanovka.jpg|Н. С. Самокиш, «Подвиг солдат Раевского под Салтановкой» ([[1912]]) Самокиш. Атака литовцев.jpg|Н. С. Самокиш, «Атака литовцев» ([[1912]]) В Галиции Кавалерист.jpg|Н. С. Самокиш, «В Галиции. Кавалерист.» ([[1914]]) Николай Самокиш. Бой под Ярославом. Журнал Нива №45, 1914 №45-1914, 8 ноября.jpg|Н. С. Самокиш, «Бой под [[Ярослав (город)|Ярославом]]». [[Гравюра]], Нива № 45, [[1914]] SamokishNaPostoi(konec19veka).jpg|Н. С. Самокиш, «На постой», конец XIX века SamokishVecherVKrymu.jpg|Н. С. Самокиш, «Вечер в Крыму» </gallery> == Сілтемелер== * [http://www.museum.ru/museum/1812/Painting/Borodino/index.html Бородинское сражение в полотнах художников] на сайте [http://www.museum.ru/ Музеи России]. * ''Аксенова Г. В.'' [http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php Художник «Царской охоты» — Николай Самокиш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231035057/http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php |date=2010-12-31 }}, Православный образовательный Портал [http://www.portal-slovo.ru/ «Слово»]. * [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=15&fp=2&uid=1741&idg=6&user_serie=0 Авторские галереи — Самокиш Николай Семенович] на сайте http://www.artlib.ru * {{Источник/ЭСБЕбк}} [http://www.rulex.ru/01180222.htm] * [http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 Самокиш Николай Семенович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208070603/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 |date=2008-12-08 }} на сайте [http://www.maslovka.org/ Масловка — городок художников]. * [http://gallery.crimea.ua/ru/painters.php?p=104&s=1&page=1 Крымская художественная галерея. Самокиш Н. С.] == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Самокиш Н. |бөлімі= |тақырыбы= Война 1904—1905 годов. Из дневника художника. |оригинал = |сілтеме = http://www.voskres.ru/army/library/samokis.htm |басылым = |орны = Санкт-Петербург |баспа = Издание Экспедиции заготовления Государственных бумаг (онлайн доступны записки Н. С. Самокиша из этой книги) |жыл = 1908 |томы = |беттері = |бет = 70 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш М. |бөлімі= |тақырыбы= Як я став художником. Довідка. Життьовий шлях майстра. |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Київ |баспа = |жыл = 1937 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш Н. С. |бөлімі= |тақырыбы= Рисунок пером |оригинал = |сілтеме = http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook098/01/index.html?part-005.htm |басылым = |орны = М. |баспа = Изд-во Академии художеств СССР (частично доступно на сайте Московского государственного университета печати как часть учебного пособия «Познавательные изображения») |жыл = 1959 |томы = |беттері = |бет = 24 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Лапидус Н. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш; Серия: Мастера живописи |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Белый город |жыл = 2006 |томы = |беттері = |бет = 48 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Ткаченко В. Я. |бөлімі= |тақырыбы= Н. С. Самокиш. Жизнь и творчество. 1860—1944 |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Искусство |жыл = 1964 |томы = |беттері = |бет = 130 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Яценко В. Ф. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш. (На украинском, русском, английском языках, 98 репродукций) |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Киев |баспа = Мистецтво |жыл = 1979 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} 7ldzkhkrqyk4b780bq9boqxtckjx99v 3606183 3606182 2026-05-18T06:25:25Z 1nter pares 146705 3606183 wikitext text/x-wiki '''Николай Семенович Самокиш''' ((25) [[12 қараша]] [[1860 жыл|1860]], [[Нежин]] – [[18 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]], [[Симферополь]]) — украина тегінен шыққан, сол сияқты анималистік жанр мен кітап графикасы аясында еңбеке еткен ресейлік және кеңестік суретші-баталист. Императорлық көркемөнер Академиясының мүшесі және Академигі (1913), РКФСР өнерінің еңбегі сіңген қайраткері (1937), Сталиндік екінші дәрежелі сыйлықтың иегері (1941). [[Сурет:SamokishPenWolfNabrosok.jpg|thumb|160px|left|Н. С. Самокиш, «Волк». Из учебного пособия «Рисунок пером»]] == Өмірбаяны == [[Сурет:Kutepov's hunting V.1 - page 188a - Falconer.jpg|thumb|130px|left|Н. С. Самокиш, «Сокольник». Иллюстрация к книге Н. И. Кутепова «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси», т. 1 (СПб., [[1896]]).]] [[Сурет:TatyanaEvgOneginSamokishSudkovskRishar1899.jpg|thumb|130px|Е. П. Самокиш-Судковская, «Татьяна», Изд. Ришар (№ 680). СПб., между 1900 и 1904.]] Николай Самокиш 1860 жылы 13 (25) қазанда Нежинеде (қазіргі Украинаның Чернигов облысында) дүниеге келді. Н.В. Гоголь білім алған танымал оқу орны "Жоғарғы ғылым гимназиясы мен князь Безбородко лицейі" деп аталатын Нежин тарих-филология факультетінің 4 сыныбын тәмамдады.Император Академиясына түсуге бағытталған алғашқы талпынысынан жолы болмады, алайда профессор Б.П. Виллевальденің батальдік шеберлік дәрістерін тыңдауға мүмкіндік алды (1878). Бір жыл білім алғаннан соң, студент болып қабылданды. Императорлық Өнер Академиясында білім алды (1879-1885). Тез арада нәтижеге қол жеткізе бастады. 1881 жылдың өзінде-ақ "Возвращайся воиск на Родину" шығармасына кіші алтын медалін алған болатын. 1882 жылы Л.Е. Дмитриев-Кавказскийдің жетекшілігімен офорттық алғашқы альбомын дүниеге алып келді. Келесі 1883 жылы С.Г.Строгановтың сыйлығын "Помещики на ярмарке" атты туындысына иеленді. == Суретші- әскери корреспондент == [[Сурет:Samokish - On the hill after the assault.jpg|thumb|200px|Н. С. Самокиш, «На сопке после штурма» Война 1904—1905 ([[1908]]).]] [[Сурет:SamokishTroikalavnaya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, «Тройка», конец XIX века.]] == Педагог == [[Сурет:KOTOV-71.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш с учениками перед отправкой на фронт Первой мировой войны. Из газетной публикации ([[1915]])<ref name="Сайт художников Верхней Масловки"/> (в правом нижнем углу — эмблема сайта художников Верхней Масловки).]] == Кеңес Үкіметімен қарым-қатынасы == [[Сурет:SamokishBitvaZaZnamya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, Бой за знамя. Атака ([[1922]]); центральный фрагмент картины<ref name="Русская история">Комментарий к работе и другие картины — на странице [https://archive.is/20130113210257/www.sgu.ru/rus_hist/authors/?aid=234 Н. С. Самокиш] проекта [https://archive.is/20121221144419/www.sgu.ru/rus_hist/ «Русская история в зеркале изобразительного искусства»]</ref>]] == Марапаттары == == Галерея == <gallery> SpeedingTroikaSamokishSaleLondon2006.jpg|Н. С. Самокиш, «Тройка (на разгоне)». «Изображение лошади — это та стихия, в которой художник чувствует себя свободно. Здесь он виртуоз своего дела.» Kutepov's hunting V.2 - page 237 - Savva Storozhevskiy.jpg|Н. С. Самокиш, "Явление св. Саввы Сторожевского", Иллюстрация к поэме Л. Мея «Избавитель», из книги «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» (1896—1911). CamokishVasilkov1890(UkrStar).jpg|[[Васильковский, Сергей Иванович|С. И. Васильковский]], Н.С. Самокиш, Иллюстрация к Альбому «Из Украинской старины». ([[1900]]) Samokish1NerchinskiiPolk1906Titul.jpg|Н. С. Самокиш, [http://adjudant.ru/p_nerch/00.htm Обложка] ([[1907]]). СамокишПогоняДневник.jpg|Н. С. Самокиш, «Погоня». Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]) SamokishJap1.jpg|Н. С. Самокиш, Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]). SamokishBorodinoLitograf.jpg|«Атака Шевардинского редута». Литография по русунку Н. Самокиша ([[1910]]).<ref name="Русская история"/> Raevsky saltanovka.jpg|Н. С. Самокиш, «Подвиг солдат Раевского под Салтановкой» ([[1912]]) Самокиш. Атака литовцев.jpg|Н. С. Самокиш, «Атака литовцев» ([[1912]]) В Галиции Кавалерист.jpg|Н. С. Самокиш, «В Галиции. Кавалерист.» ([[1914]]) Николай Самокиш. Бой под Ярославом. Журнал Нива №45, 1914 №45-1914, 8 ноября.jpg|Н. С. Самокиш, «Бой под [[Ярослав (город)|Ярославом]]». [[Гравюра]], Нива № 45, [[1914]] SamokishNaPostoi(konec19veka).jpg|Н. С. Самокиш, «На постой», конец XIX века SamokishVecherVKrymu.jpg|Н. С. Самокиш, «Вечер в Крыму» </gallery> == Сілтемелер== * [http://www.museum.ru/museum/1812/Painting/Borodino/index.html Бородинское сражение в полотнах художников] на сайте [http://www.museum.ru/ Музеи России]. * ''Аксенова Г. В.'' [http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php Художник «Царской охоты» — Николай Самокиш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231035057/http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php |date=2010-12-31 }}, Православный образовательный Портал [http://www.portal-slovo.ru/ «Слово»]. * [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=15&fp=2&uid=1741&idg=6&user_serie=0 Авторские галереи — Самокиш Николай Семенович] на сайте http://www.artlib.ru * {{Источник/ЭСБЕбк}} [http://www.rulex.ru/01180222.htm] * [http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 Самокиш Николай Семенович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208070603/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 |date=2008-12-08 }} на сайте [http://www.maslovka.org/ Масловка — городок художников]. * [http://gallery.crimea.ua/ru/painters.php?p=104&s=1&page=1 Крымская художественная галерея. Самокиш Н. С.] == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Самокиш Н. |бөлімі= |тақырыбы= Война 1904—1905 годов. Из дневника художника. |оригинал = |сілтеме = http://www.voskres.ru/army/library/samokis.htm |басылым = |орны = Санкт-Петербург |баспа = Издание Экспедиции заготовления Государственных бумаг (онлайн доступны записки Н. С. Самокиша из этой книги) |жыл = 1908 |томы = |беттері = |бет = 70 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш М. |бөлімі= |тақырыбы= Як я став художником. Довідка. Життьовий шлях майстра. |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Київ |баспа = |жыл = 1937 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш Н. С. |бөлімі= |тақырыбы= Рисунок пером |оригинал = |сілтеме = http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook098/01/index.html?part-005.htm |басылым = |орны = М. |баспа = Изд-во Академии художеств СССР (частично доступно на сайте Московского государственного университета печати как часть учебного пособия «Познавательные изображения») |жыл = 1959 |томы = |беттері = |бет = 24 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Лапидус Н. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш; Серия: Мастера живописи |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Белый город |жыл = 2006 |томы = |беттері = |бет = 48 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Ткаченко В. Я. |бөлімі= |тақырыбы= Н. С. Самокиш. Жизнь и творчество. 1860—1944 |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Искусство |жыл = 1964 |томы = |беттері = |бет = 130 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Яценко В. Ф. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш. (На украинском, русском, английском языках, 98 репродукций) |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Киев |баспа = Мистецтво |жыл = 1979 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} 5j16654uu8rjks3zyfj1e40imhs8x48 3606184 3606183 2026-05-18T06:25:33Z 1nter pares 146705 3606184 wikitext text/x-wiki '''Николай Семенович Самокиш''' ((25) [[12 қараша]] [[1860 жыл|1860]], [[Нежин]] – [[18 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]], [[Симферополь]]) — украина тегінен шыққан, сол сияқты анималистік жанр мен кітап графикасы аясында еңбеке еткен ресейлік және кеңестік суретші-баталист. Императорлық көркемөнер Академиясының мүшесі және Академигі (1913), РКФСР өнерінің еңбегі сіңген қайраткері (1937), Сталиндік екінші дәрежелі сыйлықтың иегері (1941). [[Сурет:SamokishPenWolfNabrosok.jpg|thumb|160px|left|Н. С. Самокиш, «Волк». Из учебного пособия «Рисунок пером»]] == Өмірбаяны == [[Сурет:Kutepov's hunting V.1 - page 188a - Falconer.jpg|thumb|130px|left|Н. С. Самокиш, «Сокольник». Иллюстрация к книге Н. И. Кутепова «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси», т. 1 (СПб., [[1896]]).]] [[Сурет:TatyanaEvgOneginSamokishSudkovskRishar1899.jpg|thumb|130px|Е. П. Самокиш-Судковская, «Татьяна», Изд. Ришар (№ 680). СПб., между 1900 и 1904.]] Николай Самокиш 1860 жылы 13 (25) қазанда Нежинеде (қазіргі Украинаның Чернигов облысында) дүниеге келді. Н.В. Гоголь білім алған танымал оқу орны "Жоғарғы ғылым гимназиясы мен князь Безбородко лицейі" деп аталатын Нежин тарих-филология факультетінің 4 сыныбын тәмамдады.Император Академиясына түсуге бағытталған алғашқы талпынысынан жолы болмады, алайда профессор Б.П. Виллевальденің батальдік шеберлік дәрістерін тыңдауға мүмкіндік алды (1878). Бір жыл білім алғаннан соң, студент болып қабылданды. Императорлық Өнер Академиясында білім алды (1879-1885). Тез арада нәтижеге қол жеткізе бастады. 1881 жылдың өзінде-ақ "Возвращайся воиск на Родину" шығармасына кіші алтын медалін алған болатын. 1882 жылы Л.Е. Дмитриев-Кавказскийдің жетекшілігімен офорттық алғашқы альбомын дүниеге алып келді. Келесі 1883 жылы С.Г.Строгановтың сыйлығын "Помещики на ярмарке" атты туындысына иеленді. == Суретші- әскери корреспондент == [[Сурет:Samokish - On the hill after the assault.jpg|thumb|200px|Н. С. Самокиш, «На сопке после штурма» Война 1904—1905 ([[1908]]).]] [[Сурет:SamokishTroikalavnaya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, «Тройка», конец XIX века.]] == Педагог == [[Сурет:KOTOV-71.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш с учениками перед отправкой на фронт Первой мировой войны. Из газетной публикации ([[1915]])<ref name="Сайт художников Верхней Масловки"/> (в правом нижнем углу — эмблема сайта художников Верхней Масловки).]] == Кеңес Үкіметімен қарым-қатынасы == [[Сурет:SamokishBitvaZaZnamya.jpg|thumb|320px|Н. С. Самокиш, Бой за знамя. Атака ([[1922]]); центральный фрагмент картины<ref name="Русская история">Комментарий к работе и другие картины — на странице [https://archive.is/20130113210257/www.sgu.ru/rus_hist/authors/?aid=234 Н. С. Самокиш] проекта [https://archive.is/20121221144419/www.sgu.ru/rus_hist/ «Русская история в зеркале изобразительного искусства»]</ref>]] == Галерея == <gallery> SpeedingTroikaSamokishSaleLondon2006.jpg|Н. С. Самокиш, «Тройка (на разгоне)». «Изображение лошади — это та стихия, в которой художник чувствует себя свободно. Здесь он виртуоз своего дела.» Kutepov's hunting V.2 - page 237 - Savva Storozhevskiy.jpg|Н. С. Самокиш, "Явление св. Саввы Сторожевского", Иллюстрация к поэме Л. Мея «Избавитель», из книги «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» (1896—1911). CamokishVasilkov1890(UkrStar).jpg|[[Васильковский, Сергей Иванович|С. И. Васильковский]], Н.С. Самокиш, Иллюстрация к Альбому «Из Украинской старины». ([[1900]]) Samokish1NerchinskiiPolk1906Titul.jpg|Н. С. Самокиш, [http://adjudant.ru/p_nerch/00.htm Обложка] ([[1907]]). СамокишПогоняДневник.jpg|Н. С. Самокиш, «Погоня». Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]) SamokishJap1.jpg|Н. С. Самокиш, Война 1904—1905. Из дневника художника ([[1908]]). SamokishBorodinoLitograf.jpg|«Атака Шевардинского редута». Литография по русунку Н. Самокиша ([[1910]]).<ref name="Русская история"/> Raevsky saltanovka.jpg|Н. С. Самокиш, «Подвиг солдат Раевского под Салтановкой» ([[1912]]) Самокиш. Атака литовцев.jpg|Н. С. Самокиш, «Атака литовцев» ([[1912]]) В Галиции Кавалерист.jpg|Н. С. Самокиш, «В Галиции. Кавалерист.» ([[1914]]) Николай Самокиш. Бой под Ярославом. Журнал Нива №45, 1914 №45-1914, 8 ноября.jpg|Н. С. Самокиш, «Бой под [[Ярослав (город)|Ярославом]]». [[Гравюра]], Нива № 45, [[1914]] SamokishNaPostoi(konec19veka).jpg|Н. С. Самокиш, «На постой», конец XIX века SamokishVecherVKrymu.jpg|Н. С. Самокиш, «Вечер в Крыму» </gallery> == Сілтемелер== * [http://www.museum.ru/museum/1812/Painting/Borodino/index.html Бородинское сражение в полотнах художников] на сайте [http://www.museum.ru/ Музеи России]. * ''Аксенова Г. В.'' [http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php Художник «Царской охоты» — Николай Самокиш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231035057/http://www.portal-slovo.ru/history/35462.php |date=2010-12-31 }}, Православный образовательный Портал [http://www.portal-slovo.ru/ «Слово»]. * [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=15&fp=2&uid=1741&idg=6&user_serie=0 Авторские галереи — Самокиш Николай Семенович] на сайте http://www.artlib.ru * {{Источник/ЭСБЕбк}} [http://www.rulex.ru/01180222.htm] * [http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 Самокиш Николай Семенович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208070603/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2402 |date=2008-12-08 }} на сайте [http://www.maslovka.org/ Масловка — городок художников]. * [http://gallery.crimea.ua/ru/painters.php?p=104&s=1&page=1 Крымская художественная галерея. Самокиш Н. С.] == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Самокиш Н. |бөлімі= |тақырыбы= Война 1904—1905 годов. Из дневника художника. |оригинал = |сілтеме = http://www.voskres.ru/army/library/samokis.htm |басылым = |орны = Санкт-Петербург |баспа = Издание Экспедиции заготовления Государственных бумаг (онлайн доступны записки Н. С. Самокиша из этой книги) |жыл = 1908 |томы = |беттері = |бет = 70 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш М. |бөлімі= |тақырыбы= Як я став художником. Довідка. Життьовий шлях майстра. |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Київ |баспа = |жыл = 1937 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} * {{кітап |авторы = Самокиш Н. С. |бөлімі= |тақырыбы= Рисунок пером |оригинал = |сілтеме = http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook098/01/index.html?part-005.htm |басылым = |орны = М. |баспа = Изд-во Академии художеств СССР (частично доступно на сайте Московского государственного университета печати как часть учебного пособия «Познавательные изображения») |жыл = 1959 |томы = |беттері = |бет = 24 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Лапидус Н. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш; Серия: Мастера живописи |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Белый город |жыл = 2006 |томы = |беттері = |бет = 48 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Ткаченко В. Я. |бөлімі= |тақырыбы= Н. С. Самокиш. Жизнь и творчество. 1860—1944 |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = М. |баспа = Искусство |жыл = 1964 |томы = |беттері = |бет = 130 |isbn = }} * {{кітап |авторы = Яценко В. Ф. |бөлімі= |тақырыбы= Николай Самокиш. (На украинском, русском, английском языках, 98 репродукций) |оригинал = |сілтеме = |басылым = |орны = Киев |баспа = Мистецтво |жыл = 1979 |томы = |беттері = |бет = |isbn = }} 2x1x18e41a6c49hzxz4t9ku4km6472x Мәлік Әуесханұлы Өскенбай 0 159777 3606011 3508292 2026-05-17T15:39:32Z Danaoskenbay 78898 /* Марапаттар */ 3606011 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Мәлік Әуесханұлы Өскенбай |шынайы есімі = |суреті = Мәлік Өскенбай.jpg |туған күні = 22.02.1966 |туған жері = [[Талдықорған облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}} |азаматтығы = {{KAZ}} |ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{ҚР Конституциясына 25 жыл}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақстан мәдениетінің үздігі}} | {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} }} }} '''Мәлік Әуесханұлы Өскенбай''' ([[22 ақпан]] [[1966 жыл|1966]], [[Панфилов ауданы]], [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Жаркент|Жаркент қаласы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстан суретшісі, мүсінші, педагог, [[Қазақстан суретшілер одағы]]ның мүшесі. Ол «Кескіндеме, мүсін, театр-декорация өнері» мамандықтарының пәндік-циклдік комиссиясының меңгерушісі қызметін атқарады.<ref name=":0">«Алтын бесік». Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі. Алматы. «Асыл кітап» баспа үйі, 2013. 272 б. ISBN 978-601-7367-46-6 </ref> Мәлік көптеген ғылыми мақалалар мен оқу құралдарының авторы. Қазақ тілінде жарық көрген суретшілерге арналған алғашқы "Пластикалық анатомиясы" кітабының авторы. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі бекіткен өнер колледждеріне арналған мүсін мамандарын даярлау бағдарламасын әзірлеген. Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеудегі еңбегі үшін ҚР Білім және ғылым Министрлігінің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|«Ыбырай Алтынсарин» атындағы төс белгісімен]] марапатталған <ref name=":0" />. == Биография == Мәлік Өскенбай 1966 жылдың 22 ақпанында [[Талдықорған облысы]] Панфилов қаласында дүниеге келді. Балалық шағы сол жерде өткен ол кейін отбасымен бірге [[Алматы|Алматы қаласына]] қоныс аударады. Өнерге деген қызығушылығы ерте бастан байқалды. 1973-1981 жылдары Алматыдағы №115 орта мектепте оқып жүріп-ақ сурет салуға ерекше әуестенді. Мектепті тәмамдаған соң, 1981 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесіне түсіп, 1985 жылы ойдағыдай аяқтады. Сол жылы ол әскер қатарына шақырылып, 1985–1987 жылдары [[Коми Республикасы|Коми АССР]]-де әскери борышын өтейді. Әскерден оралған соң шығармашылық жолын жалғастырып, 1985–1992 жылдары Т. Жүргенов атындағы Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтында білім алды. Оқу орнын аяқтағаннан кейін ұстаздық жолға қадам басады. 1992 жылдан бастап [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|О. Тансықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінде]] арнайы пәндерден дәріс беріп келеді. Сондай-ақ 1993–2005 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында анатомия, мүсін және сурет пәндерінен сабақ берді. Білімін жетілдіруді тоқтатпай, 2001–2005 жылдары өнертану мамандығы бойынша аспирантурада оқып шықты. Ал 2005 жылдан бері өзі еңбек ететін [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|О. Тансықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінде]] «Кескіндеме, мүсін, сәндік театр өнері» бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып келеді. == Марапаттар == Өзінің шығармашылық және ұстаздық еңбегі үшін Мәлік Әуесханұлы бірнеше мәрте мемлекеттік деңгейдегі марапаттарға ие болды. 2008 жылы ол жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеудегі зор еңбегі үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|«Ыбырай Алтынсарин» атындағы төсбелгісімен]] марапатталды. Бұл – оның педагогикалық қызметіне берілген алғашқы үлкен баға еді. Келесі онжылдықта оның шығармашылық жетістіктері де жоғары бағаланды. 2017 жылдың 10 мамырында [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің]] шешімімен [[Мәдениет саласының үздігі|«Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі]] табысталды. 2019 жылы [[Қазақстан суретшілер одағы|Қазақстан Суретшілер одағы]] ұйымдастырған республикалық есеп беру көрмесінде мүсін номинациясы бойынша «''Жылдың үздік шығармашылығы''» атағына ие болып, [[Әбілхан Қастеев]] атындағы алтын медальмен марапатталды (куәлік №198). 2020 жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі|Қазақстан Конституциясының 25 жылдығына]] арналған мерекелік медальға ие болды. Сонымен қатар, Мәлік Әуесханұлы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің]] Құттықтау хатымен де марапатталған. 2024 жылы Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі [[Олжас Бектенов үкіметі|Олжас Бектеновтың]] "Алғыс хаты"-ның иегері. 2026 жылдың 24-інші ақпанында Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағынан «''Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін''» төсбелгісімен марапатталды (куәлік №208). == Көрмелер == '''2025 – «Пластикалық ізденіс»''' <ref>Malik Oskenbay. [https://www.youtube.com/watch?v=sQnFsYplvJE Мәлік Өскенбай. Пластикалық ізденіс атты жеке көрме.] YouTube.com (25 ақпан 2025).</ref> Мәлік Өскенбайдың «Пластикалық ізденіс» атты жеке көрмесі өтті. Экспозицияда автордың 37 мүсіні мен 40-қа жуық графикалық туындылары қойылды. Суретші табиғат пен адам сезімдері тақырыбына жүгініп, дәстүрлі және заманауи көркемдік бағыттарды шебер ұштастырады. '''2023 – «Белес»''' <ref>Malik Oskenbay. [https://www.youtube.com/watch?v=POq1e91ZO0g Белес жеке көрме Мәлік Өскенбай мүсін, график] YouTube.com (15 желтоқсан 2023).</ref> Қазақстанның бейнелеу өнерінде айрықша орны бар белгілі мүсінші, қылқалам шебері Мәлік Өскенбайдың «Белес» атты жеке көрмесі ұйымдастырылды. Көрме [[Орал Таңсықбаев|Орал Тансықбаев]] атындағы [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің]] 85 жылдығына және Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналды. Өз туындыларында мүсінші қазақи болмыстың мәнін зерттеп, реалистік пен абстрактілі тәсілдерді ұштастыра отырып, тас, ағаш, қола мен саз секілді материалдарды қолданып, айшықты пластикалық шешімдер табуға ұмтылады. Көрмеге автордың 30-ға жуық мүсіні мен 41 графикалық жұмысы қойылды. Шығармашылық даралығымен танылған талантты суретші республикалық және халықаралық көрмелерде лайықты бағасын алып келеді. <ref>Malik Oskenbay. [https://www.youtube.com/watch?v=POq1e91ZO0g Белес жеке көрме - мүсін, графика] YouTube.com. (15 желтоқсан 2023)</ref> 2019 жыл. «Қазақстан суретшілерінің жылдық есеп көрмесі»; 2018 жыл. «Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының 85-жылдық мерей тойына арналған көрме»; 2017 жыл. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «Пластикалық ізденіс» атты жеке шығармашылық көрме; 2016 жыл. Дөңгелек үстел автордың «Пластикалық ізденіс» атты жеке шығармашылық көрмесіне арналған, кездесу кеші; 2016 жыл. Қазақстан Республикалық суретшілер одағының ұйымдастыруымен «ҚР тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған көрме»; 2015 жыл. Қазақстан Республикалық суретшілер одағының ұйымдастыруымен «Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған көрме»; Қазақстан Республикасының ұлттық музейі «Ұлттық дәстүрлер және әлемге айқара ашылу» атты көрме. 2014. Мүсін: «Теңіз тұңғиығында», материал: қара гранит, 30 x13 x11 (184 бет).<ref>Қазақстан Республикасының ұлттық музейі «Ұлттық дәстүрлер және әлемге айқара ашылу» атты көрменің альбомы. Қазақстан суретшілер форумы. Тараз:  «Senim» жамбыл баспа орталығы, 2014. 223 б.</ref> «Тәуелсіздік толғауы». Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының 80 жылдығына арналған көрме. 2013. «Желтоқсан ызғары», мүсін, материал: мрамор, гранит (75 бет).<ref>«Тәуелсіздік толғауы». «Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының 80 жылдығына арналған көрме каталогі.1933-2013. Алматы: «ЕЛНҰР», 2014. 80 б.</ref>[[File:«Желтоқсан ызғары», «Cold December».jpg|thumb|Өскенбай Мәлік. "Желтоқсан ызғары". 2012. Материал: мрамор, гранит. Сұлбасы: 30x16x10.]]«Мүсін монументальды-сәндік өнер». 2013. «Бостандық», мүсін, материал: қола, гранит, (92 бет).<ref>«Қазақ Өнері» 5 томдық альбом. SAMRUK альбомы. Алматы :  «ЕЛНҰР» баспа орталығы, 2013. 175 б, альбом.</ref> «Қазақ бейнелеу өнерінің алтын бесігі». О. Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің 75 жылдық мерей тойына орай ұйымдастырылған көрмесінің жинақтамасы. 2013. 173б. «Әуен», мүсін, материал: гранит; «Талпыныс», мүсін, материал: гранит, 2013 жыл. (128 бет).<ref>«Қазақ бейнелеу өнерінің алтын бесігі». О. Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің 75 жылдық мерей тойына орай ұйымдастырылған көрмесінің жинақтамасы. 1938-2013. Алматы: «Музей искусств», 2013.173б, каталог. .</ref> «Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». 2012. 64 б. «Хан», мүсін, материал: ағаш; «көш», мүсін, материал: қола, гранит; «Студент қыз», мүсін, материал: қола, гранит (46 бет).<ref>«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». Көрме каталогі. Алматы:  2012. 64 б, каталог.</ref> «Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». 2010. 54 б. «Құрбандық», мүсін, материал: гранит; «шаман», мүсін, материал: қола, гранит, (32 бет).<ref>«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». көрме каталогі. Алматы:  2010. 54 б, каталог.</ref>[[File:«Құрбандық», «Sactifice».jpg|thumb|Өскенбай Мәлік Әуесханұлы. «Құрбандық». 2004 ж. Материал: гранит, ағаш. Сұлбасы; 20 X 12 X 23]]«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің мұғалімдерінің көрмесі». 2009. 43 б. «Бақсы», мүсін, материал: қола, гранит, «медитация», мүсін, материал: қола, гранит (27 бет).<ref>«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің мұғалімдерінің көрмесі». көрме каталогі. Алматы:  2009. 43 б, каталог.  </ref>[[File:«Бақсы».jpg|thumb|Өскенбай Мәлік Әуесханұлы. «Бақсы». 2008 ж. Материал: бронза, қара гранит. Сұлбасы: 45 X 28 X 12]]Республикалық «...бүгін, ертең...» атты көрме. 2009. «Сақ қызы», мүсін, материал: қола, гранит; «Шаман», мүсін, материал: қола, гранит, (67 бет).<ref>Республикалық «...бүгін, ертең...» атты көрменің каталогі. Қазақстан суретшілер форумы. Алматы: «ЕЛНҰР», 2009. 96 б, каталог. </ref> «Ғасырлар тоғытындағы қазақстанның көркем өнері». «Отырған қыз бала». Мүсін, материал: гранит, размер: 20 x 30 x 13. 1999 жыл. (26 бет).<ref>«Ғасырлар тоғытындағы қазақстанның көркем өнері». Каталог. «tamos» баспа үйі, 2000. 126 б.</ref> 2007 жылы «Республикалық суретшілер одағының есеп беру көрмесі»; 2005 жылы Халық суретшісі [[Әбілхан Қастеев|Әбілхан Қастеевтің]] 100-жылдық мерей тойына арналған «Менің Қазақстаным» атты көрме-конкурс: «[[Абылай хан]]<nowiki/>» атты шығармашылық мүсін, материал ағаш; 2004 жылы «Жас дарын» атты республикалық көрме: «Сырласу» мүсін, гранит тас, ағаш; 2000 жылы «Халықаралық жастар фестивалі» көрме: «Ана мейірімі» материал күйдірілген қыш; 2001 жылы «Қызғалдақ және адам» халықаралық фестивалі: «Қызғалдақ ұстаған қыз» графика; 1999 жылы «Халықаралық жастар фестивалі» көрме: «Отырған батыр тұлғасы» материал теракотта; 1998 жылы «Түркияның мәдени орталығында» жеке көрме өткізілді, мүсіндер: «Ұлы дала аруы» материал ағаш, «Жаңғырық» материал ағаш, «Балуан» материал ағаш, «Желтоқсан» материал ағаш, «Ғашықтар» материал тас; 1997 жылы «Жігер» атты халықаралық жастар фестивалі, «Сағыныш» материал ағаш; 1996 жылы «Кісен ашқан» атты халықаралық көрме, «Желтоқсан» рельефті мүсін ағаш; 1995 жылы «Арт-Евразия» атты халықаралық көрме «Репрессия құрбандары» материал ағаш; == Жобалар == '''«Бір туынды»''' <ref>AbaiTV. [https://abaitv.kz/kz/videos/3315 БІР ТУЫНДЫ. Мәлік Өскенбай] (22 қаңтар 2023)</ref><ref>AbaiTV. [https://www.youtube.com/watch?v=fOeDhElJ_E0 Бір Туынды. Мәлік Өскенбай] YouTube.com. (22 қаңтар 2023)</ref> '''Abai TV''' Бұл бейне Abai TV тәуелсіз мәдени бағдарламасының бір бөлігі болып табылады. Бағдарлама қазақстандық суретшілер мен мүсіншілердің өмірі мен шығармашылығына арналады. Аталған шығарылым Мәлік Өскенбай туралы баяндап, оның өмірбаянын, шығармашылық жолын және өнерге қосқан үлесін ашады. Бағдарламаның басты мақсаты – біздің суретшілеріміздің қылқаламынан туған және мүсіншілердің шебер қолдарымен жасалған туындылардың әлемдік өнер тарихында да айрықша орын алатынын көрсету. Бұл еңбектер халықаралық көрмелерде ұсынылып, жоғары бағаға ие болған. Мәлік Өскенбайдың шығармашылық жолы арқылы шығарылым қазақ өнерінің өшпес құндылығын және оның ұлттық қана емес, әлемдік мәдениетке де тигізген ықпалын айқындайды. == Ғылыми еңбектер == === Оқулықтар === Мәлік Өскенбай шығармашылықпен қатар оқу-әдістемелік еңбектер жазумен де айналысып келеді. Оның қаламынан бірнеше оқулықтар мен кітаптар жарық көрді. 2020 жылы ол «''Нобай – бейнелеу өнерінің негізі''» атты оқулығын жариялап, сурет салудың бастапқы қадамдарын үйренуге арналған маңызды әдістемелік құралды ұсынды. <ref>Мәлік Өскенбай. «Нобай - бейнелеу өнерінің негізі» оқулығы. Алматы: «Асыл кітап» баспасы. 2020. 380 бет. ISBN 978-601-332-597-2</ref> Бұған дейін, 2018 жылы жарық көрген «''Адамның бас суретін бейнелеу''» атты еңбегінде суретшілерге портрет салу өнерінің қыр-сырын түсіндірді. <ref>Мәлік Өскенбай. «Адамның бас суретін бейнелеу» оқулығы. Алматы: «Асыл кітап» баспасы. 2018. 209 бет. ISBN 978-601-332-126-4 </ref> Суретшілерге арналған қазақ тіліндегі тұңғыш оқу құралдарының бірі – 2006 жылы жарық көрген көлемі 304 беттен тұратын «''Пластикалық анатомия''» оқулығы. <ref>Мәлік Өскенбай. «Пластикалық анатомия» оқулығы. Алматы «Дарын» баспасы. 2006 жыл, 304 бет. ISBN 9965-9859-4-4</ref> Бұл еңбек бүгінгі таңда да бейнелеу өнерін үйренушілер үшін құнды әдістемелік құрал болып саналады. Сонымен қатар, 2005 жылы жарық көрген «''Қазақ және оның патшалары мен хандарының шежіресі''» атты кітаптың бірінші томына да авторлардың бірі ретінде қатысып, отандық тарихи-мәдени мұраны дәріптеуге үлес қосты. === Басылымдар === Мәлік Өскенбайдың шығармашылық және ғылыми-әдістемелік еңбектері түрлі басылымдарда жарық көрген. Ол мектеп оқушыларына арналған бейнелеу өнері мен сызу пәндерінің әдістемесін жетілдіруге де үлес қосты. 2016 жылы Республикалық ғылыми-әдістемелік журналдың №5–6 санында оның «''Сурет салу методикасын құру''» атты мақаласы жарияланып, онда бейнелеу өнері, еңбекке баулу, музыка және сызу пәндерін оқытудың өзекті мәселелері талданды (30–32 бет). Ал 2014 жылы «Аңыз адам» журналының №15 (99) тамыз айындағы санында автордың «''Данышпан суретші (1452–1519 жж) Леонардо да Винчи, адамзат мақтанышы''» атты мақаласы жарық көрді. <ref>Аңыз адам. https://vk.com/wall-69528226_427 VK.com</ref> Бұл еңбегінде ол әлемдік өнер тарихындағы ұлы суретшінің өмірі мен шығармашылық мұрасын зерделеп, оның адамзат өркениетіне қосқан үлесін кеңінен талдаған. === Конференциялар === Сонымен қатар, Мәлік Өскенбай өзінің ғылыми-зерттеу және педагогикалық қызметінде халықаралық деңгейде де белсенділік танытып келеді. Ол түрлі ғылыми-тәжірибелік конференцияларға қатысып, өнертану саласына қатысты маңызды баяндамалар жасаған. 2012 жылы «Қазақстан Республикасында үздіксіз көркем-суреттік білім беру: сәндік-қолданбалы өнер – 2012» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда «''Особенности становления скульптуры древнего Казахстана''» тақырыбында мақала жариялап, көне дәуір мүсін өнерінің қалыптасу ерекшеліктерін қарастырды (301–303 бет). 2005 жылы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында]] өткен «''Қазіргі ғаламдану жағдайында өнер дамуының көкейкесті проблемалары''» атты халықаралық конференцияда «''Ертедегі Қазақстан мүсін формаларының анималистикасы''» атты баяндамасын жасады. Сол жылы [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|О. Тансықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің]] ұйымдастыруымен өткен, ұлы суретші Орал Тансықбаевтың 100 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда «''Мүсіндегі көлем және кеңістік''» пен «''Материалдың композиция және мүсін формасына әсері''» тақырыптарында мақалалар ұсынды. Сондай-ақ 2005 жылдың 25–26 мамыр күндері Орал Тансықбаевтың туған күніне арналған «''Өнерпаз болсаң арқалан''» атты ғылыми-практикалық конференцияға жетекші ретінде қатысып, өз шәкірті, 2-курс студенті Анитов Қ.Б.-ның «''Алғашқы қауымдағы мүсін, ертедегі Шығыс және антикалық мүсін''» тақырыбындағы мақаласына ғылыми жетекшілік жасады. Бұған дейін де ол ғылыми ортада белсенділік танытқан. 2002 жылы «''Мәдениет–Өнер–Білім: тенденциялар және перспективалар''», 2003 жылы «''Білімнің ұлттық моделі: мамандарды кәсіби даярлау әдіснамасы және қазіргі технологиясы''», ал 2004 жылы «''Қазақстан халықтарының мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі''» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларға қатысып, баяндамалар жасаған. === Оқыту бағдарламалары === 2005 жылы Мәлік мүсін өнеріне арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы атанды. Ол мүсін, композиция, шеберлік және технология пәндеріне арналған ''Типтік оқу бағдарламалары жинағын'' құрастырды. Бұл еңбек қазақ және орыс тілдерінде дайындалып, баспадан жарық көрді. Сол жылы автордың тағы бір маңызды еңбегі – ''«Пластикалық анатомия» пәні бойынша Типтік оқу бағдарламалары жинағы'' жарық көрді. Бұл бағдарлама да қазақ және орыс тілдерінде құрастырылып, баспаханадан басылып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.youtube.com/channel/UC0G9DKpop3ni7Xl8MNI6T9A Youtube Channel/Youtube каналы] * [http://anatili.kazgazeta.kz/?p=45772 Суретші уақыт ағымында] * [https://www.oner.kz/visual-arts/view/7866-bugingi-kazak-bejneleu-oneri-donggelec-ustel-video Бүгінгі қазақ бейнелеу өнеріндегі жаңа бағыт және көркемдік ізденістер.(видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216223501/http://www.oner.kz/visual-arts/view/7866-bugingi-kazak-bejneleu-oneri-donggelec-ustel-video |date=2017-12-16 }} * [https://www.oner.kz/news/view/7468-bugingi-kazak-bejneleu-onerindegi-zhanga-bagyt-zhane-corcemdic-izdenister-atty-donggelec-ustel-otedi Дөңгелек үстел: "Бүгінгі қазақ бейнелеу өнері"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217004715/http://www.oner.kz/news/view/7468-bugingi-kazak-bejneleu-onerindegi-zhanga-bagyt-zhane-corcemdic-izdenister-atty-donggelec-ustel-otedi |date=2017-12-17 }} * [http://madeniportal.kz/author/3739 Мәдениет порталы]<br>[https://www.youtube.com/watch?v=KfabVIdFpXg Kazakh TV: The hero of the program is Malik Oskenbay, sculptor] * [http://ognialatau.kz/news/cat-6/5165/ Огни Алатау: "Древние тотемы сакской эпохи, ставшие символами государственности Казахстана"] * [https://artunion.kz/tpost/l78dp3b101-otkritie-vistavki-posvyaschennoi-mezhdun Открытие выставки, посвященной Международному Дню интеллектуальной собственности] * [https://qazaqadebieti.kz/54001/serli-kezdesu '''Әсерлі кездесу'''] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан мүсіншілері]] crkmhnmqvyhglu40hkpmjwhp5qe9ly2 Жарнама тарихы 0 176847 3606122 3315411 2026-05-18T03:28:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606122 wikitext text/x-wiki Жарнама, реклама (франц. reclame, лат. reclamo — жар саламын) — тауарлардың, қызмет көрсетудің тұтынушылық қасиеті туралы ақпарат беру және оған деген сұранысты көбейту мақсатында таратылатын хабарлама; белгілі бір адамдар, ұйымдар, әдебиет пен өнер шығармалары туралы хабар таратып, оларды әйгілеу. ==Жарнама тарихы== Бүгінгі әлеуметтік, экономикалық тыныс-тіршілігімізді жарнамасыз көзге елестету қиын. Жарнама күнделікті өміріміздің құрамдас бөлігіне, өзіндік заңдылықтары бар қоғамдық құбылысқа айналды. Тұтынушы мен өндіруші арасындағы маңызды дәнекер буын бола отырып, жарнама экономиканың дамуын ынталандыратын, өндірістік үдерістер мен өнім сапасын жетілдіретін маңызды тұтқа ретінде көрінуде. Жарнама сауданы «жүргізетін» тетік қана емес, сондай-ақ тұтыну мәдениетін жаңа биіктерге көтеретін «өркениет үдеткіші» де болып отыр. Өркениетті тіршіліктің негізін құрайтын ұстындардың біріне айналған жарнама төңірегінде зерттеушілер мен практик мамандар тарапынан түрлі пікірталастардың туындағанына көп болды. Зерттеушілердің көбі оны ғылымның арнайы бір саласына жатқызса, практиктер басқару, кәсіпкерлік пен іскерлік өрісінен іздегісі келеді, ал жарнамалық хабарландырулар әзірлеуге қатысы бар мамандар шығармашылық үдерістің өзіндік бір түрі деп санайды. Осы пікірлердің қай-қайсысының да шындыққа қатысы бар болғандықтан келесі тарауларда оларға арнайы тоқталып өтпекпіз. Жарнама нышандары адамзаттың өзін-өзі танып, саналы тіршілікке көшкен уақытында пайда болды деуге негіз бар. Адамдардың алғашқы томаға-тұйық қауымдастықтарында өмірге келген жарнама дами келе мәдени факторға айналып, тіл, діл, дін, әдет-ғұрып сияқты өзге де обьективті алғышарттармен бірге адамзат дамуының өркениеттік ұғым-түсінігін қалыптастырды. Ал, ақпарат алмасу тұрғысынан алғанда өркениет дегеніміз ең биік деңгейдегі мәдени қауымдастықтың, аралас-құраластық пен сан қырлы байланыстың, яғни коммуникацияның жоғары даму сатысы. Жарнама – коммуникация құралы, мәдени және өркениеттік тетіктер–техника мен технология арқылы ол қоғамдық байланыстардың дамуына өз әсерін тигізеді. Әлбетте, адамзат қоғамының тәй-тәй басқан шағында толыққанды жарнама әлі өмірге келмеген-тін, тек жарнама нышандары ғана бой көрсете бастаған-ды. Жарнама нышандарын алғашқы қауымға қауіп-қатер төнгенде дабыл атқарымын орындаған, бір тайпаның адамын келесі тайпаның өкілінен айырмалаған әлеуметтік ақпарат ретінде қарастыруға болады. Тайпа мүшесінің сақал-шаш жіберуінен, киім киісінен, денесінің түрлі бөліктеріне таңба салуынан осындай ақпарат «көзге ұрып тұратын». Бұл кезеңде жарнама нышандарының экономикалық сипатынан әлеуметтік бағыты басым болды, яғни осы арқылы билік тұтқасын ұстаған өкілетті тұлғалар, ауқатты топтар қарапайым халықтан айырмалана алды. Сөйтіп, қоғам дамуының бастапқы сатыларындағы бұл нышандар жарнаманың пайда болуына жол ашқан әлеуметтік және мәдени тірліктің таптық және мүліктік жіктелу сипаты бар элементтері-тін. Жарнаманың даму үдерісін шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады: Б.д.д. ІІІ мыңжылдық–б.д. V мыңжылдық – жарнаманың ілкі тарихы (ежелгі дәуір, антикалық кезең және антикадан кейінгі кезең); VІ-VІІ (орта) ғасырлар (феодализм дәуірі, өнеркәсіпті цехтық тәсілмен ұйымдастырудың қалыптасуы); ХVІ-ХVІІ ғасырлар – Ренессанс және ағарту дәуірінің жарнамасы; ХІХ ғ.-XX ғ. басы – индустриялық өндірістің және капиталистік экономиканың даму кезеңі. Қазіргі заманғы жарнама әуелі протожарнама түрінде пайда болды. Протожарнама бұқаралық ақпарат құралдары мен бұқаралық коммуникация жүйесі қалыптасқан қазіргі жарнама пайда болар алдындағы ақпараттық-жарнамалық қызметті білдіретін тарихи-мәдени құбылыс саналады. Ежелгі протожарнаманың пайда болуы біздің дәуірімізге дейінгі 3 мыңжылдықпен таңбаланады. ===Культтік протожарнама=== #рулық; #тайпалық тотемдер, ====меншік белгілері==== *таңба; *штамп; *мөр, авторлық белгілер (сигнатуралар) протожарнамалық формаларға жатады. Жарнаманың қоғам дамуының экономикалық факторы ретінде өмірге келуі қалалық өркениеттің пайда болуымен тікелей байланысты. Урбанистік өркениет арқасында ілім-білім бір жүйеге түсіріліп, әртүрлі тілдерде сөйлейтін халықтарға ортақ дін мен заң-низам дүниеге келді, жазу-сызу дамыған шаһар мәдениеті қалыптасты. Қала халқының саны өсті (кей деректерде Рим мен Бабылда-Вавилонда- миллионға дейін тұрғын болғаны айтылады). Қаладағы тыныс–тіршілік негізгі үш орталық төңірегіне топтастырылғаны белгілі: билік орталығында әкімшілік орындары, ал рухани орталықта ғибадат үйлері шоғырландырылса, экономикалық орталық өзегі базар болып табылатын-ды. Осы құрылымдардың бәрі бас-аяғы бүтін, жинақы, классикалық күйде Рим мединасында–мегаполисінде көрініс тапты. Мұнда тұрғындарды Сенаттың саяси шешімдерімен, қала басшылығының бұйрық-жарлықтарымен, жат жұрттық елшіліктердің келу-кетуі, азық-түліктің бағасы, сондай-ақ ақсүйектердің сүйікті ермегі–гладиаторлардың шайқасы жөніндегі ақпармен таныстыратын жарнаманың арнайы түрлері болған. Мұндай жарнамаға Сенаттың ағымдағы қарарлары мен шешімдері жазылған арнайы тақталар- «acta senatus» жатқан, бұл ақпарат көзі Август Цезарь тұсында «acta dіurnal populі romanі» болып аталып, оған билік маңайындағы жаңалықтар, жеке тұлғалардың шақырулары мен хабарландырулары жазылған. Үлкен қаладағы ақпарат алмасуға аса мұқтаж орындардың бірі–ғибадат үйлері, храмдар орналасқан рухани орталық болып табылатын-ды. Мәселен, Римде абыз тұрған үйдің маңында арнайы тақталар ілінетін, оларға болжам-жорамалдар жазылып, кейіннен мұражайға өткізілетін болған. Храмдар мен соборлардың, мешіттердің қабырғаларына хат-хабар ілу кейінгі дәуірлерде де, атап айтқанда орта ғасырларда да жалғасын тапқан. Бұған атақты реформашы Мартин Лютер тезистерінің 1617 жылы Виттендберг соборының қабырғасында ілінуі айғақ. Орта ғасырдағы европалық жарнаманы негізінен жаршылардың тауарды-айталық, шарап пен құмыраны, ат әбзелдерін, жеміс-жидекті әспеттеп, асыра дәріптеп, мақтауын келістіре отырып, бар дауысымен жеріне жеткізіп айтатын «жар салуы» деп қарастыруға болады. Алайда, осы кезеңде жазбаша жарнама да бой көрсете бастады. Қылқалам иелері-граверлер, суретшілер мен мүсіншілер жарнама ісіне араласып, олардың туындылары қалалар мен кенттердің көшелерінде пайда болды. Тарих деректері ХІІ ғасырдың бас кезінде көшелерге әшекейлі ілмелер ілінгенін айғақтайды. Көркем ілмелер өнері ХІV-ХVІ ғасырларда өркендеп, дамиды. Бұл кезеңде Батыс Еуропада экономика қарыштап өсіп, қала мәдениеті жаңа биіктерге көтерілген-тін. Экономика мен қоғамның әлеуметтік құрылымындағы оң өзгерістер жарнама шеберлерінің ізденістеріне кең жол ашты. Бейнелеу құралдарын қолданудың жаңа әдістері пайда болды. Қабырғаға салынатын фрескалық суреттерді майлы бояумен салынған туындылар алмастыра бастады. Сөйтіп, көркемсуретті ілмелер өнерінің дамуы үшін қолайлы жағдайлар қалыптасты. ХҮ ғасырдың ортасында-ақ Франция қалалары осындай ілмелерге толы болғандығы тарихтан белгілі. [[File:Автобустағы жарнама.JPG|300px|right|thumb|Автобустағы жарнама]] Жарнаманың қарастырылып отырған кезеңдегі дамуы Еуропа елдерінде осы тұста болып өткен негізгі саяси және экономикалық оқиғалармен тікелей байланысты. ХV ғасырдағы Еуропа тарихы өндірістік және қоғамдық қатынастардың, саяси және мемлекеттік құрылыстың жаңа тұрпаттары мен түрлерінің пайда болуымен ерекшеленеді. Бұл жаңа географиялық ашулар жүзеге асқан, жаңа елдер мен аймақтар саяси сахнаға шығып, еуропалық экономикалық-саяси және мәдени өмірдің өзегі Жерорта теңізінен Батыс пен Солтүстік-Батысқа қарай ойыса бастаған уақыт болатын. Осы тұс классикалық орта ғасырда компас, оқ-дәрі, кітап басу сияқты ұлы жаңалықтардың дүниеге келген кезі еді. Техника қауырт дамып, өндірісті ұйымдастыру технологиясы жетілдірілді, тау-кен, металл өңдеу, балқыту, тоқыма, коммуникация құралдары өндірісі өркендеді. Математика, астрономия, физика, химия сияқты ғылым салалары дамыды. Кейінгі орта ғасырда жазбаша жарнаманың парақша, афиша, каталог және манускрипт сияқты жаңа формалары кеңінен тарай бастады. Мұның барлығы баспа ісінің өркендеуі арқасында x\мүмкін болды. ХV ғасырда батыс жарты шарда ұлттық экономикалардың, сауда мен ғылыми орталықтардың дамуы ақпараттың жаппай тарауына мұқтаж болды. Коммуникацияның ауызша және бейнелі түрлері қажеттілікті жеткілікті қанағаттандыра алмады. Ақпаратты көбейтіп тарату мүмкіндігінің шектеулі болуы, бұқаралық ақпарат құралдарының жетімсіздігі ілгері басқан қадамды кері тартты. Баспахана станогын ойлап тапқан Иоганн Гутенбергтің ісін алға апарушылардың жанқиярлық қызметінің нәтижесінде 1500 жылы 200–ден астам баспахана жұмыс істеп тұрды. Еуропаның барлық елдерінде кітап басу жолға қойылды. Бұл үрдістен ортағасырлық Осман Түркиясы да қалыс қала алмады. Түркі әлеміндегі ең алғашқы баспахана 1727 жылы өмірге келді, оны ұлы ағартушы Ибрагим Мүтефферика өзінің әкесі, белгілі қоғам қайраткері әулие Мехмед Челебимен бірлесіп ашқан болатын. Мәдениеттанушылар үшінші ақпараттық төңкеріс деп атаған бұл үдерістің жарнама қызметінің одан әрі дамуына әсері зор болды. Осы орайда алғашқы ақпараттық төңкеріс тілдің пайда болуымен, екінші төңкеріс жазудың ойлап табылуымен байланыстырылады. Күнделікті көзімізге таныс жарнама ХІХ ғасырда пайда болды. Қазіргі заманғы жарнаманы өмірге әкелген факторлар қатарына: * экономикалық факторлар (өнеркәсіптік революция); * ғылыми-техникалық прогресс (коммуникацияның озық әдістерінің-телефонның, телеграф пен радионың, кинематографтың пайда болуы); * әлеуметтік өзгерістер (халық санының өсуі, бұқара санасының оянуы, көші-қон үдерістерінің жеделдеуі); * мәдени ілгерілеушілік (қала мәдениетінің басым бола бастауы, жалпы адамзатқа ортақ құндылықтардың көрінісі беруі) жатады. ==Ерте дәуірдегі Қазақстанда жарнаманың өмірге келуі. «Жарнама» ұғымының шығу тегі== Сұранысты қалыптастырып және ынталандырып отыратын қызмет түрі ретінде жарнама Қазақстан аумағында ерте замандарда пайда болған. Қазіргі заманғы Қазақстан аумағында қалалық өркениет жедел дамыған ІХ-ХІІІ ғасырларда кент тірлігін ұйымдастырудың өзіндік жүйесі көрініс тапты. Хорасаннан Жетісуға дейін созылып жатқан ұлан байтақ өңір шаһарлары Шығыс өркениетінің қалыбынан шыққанымен, сондай-ақ оларда Батыс мәдениетінің нышандары да молынан табылатын. Бұған осы қалалар тізбегінің Ұлы Жібек Жолының бойында орналасуының зор әсері болды. Мәселен, кез келген қалаға ортақ шахристанда билік мекемелері орналасса, рабадта қолөнершілер тұрды. Көне Түркістан, Сайрам мен Отырар, басқа да қалалар туралы тарихи деректерде әмірлер мен хандардың жарлықтарын орталық майданда (алаңда) жаршылар дауыстап жария ететіні баяндалады, сондай-ақ бұл пәрмендер мешіт қабырғаларына ілінетіні де атап өтіледі. «Жарнама» терминінің шығу төркіні Қазақстанның оңтүстік өңірінде ислам өркениетінің гүлденген дәуірі–ІХ-ХІІ ғасырларға барып тірелетіні де сондықтан (мұсылман Ренессансы Еуропаның орта ғасырынан әлдеқайда ерте басталған). «Жар» сөзінің «Қазақ диалектілер сөздігіндегі» бір мағынасы–қабырға дегенді білдіреді. Ал, «нама»-парсыша «жазу» деген мағынада. Сөйтіп, «жарнама» дегеніміздің ежелгі мәні-«қабырғадағы жазу, жазба» болса керек. Бір таңданарлығы, осы сөз төркінінің жоғарыда келтірілген ортағасырлық Еуропа қала мәдениетіне тікелей ұштасып жатуы. Капитализмге дейінгі кезеңде жарнама саласының анағұрлым жандануы орта ғасырларға тұспа-тұс келеді. Бұл дәуірде қазіргі Қазақстан жері арқылы көптеген сауда жолдары өткен, Жібек Жолы солардың бірі болып табылады. Осы жолдың бүкіл өн бойындағы жоғарыда атап өтілген Түркістан, Жент, Отырар, Сайрам сияқты ірі қалалар Шығыс пен Батыс арасындағы өркениеттік байланыстардың маңызды нүктелері болды. Жәрмеңкелер пайда болып, гүлдене түсті. Қазіргі Алматы облысы Кеген кентінің маңындағы Қарқара, Арқадағы Қоянды жәрмеңкелері күні кешеге дейін түрлі өлкелерден келген сан мыңдаған адамның басы қосылып, сауда-саттық қара күзге дейін толастамауымен әйгілі еді. Көпестер мен кірекештер, алармандар мен сатармандар мидай сапырылысқан сауда алаңдарында жаршылар өз өнімдерін, бар өнерін жан сала жарнамалап жататын. Алармандар негізінен қазақ жұртының өкілдері болғандықтан, түрлі елдердің саудагерлері қазақша тақпақтап сөйлеуге тырысатын. Алайда, бұл жарнама бүгінгі ұғымдағы жарнама ауылынан әлі де алыста еді. ==Кеңестер Одағындағы жарнама== #Жарнаманың маңызды буыны болып саналатын бұйым безендіру (дизайн) экономикасы дамыған елдерде ғылым мен тәжірибенің тығыз тоғысуынан туындаған өнердің жаңа саласы болып табылады, безендіру стилі белгілі бір кезеңнен кейін, атап айтқанда ұрпақтар ауысатын 10-12 жылдан соң өзгерістерге ұшырап отырады. Мәселен, айқын ерекшеленетін: модернизм (XX ғасырдың басы), конструктивизм (20-30 жылдар), романтикалық реализм (40-50 жылдар), сюрреалистік және «ғарыштық» тақырыптар (60-70 жылдар), «компьютерлік» ағым (80-жылдар), «жаңа толқын» авангарды (80-90 жылдар) сияқты безендіру ағымдары бар. Кеңестік «темір қорған» осы көркемдік ағымдардың ешқайсысын идеологиялық шекарадан бері асырған жоқ. Тауарларға соғылатын белгілерде кеңестік насихат (орақ пен балға, бес жұлдыз, спутник, т.б.) басым болды. Экономиканың мемлекеттік монополияға айналдырылуы КСРО-дағы жарнама ісіне де өз әсерін тигізді. Атап айтқанда социалистік тұтыну нарығында көпшілік қолды тауарлардың зәрулігі жылдан-жылға ұлғайып, «сатушы нарығының» үстем болуын туғызды. Міне, осындай жағдайда жарнама өнім өткізуге еш әсерін тигізбейтін жанама құралға айналды, яғни өндірісшілер тарапынан алармандарды әрекетке итермелейтін қозғау салынбады, өйткені тауар өтпегені былай тұрсын, жетпейтін. Сол кездегі жарнамалық хабарландырулардың үлгілері: «Аэрофлот» ұшақтарымен ұшыңыздар», «Беломорканал» темекілерін сатып алыңыздар», «Жеміс шырыны-денсаулыққа пайдалы», т.б тәріздес болатын. Мұндай жарнама тауарлар мен қызметтердің сапасы жөнінде ешқандай ақпарат бермейтіндіктен, тұтынушыларға ассоциативтік әсер етпейтін. Өйткені, мемлекеттік монополизм жағдайында салаішілік және салааралық бәсеке туындамайтын да, жарнама бәсекелестік құралы ретінде пайдаланылмайтын. Рас, Кеңестер билігі кезінде жарнаманың кәдеге асқан бір саласы болды. Ол - идеологиялық насихат пен үгіт («КОКП XXҮ сьезінің шешімдерін жүзеге асырайық», «Халық пен партия біртұтас», «Электр қуатын үнемдеңіздер» сияқты) болатын. Сөйтіп, социалистік экономика жағдайында жарнама нарықтық шаруашылық тұсында орындайтын атқарымдарын жүзеге асырған жоқ, өндіріске, тұтынуға өз әсерін тигізе алмады. Бұл тұжырым КСРО-ның ішкі рыноктарына ғана қатысты еді, ал шет елдерде Кеңестің сыртқы сауда өкілдіктері отандық өнімді өткізу үшін өркениетті дүниеде қолданылатын жарнаманың алуан әдістері мен тәсілдерін пайдаланды. Бұрынғы Кеңестер Одағында социалистік экономика негіздеріне қайшы келетін буржуазиялық институт ретінде жарнамаға жағымсыз көзқарас қалыптасқанын атап өтуіміз керек. «Жақсы тауар жарнамасыз-ақ өтеді» деген сыңаржақ пікір салдарынан экономика мен әлеуметтік психологияның осы бір маңызды саласына мән берілмеді, арнайы зерттеу жұмыстары жүргізілмеді. Шынтуайтына келсек, нарық қатынастары қанат жайған қазіргі кездің өзінде бұл тақырыпқа жазылған төлтума іргелі еңбектер жоққа тән. == Қазіргі Қазақстандағы жарнама== Қазіргі мағынадағы жарнама Қазақстанда 1920 жылдардағы жаңа экономикалық саясат (ЖЭП) кезінде пайда болды. ЖЭП экономиканы директивалық басқару тәсілдерімен қоса капиталистік еркін бәсекеге де жол ашқаны белгілі. Бұл кезеңде нарық көпшілік қолды тауарлармен молығып, жарнама жаңа саяси және әлеуметтік жағдайда дами бастады. Одақ көлемінде В.Маяковский, В.Лисицкий, А.Родченко, А.Мандрусов сияқты белгілі тұлғалар жарнаманы саяси ұрандар тілімен сөйлете білді. «Жарнама-сауда сәйгүлігі» деген слоган-ұрансөз де өз тұста пайда болды. Жарнама қызметінің бұл кезеңдегі бір ерекшелігі-«сатарман нарығы» басым болып, төлем қабілетті сұраныс аз болды. Жарнамада «граффити» стилі кеңінен етек жайып, шынайы болмыс әсіреленіп бейнеленетін-ді. Өкінішке қарай, осы кезеңде Қазақстанда құрылған жарнама агенттіктерінің жұмысы туралы ешбір дерек сақталмаған. Біздіңше, экономика мен әлеуметтік-саяси өмірді метрополия орталығы-Мәскеуден тікелей басқару қолға алынғандықтан, Қазақстанға және басқа шет аймақтарға жарнама өнімдері КСРО-дағы өнеркәсіптік тұрғыдан дамыған Мәскеу мен Ленинград қалаларынан (қазіргі Санкт-Петербург) жеткізіліп тұрған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қазақстан дамыған өнеркәсіптік базасы бар елге айналғандықтан, жарнаманың өркендеуіне кең жол ашылды. Жарнама өнімдерін өндіретін алғашқы мекеме Қазақстанда 1951 жылы өмірге келгендігі ресми құжатта тіркелген. Ол «Жарнама және сауда жабдығы» деп аталған. Кейіннен ол «Қазақсаудажарнама» деген атауға ие болған. Алғашында «Союзторгреклама» («Одақсаудажарнама») Бүкілодақтық бірлестігінің құрамына кірген, кейіннен, 1981 жылы ол республикалық бағыныстағы ұйымға айналған. Бүгінде елімізде жарнамамен айналысатын агенттіктер мен кәсіпорындар саны қомақты. Олардың ірілерінің қатарында «Киік», «Татьяна» фирмаларын және басқа кәсіпорындарды атауға болады. Біздің елімізде «Жарнама туралы» арнайы Заң 2003 жылғы 19 желтоқсанда қабылданған. ТМД елдері ішінде Ресей мен Украина, Балтық бойы мемлекеттерінің жоғары оқу орындарында жарнама, көпшілікпен жұмыс істеу мамандықтары бойынша білім беріледі, ірі кәсіпорындарда, әсіресе біріккен фирмаларда жарнама орталықтары құрылған. Жекелеген отандық компаниялардың, қаржы-несие мекемелерінің жарнама қызметіне белсене араласа бастауы бұл саланың елімізде өріс алатынын байқатса керек. Негізінен алғанда тауар түрлерін жарнамалауға бағытталған баспасөз хабарламаларының, теледидар роликтерінің діттейтін мақсаты - өнім өткізу көлемін ұлғайтуға жәрдемдесу болып табылады. Сондай-ақ халық алдындағы танымалдығын, беделін (имидж) арттыру үшін ақпараттық-насихаттық науқан жүргізетін фирмалар, кәсіпорындар бар. «ТұранӘлембанктің», «Қазкоммерцбанк» пен Халықтық банктің, «Фудмастер», «Райымбек» фирмаларының баспасөз, аудиобейне құралдары арқылы берілетін жарнамалық материалдары осындай мақсат көздейді. ==Халықаралық жарнама== [[File:Халықаралық жарнама.JPG|300px|right|thumb|Халықаралық жарнама]] Халықаралық жарнама өткен ғасырдың 80-90 жылдарының айшықты белгісі ретінде қарастырылады, бұған экономиканың жаһандастырылуы, белді фирмалардың шет елдердегі операцияларының кең қанат жаюы себеп болды. 90-жылдары жарнама индустриясы әлемнің барлық елдерінде дерлік қауырт дамыды. Әсіресе, ұлтаралық корпорациялардың тамыр жаюына орай Шығыс Еуропа, ТМД, Азия-Тынық мұхит аймағы елдерінде және Латын Америкасында өркендей бастады. Қазіргі таңда ұлтаралық корпорациялар (ҰАК) әлемдік сауданың жартысына жуығын иеленіп отыр, олардың қолында орасан зор қаржылық, өндірістік және ғылыми-техникалық әлеует шоғырланған, дамушы елдер экономикасын «уысында ұстап отырған» ҰАК ықпалына қарсы тұру үшін жергілікті жарнамашылар өз қызметін жандандыруға мәжбүр. Сондай-ақ бәсекенің қызуына әлемнің экономикалық аймақтарға бөлінуі де себепкер болуда. «Үлкен үштіктің»-АҚШ, Жапония мен Батыс Еуропаның корпорациялары өткізу нарықтары үшін тайталасуда. Жаңа өнеркәсіпті алпауыттар - Оңтүстік Корея, Тайвань, Сингапур, Гонконг, Таиланд, Бразилия, Түркия бұл күресті қыздыра түсуде. Бірлескен Германияның экономикалық күш-қуаты арнасынан асып, қолданыс табар өңір іздеуде. Ұлтаралық корпорациялардың жарнамалық қызметін әлемнің жетекші халықаралық жарнама агенттіктері атқарады. Көпшілікке кеңінен танымал өнімдері-брэндтері бар копрорациялар осы өнімдерін жарнамалау науқанын қатарынан бірнеше жарнама агенттігіне табыс етеді. Бір ғана өнімнің жарнамасымен бірнеше агенттік айналыса алады, мәселен, бір компания брэнд имиджін шығармашылық тұрғыдан дамытса (баспа өнімін шығару, сценарий жазу), келесісі осы брэндтерді бұқаралық ақпарат құралдарында орналастырады. Жаңа ұлттық нарыққа шыққан ұлтаралық корпорациялар өздерінің тұрақты жарнама агенттіктерінің осы елдердегі өкілдіктерімен байланыстарын үзбейді. Міне, сондықтан да дамыған елдердің дегені жүріп түрған компаниялары мен фирмалары, қаржы-несие мекемелері, банктері жарнамадан қаржы аямайды. Мәселен, АҚШ-та бұл мақсатқа жұмсалатын қаржы бүгінде қарулануға бөлінетін қаржының тең жарымына жуығын құрайды (160 миллиард АҚШ доллары шамасында). Ал, Дабл Ю-Пи-Пи, Интерпаблик Групп, Саатчи энд Саатчи, Денцу, Омникам Групп сияқты жарнама-телекоммуникация концерндерінің әрқайсысының халықаралық қызметінің көлемі 10 миллиард долларлық шектен әлдеқайда асып жығылған. Бұлар-Американың, Еуропа мен Жапонияның жарнама алпауыттары. Өзге елдер, соның ішінде Шығыс Еуропа мен бұрынғы Кеңес республикаларында бұл сала ауыз толтырып айтарлықтай деңгейге жете алмай отыр. Яғни, «жарнама-сауданың қозғалтқышы» ғана емес, жалпы даму дәрежесінің де бірегей көрсеткіші саналады. Мәселен, екінші дүниежүзілік соғыста күйрей жеңілген Жапонияның өнеркәсібі тоқырауға ұшырап, тиімділігі тым төмен болды. Күншығыс елінің тауарлары әлемдегі ең сапасыз бұйымдар қатарына жататын. Оларға басылатын «made іn Japan» таңбасы қарғыс таңбасындай қабыл алынатындықтан, жапон фирмалары өз тауарларын елдің атын көрсетпей–ақ нарыққа шығаруға тырысатын. Ал, бүгінде Жапонияда жоғары сапалы тауар шығару мақсаты мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілген: Күншығыс өлкесі «кінәратсыз бұйым» бастамасы мемлекеттік ұранға айналдырылған бірден-бір ел болып табылады. Жапондықтар, сонымен бірге өнеркәсіптік жетістіктерін дабыра-даңғазасыз-ақ жарнамалай біледі. Мәселен, машина жасайтын «Комацу» концерні өзінің жарнама-хабарландыруларына өзек етіп «сапа-бізде стандарт» деген слоганды алған. Жалпы, жарнамалық–насихаттық науқандарды жүргізу кезінде жапон фирмалары өнім өндірісінің сандық көрсеткіштеріне емес, технологиялық процестерді бақылауда ұстауға баса мән беретінін айырықша атап көрсетуге ұмтылады. Жапония маркетологтары сияқты, америкалық жарнама мамандары да ақпараттық-насихаттық науқандарды ел назарын тауардың артықшылықтарына ғана емес, мемлекеттің сипатты белгілеріне де аударуға тырысады. Қазақстанның тұтыну нарығындағы тауарлардың басым көпшілігі шетелдік өнімдер болғандықтан, еліміздегі жарнамалық хабарландырулардың дені шетелдік тауарлар жарнамасы болып табылады. Бұл жарнама да сөйтіп, жанама түрде алғанда халықаралық жарнама санатына кіреді. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарнаманы зерттеу барысында отандық тауарлар жарнамасы газет жарнамасында жалпы көлемнің 40 пайызынан аспайтыны, теледидар жарнамасының 25 пайызынан кемін құрайтыны анықталды. Қазақстанның жарнама нарығындағы халықаралық жарнаманы екі топқа бөлуге болады: - шетелдік өндірісшілердің қазақстандық тұтынушыларға бағытталған халықаралық жарнамасы. Мұндай жарнамаға «Нестле», «Вриглес», «Проктер энд Гембл» компанияларының Қазақстан нарығындағы өткізу жарнамасын жатқызуға болады; - қазақстандық коммерсанттардың белгілі бір дүкеннен, белгілі бір саудагерден, фирмадан тауар сатып алуға үндеген имидждік жарнамасы. Мұндай жарнамаға «Жанна», «Астана-моторз», «Райымбек» компанияларының, туристік фирмалардың жарнамаларын жатқызуға болады. Жарнаманың бұл түрі де шетелдік өндірісшілердің тауарларын өткізуді мақсат тұтады. ==Жарнама саласындағы зерттеулер== Жарнама экономиканың ғана емес, сонымен қатар қоғамдық өмірдің де белді бөлшегіне айнала бастаған әлеуметтік құбылыс болғандығы себепті ғалымдар назарын өзіне аудара бастады. Жарнама мәселелеріне қатысты алғашқы зерттеулер ХІХ-XX ғасырлар тоғысында өмірге келді. Жарнама туралы арнайы әдебиетті жазған тұңғыш авторлар америкалық психологтар болатын. Олардың ішінде Чикагодағы Солтүстік-Батыс университеттің оқытушысы Уолтер Дилл Скотт бар. Оның қаламынан 1903 жылы «Жарнама теориясы», 1904 жылы «Жарнама психологиясы» атты еңбектер дүниеге келді. 1912 жылы Берлинде доктор Х. Хартунгеннің «Практикалық жарнама теориясы» атты еңбегі жарық көрді. Жарнаманың даму тарихына қатысты тұңғыш іргелі еңбекті 1874 жылы ағылшын ғалымы Генри Симпсон өмірге әкелді. 1894 жылы П. Датцтың «Жарнаманың ерте дәуірлерден күні бүгінге дейінгі тарихы» атты еңбегінің бір бөлігі жарияланды (өкінішке қарай, еңбек аяқталмаған). Октав–Густав Жерэннің 1911 жылы жарық көріп, 1927 жылы қайтадан басылған «Суггестивтік жарнама, теория мен техника» атты кітабы жарнамашылардың бірнеше ұрпағының қолдан түсірмейтін кітабына айналды. Парижде жарнама кәсібімен 1904 жылдан бастап айналысқан Жерэн «жарнама бойынша кеңес беру жөніндегі» алғашқы кабинеттердің бірін ашады. Жарнамалық және коммерциялық журналдарда мақалаларын жариялай, конференцияларға қатыса жүріп, ол 1916 жылы жарнама бойынша алғашқы оқу курсын жүргізеді. Бұл оның маман ретіндегі танымалдығын арттыра түседі. Осы кезеңде жарнама туралы ғылыми білімдер еселене көбейіп, зерттеушілер ұлттық, сондай-ақ халықаралық жарнама науқандарының тиімділігін арттыруға қатысты проблемалар көтереді. Мәселен, неміс ғалымы доктор Х.Хартунген жарнаманың мәдениетаралық қырларын қарастырады. Сөйтіп, XX ғасырдың алғашқы жартысында жарнама туралы ғылыми түсінік қалыптасып, жарнама туралы дербес ілім дами түседі. Жеке пән ретінде жарнама XX ғасырдың екінші онжылдығында Америкада, кейіннен Еуропада оқытыла бастады. Жарнама саласындағы ғылыми зерттеулерге жарнама бизнесімен шұғылданып жүрген іскер адамдар атсалысып, өздерінің тәжірибелерін көпшілік назарына ұсынады. Солардың негізінде өткен ғасырдың 50- жылдарында түрлі ғылым салаларының өкілдері: психологтар, әлеуметтанушылар, психоаналитиктер, экономистер жарнама тиімділігін өлшеу әдістерін іздестіре бастайды. «Advertіsіng age», «Prіnter”s Іnk», «Busіness Week» сияқты америкалық жарнама журналдары ынта-ықылас қисыны бойынша көптеген зерттеулерге орын береді. Басылымдарда Э.Дихтердің, Л.Ческиннің, П.Мартиноның еңбектері жарияланады. Жарнаманың адам санасына әсері В.Паккардтың, Д.Адамның шығармаларында қарастырылады. Д.Адам жарнамалау үдерісін: 1) жарнамалық хабарламаны алдын-ала зерделеу (ынта-ықылас және хабарлама түрі); 2) неғұрлым тиімді жарнамалық науқан жүргізу үшін бұқаралық ақпарат құралдарын зерттеу; 3) жарнама тиімділігін бақылау әдістерін зерттеу деп үш бөлікке бөледі. Жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысынан бастап жарнамада психоанализ әдісі кеңінен қолданыла бастады. Тауарларды, өнімдер мен идеяларды өткізуде мамандар оған еш әдісті теңгермейтін. Бұл үрдістің кең етек жаюына американың көптеген тауарларына деген сұраныстың кемуі және нарықты зерттеудің дәстүрлі тәсілдерінің нәтиже бермеуі себепкер болды. Осы орайда ықтимал аларманды статистикалық тұрғыдан «есептеп» шығаруға баса назар аударылды. Бұл қандай да бір тауарды алуға ықылас білдіретін кісіні алдын ала айқындау дегенді білдіретін. Жарнама саласындағы осындай практикалық зерттеулерге мына бір мысал үлгі бола алады. Экономиканың, әлеуметтік өмірдің, қоғамдық тірліктің қай саласында болмасын жарнама тиімділігі жалпы тиімділіктің құрамдас бөлшегі ретінде қарастырылады. Белгілі «Огилви энд Мейзер» фирмасы АҚШ-та 12 мемлекеттен келген шетелдік жолаушыларға елдің аса ірі төрт әуежайында сұрау салу барысында «мата атымен бөз өтеді» деген мақалдың дұрыстығына көз жеткізеді. Зерттеу нәтижелері алармандар үшін тауардың қай елде шыққаны аса маңызды болып табылатындығын көрсетіп берді. Ғалымдар сұрау салынған шетелдіктердің Америка бейнесін қалай қабылдайтындықтарын анықтады. Өзге елдердің өкілдері АҚШ-ты ой және іс-қимыл еркіндігі берілген, табыс пен байлыққа жету, сондай-ақ денсаулыққа мән беріп, өмірдің қызығын көру мүмкіндігі бар мемлекет ретінде ұғынатындықтары белгілі болды. Зерттеу негізінде ғалымдар америка фирмаларының АҚШ бет-бейнесіне, рәміздеріне, яғни символдарына сай келетін тауар түрлерін шығарғаны тиімді болатыны туралы тұжырымға келіп, кәсіпкерлерге осы символдарды қолдану жөнінде ұсыныс жасады. Маркетолог мамандар америка тауарларын жарнамалау барысында Америка тарихымен, мәдениетімен, рәміздерімен байланысты түсініктерді орнықтыруға үлкен маңыз берді. Жоғарыда аталған зерттеу кезінде АҚШ-тың шетелдіктер жиі баратын тарихи орындары анықталды. 6-кесте. Американың шетелдіктерге «ұнаған» тарихи орындары, бейнелері мен обьектілері (257 адамның пікірі сұралған) Тарихи орын, символ немесе нысан Оларды атаған респонденттер Диснейленд 33 Бостандық статуясы 29 Калифорния 28 Сан-Франциско 27 Нью-Йорк 21 «Голден гейт» көпірі 19 Ақ үй 19 Америка жалауы 19 Зәулім үйлер 17 Супермен 15 «Кантри» және «вестерн» музыкасы 15 Вашингтон (ел астанасы) 15 Ал, АҚШ-тың жарнама-коммуникация фирмалары өз науқандарын жүргізу барысында ғалымдардың ұсыныстарын басшылыққа алғандары айтпаса да түсінікті. Халық тұтынатын тауарлар шығаратын компаниялар өз өнімдерін жоғарыда аталған рәміздермен безендіргенде, өткізу көлемінің артқаны байқалды. Аталған зерттеу Американың шетелдіктерге кеңінен танымал фирмалары мен тауарларын да айқындап берді. 7-кесте. Шетелдіктерге кеңінен танымал АҚШ фирмалары мен тауарлары (257 адамның пікірі сұралған) Тауар тобының немесе компанияның атауы Оларды атаған респонденттер «Коуке» («Кока-Кола» фирмасының сусыны) 33 ИБМ (есептеу техникасы) 26 «Найк» (спорт киімдері) 26 АТ&Т (коммуникация құралдары) 25 «Америкэн экспресс» (несие кәртішкелері) 24 «Пума» (спорт және демалыс бұйымдары) 23 «Севен ап» (уытсыз сусын) 22 «Фрут ов зе лум» (жеміс сусыны) 21 «Пепси» 20 «Ливайс» ( (джинсы) 19 «Паркер» (автоқалам) 18 Бұл тізімде аталған тауарлардың көпшілігі бізге жақсы таныс. Олар сапасымен ғана емес, ұнамды безендірілуімен де ерекшеленеді. «Әдеміліктің де құны бар». Тауар сапасын заман талабына сай жақсартып отыруға бағытталған ғылыми зерттеулерге қомақты сома жұмсалады. Қазіргі жарнама теориясының даму проблемалары шетелдік ғалымдардың, атап айтқанда И.Ансоффтың, С.Блэктің, Вильям Дж. Стэнтонның, Г. Картердің, Хью Дэвидсонның, Ф.Котлердің, С.Моджароның, К.Р.Маконнеллдің, Дж.Р. Эванстың, Б.Берманның, басқа да зерттеушілердің еңбектерінде көтеріледі. ТМД елдерінің ғалымдары да жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшу жағдайында жарнама принциптерін пайдалану мүмкіндіктерін ой елегінен өткізіп келеді.<ref>Ж.Бекболатұлы. Жарнама негіздері. Алматы: Экономика-2009. ISBN 978-601-225-083-1</ref> Жарнаманың қашан және қайда пайда болғандығы туралы көптеген ойлар бар. Анығы бір – жарнаманың тамырлары терең [http://қоғамдық%20даму қоғамдық даму]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} кезеңдерінен бастау алады. Саудагерлер, тасымалдаушылар, шақырушылар, қаңғырған ұсталар – барлығы өздерінің тауарларын мақтап-мадақтап, бүкіл көне қалалардың көшелерін өздерінің айғайларымен жан-жағына адамдарды толтыра жия бастаған. Жарнама сөзі «reclamare – айғайлау» деген латын сөзінен шыққан. Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы N 508 Жарнама туралы Заңында келесі анықтамалар беріледі. Осы Заңның мақсаттары жарнаманы жасау, тарату, орналастыру және пайдалану үшiн қажеттi жағдайларды қамтамасыз ету, жарнама саласындағы [[жосықсыз бәсеке]]ден қорғау, жөнсiз жарнаманы болғызбау және оларға тыйым салу болып табылады. Қазақстан Республикасының аумағында жарнама жасайтын, тарататын, орналастыратын және пайдаланатын жеке және заңды тұлғалардың қызметi процесiнде туындайтын қатынастарға қолданылады. Жеке тұлғалардың кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырумен байланысты болмайтын хабарландыруларына, соның iшiнде бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабарландыруларына, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жүзеге асырылатын саяси үгiт пен насихатқа қолданылмайды. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Жарнама]] c6xo2p1b16mvlemfawckh20c257eo3n Фуршет 0 176874 3606175 2114475 2026-05-18T06:20:06Z 1nter pares 146705 /* */ 3606175 wikitext text/x-wiki [[File:15th century French banqueting.jpg|thumb|right| XV ғ. фуршет, Франция]] '''Фуршет''' ({{lang-fr|fourchette}} — шанышқы) — бұл бірігіп [[тамақтану]], яғни шақырылған [[қонақ]]тар [[тамақ]]тарды тұрған күйінда қабылдап, [[сусындар]] мен тамақтарды таңдап, өздеріне өздері қызмет көрсетіп және құралдар ретінде [[шанышқы]]ны пайдалануды айтуға болады. [[Үстел]]дер мен [[орындық]]тар бұл іс-шарада қарастырылмайды. ==Түсінігі== А-ля фуршет келесідей жағдайларда ұсынылады: * қонақтар көп, ал оларды қабылдау орны кішігірім болса; * қонақтар мен мереке иелерінің уақыттары тығыз болған жағдайда; * жиналу мақсаты - тамақ ішу емес, жай әңгімелесу болса. Іскерлік а-ля фуршет-коктейль - әдетте [[конгресс]]тер мен [[конференция]]лардағы үзілістер барысында ұйымдастырылатын, уақыты 1 сағ. белгіленген іс -шара болып табылады. Демалу мақсатындағы а-ля фуршет - 2сағ. уақытты қамтиды және әдетте конференциялардан кейін таза ауада, аулада болады. ==Ерекшеліктері== * 1 қонаққа 18-20 қонақ ( егер фуршет [[даяршы]]лармен бірге болса); * кішігірім [[шайнама]]лардың үлкен мөлшерде болуы; * ұзақтылығы 1,5-2сағ. қамтуы мүмкін; * фуршетте 4-5 рет қызмет көрсетуге болады; * залдардың бірдей аудандарында, банкетке қарағанда көп адамды қамтиды; * жиһаздарды қою барысында, үстелдердің жай (90-100 см) үстелдерден әлдеқайда биік болуы керектігін ескеру қажет. Үстел мен қабырға арасындағы арақашықтық 1,5 м. яғни, олардың арасымен оңай өтуге болатындай етіп қойылуы тиіс. ==Үстелдер== [[File:Hochzeitstorte.jpg|thumb| Той фуршеті]] [[File:Baby shower buffet (2011)-01.jpg|thumb| Балаларға арналған фуршет]] * дөңгелек; * шаршы; * крест пішінді; * 2 қабатты (келесі қабат 50см. аспауы керек); * 3 қабатты болуы мүмкін. Үстелдерге мальтон-асжаулықтарды жаяды. Әрине асжаулық түрі болатын іс-шараға байланысты. Үстелге "белдемше" де кигіздіруі мүмкін. Асжаулық пен еден арасында 5 см. қалуы керек. Жабдықтау барысында, гүлдерден жасалған композиция қойылады. Бөтелкелердегі салқын сусындарды үстелдің шетіне заттаңбасын көрсетпей етіп қояды. Сусындар, минералды суларды кұмыраларға құйып қояды. Шайнамаларға арналған тәрелкелерді 6-10 талдан қояды. Дөңгелек және шаршы тәрелкелерді 45 градус шамасында қояды. Шайнамаларды қою барысында, ең алдымен өздерінің сапасын тез жоғалтпайтын және температураның ықпалынан тез бүлінбейтін тағамдарды қояды. Ең соңғы кезекте майонезбен құйылған тамақтарды, май және уылдырық қойылады. ==Ас мәзірін ұйымдастыру== Ас мәзірін ұйымдастыру барысында келесіні қарастыру керек: * 1 конаққа кемінде 500-400гр. шайнама болуы керек (сан қилы); * қарсы алу дәстүрі ретінде 50 гр. шампанды ұсынуға болады. Фуршеттің ең қарапайым түрі - канапе болып табылады (60-80гр. құрайтын кішкене бутербродтар), шай мен жеміс-жидектер, бірнеше шайнамалар. Фуршеттің ас мәзірі 12-16 салқын тамақтарды, 13 десерттер, шай, кофені құрайды<ref name="source1">http://ru.wikipedia.org</ref>. ==Фуршеттерді ұйымдастыру== Фуршеттерді ұйымдастыру бірнеше ңұсқаларды қамтиды. Бірінші кезекте, ас ішуге арналған зона екі секторға бөлінуі мүмкін. Олардың бірінде, үстелдер қойылса, ал екіншісінде демалу зонасы ұйымдастырылады. Егер де ас ресми түрде болмаса, онда жай қонықтардың санына қарай орындықтар қойылады. Егер де іс-шара мерекелік сипатта болса, кішкене үстелшелерді, орындықтарды қояды. Процесс барысында, оларды қонақтарға көбірек орын мен іс-қимылдардың еркіндігі үшін алып тастайды <ref name="source1">http://www.artua-project.com</ref>. Фуршеттерде әдетте тамақтардың үш нұсқасы ұсынылады. Мысалы, гарнирлер: пісірілген картоп, ақжелкенмен, көкөкністермен, пияз бен аскөкпен, шафран мен күрішпен бірге қойылады; ет пен балықтан жасалған тамақтар: кәуаптар, салаттар, тарталеткалар, канапе, қабатты бутербродтар - өте көп мөлшерде пайдалануға болады. Ірімшіктен жасалған тамақтарды да ұмытпауы керек, Ірімшік - өте дәмді әрі калориялы тамақ болып табылады. Ал қазіргі таңда, ірімшіктің көптеген түрлері сатылуда, сондықтан оларды жай ғана жұмсақ және қатты сорттарына бөліп тәрелкелерге салады. Ірімшік 25-40 гр. шамасындағы бөліктерге бөлінеді. Сорттарды бір-біріне жақындатпай, сағат тілі бойынша орналастырады. Ірімшікке жақсы классикалық қоспа ретінде - жүзім болып табылады. Ірімшікке сонымен қатар, алмұрт пен қауын да үйлесімді. Сонымен қатар, тұздалған қиярлар, қызанақ, жүгері. қозықұйрықтар, болғар бұрышы, қырықжапырақтар, зәйтүндер мен майшабақты да ұмытпау керек. Ыстық тағамдарды астына арнайы ысытатын құралдары бар ыдыстарға салып қояды. Тамақтардың арасындағы кеңістікті көптеу етіп қалдыру керек, әйтпесе үстел басындағы тамақтар саны шектен тыс көп болып көрінуі мүмкін. Қонақтарға тамақтарды таңдау мен оларға үстел басында орын іздеген кезде, түстердің маңыздылығы мен иістерді де есекру қажет. алдымен жеңіл қоспалары бар, кейін жұпар иісті тамақтар берілуі керек<ref name="source1">http://stepandstep.ru</ref>. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Тағамдар]] czimbjwij6xv7oed3d7e1xoixwwg3al 3606176 3606175 2026-05-18T06:20:43Z 1nter pares 146705 /* Ас мәзірін ұйымдастыру */ 3606176 wikitext text/x-wiki [[File:15th century French banqueting.jpg|thumb|right| XV ғ. фуршет, Франция]] '''Фуршет''' ({{lang-fr|fourchette}} — шанышқы) — бұл бірігіп [[тамақтану]], яғни шақырылған [[қонақ]]тар [[тамақ]]тарды тұрған күйінда қабылдап, [[сусындар]] мен тамақтарды таңдап, өздеріне өздері қызмет көрсетіп және құралдар ретінде [[шанышқы]]ны пайдалануды айтуға болады. [[Үстел]]дер мен [[орындық]]тар бұл іс-шарада қарастырылмайды. ==Түсінігі== А-ля фуршет келесідей жағдайларда ұсынылады: * қонақтар көп, ал оларды қабылдау орны кішігірім болса; * қонақтар мен мереке иелерінің уақыттары тығыз болған жағдайда; * жиналу мақсаты - тамақ ішу емес, жай әңгімелесу болса. Іскерлік а-ля фуршет-коктейль - әдетте [[конгресс]]тер мен [[конференция]]лардағы үзілістер барысында ұйымдастырылатын, уақыты 1 сағ. белгіленген іс -шара болып табылады. Демалу мақсатындағы а-ля фуршет - 2сағ. уақытты қамтиды және әдетте конференциялардан кейін таза ауада, аулада болады. ==Ерекшеліктері== * 1 қонаққа 18-20 қонақ ( егер фуршет [[даяршы]]лармен бірге болса); * кішігірім [[шайнама]]лардың үлкен мөлшерде болуы; * ұзақтылығы 1,5-2сағ. қамтуы мүмкін; * фуршетте 4-5 рет қызмет көрсетуге болады; * залдардың бірдей аудандарында, банкетке қарағанда көп адамды қамтиды; * жиһаздарды қою барысында, үстелдердің жай (90-100 см) үстелдерден әлдеқайда биік болуы керектігін ескеру қажет. Үстел мен қабырға арасындағы арақашықтық 1,5 м. яғни, олардың арасымен оңай өтуге болатындай етіп қойылуы тиіс. ==Үстелдер== [[File:Hochzeitstorte.jpg|thumb| Той фуршеті]] [[File:Baby shower buffet (2011)-01.jpg|thumb| Балаларға арналған фуршет]] * дөңгелек; * шаршы; * крест пішінді; * 2 қабатты (келесі қабат 50см. аспауы керек); * 3 қабатты болуы мүмкін. Үстелдерге мальтон-асжаулықтарды жаяды. Әрине асжаулық түрі болатын іс-шараға байланысты. Үстелге "белдемше" де кигіздіруі мүмкін. Асжаулық пен еден арасында 5 см. қалуы керек. Жабдықтау барысында, гүлдерден жасалған композиция қойылады. Бөтелкелердегі салқын сусындарды үстелдің шетіне заттаңбасын көрсетпей етіп қояды. Сусындар, минералды суларды кұмыраларға құйып қояды. Шайнамаларға арналған тәрелкелерді 6-10 талдан қояды. Дөңгелек және шаршы тәрелкелерді 45 градус шамасында қояды. Шайнамаларды қою барысында, ең алдымен өздерінің сапасын тез жоғалтпайтын және температураның ықпалынан тез бүлінбейтін тағамдарды қояды. Ең соңғы кезекте майонезбен құйылған тамақтарды, май және уылдырық қойылады. == Ас мәзірін ұйымдастыру == Ас мәзірін ұйымдастыру барысында келесіні қарастыру керек: * 1 конаққа кемінде 500-400гр. шайнама болуы керек (сан қилы); * қарсы алу дәстүрі ретінде 50 гр. шампанды ұсынуға болады. Фуршеттің ең қарапайым түрі - канапе болып табылады (60-80гр. құрайтын кішкене бутербродтар), шай мен жеміс-жидектер, бірнеше шайнамалар. Фуршеттің ас мәзірі 12-16 салқын тамақтарды, 13 десерттер, шай, кофені құрайды.{{Citation needed}} ==Фуршеттерді ұйымдастыру== Фуршеттерді ұйымдастыру бірнеше ңұсқаларды қамтиды. Бірінші кезекте, ас ішуге арналған зона екі секторға бөлінуі мүмкін. Олардың бірінде, үстелдер қойылса, ал екіншісінде демалу зонасы ұйымдастырылады. Егер де ас ресми түрде болмаса, онда жай қонықтардың санына қарай орындықтар қойылады. Егер де іс-шара мерекелік сипатта болса, кішкене үстелшелерді, орындықтарды қояды. Процесс барысында, оларды қонақтарға көбірек орын мен іс-қимылдардың еркіндігі үшін алып тастайды <ref name="source1">http://www.artua-project.com</ref>. Фуршеттерде әдетте тамақтардың үш нұсқасы ұсынылады. Мысалы, гарнирлер: пісірілген картоп, ақжелкенмен, көкөкністермен, пияз бен аскөкпен, шафран мен күрішпен бірге қойылады; ет пен балықтан жасалған тамақтар: кәуаптар, салаттар, тарталеткалар, канапе, қабатты бутербродтар - өте көп мөлшерде пайдалануға болады. Ірімшіктен жасалған тамақтарды да ұмытпауы керек, Ірімшік - өте дәмді әрі калориялы тамақ болып табылады. Ал қазіргі таңда, ірімшіктің көптеген түрлері сатылуда, сондықтан оларды жай ғана жұмсақ және қатты сорттарына бөліп тәрелкелерге салады. Ірімшік 25-40 гр. шамасындағы бөліктерге бөлінеді. Сорттарды бір-біріне жақындатпай, сағат тілі бойынша орналастырады. Ірімшікке жақсы классикалық қоспа ретінде - жүзім болып табылады. Ірімшікке сонымен қатар, алмұрт пен қауын да үйлесімді. Сонымен қатар, тұздалған қиярлар, қызанақ, жүгері. қозықұйрықтар, болғар бұрышы, қырықжапырақтар, зәйтүндер мен майшабақты да ұмытпау керек. Ыстық тағамдарды астына арнайы ысытатын құралдары бар ыдыстарға салып қояды. Тамақтардың арасындағы кеңістікті көптеу етіп қалдыру керек, әйтпесе үстел басындағы тамақтар саны шектен тыс көп болып көрінуі мүмкін. Қонақтарға тамақтарды таңдау мен оларға үстел басында орын іздеген кезде, түстердің маңыздылығы мен иістерді де есекру қажет. алдымен жеңіл қоспалары бар, кейін жұпар иісті тамақтар берілуі керек<ref name="source1">http://stepandstep.ru</ref>. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Тағамдар]] ec7jo9a26fqfb1tal8fbh8l2wg566ap 3606177 3606176 2026-05-18T06:21:28Z 1nter pares 146705 3606177 wikitext text/x-wiki [[File:15th century French banqueting.jpg|thumb|right| XV ғ. фуршет, Франция]] '''Фуршет''' ({{lang-fr|fourchette}} — шанышқы) — бұл бірігіп [[тамақтану]], яғни шақырылған [[қонақ]]тар [[тамақ]]тарды тұрған күйінда қабылдап, [[сусындар]] мен тамақтарды таңдап, өздеріне өздері қызмет көрсетіп және құралдар ретінде [[шанышқы]]ны пайдалануды айтуға болады. [[Үстел]]дер мен [[орындық]]тар бұл іс-шарада қарастырылмайды. ==Түсінігі== А-ля фуршет келесідей жағдайларда ұсынылады: * қонақтар көп, ал оларды қабылдау орны кішігірім болса; * қонақтар мен мереке иелерінің уақыттары тығыз болған жағдайда; * жиналу мақсаты - тамақ ішу емес, жай әңгімелесу болса. Іскерлік а-ля фуршет-коктейль - әдетте [[конгресс]]тер мен [[конференция]]лардағы үзілістер барысында ұйымдастырылатын, уақыты 1 сағ. белгіленген іс -шара болып табылады. Демалу мақсатындағы а-ля фуршет - 2сағ. уақытты қамтиды және әдетте конференциялардан кейін таза ауада, аулада болады. ==Ерекшеліктері== * 1 қонаққа 18-20 қонақ ( егер фуршет [[даяршы]]лармен бірге болса); * кішігірім [[шайнама]]лардың үлкен мөлшерде болуы; * ұзақтылығы 1,5-2сағ. қамтуы мүмкін; * фуршетте 4-5 рет қызмет көрсетуге болады; * залдардың бірдей аудандарында, банкетке қарағанда көп адамды қамтиды; * жиһаздарды қою барысында, үстелдердің жай (90-100 см) үстелдерден әлдеқайда биік болуы керектігін ескеру қажет. Үстел мен қабырға арасындағы арақашықтық 1,5 м. яғни, олардың арасымен оңай өтуге болатындай етіп қойылуы тиіс. ==Үстелдер== [[File:Hochzeitstorte.jpg|thumb| Той фуршеті]] [[File:Baby shower buffet (2011)-01.jpg|thumb| Балаларға арналған фуршет]] * дөңгелек; * шаршы; * крест пішінді; * 2 қабатты (келесі қабат 50см. аспауы керек); * 3 қабатты болуы мүмкін. Үстелдерге мальтон-асжаулықтарды жаяды. Әрине асжаулық түрі болатын іс-шараға байланысты. Үстелге "белдемше" де кигіздіруі мүмкін. Асжаулық пен еден арасында 5 см. қалуы керек. Жабдықтау барысында, гүлдерден жасалған композиция қойылады. Бөтелкелердегі салқын сусындарды үстелдің шетіне заттаңбасын көрсетпей етіп қояды. Сусындар, минералды суларды кұмыраларға құйып қояды. Шайнамаларға арналған тәрелкелерді 6-10 талдан қояды. Дөңгелек және шаршы тәрелкелерді 45 градус шамасында қояды. Шайнамаларды қою барысында, ең алдымен өздерінің сапасын тез жоғалтпайтын және температураның ықпалынан тез бүлінбейтін тағамдарды қояды. Ең соңғы кезекте майонезбен құйылған тамақтарды, май және уылдырық қойылады. == Ас мәзірін ұйымдастыру == Ас мәзірін ұйымдастыру барысында келесіні қарастыру керек: * 1 конаққа кемінде 500-400гр. шайнама болуы керек (сан қилы); * қарсы алу дәстүрі ретінде 50 гр. шампанды ұсынуға болады. Фуршеттің ең қарапайым түрі - канапе болып табылады (60-80гр. құрайтын кішкене бутербродтар), шай мен жеміс-жидектер, бірнеше шайнамалар. Фуршеттің ас мәзірі 12-16 салқын тамақтарды, 13 десерттер, шай, кофені құрайды.{{Citation needed}} == Фуршеттерді ұйымдастыру == Фуршеттерді ұйымдастыру бірнеше ңұсқаларды қамтиды. Бірінші кезекте, ас ішуге арналған зона екі секторға бөлінуі мүмкін. Олардың бірінде, үстелдер қойылса, ал екіншісінде демалу зонасы ұйымдастырылады. Егер де ас ресми түрде болмаса, онда жай қонықтардың санына қарай орындықтар қойылады. Егер де іс-шара мерекелік сипатта болса, кішкене үстелшелерді, орындықтарды қояды. Процесс барысында, оларды қонақтарға көбірек орын мен іс-қимылдардың еркіндігі үшін алып тастайды.<ref>http://www.artua-project.com</ref> Фуршеттерде әдетте тамақтардың үш нұсқасы ұсынылады. Мысалы, гарнирлер: пісірілген картоп, ақжелкенмен, көкөкністермен, пияз бен аскөкпен, шафран мен күрішпен бірге қойылады; ет пен балықтан жасалған тамақтар: кәуаптар, салаттар, тарталеткалар, канапе, қабатты бутербродтар - өте көп мөлшерде пайдалануға болады. Ірімшіктен жасалған тамақтарды да ұмытпауы керек, Ірімшік - өте дәмді әрі калориялы тамақ болып табылады. Ал қазіргі таңда, ірімшіктің көптеген түрлері сатылуда, сондықтан оларды жай ғана жұмсақ және қатты сорттарына бөліп тәрелкелерге салады. Ірімшік 25-40 гр. шамасындағы бөліктерге бөлінеді. Сорттарды бір-біріне жақындатпай, сағат тілі бойынша орналастырады. Ірімшікке жақсы классикалық қоспа ретінде - жүзім болып табылады. Ірімшікке сонымен қатар, алмұрт пен қауын да үйлесімді. Сонымен қатар, тұздалған қиярлар, қызанақ, жүгері. қозықұйрықтар, болғар бұрышы, қырықжапырақтар, зәйтүндер мен майшабақты да ұмытпау керек. Ыстық тағамдарды астына арнайы ысытатын құралдары бар ыдыстарға салып қояды. Тамақтардың арасындағы кеңістікті көптеу етіп қалдыру керек, әйтпесе үстел басындағы тамақтар саны шектен тыс көп болып көрінуі мүмкін. Қонақтарға тамақтарды таңдау мен оларға үстел басында орын іздеген кезде, түстердің маңыздылығы мен иістерді де есекру қажет. алдымен жеңіл қоспалары бар, кейін жұпар иісті тамақтар берілуі керек.<ref>http://stepandstep.ru</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Тағамдар]] soy5js6eaxd4hewmkvken25f0qfo2le Антонио Вивальди 0 202238 3606000 3569055 2026-05-17T14:23:42Z Tuttiorchestra687 173049 3606000 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Сурет=Antonio_Vivaldi.jpg|Атауы={{lang-it|Antonio Vivaldi}}|Толық аты=Antonio Lucio Vivaldi|Туған күні=04.03.1678|Қайтыс болған күні=28.07.1741|Commons=Antonio Vivaldi|Туған жері=[[Венеция]], [[Венеция республикасы]]|Қайтыс болған жері=[[Вена]], [[Қасиетті Рим империясы]]|Мемлекет=[[Венеция республикасы]]|Мамандықтары=[[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], [[діни қызметкер]]|Аспаптары=[[скрипка]], [[клавесин]]|Жанрлары=[[опера (музыка)|опера]], [[камералық музыка]] }} '''Антонио Лучо Вивальди''' ({{lang-it|Antonio Lucio Vivaldi}}; [[4 наурыз]] [[1678 жыл|1678]] жылы, [[Венеция]] — [[28 шілде]] [[1741 жыл|1741]], [[Вена]]) — итальяндық композитор, [[Скрипка|скрипкашы]], [[Педагогика|педагог]], [[Дирижер|дирижёр]], католиктік діни қызметші. Вивальди XVIII ғасырдағы итальяндық скрипка өнерінің көрнекті өкілдерінің бірі болып саналады <ref name="BSE">[http://slovari.yandex.ru/вивальди/БСЭ/Вивальди Антонио/ Большая советская энциклопедия. Вивальди]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Музыкант көзі тірісінде керемет атаққа бөленіп, халық тарапынан мойындалған, Еуропадағы ірі мәдени қайраткер - [[кончерто гроссо]], ансамбль-оркестрлік концерттің шебері, 40-тан астам опералардың авторы. Вивальдидің танымалдылығы аспаптық концерттерінің, әсіресе скрипканың арқасында келді. Оның атақты туындысы – ішекті-ысқышты аспаптарға арналған 4 концерттен тұратын «Жыл мезгілдері» («Времена года») атты сериялы шығармасы<ref name="BSE" />. == Өмірбаяны == [[Сурет:Chiesa di San Giovanni in Bragora - Venezia.jpg|thumb|200px|right|Брагордағы Әулие Иоанның шіркеуі. 1678 жылы осы шіркеуде Антонио шоқындырылды.]] === Балалық шақ === Антонио Вивальди 1678 жылы 4 наурыз күні осы кезеңдегі Венеция республикасының астанасы [[Венеция|Венецияда]] туған. XX ғасырға дейін Вивальдидің өмірбаянын зерттеушілерде композитордың туған жылы туралы әртүрлі деректер болды. Мәселен, бірі 1675 жылы туған десе, бірі бұдан ертерек деген болжамдар айтқан. 1963 жылы қаңтарда ағылшын ғалымы Эрик Пол (''Eric Paul'') тапқан [[Қасиетті Иоанның Брагор|Қасиетті Иоанның Брагорға]] (Венеция төңірегі) келуі туралы жазбалар Вивальдидің туған жылын бекітуге мүмкіндік берді. Табылған жазбаларға сәйкес, Антонио Вивальди 1678 жылы 4 наурызда туылып, осы [[Соборлық|соборда]] шоқындырылды. Бала әлсіз болып туған, өлуге шақ қалған соң, оны тезарада шоқындыру қажет болды.<ref>[http://www.anima-veneziana.narod.ru/ ''Karl Heller''. Antonio Vivaldi: The Red Priest of Venice. Chapter Three. Vivaldi’s Training as Priest and His Appointment as Musico di Violino Professore Veneto — P:Amadeus Press, 1997 — p. 37 — ISBN 1-57467-015-8]</ref> Антонионың ата-бабалары [[Брешия|Брешиядағы]] лауазымды тұлғалар болды. Композитордың әкесі Джованни Баттиста (1655-1736) осы қалада туған. Джованни он жасында анасымен Венецияға көшіп барды. Мұнда әкесі шаштараз мамандығын үйренді. Осы кезеңдерде италияндық шаштараздарда тұтынушылардың уақыты бос өтпесін деп түрлі музыкалдық аспаптар орналастырылатын еді. Уақыт өте келе, Джованни осы аспаптарға деген қызығушылығы оянып, нәтижесінде өмірінің соңына дейін музыкаға арнады. [[Сурет:Antonio Vivaldi signature.svg|нобай|131x131 нүкте|Вивальдидің қолтаңбасы]] [[1677 жыл|1677 жылы]] Джованни Камилле Каликчиоға (1655-1728) үйленіп, бір жылдан соң ұлдары Антонио дүниеге келеді. шіркеулік жазбаларға қарағанда, Антонионың үш әпкесі – Маргарита Габриэла, Чечилия Мария, Дзанетта Анна және екі ағасы – Бонавентура Томасо пен Франческо Гаэтано болған. Ағалары әкесінің ізін жалғап, шаштаразшы болды. [[1685 жыл|1685 жылы]] Джованни Баттистаның есімі ''«Sovvegno dei musicisti de Santa Secilia»'' атты музыкалды қоғамды қалыптастырушылардың тізімінде аталды. Аталмыш қоғамның директоры атақты композитор, бірқатар опералардың авторы [[Джованни Легренци]] болды. Нәтижесінде Джованни Қасиетті Марк шіркеуінің капелласында (католик шіркеудің хорында) бас скрипкашы болды. Айта кетерлігі, сол кезеңдерде әкесінің толық есімі Джованни Баттиста Росси болған еді. Антонионың әкесіне тартқан жирен шаштылығы үшін оны «жирен дін қызметкері» деп атайтын ({{lang-it|il prette rosso}}). Композитордың жастық шағы мен музыкалдық білімі туралы деректер аз. Сондықтан, Антонионы скрипка өнеріне үйреткен, музыкадағы алғашқы ұстазы әкесі болған деп болжанады. Антонио он жасынан бастап скрипкада ойнай бастайды. 1689—1692 жылдар арасында әкесінің Венецияға келіп-кетуі жиілеп кеткен соң, оны шіркеудегі капеллада ұлы Антонио алмастырып отырды. Кей деректерге сүйенсек, Антонио музыка теориясын Джованни Легренцидан үйренді деседі. Алайда, Легренцидің [[1690 жыл|1690 жылы]] қайтыс болғанын ескерсек, оның жас Антониоға ұстаздық етуі күмән тудырады. Антонионың скрипкада шеберлікпен ойнауы және атақты рим скрипкашысы Арканджело Кореллидің музыкалды стиліне ұқсастығы оның аталмыш скрипка шеберінен дәріс алған деген болжамдар бар. Алайда, қазіргі күнге дейін бұл болжамды растайтын дәлелдер жоқ. Сонымен қатар, хронологиялық деректерде Антонионың шіркеулік қызметі оның [[1703 жыл|1703 жылы]] Римдегі оқуымен сәйкес келмейді.<ref name="Kolneder">[http://books.google.ru/books?id=oeQ0HIuQw5YC&printsec=frontcover&dq=Antonio+Vivaldi&hl=ru&ei=qq_TTaPaFY7Usgauyb3iAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Walter Kolneder''. Antonio Vivaldi: his life and work. — University of California Press, 1970 — ISBN 0-520-01629-7]</ref> === Жастық шақ === Әкесінің шіркеудегі қызметі және діни өмірі Жас Антонионың алдағы мансабын анықтағандай болды. Ол діни қызметкер болу туралы шешім қабылдады. Бұл түсінікті де еді. Себебі, сол кезде Италияда діни қызмет пен музыкалдық мансапты бірге алып жүру қалыпты жағдай еді<ref name="Kolneder" />. 1693 жылы 18 қыркүйектен бастап монах болу үшін шашын қырықтыру ырымы жасалды, 1700 жылы 18 қыркүйекте дьякон атағын алды. 1703 жылдың [[23 наурыз]]ында шіркеу қызметкері болып тағайындалды <ref name="Vivaldi">[http://www.vivaldi.org.ru/ Электронды қоры. «Вивальди. Өмірі және шығармашылығы». Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324174442/http://www.vivaldi.org.ru/ |date=2010-03-24 }}''Vivaldi.org.ru''</ref>. Келесі күні Сан-Джованни ин Олео шіркеуінде өзінің алғашқы литургиялық (құдайға сиыну) мессасын жасады. 1703 жылдың 1 қыркүйегінен бастап «Пьета» жетім балаларға арналған консерваториясында скрипкадан (''maestro di violino'') сабақ бере бастады. Аталмыш консерватория қыздар музыкалық мектебінің ең алды болып саналатын. Кейіннен оркестр дирижері және концерттердің директоры (''maestro de concerti'') болды. Вивальдиге түрлі рухани және ақсүйектік той-думандардың әуендерін шығарып отыру міндеттелді. Музыкант мамандығын аббата-минорита дәрежесімен бірге алып жүрген Вивальди, діни қызметкерге тиым салынған қылық көрсеткені үшін бұл дәрежесінен айырылып қалды<ref name="МЭ">[http://www.music-dic.ru/html-music-enc/v/1652.html Музыкалды энциклопедия. Вивальди. Ю. В. Келдыштың редакциясы бойынша. 6 томдық. Т 1. — М.: Кеңес энциклопедиясы, 1973.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703004221/http://www.music-dic.ru/html-music-enc/v/1652.html |date=2013-07-03 }}</ref>. Вивальди 1703 жылы Қасиетті Иоан шіркеуінде Лукреция Трэвизан графиня 90 рет жасалатын таң намазын оқуды тапсырды. 17 тамыз, 1704 жылы ''viola d’amore''дан сабақ бергені үшін қосымша сыйақы алды. Таңертеңгі ант намазының жартысын орындаған Вивальди денсаулығына байланысты Лукреция Трэвизанның тапсырмасынан бастартады. 1705 жылы Венециядағы Джузеппе Сала баспасы композитордың 12 сонатын шығармалар топтамасы түрінде басты. Екінші топтаманы 1709 жылы Венециядағы Бартоли баспасында скрипкаға арналған және чембаломен (клавесиннің итальяндық атауы) сүйемелденетін 12 сонатты бастырып шығарады. Вивальдидің алғашқы рет сахнаға шығуы 1706 жылы француз елшілігінің сарайында болды. Осы кезеңде композитор Брагор алаңынан [[Сан-Проволо]] жаңа ауданына көшеді. 1711 жылы «L’estro armonico» атты 12 концерт («Гармоническое вдохновение») жарияланды. Осы жылы ол қойылған концерттері үшін жылдық сыйақы алып, шәкірттерінің концерттерін басқарды. Ал 1713 жылдан бастап «Пиета» (''«Ospedale della Pietа»'') қыздар консерваториясының директоры болды<ref name="МЭ" />. Осы жылдары жас Вивальди оқытушылық қызметімен қоса композиторлық қызметімен қарқынды айналысты. Сондықтан болар композитор туған жері Венецияда, тіпті оның сыртында да өте үлкен атаққа ие болды, жұртқа кеңінен таныла бастады. Венеция осы кезде халықаралық туризмнің орталығы екендігін ескерсек, Вивальдидің есімі шетелдерде де танылды. Осылайша, 1709 жылы «Пиетаның» ораториясының (драмалық сюжетке құрылып, негізінен концерттік орындауға лайықталған хор) көрсетілімі кезінде Вивальди [[Дания]] королі [[Фредерик IV]] қабылдауында болып, таныстырылды. Вивальди осы таныстықтың құрметіне және корольдің құрметіне арнап скрипкада ойналатын 12 сонатаны сыйға тартты. 1712 жылы Венецияға келуі кезінде Антонио [[Бреслау]]лық неміс композиторы Готтфрид Хайнрихпен (''Gottfried Heinrich Stölzel'') кездесті. Нәтижесінде, Готфрид Штольцль Антониомен жеке байланыста болған алғашқы неміс композиторы болып саналады.<ref name="Kolneder" /> [[Сурет:Eglise de la pietà Venise.jpg|thumb|right|250px|Венециядағы "Пиета" қыздар консерваториясы]] === Композиторлық қызметінің басталуы. Венеция (1713—1718) === 1713 жылы Вивальди өзінің алғашқы үш актылы «Ottone in villa» («Вилладағы Оттон») операсын жазды. Операның сахналанған көрінісі аталған жылдың 17 мамырында венециандық Театро делле Грацие (''Teatro delle Grazie'') сахнасында қойылды <ref name="Strohm">[http://books.google.ru/books?id=MUQIAQAAMAAJ&q=Ottone+in+villa&dq=Ottone+in+villa&hl=ru&ei=IRPaTb2qIcH0-gbw5_xm&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEUQ6AEwBA ''Reinhard Strohm''. The Operas of Antonio Vivaldi. — L.S. Olschki, 2008 — p. 111 — ISBN 88-222-5682-4]</ref>. Бұл опера шытырман оқиғалы сюжетке құрылған. Вивальди тығыз қарым-қатынаста болған Доменико Лаллидің либереттосына жазылған аталмыш опера кей эпизодтарда Рим империясының тарихынан сыр шертеді. Операның сәтті шығуының нәтижесінде Вивальди Сан-Анджело театрының директоры Модоттодан тапсырыс алады. Модоттомен Вивальди өзінің «Фераспе» (1739) атты соңғы операсына дейін бірге тығыз жұмыс атқарған еді<ref>''Игорь Белецкий''. Антонио Вивальди: краткий очерк жизни и творчества. — И:Музыка, Ленинградское отд., 1975</ref> . жыл өткен соң, яғни 1714 жылы ол өзінің Грацио Браччьолидің либереттосына құрылған «Orlando finto pazzo» («Роланд, мнимый безумец») деп аталатын екінші операсын жазды. Опера итальян ақыны Людовико Аристоның «Қаһарлы Ролланд» поэмасының желісі бойынша жазылды<ref name="Муз-лит-ра">[http://www.muzlitra.ru/ih-vklad-neotsenim/vivaldi-biografiya-4.html Муз-лит-ра. Вивальди — биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926041520/http://www.muzlitra.ru/ih-vklad-neotsenim/vivaldi-biografiya-4.html |date=2017-09-26 }}''Muzlitra.ru''</ref>. Жуырда, композитор латын мәтінінде жазылған «Моисей, бог фараонов» (1714) және «Юдифь торжествующая» (1716) атты екі ораторий жазды. 1715 жылы Сан-Анджело театры үшін «Nerone fatto Cesare» («Нерон, ставший Цезарем») операсына 12 бөлімді арий жазды. 1716 жылы Вивальди Сан-Анджело театрының тапсырысы бойынша «L’incoronazione di Dario» («Коронация Дария») операсын жазды. Осы жылы Венециядағы беделді театрлардың бірі Сан-Мозе театрының репертуарына «La costanza trionfante degl’amori e de gl’odii» («Постоянство, торжествующее над любовью и ненавистью») атты опера жазды. Аталған опералардың премьерасы 1716 жылғы карнавалда қойылды.<ref name="Муз-лит-ра" /> 1718 жылы Вивальдидің «Scanderbegh» («[[Ескендір бей|Скандербег»]]) операсы Флоренция театрында қойылды. Бұл оқиға өз кезегінде Вивальдидің шет елдердегі танымалдылығының айғағы. Жалпы алғанда, 1713 пен 1718 жылдың аралығындағы жылдар Вивальдидің композиторлық қызметіндегі ең жемісті жылдары болып саналады. Осы жылдары жалпы саны 8 опера жазды <ref name="Kolneder" /><ref name="Strohm" />. === Мантуедегі өмірі (1719—1722) === [[Сурет:Pier Leone Ghezzi - Caricature of Vivaldi with text.jpg|thumb|right|200px|Пьер Леоне Геццидің 1723 жылы салынған Вивальди мүсініне арналған карикатурасы.]] Композитор өмірінің 1719– 1722 жылдардағы кезеңі туралы деректер шамалы ғана. Композитордың 1737 жылдан бастап жазылған хаттарына қарағанда, Вивальди өмірінің осы кезеңдерін Германияның Мантуя қаласында өткізген. «La Verita in Cimento» операсының либреттосының бас бетінде Вивальди өзін ''Maestro di Capella di Camera il Principe Filippo Langravio d’Assia Darmstadt'' деп атайды. Бұл өз кезегінде 1720-1723 жылдарда Вивальди Австрия императорының әскерін басқарған маркграф Филипп Гессен-Дармштадтскийдің әскер қатарында қызмет етті деген қорытынды тудырды. Филипп Гессен-Дармштадтский осы кезеңде Австрияның VІ Карлдың Мантуе мен Неапольдегі әскерін басқарды. Мантуеде Вивальди опера әншісі, француз шаштаразының қызы Анна Жиромен (''Anna Giraud'') танысты. Осы таныстық Вивальдидің болашақ өміріне үлкен әсер етті. Вивальди драмматург Карло Гольдониге жазған хаттарында Анна Жироны өзінің «тәртіпті оқушы» деп жазады. Зерттеушілердің пікірінше, Анна Жироның опера әншісі болып қалыптасуына Вивальдидің еңбегі зор. Шындығында, итальяндық опера композиторлары ән өнерінің техникасын терең меңгерген. Анна туралы замандасы Карло Гольдони: «Ол әдемі, нәзік, қыпша бел, күлім көз, қолаң шаш және оймақ ауыз қыз еді. Оның дауысы зор емес, бірақ актерлік қабілеті жоғары еді» деп суреттейді. Вивальдидің қасына Аннамен бірге оның апкесі Паолина да жолсерік болды. Паолина композитордың мед бикесі болып қызмет етті. Себебі, осы кезең —композитордың бронхиалды астма ауруымен науқастанып жүрген кезі. Мантуедегі үшжылдық әскери қызметінен соң, композитор Анна мен Паолинаны алып, Венецияға қайта оралады. Венецияндықтар Аннаны «сарышашты дін қызметкерінің нақсүйері» деп кекеткен еді. Шындығында композитордың апалы-сіңлілі Жиролармен тығыз қатынастары діни қызметші үшін шіркеудегі діни қызметкерлер тарапынан қолдау таппады. Осылайша Вивальдидің айналасы қара өсекке толды. Халық арасында оны әтек (гаремде қызмет ету үшін әдейі тарттырылған еркек) деп мазақтаушылар болды. Нәтижесінде, Вивальди мен діни қызметкер арасында ынтымақтастық бұзылды. 1738 жылы Феррара қаласының кардинал-архиепископы Вивальдиге қалаға кіруіне тыйым салды <ref name="JAS">[http://books.google.ru/books?id=Ip6voIceW0AC&pg=PA40&dq=Anna+Giraud&hl=ru&ei=Ng_dTZSgItCe-Qbwp4mnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFcQ6AEwCA#v=onepage&q=Anna%20Giraud&f=false ''Julie Anne Sadie''. Companion to Baroque Music. — P:University of California Press, 1998 — p.40 — ISBN 0-520-21414-5]</ref>. Алайда болған кедергілерге, сөздерге қарамастан Вивальди апалы-сіңлілі Жироларды құрмет тұтып, олардың ары мен ұятын қорғап жүрді.<ref name="Kolneder" /> === Римдік кезең (1723—1724) === 1723 жылы Вивальдидің [[Рим]] қаласына жасаған алғашқы саяхаты болды. Римге саяхатында Вивальди өзінің жаңа туындысы: «Ercole sul Termodonte» («Термодонтадағы Геркулес») атты операсымен барды. Атақты, композитор және музыка теоретигі [[Иоганн Иохим Кванц]] Римге келісімен римдіктердің Вивальди операсын жақсы қабылдағандығын байқап, «осы кезден бастап басқа әуен тыңдамайтындығын» айтты.<ref>Классикаға бойұру. Вивальди — Ercole sul Termodonte.</ref> 1724 жылдың ақпанында Вивальди «Giustino» («Джустино») операсының премьерасына қатысу үшін Римге қайта келді.<ref>''Compton Mackenzie, Christopher Stone''. Gramophone, Том 85,Выпуски 1029—1031 — И:General Gramophone Publications Ltd., 2008 — стр. 107</ref>. Вивальдидің биік профессионалды шеберлігін көрсететін Римдегі үшінші әрі соңғы операсы — «La virtù trionfante dell’amore, e dell’odio, overo Il Tirane» (1724) («Махаббат пен зұлымдықты билейтін жарылқаушы») атты опера<ref name="Муз-лит-ра" />. Осы кезеңде Вивальдидің рим папасы ХІІІ Бенедиктпен кездесті. Алайда, неміс зерттеушісі Карл Хеллердің (''Karl Heller'') пікірінше Вивальдидің аудиенциясы ХІІІ Бенедикттен алдын басқарған ХІІІ Инокентийдің кезінде болуы мүмкін деген болжам айтады. Егер Вивальди ХІІІ Бенедиктпен кездескен болса, онда композитор Римде көп уақыт болды. Өйткені Бенедикт XIII рим папасы болып сайланған жыл 1724 жылы 29 маусымда сайланған еді.<ref>[http://www.anima-veneziana.narod.ru/ ''Karl Heller''. Antonio Vivaldi: The Red Priest of Venice. Chapter Six. «In moltissime città d’Europa» — A Diversity of Activities During the Years of Artistic Maturity (1718—1731) — P:Amadeus Press, 1997 — p. 149 — ISBN 1-57467-015-8]</ref> 1725 жылы [[Амстердам]]да композитордың 1720 жылдар шамасында жазылған «Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione» («Искус гармонии и инвенции» или «Үндестік пен Өнертапқыштықтың дауы») атты 12 концерттен тұратын циклы қойылды. Осы циклдың алғашқы төрт концерті Вивальдидің «Жыл мезгілдері» атты әлемге әйгілі музыкасы сол кездің өзінде жұртқа танымал бола бастады. Шындығында, Ресейде «Времена года» деп қате аталып кеткенімен, түпнұсқада концерт «Жылдың төрт мезгілі» (''Le quattro stagione'') деп аталады. Сонымен қатар, Вивальдидің халыққа танымал шығармалары көп. Олар: «La notte» (түн), «Il cardellino» (пайызторғай балапаны), рухани, діни шығармалары: «Gloria», «Magnificat», «Stabat Mater», «Dixit Dominus». === Өмірінің соңғы жылдары === Композитордың Венециядан кеткен уақыты белгісіз, бірақ шамамен 1740 жылдары ол туған жерін тастап, Рим императоры VI Карлға аттанады. Вивальди Венаға қолайсыз уақытта келді. Себебі, ол келгеннен кейін бірнеше айдан соң VI Карл қайтыс болып, Австрияның қазынасы үшін соғыс басталды. Венада қолдау таппаған Вивальди жаңа жұмыс қарастыру мақсатында [[Дрезден]], [[Саксония]]ға қарай бет алды. Шамамен осы уақытта композитор науқасқа шалдықты. Ауру, ұмыт қалған, әрі өмір сүруге ақшасы қалмаған Вивальди Венаға оралып, 1741 жылы 28 шілдеде осында қайтыс болды. Дәрігер Антонио Вивальдидің өлімін «ішкі қабынудан» деп бекітті. Композитор кедейлерге арналған зиратта жерленді. Небары 19 флорин 45 крейцер төленді. Бір ай өткен соң әпкелері Маргарита мен Дзанетта Антонионың өлімі туралы хабар алды. 26 тамызда сот приставы Антонионың бар мүлкін қарыздарына жазады. Италияның виртуоз скрипкашысы Антонионың музыкалды мұрасы XVIII—[[XIX ғасыр]]ларда танылған жоқ еді. Тек бертін келе, яғни XX ғасырдың 20-шы жылдары 200 жыл тұңғиықта жатқан композитор мұрасы итальяндық музыкатанушы Вивальдидің қолжазбаларын тапты <ref name="Коровкина">[http://books.google.ru/books?id=Dd9aONENAxgC&pg=PA258&lpg=PA258&dq=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%92%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8&source=bl&ots=CZfq8Fu-Cb&sig=kUUYPoCdzJdk0uhYMe99IO9EOQ8&hl=ru&ei=bcPTTZ-kI5H1sgbjlvndAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBgQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Е. В. Коровкина''. Кто есть кто в мире: 1500 имён. — И:Olma Media Group, 2003 — ISBN 5-8123-0088-7]</ref>. Иоганн Себастьян Бах Антонионың шығармаларына транскрипция жасады. Осыдан келіп, XX ғасырда Вивальдидің аспаптық шығармашылығының толық жинағы жарияланды. Вивальдидің аспаптық концерттері классикалық симфонияның қалыптасуының алғашқы қадамдары еді. Антонио Вивальдидің авторлығында 94 опера бар, дегенмен оның 40-қа жуығы ғана анықталған<ref>Фонд Foà-Giordano, библиотека Национального университета Турина</ref>. Вивальди шығармашылығын зерттеушілердің бірі — атақты неміс композиторы Бах. А. Казелланың айтуы бойынша «Бах — оның музыкалды дарынын түсінген жалғыз зерттеуші» болған. Сонымен қатар, Вивальди шығармашылығының зерттелуіне орасан зор үлес қосқан француз және неміс музыкатанушылары — Марк Пеншерль (''Mark Pincherle'') мен Вальтер Кольнедер (''Walter Kolneder'')<ref name="МЭ" />. == Шығармалары == [[Сурет:Vivaldi.jpg|thumb|200px|right| Вивальди портреті. Авторы Француа Морелон де ля Кавэ, 1723]] Антонио Вивальди 40-қа жуық операның авторы<ref name="МЭ" />, оның ішінде «Қаһарлы Ролланд» (Orlando furioso), «Цезерге айналған Нерон» (Nerone fatto Cesare, 1715, осында), «Коронация Даридің тәж кигізу жорасы» (L’incoronazione di Dario, 1716, осында), «Махабатты жеңген өтірік» (L’inganno trionfante in amore, 1725, осында), «Фарнак» (1727), «Кунегонда» (1727), «Олимпиада» (1734), «Гризельда» (1735, «Сан-Самуэле» театры, Венеция), «Аристид» (1735), «Тамерлан» (1735, [http://it.wikipedia.org/wiki/Teatro_Filarmonico_di_Verona Филармониялық театр], Верона), «Оракул в Мессении» (1738, «Сант-Анджело» театры, Венеция), «Ферасп» (1739); «Фараондардың құдайы Моисей» ораториясы (Moyses Deus Pharaonis, 1714), « Жеңімпаз Юдифь» (Juditha Triumphans devicta Holo-fernis barbarie, 1716), «Бақсының тәжім етуі» (L’Adorazione delli tre Re Magi, 1722) және басқалары.; 500-ден астам концерттердің авторы, оның ішінде: * ішекті аспаптар оркестрі мен бассо континуоға арналған 44 концерт; * 49 [[кончерто гроссо]]; * ішекті оркестрдің сүйемелдеуімен арнайы бір аспапқа арналған немесе бассо континуоға арналған 352 концерт (253 скрипкаға, 26 виолончельге, 6 виоль д’амурға, 13 көлденең және 3 бойлық аралы флейтаға, 12 гобойға, 38 фаготқа, 1 мандолинге арналған); * ішекті оркестірдің сүйемелдеуімен екі аспапқа арналған немесе бассо континуоға арналған 38 концерт (25 скрипкаға, 2 виолончелге, 3 скрипка және виолончелге, 2 валторнаға, 1 мандолинге арналған); * ішекті оркестірдің сүйемелдеуімен үш аспапқа арналған немесе бассо континуоға арналған 32 концерт. Бассо контунионың сүйемелдеуімен түрлі аспапта ойналатын 100-ден астам сонаттардың авторы; жоғарғы дәрежелі кантанта, серенада, симфония, ''[[Stabat Mater]]'' және басқа да шіркеулік шығармалардың авторы. == Музыкалық фрагменттері == «Жыл мезгілдері» концертінен үзінділері: * {{audio|Vivaldi - Four Seasons 1 Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin.oga|Көктем. 1 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|02 - Vivaldi Spring mvt 2 Largo - John Harrison violin.ogg|Көктем. 2 Бөлім. Ларго}} * {{audio|03 - Vivaldi Spring mvt 3 Allegro - John Harrison violin.ogg|Көктем. 3 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|04 - Vivaldi Summer mvt 1 Allegro non molto - John Harrison violin.ogg|Жаз. 1 Бөлім. Аллегро нон мольто}} * {{audio|05 - Vivaldi Summer mvt 2 Adagio - John Harrison violin.ogg|Жаз. 2 Бөлім. Адажио}} * {{audio|06 - Vivaldi Summer mvt 3 Presto - John Harrison violin.ogg|Жаз. 3 Бөлім. Престо}} * {{audio|07 - Vivaldi Autumn mvt 1 Allegro - John Harrison violin.ogg|Күз. 1 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|08 - Vivaldi Autumn mvt 2 Adagio molto - John Harrison violin.ogg|Күз. 2 Бөлім. Адажио мольто}} * {{audio|09 - Vivaldi Autumn mvt 3 Allegro - John Harrison violin.ogg|Күз. 3 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|10 - Vivaldi Winter mvt 1 Allegro non molto - John Harrison violin.ogg|Қыс. 1 Бөлім. Аллегро нон мольто}} * {{audio|11 - Vivaldi Winter mvt 2 Largo - John Harrison violin.ogg|Қыс. 2 Бөлім. Ларго}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Барбье П |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Венеция Вивальди: Музыка и праздники эпохи барокко |шынайы атауы = La Venise de Vivaldi: Musique et fêtes baroques |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = СПб |баспасы = Лимбах Иван |жыл = 2009 |томы = |беттері = 280 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 978-5-89059-140-1 |тиражы = }} * {{кітап |авторы = Вирджилио Боккарди |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Вивальди |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Жизнь замечательных людей |орны = Москва |баспасы = Молодая гвардия |жыл = 2007 |томы = 1085 |беттері = 778 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 978-5-235-03014-5 |тиражы = }} * {{кітап |авторы = Eleanor Selfridge-Field |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = A new chronology of Venetian opera and related genres, 1660-1760. The calendar of Venetian opera |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Stanford University Press |жыл = 2007 |томы = 1085 |беттері = 272 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 978-0-80474-4379 |тиражы = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{commons|Antonio Vivaldi}} * [http://www.classicalconnect.com/#/browse/composer/Antonio_Vivaldi/play Classical Connect сайтындағы Вивальди шығармашылығына арналған мәліметтер] Classical Connectтегі классикалық музыканың ақысыз кітапханасы * [http://www.musbooks.ru/download/class/classmp3_72.html Антонио Вивальди — классикалық музыка фонотекасындағы "Жыл мезгілдері" топтамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030173552/http://musbooks.ru/download/class/classmp3_72.html |date=2013-10-30 }} классикалық музыканың ақысыз кітапханасы * [http://www.anima-veneziana.narod.ru/ Проект «Anima Veneziana».] Вивальди өмірбаяны мен шығармашылығының орыс тіліндегі баспасы [[Санат:Венецияда туғандар]] [[Санат:Италия сазгерлері]] [[Санат:Италия музыканттары]] [[Санат:Италия дирижерлері]] [[Санат:Италия педагогтары]] [[Санат:Италия діни қайраткерлері]] t5jo94yviy56ugk1a9uo9izdv7e497h 3606001 3606000 2026-05-17T14:24:02Z Tuttiorchestra687 173049 3606001 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Сурет=Antonio_Vivaldi.jpg|Атауы={{lang-it|Antonio Vivaldi}}|Толық аты=Antonio Lucio Vivaldi|Туған күні=04.03.1678|Қайтыс болған күні=28.07.1741|Commons=Antonio Vivaldi|Туған жері=[[Венеция]], [[Венеция республикасы]]|Қайтыс болған жері=[[Вена]], [[Қасиетті Рим империясы]]|Мемлекет=[[Венеция республикасы]]|Мамандықтары=[[сазгер|композитор]], [[педагогика|педагог]], [[діни қызметкер]]|Аспаптары=[[скрипка]], [[клавесин]]|Жанрлары=[[опера (музыка)|опера]], [[камералық музыка]] }} '''Антонио Лучио Вивальди''' ({{lang-it|Antonio Lucio Vivaldi}}; [[4 наурыз]] [[1678 жыл|1678]] жылы, [[Венеция]] — [[28 шілде]] [[1741 жыл|1741]], [[Вена]]) — итальяндық композитор, [[Скрипка|скрипкашы]], [[Педагогика|педагог]], [[Дирижер|дирижёр]], католиктік діни қызметші. Вивальди XVIII ғасырдағы итальяндық скрипка өнерінің көрнекті өкілдерінің бірі болып саналады <ref name="BSE">[http://slovari.yandex.ru/вивальди/БСЭ/Вивальди Антонио/ Большая советская энциклопедия. Вивальди]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Музыкант көзі тірісінде керемет атаққа бөленіп, халық тарапынан мойындалған, Еуропадағы ірі мәдени қайраткер - [[кончерто гроссо]], ансамбль-оркестрлік концерттің шебері, 40-тан астам опералардың авторы. Вивальдидің танымалдылығы аспаптық концерттерінің, әсіресе скрипканың арқасында келді. Оның атақты туындысы – ішекті-ысқышты аспаптарға арналған 4 концерттен тұратын «Жыл мезгілдері» («Времена года») атты сериялы шығармасы<ref name="BSE" />. == Өмірбаяны == [[Сурет:Chiesa di San Giovanni in Bragora - Venezia.jpg|thumb|200px|right|Брагордағы Әулие Иоанның шіркеуі. 1678 жылы осы шіркеуде Антонио шоқындырылды.]] === Балалық шақ === Антонио Вивальди 1678 жылы 4 наурыз күні осы кезеңдегі Венеция республикасының астанасы [[Венеция|Венецияда]] туған. XX ғасырға дейін Вивальдидің өмірбаянын зерттеушілерде композитордың туған жылы туралы әртүрлі деректер болды. Мәселен, бірі 1675 жылы туған десе, бірі бұдан ертерек деген болжамдар айтқан. 1963 жылы қаңтарда ағылшын ғалымы Эрик Пол (''Eric Paul'') тапқан [[Қасиетті Иоанның Брагор|Қасиетті Иоанның Брагорға]] (Венеция төңірегі) келуі туралы жазбалар Вивальдидің туған жылын бекітуге мүмкіндік берді. Табылған жазбаларға сәйкес, Антонио Вивальди 1678 жылы 4 наурызда туылып, осы [[Соборлық|соборда]] шоқындырылды. Бала әлсіз болып туған, өлуге шақ қалған соң, оны тезарада шоқындыру қажет болды.<ref>[http://www.anima-veneziana.narod.ru/ ''Karl Heller''. Antonio Vivaldi: The Red Priest of Venice. Chapter Three. Vivaldi’s Training as Priest and His Appointment as Musico di Violino Professore Veneto — P:Amadeus Press, 1997 — p. 37 — ISBN 1-57467-015-8]</ref> Антонионың ата-бабалары [[Брешия|Брешиядағы]] лауазымды тұлғалар болды. Композитордың әкесі Джованни Баттиста (1655-1736) осы қалада туған. Джованни он жасында анасымен Венецияға көшіп барды. Мұнда әкесі шаштараз мамандығын үйренді. Осы кезеңдерде италияндық шаштараздарда тұтынушылардың уақыты бос өтпесін деп түрлі музыкалдық аспаптар орналастырылатын еді. Уақыт өте келе, Джованни осы аспаптарға деген қызығушылығы оянып, нәтижесінде өмірінің соңына дейін музыкаға арнады. [[Сурет:Antonio Vivaldi signature.svg|нобай|131x131 нүкте|Вивальдидің қолтаңбасы]] [[1677 жыл|1677 жылы]] Джованни Камилле Каликчиоға (1655-1728) үйленіп, бір жылдан соң ұлдары Антонио дүниеге келеді. шіркеулік жазбаларға қарағанда, Антонионың үш әпкесі – Маргарита Габриэла, Чечилия Мария, Дзанетта Анна және екі ағасы – Бонавентура Томасо пен Франческо Гаэтано болған. Ағалары әкесінің ізін жалғап, шаштаразшы болды. [[1685 жыл|1685 жылы]] Джованни Баттистаның есімі ''«Sovvegno dei musicisti de Santa Secilia»'' атты музыкалды қоғамды қалыптастырушылардың тізімінде аталды. Аталмыш қоғамның директоры атақты композитор, бірқатар опералардың авторы [[Джованни Легренци]] болды. Нәтижесінде Джованни Қасиетті Марк шіркеуінің капелласында (католик шіркеудің хорында) бас скрипкашы болды. Айта кетерлігі, сол кезеңдерде әкесінің толық есімі Джованни Баттиста Росси болған еді. Антонионың әкесіне тартқан жирен шаштылығы үшін оны «жирен дін қызметкері» деп атайтын ({{lang-it|il prette rosso}}). Композитордың жастық шағы мен музыкалдық білімі туралы деректер аз. Сондықтан, Антонионы скрипка өнеріне үйреткен, музыкадағы алғашқы ұстазы әкесі болған деп болжанады. Антонио он жасынан бастап скрипкада ойнай бастайды. 1689—1692 жылдар арасында әкесінің Венецияға келіп-кетуі жиілеп кеткен соң, оны шіркеудегі капеллада ұлы Антонио алмастырып отырды. Кей деректерге сүйенсек, Антонио музыка теориясын Джованни Легренцидан үйренді деседі. Алайда, Легренцидің [[1690 жыл|1690 жылы]] қайтыс болғанын ескерсек, оның жас Антониоға ұстаздық етуі күмән тудырады. Антонионың скрипкада шеберлікпен ойнауы және атақты рим скрипкашысы Арканджело Кореллидің музыкалды стиліне ұқсастығы оның аталмыш скрипка шеберінен дәріс алған деген болжамдар бар. Алайда, қазіргі күнге дейін бұл болжамды растайтын дәлелдер жоқ. Сонымен қатар, хронологиялық деректерде Антонионың шіркеулік қызметі оның [[1703 жыл|1703 жылы]] Римдегі оқуымен сәйкес келмейді.<ref name="Kolneder">[http://books.google.ru/books?id=oeQ0HIuQw5YC&printsec=frontcover&dq=Antonio+Vivaldi&hl=ru&ei=qq_TTaPaFY7Usgauyb3iAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Walter Kolneder''. Antonio Vivaldi: his life and work. — University of California Press, 1970 — ISBN 0-520-01629-7]</ref> === Жастық шақ === Әкесінің шіркеудегі қызметі және діни өмірі Жас Антонионың алдағы мансабын анықтағандай болды. Ол діни қызметкер болу туралы шешім қабылдады. Бұл түсінікті де еді. Себебі, сол кезде Италияда діни қызмет пен музыкалдық мансапты бірге алып жүру қалыпты жағдай еді<ref name="Kolneder" />. 1693 жылы 18 қыркүйектен бастап монах болу үшін шашын қырықтыру ырымы жасалды, 1700 жылы 18 қыркүйекте дьякон атағын алды. 1703 жылдың [[23 наурыз]]ында шіркеу қызметкері болып тағайындалды <ref name="Vivaldi">[http://www.vivaldi.org.ru/ Электронды қоры. «Вивальди. Өмірі және шығармашылығы». Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324174442/http://www.vivaldi.org.ru/ |date=2010-03-24 }}''Vivaldi.org.ru''</ref>. Келесі күні Сан-Джованни ин Олео шіркеуінде өзінің алғашқы литургиялық (құдайға сиыну) мессасын жасады. 1703 жылдың 1 қыркүйегінен бастап «Пьета» жетім балаларға арналған консерваториясында скрипкадан (''maestro di violino'') сабақ бере бастады. Аталмыш консерватория қыздар музыкалық мектебінің ең алды болып саналатын. Кейіннен оркестр дирижері және концерттердің директоры (''maestro de concerti'') болды. Вивальдиге түрлі рухани және ақсүйектік той-думандардың әуендерін шығарып отыру міндеттелді. Музыкант мамандығын аббата-минорита дәрежесімен бірге алып жүрген Вивальди, діни қызметкерге тиым салынған қылық көрсеткені үшін бұл дәрежесінен айырылып қалды<ref name="МЭ">[http://www.music-dic.ru/html-music-enc/v/1652.html Музыкалды энциклопедия. Вивальди. Ю. В. Келдыштың редакциясы бойынша. 6 томдық. Т 1. — М.: Кеңес энциклопедиясы, 1973.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703004221/http://www.music-dic.ru/html-music-enc/v/1652.html |date=2013-07-03 }}</ref>. Вивальди 1703 жылы Қасиетті Иоан шіркеуінде Лукреция Трэвизан графиня 90 рет жасалатын таң намазын оқуды тапсырды. 17 тамыз, 1704 жылы ''viola d’amore''дан сабақ бергені үшін қосымша сыйақы алды. Таңертеңгі ант намазының жартысын орындаған Вивальди денсаулығына байланысты Лукреция Трэвизанның тапсырмасынан бастартады. 1705 жылы Венециядағы Джузеппе Сала баспасы композитордың 12 сонатын шығармалар топтамасы түрінде басты. Екінші топтаманы 1709 жылы Венециядағы Бартоли баспасында скрипкаға арналған және чембаломен (клавесиннің итальяндық атауы) сүйемелденетін 12 сонатты бастырып шығарады. Вивальдидің алғашқы рет сахнаға шығуы 1706 жылы француз елшілігінің сарайында болды. Осы кезеңде композитор Брагор алаңынан [[Сан-Проволо]] жаңа ауданына көшеді. 1711 жылы «L’estro armonico» атты 12 концерт («Гармоническое вдохновение») жарияланды. Осы жылы ол қойылған концерттері үшін жылдық сыйақы алып, шәкірттерінің концерттерін басқарды. Ал 1713 жылдан бастап «Пиета» (''«Ospedale della Pietа»'') қыздар консерваториясының директоры болды<ref name="МЭ" />. Осы жылдары жас Вивальди оқытушылық қызметімен қоса композиторлық қызметімен қарқынды айналысты. Сондықтан болар композитор туған жері Венецияда, тіпті оның сыртында да өте үлкен атаққа ие болды, жұртқа кеңінен таныла бастады. Венеция осы кезде халықаралық туризмнің орталығы екендігін ескерсек, Вивальдидің есімі шетелдерде де танылды. Осылайша, 1709 жылы «Пиетаның» ораториясының (драмалық сюжетке құрылып, негізінен концерттік орындауға лайықталған хор) көрсетілімі кезінде Вивальди [[Дания]] королі [[Фредерик IV]] қабылдауында болып, таныстырылды. Вивальди осы таныстықтың құрметіне және корольдің құрметіне арнап скрипкада ойналатын 12 сонатаны сыйға тартты. 1712 жылы Венецияға келуі кезінде Антонио [[Бреслау]]лық неміс композиторы Готтфрид Хайнрихпен (''Gottfried Heinrich Stölzel'') кездесті. Нәтижесінде, Готфрид Штольцль Антониомен жеке байланыста болған алғашқы неміс композиторы болып саналады.<ref name="Kolneder" /> [[Сурет:Eglise de la pietà Venise.jpg|thumb|right|250px|Венециядағы "Пиета" қыздар консерваториясы]] === Композиторлық қызметінің басталуы. Венеция (1713—1718) === 1713 жылы Вивальди өзінің алғашқы үш актылы «Ottone in villa» («Вилладағы Оттон») операсын жазды. Операның сахналанған көрінісі аталған жылдың 17 мамырында венециандық Театро делле Грацие (''Teatro delle Grazie'') сахнасында қойылды <ref name="Strohm">[http://books.google.ru/books?id=MUQIAQAAMAAJ&q=Ottone+in+villa&dq=Ottone+in+villa&hl=ru&ei=IRPaTb2qIcH0-gbw5_xm&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEUQ6AEwBA ''Reinhard Strohm''. The Operas of Antonio Vivaldi. — L.S. Olschki, 2008 — p. 111 — ISBN 88-222-5682-4]</ref>. Бұл опера шытырман оқиғалы сюжетке құрылған. Вивальди тығыз қарым-қатынаста болған Доменико Лаллидің либереттосына жазылған аталмыш опера кей эпизодтарда Рим империясының тарихынан сыр шертеді. Операның сәтті шығуының нәтижесінде Вивальди Сан-Анджело театрының директоры Модоттодан тапсырыс алады. Модоттомен Вивальди өзінің «Фераспе» (1739) атты соңғы операсына дейін бірге тығыз жұмыс атқарған еді<ref>''Игорь Белецкий''. Антонио Вивальди: краткий очерк жизни и творчества. — И:Музыка, Ленинградское отд., 1975</ref> . жыл өткен соң, яғни 1714 жылы ол өзінің Грацио Браччьолидің либереттосына құрылған «Orlando finto pazzo» («Роланд, мнимый безумец») деп аталатын екінші операсын жазды. Опера итальян ақыны Людовико Аристоның «Қаһарлы Ролланд» поэмасының желісі бойынша жазылды<ref name="Муз-лит-ра">[http://www.muzlitra.ru/ih-vklad-neotsenim/vivaldi-biografiya-4.html Муз-лит-ра. Вивальди — биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926041520/http://www.muzlitra.ru/ih-vklad-neotsenim/vivaldi-biografiya-4.html |date=2017-09-26 }}''Muzlitra.ru''</ref>. Жуырда, композитор латын мәтінінде жазылған «Моисей, бог фараонов» (1714) және «Юдифь торжествующая» (1716) атты екі ораторий жазды. 1715 жылы Сан-Анджело театры үшін «Nerone fatto Cesare» («Нерон, ставший Цезарем») операсына 12 бөлімді арий жазды. 1716 жылы Вивальди Сан-Анджело театрының тапсырысы бойынша «L’incoronazione di Dario» («Коронация Дария») операсын жазды. Осы жылы Венециядағы беделді театрлардың бірі Сан-Мозе театрының репертуарына «La costanza trionfante degl’amori e de gl’odii» («Постоянство, торжествующее над любовью и ненавистью») атты опера жазды. Аталған опералардың премьерасы 1716 жылғы карнавалда қойылды.<ref name="Муз-лит-ра" /> 1718 жылы Вивальдидің «Scanderbegh» («[[Ескендір бей|Скандербег»]]) операсы Флоренция театрында қойылды. Бұл оқиға өз кезегінде Вивальдидің шет елдердегі танымалдылығының айғағы. Жалпы алғанда, 1713 пен 1718 жылдың аралығындағы жылдар Вивальдидің композиторлық қызметіндегі ең жемісті жылдары болып саналады. Осы жылдары жалпы саны 8 опера жазды <ref name="Kolneder" /><ref name="Strohm" />. === Мантуедегі өмірі (1719—1722) === [[Сурет:Pier Leone Ghezzi - Caricature of Vivaldi with text.jpg|thumb|right|200px|Пьер Леоне Геццидің 1723 жылы салынған Вивальди мүсініне арналған карикатурасы.]] Композитор өмірінің 1719– 1722 жылдардағы кезеңі туралы деректер шамалы ғана. Композитордың 1737 жылдан бастап жазылған хаттарына қарағанда, Вивальди өмірінің осы кезеңдерін Германияның Мантуя қаласында өткізген. «La Verita in Cimento» операсының либреттосының бас бетінде Вивальди өзін ''Maestro di Capella di Camera il Principe Filippo Langravio d’Assia Darmstadt'' деп атайды. Бұл өз кезегінде 1720-1723 жылдарда Вивальди Австрия императорының әскерін басқарған маркграф Филипп Гессен-Дармштадтскийдің әскер қатарында қызмет етті деген қорытынды тудырды. Филипп Гессен-Дармштадтский осы кезеңде Австрияның VІ Карлдың Мантуе мен Неапольдегі әскерін басқарды. Мантуеде Вивальди опера әншісі, француз шаштаразының қызы Анна Жиромен (''Anna Giraud'') танысты. Осы таныстық Вивальдидің болашақ өміріне үлкен әсер етті. Вивальди драмматург Карло Гольдониге жазған хаттарында Анна Жироны өзінің «тәртіпті оқушы» деп жазады. Зерттеушілердің пікірінше, Анна Жироның опера әншісі болып қалыптасуына Вивальдидің еңбегі зор. Шындығында, итальяндық опера композиторлары ән өнерінің техникасын терең меңгерген. Анна туралы замандасы Карло Гольдони: «Ол әдемі, нәзік, қыпша бел, күлім көз, қолаң шаш және оймақ ауыз қыз еді. Оның дауысы зор емес, бірақ актерлік қабілеті жоғары еді» деп суреттейді. Вивальдидің қасына Аннамен бірге оның апкесі Паолина да жолсерік болды. Паолина композитордың мед бикесі болып қызмет етті. Себебі, осы кезең —композитордың бронхиалды астма ауруымен науқастанып жүрген кезі. Мантуедегі үшжылдық әскери қызметінен соң, композитор Анна мен Паолинаны алып, Венецияға қайта оралады. Венецияндықтар Аннаны «сарышашты дін қызметкерінің нақсүйері» деп кекеткен еді. Шындығында композитордың апалы-сіңлілі Жиролармен тығыз қатынастары діни қызметші үшін шіркеудегі діни қызметкерлер тарапынан қолдау таппады. Осылайша Вивальдидің айналасы қара өсекке толды. Халық арасында оны әтек (гаремде қызмет ету үшін әдейі тарттырылған еркек) деп мазақтаушылар болды. Нәтижесінде, Вивальди мен діни қызметкер арасында ынтымақтастық бұзылды. 1738 жылы Феррара қаласының кардинал-архиепископы Вивальдиге қалаға кіруіне тыйым салды <ref name="JAS">[http://books.google.ru/books?id=Ip6voIceW0AC&pg=PA40&dq=Anna+Giraud&hl=ru&ei=Ng_dTZSgItCe-Qbwp4mnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFcQ6AEwCA#v=onepage&q=Anna%20Giraud&f=false ''Julie Anne Sadie''. Companion to Baroque Music. — P:University of California Press, 1998 — p.40 — ISBN 0-520-21414-5]</ref>. Алайда болған кедергілерге, сөздерге қарамастан Вивальди апалы-сіңлілі Жироларды құрмет тұтып, олардың ары мен ұятын қорғап жүрді.<ref name="Kolneder" /> === Римдік кезең (1723—1724) === 1723 жылы Вивальдидің [[Рим]] қаласына жасаған алғашқы саяхаты болды. Римге саяхатында Вивальди өзінің жаңа туындысы: «Ercole sul Termodonte» («Термодонтадағы Геркулес») атты операсымен барды. Атақты, композитор және музыка теоретигі [[Иоганн Иохим Кванц]] Римге келісімен римдіктердің Вивальди операсын жақсы қабылдағандығын байқап, «осы кезден бастап басқа әуен тыңдамайтындығын» айтты.<ref>Классикаға бойұру. Вивальди — Ercole sul Termodonte.</ref> 1724 жылдың ақпанында Вивальди «Giustino» («Джустино») операсының премьерасына қатысу үшін Римге қайта келді.<ref>''Compton Mackenzie, Christopher Stone''. Gramophone, Том 85,Выпуски 1029—1031 — И:General Gramophone Publications Ltd., 2008 — стр. 107</ref>. Вивальдидің биік профессионалды шеберлігін көрсететін Римдегі үшінші әрі соңғы операсы — «La virtù trionfante dell’amore, e dell’odio, overo Il Tirane» (1724) («Махаббат пен зұлымдықты билейтін жарылқаушы») атты опера<ref name="Муз-лит-ра" />. Осы кезеңде Вивальдидің рим папасы ХІІІ Бенедиктпен кездесті. Алайда, неміс зерттеушісі Карл Хеллердің (''Karl Heller'') пікірінше Вивальдидің аудиенциясы ХІІІ Бенедикттен алдын басқарған ХІІІ Инокентийдің кезінде болуы мүмкін деген болжам айтады. Егер Вивальди ХІІІ Бенедиктпен кездескен болса, онда композитор Римде көп уақыт болды. Өйткені Бенедикт XIII рим папасы болып сайланған жыл 1724 жылы 29 маусымда сайланған еді.<ref>[http://www.anima-veneziana.narod.ru/ ''Karl Heller''. Antonio Vivaldi: The Red Priest of Venice. Chapter Six. «In moltissime città d’Europa» — A Diversity of Activities During the Years of Artistic Maturity (1718—1731) — P:Amadeus Press, 1997 — p. 149 — ISBN 1-57467-015-8]</ref> 1725 жылы [[Амстердам]]да композитордың 1720 жылдар шамасында жазылған «Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione» («Искус гармонии и инвенции» или «Үндестік пен Өнертапқыштықтың дауы») атты 12 концерттен тұратын циклы қойылды. Осы циклдың алғашқы төрт концерті Вивальдидің «Жыл мезгілдері» атты әлемге әйгілі музыкасы сол кездің өзінде жұртқа танымал бола бастады. Шындығында, Ресейде «Времена года» деп қате аталып кеткенімен, түпнұсқада концерт «Жылдың төрт мезгілі» (''Le quattro stagione'') деп аталады. Сонымен қатар, Вивальдидің халыққа танымал шығармалары көп. Олар: «La notte» (түн), «Il cardellino» (пайызторғай балапаны), рухани, діни шығармалары: «Gloria», «Magnificat», «Stabat Mater», «Dixit Dominus». === Өмірінің соңғы жылдары === Композитордың Венециядан кеткен уақыты белгісіз, бірақ шамамен 1740 жылдары ол туған жерін тастап, Рим императоры VI Карлға аттанады. Вивальди Венаға қолайсыз уақытта келді. Себебі, ол келгеннен кейін бірнеше айдан соң VI Карл қайтыс болып, Австрияның қазынасы үшін соғыс басталды. Венада қолдау таппаған Вивальди жаңа жұмыс қарастыру мақсатында [[Дрезден]], [[Саксония]]ға қарай бет алды. Шамамен осы уақытта композитор науқасқа шалдықты. Ауру, ұмыт қалған, әрі өмір сүруге ақшасы қалмаған Вивальди Венаға оралып, 1741 жылы 28 шілдеде осында қайтыс болды. Дәрігер Антонио Вивальдидің өлімін «ішкі қабынудан» деп бекітті. Композитор кедейлерге арналған зиратта жерленді. Небары 19 флорин 45 крейцер төленді. Бір ай өткен соң әпкелері Маргарита мен Дзанетта Антонионың өлімі туралы хабар алды. 26 тамызда сот приставы Антонионың бар мүлкін қарыздарына жазады. Италияның виртуоз скрипкашысы Антонионың музыкалды мұрасы XVIII—[[XIX ғасыр]]ларда танылған жоқ еді. Тек бертін келе, яғни XX ғасырдың 20-шы жылдары 200 жыл тұңғиықта жатқан композитор мұрасы итальяндық музыкатанушы Вивальдидің қолжазбаларын тапты <ref name="Коровкина">[http://books.google.ru/books?id=Dd9aONENAxgC&pg=PA258&lpg=PA258&dq=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%92%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8&source=bl&ots=CZfq8Fu-Cb&sig=kUUYPoCdzJdk0uhYMe99IO9EOQ8&hl=ru&ei=bcPTTZ-kI5H1sgbjlvndAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBgQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Е. В. Коровкина''. Кто есть кто в мире: 1500 имён. — И:Olma Media Group, 2003 — ISBN 5-8123-0088-7]</ref>. Иоганн Себастьян Бах Антонионың шығармаларына транскрипция жасады. Осыдан келіп, XX ғасырда Вивальдидің аспаптық шығармашылығының толық жинағы жарияланды. Вивальдидің аспаптық концерттері классикалық симфонияның қалыптасуының алғашқы қадамдары еді. Антонио Вивальдидің авторлығында 94 опера бар, дегенмен оның 40-қа жуығы ғана анықталған<ref>Фонд Foà-Giordano, библиотека Национального университета Турина</ref>. Вивальди шығармашылығын зерттеушілердің бірі — атақты неміс композиторы Бах. А. Казелланың айтуы бойынша «Бах — оның музыкалды дарынын түсінген жалғыз зерттеуші» болған. Сонымен қатар, Вивальди шығармашылығының зерттелуіне орасан зор үлес қосқан француз және неміс музыкатанушылары — Марк Пеншерль (''Mark Pincherle'') мен Вальтер Кольнедер (''Walter Kolneder'')<ref name="МЭ" />. == Шығармалары == [[Сурет:Vivaldi.jpg|thumb|200px|right| Вивальди портреті. Авторы Француа Морелон де ля Кавэ, 1723]] Антонио Вивальди 40-қа жуық операның авторы<ref name="МЭ" />, оның ішінде «Қаһарлы Ролланд» (Orlando furioso), «Цезерге айналған Нерон» (Nerone fatto Cesare, 1715, осында), «Коронация Даридің тәж кигізу жорасы» (L’incoronazione di Dario, 1716, осында), «Махабатты жеңген өтірік» (L’inganno trionfante in amore, 1725, осында), «Фарнак» (1727), «Кунегонда» (1727), «Олимпиада» (1734), «Гризельда» (1735, «Сан-Самуэле» театры, Венеция), «Аристид» (1735), «Тамерлан» (1735, [http://it.wikipedia.org/wiki/Teatro_Filarmonico_di_Verona Филармониялық театр], Верона), «Оракул в Мессении» (1738, «Сант-Анджело» театры, Венеция), «Ферасп» (1739); «Фараондардың құдайы Моисей» ораториясы (Moyses Deus Pharaonis, 1714), « Жеңімпаз Юдифь» (Juditha Triumphans devicta Holo-fernis barbarie, 1716), «Бақсының тәжім етуі» (L’Adorazione delli tre Re Magi, 1722) және басқалары.; 500-ден астам концерттердің авторы, оның ішінде: * ішекті аспаптар оркестрі мен бассо континуоға арналған 44 концерт; * 49 [[кончерто гроссо]]; * ішекті оркестрдің сүйемелдеуімен арнайы бір аспапқа арналған немесе бассо континуоға арналған 352 концерт (253 скрипкаға, 26 виолончельге, 6 виоль д’амурға, 13 көлденең және 3 бойлық аралы флейтаға, 12 гобойға, 38 фаготқа, 1 мандолинге арналған); * ішекті оркестірдің сүйемелдеуімен екі аспапқа арналған немесе бассо континуоға арналған 38 концерт (25 скрипкаға, 2 виолончелге, 3 скрипка және виолончелге, 2 валторнаға, 1 мандолинге арналған); * ішекті оркестірдің сүйемелдеуімен үш аспапқа арналған немесе бассо континуоға арналған 32 концерт. Бассо контунионың сүйемелдеуімен түрлі аспапта ойналатын 100-ден астам сонаттардың авторы; жоғарғы дәрежелі кантанта, серенада, симфония, ''[[Stabat Mater]]'' және басқа да шіркеулік шығармалардың авторы. == Музыкалық фрагменттері == «Жыл мезгілдері» концертінен үзінділері: * {{audio|Vivaldi - Four Seasons 1 Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin.oga|Көктем. 1 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|02 - Vivaldi Spring mvt 2 Largo - John Harrison violin.ogg|Көктем. 2 Бөлім. Ларго}} * {{audio|03 - Vivaldi Spring mvt 3 Allegro - John Harrison violin.ogg|Көктем. 3 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|04 - Vivaldi Summer mvt 1 Allegro non molto - John Harrison violin.ogg|Жаз. 1 Бөлім. Аллегро нон мольто}} * {{audio|05 - Vivaldi Summer mvt 2 Adagio - John Harrison violin.ogg|Жаз. 2 Бөлім. Адажио}} * {{audio|06 - Vivaldi Summer mvt 3 Presto - John Harrison violin.ogg|Жаз. 3 Бөлім. Престо}} * {{audio|07 - Vivaldi Autumn mvt 1 Allegro - John Harrison violin.ogg|Күз. 1 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|08 - Vivaldi Autumn mvt 2 Adagio molto - John Harrison violin.ogg|Күз. 2 Бөлім. Адажио мольто}} * {{audio|09 - Vivaldi Autumn mvt 3 Allegro - John Harrison violin.ogg|Күз. 3 Бөлім. Аллегро}} * {{audio|10 - Vivaldi Winter mvt 1 Allegro non molto - John Harrison violin.ogg|Қыс. 1 Бөлім. Аллегро нон мольто}} * {{audio|11 - Vivaldi Winter mvt 2 Largo - John Harrison violin.ogg|Қыс. 2 Бөлім. Ларго}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Барбье П |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Венеция Вивальди: Музыка и праздники эпохи барокко |шынайы атауы = La Venise de Vivaldi: Musique et fêtes baroques |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = СПб |баспасы = Лимбах Иван |жыл = 2009 |томы = |беттері = 280 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 978-5-89059-140-1 |тиражы = }} * {{кітап |авторы = Вирджилио Боккарди |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Вивальди |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Жизнь замечательных людей |орны = Москва |баспасы = Молодая гвардия |жыл = 2007 |томы = 1085 |беттері = 778 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 978-5-235-03014-5 |тиражы = }} * {{кітап |авторы = Eleanor Selfridge-Field |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = A new chronology of Venetian opera and related genres, 1660-1760. The calendar of Venetian opera |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Stanford University Press |жыл = 2007 |томы = 1085 |беттері = 272 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 978-0-80474-4379 |тиражы = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{commons|Antonio Vivaldi}} * [http://www.classicalconnect.com/#/browse/composer/Antonio_Vivaldi/play Classical Connect сайтындағы Вивальди шығармашылығына арналған мәліметтер] Classical Connectтегі классикалық музыканың ақысыз кітапханасы * [http://www.musbooks.ru/download/class/classmp3_72.html Антонио Вивальди — классикалық музыка фонотекасындағы "Жыл мезгілдері" топтамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030173552/http://musbooks.ru/download/class/classmp3_72.html |date=2013-10-30 }} классикалық музыканың ақысыз кітапханасы * [http://www.anima-veneziana.narod.ru/ Проект «Anima Veneziana».] Вивальди өмірбаяны мен шығармашылығының орыс тіліндегі баспасы [[Санат:Венецияда туғандар]] [[Санат:Италия сазгерлері]] [[Санат:Италия музыканттары]] [[Санат:Италия дирижерлері]] [[Санат:Италия педагогтары]] [[Санат:Италия діни қайраткерлері]] aeddh3xn9xgj4ioxy4bkla58gyd2u9w Деспеталь 0 209903 3606137 2954330 2026-05-18T06:00:17Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3606137 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Деспеталь |шынайы атауы = Despetal |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Despetal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=49 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Мёллер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,03 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 130 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1347 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05182 |пошта индексі = 31035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 010 |ортаққордағы санаты = Despetal |сайты = |сайт тілі = de }} '''Деспеталь''' ({{lang-de|Despetal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1347 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 010''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Мёллер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 08qi1qpdas2jvuom3vtwvcrhcy7vwvt 3606138 3606137 2026-05-18T06:00:25Z 1nter pares 146705 3606138 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Деспеталь |шынайы атауы = Despetal |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Despetal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=49 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Мёллер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,03 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 130 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1347 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05182 |пошта индексі = 31035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 010 |ортаққордағы санаты = Despetal |сайты = |сайт тілі = de }} '''Деспеталь''' ({{lang-de|Despetal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1347 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 010''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Мёллер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] kx5e10erot3s9fs9ha63qt2g068bvwy Детерн 0 209904 3606139 2954342 2026-05-18T06:00:49Z 1nter pares 146705 3606139 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Детерн |шынайы атауы = Detern |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=14 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=38 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Лер |кестедегі аудан = Лер (аудан){{!}}Лер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус Дитер Блекер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 43,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2693 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04957 |пошта индексі = 26847 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LER |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 57 006 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.detern.de/ |сайт тілі = de }} '''Детерн''' ({{lang-de|Detern}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Лер (аудан)|Лер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2693 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 43,3 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 57 006''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Дитер Блекер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.detern.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Лер ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] hov37sgl94mcltml43te8ylbvgje8h2 Деттум 0 209905 3606140 2954348 2026-05-18T06:01:26Z 1nter pares 146705 3606140 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Деттум |шынайы атауы = Dettum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dettum COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=10 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=40 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вилли Дицш |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 104 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1184 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05333 |пошта индексі = 26847 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 009 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Деттум''' ({{lang-de|Dettum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1184 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 009''. Муниципалитеттің басшысы — Вилли Дицш. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] j04sjc2b3c5p6thu3h4t5xmufm2lml9 Дойч-Эферн 0 209906 3606150 3358786 2026-05-18T06:05:19Z 1nter pares 146705 3606150 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дойч-Эферн |шынайы атауы = Deutsch Evern |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Deutsch Evern COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=12 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=26 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люнебург |кестедегі аудан = Люнебург (аудан){{!}}Люнебург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хуберт Ринге |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 31 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3727 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04131 |пошта индексі = 21407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 55 014 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дойч-Эферн''' ({{lang-de|Deutsch Evern}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люнебург (аудан)|Люнебург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3727 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 55 014''. Муниципалитеттің басшысы — Хуберт Ринге. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Люнебург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] cz84ws3mxw0fqbnj5vgexl5waspbhua Диккель 0 209907 3606143 2954448 2026-05-18T06:02:49Z 1nter pares 146705 3606143 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Диккель |шынайы атауы = Dickel |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=38 |lat_sec=38 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=28 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хайнрих Гёдке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 37 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 498 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05445 |пошта индексі = 49453 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 011 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Диккель''' ({{lang-de|Dickel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 498 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 011''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнрих Гёдке. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] dvbfi6f4q4oe1aie3k7n5j1up8v66ph Дикхольцен 0 209909 3606144 2954452 2026-05-18T06:03:10Z 1nter pares 146705 3606144 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дикхольцен |шынайы атауы = Diekholzen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Diekholzen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=56 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Юрген Майер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 118 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6736 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05121 <br />(05064 für die Ortschaft Egenstedt) |пошта индексі = 31199 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 011 |ортаққордағы санаты = Diekholzen |сайты = http://www.diekholzen.de/ |сайт тілі = de }} '''Дикхольцен''' ({{lang-de|Diekholzen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6736 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 011''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Майер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.diekholzen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] q6sy83h1do1jwrek22h0fcjb2nzdctq Дильмиссен 0 209910 3606145 2954456 2026-05-18T06:03:54Z 1nter pares 146705 3606145 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дильмиссен |шынайы атауы = Dielmissen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=38 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Тео Краузе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 832 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05534 |пошта индексі = 37633 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 010 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дильмиссен''' ({{lang-de|Dielmissen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 832 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 010''. Муниципалитеттің басшысы — Тео Краузе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] nb3al7gugzik4ymu1sqc6h3plcihwvf Дипенау 0 209911 3606146 2954491 2026-05-18T06:04:17Z 1nter pares 146705 3606146 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дипенау |шынайы атауы = Diepenau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Grosses Wappen Diepenau.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=38 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Аннегрет Трампе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 70,05 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 44 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3973 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05775 und 05777 |пошта индексі = 31603 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 004 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.diepenau.de/ |сайт тілі = de }} '''Дипенау''' ({{lang-de|Diepenau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3973 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 70,05 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 004''. Муниципалитеттің басшысы — Аннегрет Трампе. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.diepenau.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] s1rwvws52q2jv29p58nxnjde4o8teqs 3606147 3606146 2026-05-18T06:04:25Z 1nter pares 146705 3606147 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дипенау |шынайы атауы = Diepenau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Grosses Wappen Diepenau.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=38 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Аннегрет Трампе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 70,05 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 44 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3973 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05775 und 05777 |пошта индексі = 31603 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 004 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.diepenau.de/ |сайт тілі = de }} '''Дипенау''' ({{lang-de|Diepenau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3973 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 70,05 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 004''. Муниципалитеттің басшысы — Аннегрет Трампе. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.diepenau.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ngb9nk1180zq0n53o4egtewpozzmhlp Дипхольц 0 209912 3606148 2954493 2026-05-18T06:04:48Z 1nter pares 146705 3606148 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дипхольц |шынайы атауы = Diepholz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen diepholz.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=36 |lat_sec=26 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=22 |lon_sec=16 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Томас Шульце |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 104,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 37 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16 614 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 054 41 |пошта индексі = 49356 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 012 |ортаққордағы санаты = Diepholz |сайты = http://www.stadt-diepholz.de/ |сайт тілі = de }} '''Дипхольц''' ({{lang-de|Diepholz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 16 614 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 104,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 012''. Қаланың басшысы — Томас Шульце. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-diepholz.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] l6dkt590tbx6v91xhgdi5j620zlbqrf Диссен-ам-Тойтобургер-Вальд 0 209914 3606149 2954504 2026-05-18T06:05:06Z 1nter pares 146705 3606149 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Диссен-ам-Тойтобургер-Вальд |шынайы атауы = Dissen am Teutoburger Wald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dissen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=7 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Оснабрюк |кестедегі аудан = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Евгений Герлиц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 31,9 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 109 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9271 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05421 |пошта индексі = 49201 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 59 015 |ортаққордағы санаты = Dissen am Teutoburger Wald |сайты = http://www.dissen.de/ |сайт тілі = de }} '''Диссен-ам-Тойтобургер-Вальд''' ({{lang-de|Dissen am Teutoburger Wald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9271 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 31,9 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 015''. Қаланың басшысы — Евгений Герлиц. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dissen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] klmzn72o8plxs7shbpndl99260a0l0p Дорен (Эмсланд) 0 209915 3606153 2954905 2026-05-18T06:06:26Z 1nter pares 146705 3606153 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дорен (Эмсланд) |шынайы атауы = Dohren (Emsland) |сурет = Dohren Emsland.png |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dohren COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=38 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йоханнес Дикер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25,64 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 25 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1132 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 059 62 |пошта индексі = 49770 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 009 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дорен (Эмсланд)''' ({{lang-de|Dohren (Emsland)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1132 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 25,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 009''. Муниципалитеттің басшысы — Йоханнес Дикер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gdwn6aighk65wwaj9yygaes4zmm466h Дорен (Нордхайде) 0 209916 3606152 3365400 2026-05-18T06:05:59Z 1nter pares 146705 3606152 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дорен (Нордхайде) |шынайы атауы = Dohren (Nordheide) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dohren COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=18 |lat_sec=18 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=42 |lon_sec=9 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Рольф Альдаг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 54 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1153 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04182 |пошта индексі = 21255 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 006 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дорен (Нордхайде)''' ({{lang-de|Dohren (Nordheide)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1153 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 006''. Муниципалитеттің басшысы — Рольф Альдаг. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gewhmad6dc7au6fyrl8ceoaqoy8av00 Доллерн 0 209917 3606151 2954627 2026-05-18T06:05:43Z 1nter pares 146705 3606151 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Доллерн |шынайы атауы = Dollern |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dollern COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=32 |lat_sec=20 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=33 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вильфрид Элерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 17 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1809 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04163 |пошта индексі = 21739 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 012 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Доллерн''' ({{lang-de|Dollern}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1809 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 012''. Муниципалитеттің басшысы — Вильфрид Элерс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] mu9oj80197gao4s0siui89m9tdkdsi3 Дорнум 0 209918 3606154 1825115 2026-05-18T06:06:40Z 1nter pares 146705 3606154 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дорнум |шынайы атауы = Dornum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Dornum.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=25 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Аурих |кестедегі аудан = Аурих (аудан){{!}}Аурих |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Михель Хок |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 69,32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4748 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 049 33 0 49 38 <br />(Neßmersiel, Westdorf) |пошта индексі = 26553 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AUR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 52 027 |ортаққордағы санаты = Dornum |сайты = http://www.dornum.de/ |сайт тілі = de }} '''Дорнум''' ({{lang-de|Dornum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Аурих (аудан)|Аурих]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4748 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 69,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 52 027''. Муниципалитеттің басшысы — Михель Хок. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dornum.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Аурих ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] rzq6m2uphlipa32g361isgw8rkseyvx Дорштадт 0 209919 3606156 3392391 2026-05-18T06:07:14Z 1nter pares 146705 3606156 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дорштадт |шынайы атауы = Dorstadt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dorstadt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Йоппе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 80 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 674 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05337 |пошта индексі = 38312 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 010 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дорштадт''' ({{lang-de|Dorstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 674 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 10,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 010''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Йоппе. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] tlqdusbicszzv0rgefri2w4i7ned3w1 Дорум 0 209920 3606155 1824773 2026-05-18T06:06:59Z 1nter pares 146705 3606155 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дорум |шынайы атауы = Dorum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Dorum-Wappen.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=40 |lat_sec=28 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=30 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Нойман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 2 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3654 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04742 oder 04741 |пошта индексі = 27632 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 012 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.dorum.de/ |сайт тілі = de }} '''Дорум''' ({{lang-de|Dorum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3654 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 24,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 012''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Нойман. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dorum.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] sl9pu1dp6zudntce8ru7zebjaamioxi Драге (Эльба) 0 209921 3606157 3190340 2026-05-18T06:07:24Z 1nter pares 146705 3606157 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Драге (Эльба) |шынайы атауы = Drage (Elbe) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Drage COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=25 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=16 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Уве Харден |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,28 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3953 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04177 |пошта индексі = 21423 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Драге (Эльба)''' ({{lang-de|Drage (Elbe)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3953 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,28 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 007''. Муниципалитеттің басшысы — Уве Харден. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] p649kpe228s2ynra352987yxoliew0i Дракенбург 0 209922 3606158 2954970 2026-05-18T06:07:44Z 1nter pares 146705 3606158 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дракенбург |шынайы атауы = Drakenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Drakenburg.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=41 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус Тимке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1769 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05024 |пошта индексі = 31623 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 005 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.drakenburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Дракенбург''' ({{lang-de|Drakenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1769 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 005''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Тимке. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.drakenburg.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] nyc000yxozh9rwury2j6p3ugyx8l8sb 3606159 3606158 2026-05-18T06:07:57Z 1nter pares 146705 3606159 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дракенбург |шынайы атауы = Drakenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Drakenburg.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=41 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус Тимке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1769 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05024 |пошта индексі = 31623 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 005 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.drakenburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Дракенбург''' ({{lang-de|Drakenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1769 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 005''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Тимке. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.drakenburg.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 856zjanst609ipnl3r0qxtfnng2bfxy Дрангштедт 0 209923 3606160 2954978 2026-05-18T06:08:29Z 1nter pares 146705 3606160 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дрангштедт |шынайы атауы = Drangstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Drangstedt.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=37 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Петер Поммер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,02 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 9 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1462 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04704 |пошта индексі = 27624 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 013 |ортаққордағы санаты = Drangstedt |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дрангштедт''' ({{lang-de|Drangstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1462 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 013''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Поммер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] i9tewjl0iygpodweoqw1xgo9c9omhmq Дрансфельд 0 209924 3606161 1824777 2026-05-18T06:08:43Z 1nter pares 146705 3606161 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дрансфельд |шынайы атауы = Dransfeld |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Рольф Тобин |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 28 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 302 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4057 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05502 |пошта индексі = 37127 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 006 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.dransfeld.de/ |сайт тілі = de }} '''Дрансфельд''' ({{lang-de|Dransfeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4057 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 28 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 006''. Қаланың басшысы — Рольф Тобин. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dransfeld.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] am9ec75pq699n314osh9nhnnnarpdor Дреббер 0 209925 3606162 2954988 2026-05-18T06:09:13Z 1nter pares 146705 3606162 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дреббер |шынайы атауы = Drebber |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Drebber.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=26 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Энгельс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 32-45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2920 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05445 |пошта индексі = 49457 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 013 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дреббер''' ({{lang-de|Drebber}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2920 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 46,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 013''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Энгельс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qs4mq329tzxicyoyui5tfhg58a5u83n Дрентведе 0 209926 3606163 2954997 2026-05-18T06:09:37Z 1nter pares 146705 3606163 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дрентведе |шынайы атауы = Drentwede |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=43 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Тео Амелунг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 43 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1017 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04246 und 05442 |пошта индексі = 49406 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 014 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.drentwede.de/ |сайт тілі = de }} '''Дрентведе''' ({{lang-de|Drentwede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1017 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 014''. Муниципалитеттің басшысы — Тео Амелунг. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.drentwede.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ovms3aqpz7nhjddn3z0qon2685rx7sw Дрештедт 0 209927 3606164 2955000 2026-05-18T06:10:08Z 1nter pares 146705 3606164 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дрештедт |шынайы атауы = Drestedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Drestedt.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=19 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,71 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 58 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 803 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04186 |пошта индексі = 21279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 008 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дрештедт''' ({{lang-de|Drestedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 803 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 5,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 008''. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gmts33sebqvskpk0xbnuu3unv7y7eep Дрифтзете 0 209928 3606165 2955003 2026-05-18T06:10:26Z 1nter pares 146705 3606165 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дрифтзете |шынайы атауы = Driftsethe |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Driftsethe.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=23 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=37 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хайнер Шёне |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 727 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04746 |пошта индексі = 27628 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 014 |ортаққордағы санаты = Driftsethe |сайты = http://www.driftsethe.de/ |сайт тілі = de }} '''Дрифтзете''' ({{lang-de|Driftsethe}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 727 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 014''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнер Шёне. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.driftsethe.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] sj9sx67a035iga773guv9q62b51belu Дрохтерзен 0 209929 3606166 3378822 2026-05-18T06:10:49Z 1nter pares 146705 3606166 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дрохтерзен |шынайы атауы = Drochtersen |сурет = Deichgraf Krautsand.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Drochtersen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=42 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=23 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Вильхельм Бёш |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 126,74 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 2 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 857 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04143, 04148, 04775 |пошта индексі = 21706 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 013 |ортаққордағы санаты = Drochtersen |сайты = http://www.drochtersen.de/ |сайт тілі = de }} '''Дрохтерзен''' ({{lang-de|Drochtersen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 11 857 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 126,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 013''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Вильхельм Бёш. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.drochtersen.de/ Ресми сайты] {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] dcdqngqdhl9el91gymv2z4qzg4atj2p Дуйнген 0 209930 3606168 2955057 2026-05-18T06:11:17Z 1nter pares 146705 3606168 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дуйнген |шынайы атауы = Duingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Duingen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=0 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=41 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Клаус Крумфус |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,72 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 193 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2893 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05185 |пошта индексі = 31089 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 037 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.duingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Дуйнген''' ({{lang-de|Duingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2893 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 037''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Крумфус. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.duingen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 034o72tj28gvptnl2ayiqsgl3mxz8x2 Дунум 0 209931 3606169 2955074 2026-05-18T06:11:39Z 1nter pares 146705 3606169 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дунум |шынайы атауы = Dunum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Dunum.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=36 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=39 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Виттмунд |кестедегі аудан = Виттмунд (аудан){{!}}Виттмунд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эрвин Фраймут |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,83 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1140 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 049 71 |пошта индексі = 26427 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WTM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 62 002 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дунум''' ({{lang-de|Dunum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Виттмунд (аудан)|Виттмунд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1140 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 26,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 62 002''. Муниципалитеттің басшысы — Эрвин Фраймут. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Виттмунд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] lpxasx90zyxj2y6naa1as8h8s0df9p3 Дёрпен 0 209932 3606141 2955190 2026-05-18T06:01:53Z 1nter pares 146705 3606141 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дёрпен |шынайы атауы = Dörpen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Doerpen COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=20 |lon_sec=12 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Херман Ваккер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4924 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04963 |пошта индексі = 26892 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 008 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.doerpen.de/ |сайт тілі = de }} '''Дёрпен''' ({{lang-de|Dörpen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4924 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 33,1 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 008''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Ваккер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.doerpen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] c5aftrtoxhk4tpoypppmxppf6lj63w0 Дёрферден 0 209933 3606142 2955191 2026-05-18T06:02:10Z 1nter pares 146705 3606142 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дёрферден |шынайы атауы = Dörverden |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Doerverden.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=51 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=14 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ферден |кестедегі аудан = Ферден (аудан){{!}}Ферден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 83,32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9185 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04234 |пошта индексі = 27313 |пошта индекстері = |автомобиль коды = VER |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 61 003 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.doerverden.de/ |сайт тілі = de }} '''Дёрферден''' ({{lang-de|Dörverden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ферден (аудан)|Ферден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9185 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 83,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 61 003''. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.doerverden.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ферден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 37eryb16stt7b98y1tf6vrtimg0q4c0 Санкт-Бернхард (Тюрингия) 0 211812 3606135 3579127 2026-05-18T05:31:50Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen St.Bernhard.png]] → [[File:DEU St. Bernhard (Thüringen) COA.svg]] PNG → SVG 3606135 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Санкт-Бернхард (Тюрингия) |шынайы атауы = St Bernhard (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU St. Bernhard (Thüringen) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=28 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=35 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Биргит Зайферт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 480 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 480 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036873 |пошта индексі = 98660 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 047 |ортаққордағы санаты = St. Bernhard (Thüringen) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Санкт-Бернхард (Тюрингия)''' ({{lang-de|St Bernhard (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 480 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 047''. Муниципалитеттің басшысы — Биргит Зайферт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] gbplgahpqvqtztb9r93by6dts5mj74l Елік Нұрмұханбетұлы Сұлтанғалиев 0 252745 3606005 3181379 2026-05-17T15:04:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606005 wikitext text/x-wiki '''Елік Нұрмұханбетұлы Сұлтанғалиев''' (11.02.[[1947]], [[Алматы]] қаласы) - ХДСШ-і. Республиканың 5 дүркін чемпионы. Көптеген халықаралық жарыстарда, [[КСРО чемпионаты]]нда, [[КСРО халықтарының спартакиадалары]]нда республиканың намысын абыроймен қорғады. [[Бүкілодақтық Спартак ерікті спорт қоғамы]] біріншілігі, И.Паддубный, Пытлясянский атындағы халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Сонымен қатар, ол Еуропа теміржолшыларының арасындағы чемпионатта жеңіске жетті.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> 1982 жылдан Алматы қаласындағы №2 дәріхананың меңгерушісі қызметінде, 1995 жылы дәріхана жекешелендіріліп, "№2 аптека" ЖШС директоры болды.<ref>[http://www.voxpopuli.kz/history/istoriya-centralnoy-apteki-almaty-11818.html Алматы Орталық дәріханасының тарихы]</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://alumni.kaznmu.kz/kaz/%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ ҚазҰМУ түлектері қауымдастығы]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wrestling.com.ua/ru/news/article/greko_rumskaja/13_01_22_nizkiy_vam_poklon_petr_kuzmich Басымды иемін, ПЕТР КУЗЬМИЧ! (бапкері)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221161910/http://www.wrestling.com.ua/ru/news/article/greko_rumskaja/13_01_22_nizkiy_vam_poklon_petr_kuzmich |date=2018-02-21 }} {{stub}} [[Санат:11 ақпанда туғандар]] [[Санат:1947 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері]] [[Санат:Қазақстан чемпиондары]] [[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]] f9blwkj0hopbs34u0dq6aiqqc7jve48 Жоғарғы Сона 0 479758 3606259 2900967 2026-05-18T10:46:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606259 wikitext text/x-wiki '''Жоғарғы Сона''' ({{lang-fr|Haute-Saône}}) — [[Франция]]ның шығысында орналасқан департамент, [[Франш-Конте]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі 70. Әкімшілік орталығы — [[Везул]]. Халық саны 229,7 мың адам (департаменттер арасында 82-ші орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 5360 км². Департамент арқылы [[Сона (өзен)|Сона]] және [[Оньон (өзен)|Оньон]] өзендері ағып өтеді. Департаменттің үштен бір бөлігі орманды болып келеді. === Әкімшілік-аумақтық бөлінісі === Департамент 2 округ, 32 кантон және 545 коммунаны қосады. == Тарихы == Жоғарғы Сона — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Франш-Конте]] провинциясының аймағында пайда болған. Атауы Сона өзенінен шыққан. == Сілтемелер == * [http://www.Haute-Saone.pref.gouv.fr/ Préfecture de la Haute-Saône] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230002543/http://www.haute-saone.pref.gouv.fr/ |date=2005-12-30 }} * [http://www.cg70.fr/ Conseil général de la Haute-Saône] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208232608/http://www.cg70.fr/ |date=2010-02-08 }} == Тағы қараңыз == * [[Жоғарғы Сона департаментінің коммуналары]] {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Жоғарғы Сона департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жоғарғы Сона|*]] 70036ncs5vimqv3e7be3bm59m6rkh9a Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3606239 3605891 2026-05-18T09:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606239 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35196]||623||26||18||263||28||3||34059||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2552]||267||7||6||318||8||14||1921||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 361]||15||0||7||22||4||1||297||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] ceoqnknl3kjn6c2jvvm4bdo8pd975w5 Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3605927 3605644 2026-05-17T12:01:57Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3605927 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3480}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1784}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1580}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1254}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:580}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:259}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 7 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 8 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:236}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 9 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 10 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:202}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 11 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 12 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:181}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 13 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:151}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 14 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:149}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 15 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 16 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 17 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}} |- | 18 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}} |- | 19 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 20 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 21 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 22 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}} |- | 23 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}} |- | 24 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 25 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}} |- | 26 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}} |- | 27 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 28 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 29 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 30 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}} |- | 31 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}} |- | 32 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 33 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 34 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}} |- | 35 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 36 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 37 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 38 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 39 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|С.Жания}} |- | 40 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 41 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}} |- | 42 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 43 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}} |- | 44 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}} |- | 45 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}} |- | 46 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 47 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}} |- | 48 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 49 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 50 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}} |- | 51 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}} |- | 52 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}} |- | 53 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 54 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}} |- | 55 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}} |- | 56 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}} |- | 57 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 58 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 59 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}} |- | 60 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 61 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}} |- | 62 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}} |- | 63 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 64 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}} |- | 65 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 66 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 67 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 68 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}} |- | 69 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}} |- | 70 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 71 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}} |- | 72 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}} |- | 73 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}} |- | 74 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 75 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 76 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}} |- | 77 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 78 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 79 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 80 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 81 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}} |- | 82 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}} |- | 83 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}} |- | 84 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 85 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 86 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}} |- | 87 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}} |- | 88 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 89 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}} |- | 90 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 91 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}} |- | 92 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}} |- | 93 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}} |- | 94 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}} |- | 95 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 96 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 97 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}} |- | 98 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}} |- | 99 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}} |- | 100 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 101 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 102 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}} |- | 103 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 104 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}} |- | 105 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 106 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}} |- | 107 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}} |- | 108 || [[User:Айша Искакова|Айша Искакова]] || [[Special:Contributions/Айша Искакова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айша Искакова}} {{/end}} h61xk4jbcjjzw3ko8rletuoa9pizct1 Магнетар 0 514565 3606178 3305532 2026-05-18T06:22:20Z 1nter pares 146705 3606178 wikitext text/x-wiki '''Магнетар''' — аса қуатты магнит өрісіне ие нейтронды жұлдыздың түрі. Магнетар бойындағы өріс күшті электромагниттік радиация мен рентген сәулелерінің шығарылуы нәтижесінде пайда болады. Теориялық түрде магнетарлардың бар болуы 1992 жылы Роберт Дункан және Кристфер Томсонмен ұсынылған, ал 1998 жылы Бүркіт шоқжұлдызындағы [[SGR 1900+14]]<ref name="magnetar">{{cite web| url = http://www.popmech.ru/article/3204-zvezdnyiy-gibrid/| title = ЗВЕЗДНЫЙ ГИБРИД | lang = rus}}</ref> жұлдызынан шыққан қуатты гамма және рентген жарқылдарын бақылау барысында дәлел алынған. Жорамал бойынша алғаш магнетар 1979 жылы бақыланған. == Сипаттамасы == Көбінесе жерден алыс орналасқандықтан магентар аз зерттелген нейтронды жұлдыз түрі болып табылады. Олардың диаметрі шамамен 20-30 км, дегенімен, массалары күнге қарағанда әлдеқайда ауыр. Магнетарлардың тығыздығы соншалық, оның материясының бұршағы 100 млн. тонна болады. Магнетарлардың басқа нейтронды жұлдыздардан айырмашылығы, салыстырмалы түрде баяу айналуы: қалыпты нейтронды жұлдыз өз осі бойымен бір секундтан аз уақытта айналса, магнетар әр айналымға 1-10 секунд жұмсайды. Магентарлардың өмірлік циклі өте қысқа. Олардың қуатты магнит өрісі 10 000 жыл ішінде жойылып, рентген сәулелерін шығару тоқталады. Болжамдардың бірі бойынша, біздің галактиканың пайда болуынан бері 30 млн магнетар қалыптасуы мүмкін. Магнетарлар салмағы шамасында 40 күн массасына тең болатын ауыр жұлдыздан пайда болады. Жұлдыз бетіндегі қозғалыстар әсерінен орасан зор тербелістер туындайды, бұл құбылыс көбінесе аса қуатты гамма сәулелерінің шығарылуына әкеліп соғады. Осындай сәулелер Жерде 1979, 1998 және 2004 жылдарда байқалған. == Белгілі магнетарлар == 2004 жылы 27 желтоқсанда SGR 1806-20 жұлдызынан біздің күн жүйеге келген гамма-сәулелерінің шашыны болды. Қуатты жарық жер атмосферасына 50 000 жарық жылдан артық қашықтықтан әсер етті. 2013 жылдың қарашасындағы мәліметтер бойынша 21 магнетар белгілі болды, және 5 жұлдыз растауды күтуде. Толық тізім жұлдыздар каталогында [[McGill SGR/AXP Online Catalog]] берілген.<ref>{{cite web| url = http://www.physics.mcgill.ca/~pulsar/magnetar/main.html| title = McGill SGR/AXP | work = McGill SGR/AXP Online Catalog | lang = en}}</ref>. * [[https://en.wikipedia.org/wiki/SGR_1806-20|SGR 1806-20]] жерден 50 000 жарық жыл қашықтықта орналасқан, Құсжолы галактикасының қарсысында, Мерген шоқжұлдызында орналасқан. * [http://en.wikipedia.org/wiki/SGR_1900%2B14|SGR 1900+14] жерден 20 000 қашықтықта Бүркіт шоқжұлдызында орналасқан. Төмен эмиссияның ұзақ периодынан кейін (елеулі жарылыстар 1979, 1993 жылдары байқалған), 1998 жылдың мамыр-маусымында жанданды. 1998 жылдың тамызында байқалған жарылыс қуаттылығы қатерді алдын алу үшін [http://en.wikipedia.org/wiki/NEAR_Shoemaker | NEAR Shoemaker] аппаратының сөндірілуіне алып келді. 2008 жылдың мамырында НАСА-ның Спицер телескопы осы магнетарды қоршаған сақина затты байқады. Бұл сақина 1998 жылғы жарылыстан пайда болған деп саналады.<ref name="kmoddl">{{cite web| url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/29may_magnetar/ | title = Strange Ring Found Circling Dead Star | work = Strange Ring Found Circling Dead Star | lang = en}}</ref> * [http://en.wikipedia.org/wiki/SGR_0501%2B4516 SGR 0501+4516], 2008 жылдың 22 тамызында байқалған. <ref name="kmoddl">{{cite web| url = http://www.nasa.gov/mission_pages/swift/bursts/magnetar_europe.html | title = Francis Reddy, European Satellites Probe a New Magnetar (NASA SWIFT site, 06.16.09) | work = Francis Reddy, European Satellites Probe a New Magnetar (NASA SWIFT site, 06.16.09) | lang = en}}</ref> *[http://en.wikipedia.org/wiki/AXP_1E_1048-59 1E 1048.1−5937] - 9000 жарық жыл қашықтықта Белағаш шоқжұлдызында орналасқан. Бұл магнетар пайда болған жұлдыздың массасы күннен 30-40 есе артық болған. * 2008 жылдың қыркүйегінде алынған ESO мәліметі бойынша магнетар болып табылатын [http://en.wikipedia.org/wiki/SWIFT_J195509%2B261406 SWIFT J195509+261406] жұлдызы гамма-сәулелерінің жарқылы арқылы (GRB 070610) анықталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} go0i934p7vp007758kmmp7h319jf2a3 Езел (телесериал) 0 528319 3605937 3491375 2026-05-17T12:42:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605937 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Езел |Шынайы атауы = Ezel |суреті = |тақырыбы = |жанры = [[мелодрама]]</br/>криминалды |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = [[Керем Чатай]] |режиссёрі = [[Улуч Байрактар]] |операторы = [[Вейсел Тексахин]] |сценарист = [[Пынар Булут]] |композиторы = [[Тойгар Ышыклы]] |ролдерде = [[Кенан Имирзалиоглу]] |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{TUR}} |Тілі = [[түрік тілі]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 2012 Хабар {{KAZ}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 71 |сериялардың тізімі = |сайты = www.ezel.tv |статусы = аяқталған |imdb_id = 1534360 |tv_com = }} '''Езел''' - түрік телесериалы. Сериал өмірі бір сәтте түнекке айналған жан жайлы. Фильмде басты рөлді танымал актер Кенан Имирзалиоғлы сомдады. == Басты рөлдерде == *[[Кенан Имирзалиоглу]] *[[Нархан Озенен]] *[[Жансу Дере]] *[[Сарп Аккая]] *[[Ипек Билгин]] *[[Игит Озшенер]] *[[Барыш Фалай]] *[[Салих Калион]] *[[Баязит Гүлержан]] *[[Бадэ Ишчил]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://ezel.markiza.sk/ Official Website in Slovakia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104195843/http://ezel.markiza.sk/ |date=2015-01-04 }} * [http://www.navidiku.rs/video/ezel Ezel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103225855/http://www.navidiku.rs/video/ezel |date=2015-01-03 }} * [http://www.se7li.com/vb/forumdisplay.php?f=273 ezel_mdblej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526184956/http://www.se7li.com/vb/forumdisplay.php?f=273 |date=2011-05-26 }} * [http://www.top5ives.com/index.php/categories/entertainment-top-5/66-top-5-turkish-series-including-ezel-gumus-and-more/ Ezel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713014042/http://www.top5ives.com/index.php/categories/entertainment-top-5/66-top-5-turkish-series-including-ezel-gumus-and-more |date=2012-07-13 }} * [http://vidzonline.com/category/geo-kahani/mohabbat Ezel (Urdu Translation Episodes)-Mohabbat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221221718/http://vidzonline.com/category/geo-kahani/mohabbat |date=2014-02-21 }} {{бастама}} [[Санат:Түркия телесериалдары]] [[tr:Ezel (dizi)]] k9x3zxezl1ejkcnem0i9h25itcp4xvg Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3606130 3605813 2026-05-18T05:00:38Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606130 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95748" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 748] | data-sort-value="1092" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1092] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86394" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 394] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="81999" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 999] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55535" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 535] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48399" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 399] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="25856" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 25 856] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21435" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 435] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="18831" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 831] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17457" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 457] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16955" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 955] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16069" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 069] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13737" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 737] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11199" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 199] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10031" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7908" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7908] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7873" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7873] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7440" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7440] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7223" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7223] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4323" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4323] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4196" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4196] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3396] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2921" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2921] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2710" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2710] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2267" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2267] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2003" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2003] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1832" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1832] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1600" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1600] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1530" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1530] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1509" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1509] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1140" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="672" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="664" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 41v1a4xun0mms00jkokvldzeq6rr3g0 Еуропаның миллионер-қалаларының тізімі 0 557721 3606114 3089160 2026-05-18T00:10:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606114 wikitext text/x-wiki Бұл жерде халық саны 1 000 000 асатын Еуропаның қалалары берілген:  {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" !Қала !Мемлекет ! data-sort-type="number" |Қаланың халқы ! data-sort-type="number" |Елдің халқы |- | align="left" | '''[[Вена]]''' | align="left" |[[Аустрия]] | 1 714 142<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 8 404 252 |- | align="left" | '''[[Минск]]''' | align="left" |&nbsp;[[Беларусь|Белоруссия]] | 1 938 400<ref><span contenteditable="false"> </span>(рус.) Пресс-релиз О демографической ситуации в январе-июле 2013 г. https://archive.is/20120709022322/belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php] ([[Ағылшын тілі|ағылш.]]&nbsp;''<span lang="en"> </span>''</ref> | 9 481 000 |- | align="left" | '''[[София]]''' | align="left" |&nbsp;[[Болгария]] | 1 270 284<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 7 364 570 |- | align="left" | '''[[Лондон]]''' | align="left" |&nbsp;[[Ұлыбритания]] | 8 174 100<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html Census result shows increase in population of London as it tops 8 million] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019123117/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html |date=2015-10-19 }}</ref> | 61 113 205 |- | align="left" |[[Бирмингем]] | align="left" |&nbsp;[[Ұлыбритания]] | 1 028 701<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 61 113 205 |- | align="left" | '''[[Будапешт]]''' | align="left" |&nbsp;[[Мажарстан|Венгрия]] | 1 721 556<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 10 019 000 |- | align="left" | '''[[Берлин]]''' | align="left" |&nbsp;[[Германия]] | 3 479 740<ref name="ReferenceA"><span contenteditable="false"> </span>(нем.</ref> | 81 757 600 |- | align="left" | Гамбург | align="left" |&nbsp;[[Германия]] | 1 787 220<ref name="ReferenceA"/> | 81 757 600 |- | align="left" | [[Мюнхен]] | align="left" |&nbsp;[[Германия]] | 1 353 186<ref name="ReferenceA"/> | 81 757 600 |- | align="left" |[[Кёльн]] | align="left" |&nbsp;[[Германия]] | 1 007 119<ref name="ReferenceA"/> | 81 757 600 |- | align="left" |'''[[Мадрид]]''' | align="left" |&nbsp;[[Испания]] | 3 273 049<ref><span contenteditable="false"> </span>(исп.</ref> | 47 021 031 |- | align="left" |[[Барселона]] | align="left" |&nbsp;[[Испания]] | 1 619 337<ref name="FRANCE: Major Cities"><span contenteditable="false"> </span>(ағылш.</ref> | 47 021 031 |- | align="left" | '''[[Рим]]''' | align="left" |&nbsp;[[Италия]] | 2 761 477<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 60 605 053 |- | align="left" | [[Милан]] | align="left" |&nbsp;[[Италия]] | 1 324 110<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 60 605 053 |- | align="left" |'''[[Варшава]]''' | align="left" |&nbsp;[[Польша]] | 1 716 855<ref name="GUS (2010)"><span contenteditable="false"> </span>(польск.</ref> | 38 192 000 |- | align="left" |'''Мәскеу''' | align="left" | Ресей | 12 184 000<ref name="gks-2012"><span contenteditable="false"> </span>(рус.</ref> | 146 270 033 |- | align="left" | [[Санкт-Петербург]] | align="left" | Ресей | 5 197 000<ref name="gks-2012"/> | 146 270 033 |- | align="left" |[[Нижний Новгород]] | align="left" | Ресей | 1 263 621<ref name="GKS_BDMO">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst.htm Росстат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403112639/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst.htm |date=2012-04-03 }}</ref> | 146 270 033 |- | align="left" |[[Қазан (қала)|Қазан]] | align="left" | Ресей | 1 206 000<ref name="GKS_BDMO"/> | 146 270 033 |- | align="left" |[[Самара]] | align="left" | Ресей | 1 171 000<ref name="GKS_BDMO"/> | 146 270 033 |- | align="left" |[[Ростов-на-Дону]] | align="left" | Ресей | 1 103 700<ref name="GKS_BDMO"/> | 146 270 033 |- | align="left" | [[Үфі|Уфа]] | align="left" |Ресей | 1 116 000<ref>[http://www.ufacity.info/ufa/5170/108433/ Социально-экономические показатели по состоянию на 01.01.2013 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028202049/http://ufacity.info/ufa/5170/108433/ |date=2012-10-28 }}</ref> | 146 270 033 |- | align="left" | [[Волгоград]] | align="left" |Ресей | 1 017 451<ref name="GKS_BDMO"/> | 146 270 033 |- | align="left" | Пермь | align="left" | Ресей | 1 013 679<ref name="GKS_BDMO"/> | 146 270 033 |- | align="left" |Воронеж | align="left" | Ресей | 1 024 000<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://top.rbc.ru/society/17/12/2012/836948.shtml В Воронеже родился миллионный житель :: Общество :: Top.rbc.ru].&#x20;Тексерілген 9 марта 2013.&#x20;.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref> | 146 270 033 |- | align="left" |'''[[Бухарест]]''' | align="left" |&nbsp;Румыния | 1 677 451<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 21 466 174 |- | align="left" |'''[[Белград]]''' | align="left" |&nbsp;Сербия | 1 213 000<ref><span> </span>(серб.</ref> | 9 856 222 |- | align="left" | Стамбул<ref>Еуропада (басым бөлігі) және Азияда орналасқан.</ref> | align="left" |Түркия | 14 377 018<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=18616 The Results of Address Based Population Registration System, 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901141158/http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=18616 |date=2015-09-01 }}.&#x20; </span></ref><ref>About 1/3 of the population of Istanbul is on the Asian side.</ref> | 74 724 269 |- | align="left" | '''[[Киев]]''' | align="left" |Украина | 2 815 951<ref name="Sz01012011">[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2010/chisel%202010.rar Статистический сборник " Численность населения Украины на 1 января 2011 года ". — Киев, ГКСУ, 2011. — 112с. (rar)]</ref> | 45 745 213 |- | align="left" | Харьков | align="left" |&nbsp;Украина | 1 446 500<ref name="Sz01012011"/> | 45 745 213 |- | align="left" |&nbsp;[[Одесса]] | align="left" |&nbsp;Украина | 1 013 145<ref name="Sz01012011"/> | 45 745 213 |- | align="left" | '''[[Париж]]''' | align="left" |&nbsp;Франция | 2 257 981<ref name="FRANCE: Major Cities"/> | 65 447 374 |- | align="left" | '''[[Прага]]''' | align="left" |&nbsp;Чехия | 1 290 211<ref><span> </span>(чешск.</ref> | 10 532 770 |} == Дереккөздер == <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> [[Санат:Еуропа географиясы]] d4rca75mc0hd8vbdshqlg9gxzt0cllc USB Type-C 0 558400 3606179 3416658 2026-05-18T06:22:53Z 1nter pares 146705 3606179 wikitext text/x-wiki [[File:USB Type-C.svg|thumb|The USB Type-C тығыны]] [[File:USB_Type-C_macbook.png|thumbnail|USB MacBook-ке арналған Type-C]] '''USB Type-C''' USB құрылғылар мен USB кабельдер үшін қайтымды-шанышқылы қосқышқа арналған сипаттама. Ол [[USB Implementers Forum]] арқылы жарық көрді. [[USB 3.1|USB&nbsp;3.1]] сипаттамасымен шамамен бір уақытта жасалынған, алайда одан айырмашылығы, USB&nbsp;Type-C Specification 1.0 USB құрылғылар үшін шағын қайтымды-шанышқылы қосқышын анықтайды.<ref name="difference">{{cite web | url=http://www.extremetech.com/computing/197145-reversible-usb-type-c-finally-on-its-way-alongside-usb-3-1s-10gbit-performance | title=USB-C vs. USB 3.1: What's the difference? | publisher=ExtremeTech | date=2015-03-13 | accessdate=2015-04-09 | author=Hruska, Joel}}</ref> ==Пиндеу қосқыштары және кабельді сым== ===Пиндеу қосқыштары=== {| class="wikitable" |+ USB Type-C пиндеу қосқышы |- ! Pin !! Аты !! Сипаттамасы ! Pin !! Аты !! Сипаттамасы |- | A1 || GND || Ground return | B12 || GND || Ground return |- | A2 || SSTXp1 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #1, TX, оң | B11 || SSRXp1 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #1, RX, оң |- | A3 || SSTXn1 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #1, TX, теріс | B10 || SSRXn1 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #1, RX, теріс |- | A4 || V<sub>BUS</sub> || Қуат көзі шинасы | B9 || V<sub>BUS</sub> || Қуат көзі шинасы |- | A5 || CC1 || Конфигурация арнасы | B8 || SBU2 || Sideband use (SBU) |- | A6 || Dp1 || USB&nbsp;2.0 дифференциалдық жұбы, position 1, оң | B7 || Dn2 || USB&nbsp;2.0 дифференциалдық жұп, position 2, теріс |- | A7 || Dn1 || USB&nbsp;2.0 дифференциалдық жұбы, position 1, теріс | B6 || Dp2 || USB&nbsp;2.0 дифференциалдық жұп, position 2, оң |- | A8 || SBU1 || Sideband use (SBU) | B5 || CC2 || Конфигурация арнасы |- | A9 || V<sub>BUS</sub> || Қуат көзі шинасы | B4 || V<sub>BUS</sub> || Қуат көзі шинасы |- | A10 || SSRXn2 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #2, RX, теріс | B3 || SSTXn2 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #2, TX, теріс |- | A11 || SSRXp2 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #2, RX, оң | B2 || SSTXp2 || SuperSpeed дифференциалдық жұп #2, TX, оң |- | A12 || GND || Ground return | B1 || GND || Ground return |- |colspan=8| ''USB 2.0 дифференциалдық жұбы бір ғана орынды байланыстырады; 2 позиция физикалық тұрғыдан шанышқыда орналаспаған'' |} ===Кабель сымдар=== {| class="wikitable" |+ Толық мүмкіндіктері бар USB&nbsp;3.1 Type-C кабель сымдар |- ! colspan=2| Type-C plug 1 ! colspan=4| Type-C cable ! colspan=2| Type-C plug 2 |- ! Pin !! Аты ! Сым түсі ! Аты ! Сипаттамасы ! 2.0 ** ! Pin !! Аты |- | Бақалшық || Экран | style="background:lightgrey; color:black;"| Таспа | Экран | Кабель сыртқы таспасы | {{unicode|✓}} | Бақалшық || Экран |- | A1, B1, A12, B12 || GND | style="background:lightgrey; color:black;"| Қалайы жалатылған | GND_PWRrt1 <br/> GND_PWRrt2 | Қуат көзін жерге қайтару | {{unicode|✓}} | A1, B1, A12, B12 || GND |- | A4, B4, A9, B9 || V<sub>BUS</sub> | style="background: red; color: white;"| Қызыл | PWR_V<sub>BUS</sub>1 <br/> PWR_V<sub>BUS</sub>2 | V<sub>BUS</sub> қуат көзі | {{unicode|✓}} | A4, B4, A9, B9 || V<sub>BUS</sub> |- | B5 || V<sub>CONN</sub> | style="background: yellow; color: black;"| Сары <br/> | PWR_V<sub>CONN</sub> | V<sub>CONN</sub> қуат көзі | {{unicode|✓}} | B5 || V<sub>CONN</sub> |- | A5 || CC | style="background: blue; color: white;"| Көк | CC | Конфигурациялық арна | {{unicode|✓}} | A5 || CC |- | A6, B6 || Dp1 | style="background: white; color: black;"| Ақ | UTP_Dp | Экрандалмаған бұралған жұп, оң | {{unicode|✓}} | A6, B6 || Dp1 |- | A7, B7 || Dn1 | style="background: green; color: white;"| Жасыл | UTP_Dn | Экрандалмаған бұралған жұп, теріс | {{unicode|✓}} | A7, B7 || Dn1 |- | A8 || SBU1 | style="background: red; color: black;"| Қызыл | SBU_A | Sideband use A | | B8 || SBU2 |- | B8 || SBU2 | style="background: black; color: white;"| Қара | SBU_B | Sideband use B | | A8 || SBU1 |- | A2 || SSTXp1 | style="background: yellow; color: black;"| Сары * | SDPp1 | Экрандалған дифференциалды жұп #1, оң | | B11 || SSRXp1 |- | A3 || SSTXn1 | style="background: brown; color: white;"| Қоңыр * | SDPn1 | Экрандалған дифференциалды жұп #1, теріс | | B10 || SSRXn1 |- | B11 || SSRXp1 | style="background: green; color: white;"| Жасыл * | SDPp2 | Экрандалған дифференциалды жұп #2, оң | | A2 || SSTXp1 |- | B10 || SSRXn1 | style="background: orange; color: white;"| Қызыл сары * | SDPn2 | Экрандалған дифференциалды жұп #2, теріс | | A3 || SSTXn1 |- | B2 || SSTXp2 | style="background: white; color: black;"| Ақ * | SDPp3 | Экрандалған дифференциалды жұп #3, оң | | A11 || SSRXp2 |- | B3 || SSTXn2 | style="background: black; color: white;"| Қара * | SDPn3 | Экрандалған дифференциалды жұп #3, теріс | | A10 || SSRXn2 |- | A11 || SSRXp2 | style="background: red; color: black;"| Қызыл * | SDPp4 | Экрандалған дифференциалды жұп #4, оң | | B2 || SSTXp2 |- | A10 || SSRXn2 | style="background: blue; color: white;"| Көк * | SDPn4 | Экрандалған дифференциалды жұп #4, теріс | | B3 || SSTXn2 |- |colspan=8|'' * Дифференциалдық жұптар үшін сым түстері міндетті емес''.''<br> ** USB 2.0 Type-C кабельдері USB 3.1 немесе қыры жолағы пайдалануға арналған сымдарды қамтымайды.'' |} ==Аппараттық және ОЖ үйлесімділігі== ===ОЖ үйлесімділігі=== * [[Windows 10]] USB Type-C жұмыс істейді және USB 3.1 балама режимдерін, bilboard-ты, электр жеткізуді, аудио аксессуарларын және USB Dual Role қызметін қолдайды.<ref>{{cite web|author1=Microsoft|authorlink1=Microsoft|title=Windows support for USB Type-C connectors|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/windows/hardware/mt427381.aspx|website=Microsoft MSDN|accessdate=30 September 2015}}</ref> * [[Windows 8.1]] жаңартылудан кейін USB Type-C қосылған және Billboard қолдау көрсетіледі.<ref>{{cite web|author1=Microsoft|authorlink1=Microsoft|title=Update for USB Type-C billboard support and Kingston thumb drive is enumerated incorrectly in Windows|url=https://support.microsoft.com/en-us/kb/3103696|accessdate=2015-12-08}}</ref> * [[OS X]] USB 3.1 және USB Type-C бірге жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://support.apple.com/en-us/HT204360 |title=Using the USB-C port and adapters on your MacBook (Retina, 12-inch, Early 2015) - Apple Support |website=Support.Apple.com |date=2015-05-28 |accessdate=2015-06-18}}</ref> * [[Android Marshmallow|Android 6]] USB 3.1 және USB Type-C бірге жұмыс істейді.<ref>{{cite web|title=Android – Marshmallow|url=https://www.android.com/versions/marshmallow-6-0/|accessdate=12 October 2015}}</ref> * [[Chrome OS]] [[Chromebook Pixel]] 2015 бастап USB 3.1 және USB Type-C бірге жұмыс істейді және USB 3.1 балама режимдерін, bilboard-ты, электр жеткізуді, аудио аксессуарларын және USB Dual Role қызметін қолдайды.<ref>{{cite web|url=https://support.google.com/chromebook/answer/6164519?hl=en/|title=Charge your Chromebook Pixel (2015)|accessdate=31 October 2015}}</ref> ===Аппараттық үйлесімділік=== ====Нетбуктер, планшеттер==== [[Компьютерлер|Құрылғылардың]] ішінде бірінші рет USB Type-C кабеліне бейімделген [[Nokia N1]] [[планшетті компьютер|планшеті]],<ref>{{cite web|url=http://www.theverge.com/2014/11/18/7239695/nokia-n1-first-tablet-with-reversible-usb|title=The Nokia N1 will be among the first devices with a reversible USB connector|author=Vlad Savov|date=18 қараша 2014|publisher=Vox Media|work=The Verge}}</ref> Apple's 2015 [[MacBook (2015 version)|MacBook]] (which has only a single first-generation USB&nbsp;3.1 port),<ref name="difference" /> және екінші Google-дың [[Chromebook Pixel]]-і. ====Смартфондар==== USB Type-C кабелі орналастырылған алғашқы смартфон [[Letv]] Le Superphone.<ref>{{cite web|last=Boxall |first=Andy |url=http://www.digitaltrends.com/mobile/letv-le-superphone-smartphone-news/ |title=Letv Le Superphone: Features, News, Release, Specs |publisher=Digitaltrends.com |date=2015-04-14 |accessdate=2015-06-18}}</ref> The [[OnePlus 2]], ол [[OnePlus One]] [[Ұялы құрылғы|ұялы телефонының]] мұрагері, ізашары да USB Type-C [[порт]]ын пайдаланады.<ref>{{cite web|last=Pei |first=Carl |url=https://forums.oneplus.net/threads/oneplus-2-the-first-flagship-with-usb-type-c.317762/ |title=OnePlus 2 - The First Flagship with USB Type C |publisher=oneplus.net |date=2015-06-23 |accessdate=2015-06-23}}</ref><ref name="type c usb oneplus 2"and the "umi iron pro"0>[http://www.newsexprezz.com/usb-type-c-cable-in-upcoming-oneplus-2-pics-012016/ [[OnePlus 2]] Type-C USB Cable Pics - News Exprezz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627103624/http://www.newsexprezz.com/usb-type-c-cable-in-upcoming-oneplus-2-pics-012016/ |date=2015-06-27 }}, ''маусым 25, 2015''.</ref> Сондай-ақ, [[Google]] 2015 жылғы 29 қыркүйекте жариялаған [[Nexus 5X]] және [[Nexus 6P]], USB Type C қосылымы бар. [[Microsoft Lumia 950]] және [[Microsoft Lumia 950 XL|950 XL]] смартфондарында да USB Type C байланысы бар.<ref>{{cite web|url=http://www.theinquirer.net/inquirer/news/2429231/microsoft-lumia-950-and-950-xl-arrive-with-windows-10-and-usb-type-c|title=Microsoft Lumia 950 and 950 XL arrive with Windows 10 and USB Type-C|publisher=}}</ref> Сондай-ақ, [[ZUK Z1]]-те USB Type C коннекторын пайдаланады және USB Port С-мен бірге USB 3.0 мүмкіндігі бар бірінші телефон.<ref>{{cite web|url=http://www.zukmobile.cc/zuk-z1-u-touch-4g-lte-dual-sim-mobile-phone.html|title=Lenovo ZUK Z1 Snapdragon 5.5 Inch 4G LTE Dual SIM Android 5.1 Mobile Phone 64GB White|publisher=}}</ref> Сол сияқты, 21 ақпан, 2016 жылы жарияланған LG G5-тің де USB Type-C қосқышы бар.<ref>{{cite web|url=http://www.androidauthority.com/lg-g5-release-date-price-specs-features-666291/|title=LG G5 officially announced: release date, specs, and features|publisher=}}</ref> ====Жады==== * [[LaCie]] ұялы жетегін жариялады.<ref>{{cite web|author=Ian Paul |url=http://www.macworld.com/article/2895037/lacie-announces-usb-type-c-mobile-drives-to-match-apples-12-inch-macbook.html |title=LaCie announces USB Type-C mobile drives to match Apple's 12-inch MacBook |publisher=Macworld |accessdate=2015-06-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lacie.com/products/product.htm?id=10649 |title=Porsche Design |publisher=LaCie |accessdate=2015-06-18}}</ref> * [[SanDisk]] 10&nbsp;Gbit/s USB 3.1 Type-C арқылы қосылатын SSD желісін іске қосты<ref>{{cite web|url=http://www.guru3d.com/news-story/computex-2015-1-92tb-portable-usb-3-1-ssd-storage-from-sandisk.html |title=Computex 2015: 1.92TB Portable USB 3.1 SSD storage from Sandisk |website=Guru3d.com |accessdate=2015-06-18}}</ref> ==Дереккөздер== {{Reflist|30em}} == Сыртқы сілтемелер == * The ''Universal Serial Bus Type-C Cable and Connector Specification'' is included in a set of USB documents which can be downloaded from [http://www.usb.org/developers/docs/ USB.org]. {{USB}} [[Санат:USB]] 0kg0nz955clbh7iym72og265bd766x5 Жұлдызды соғыстар: Күштің оянуы 0 565396 3605983 3401958 2026-05-17T13:46:39Z KarlDaBuddies 175546 3605983 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Күштің оянуы |Шынайы атауы = Star Wars: The Force Awakens |Суреті = Күштің оянуы.jpg |Сурет ені = |Жанры = [[эпикалық]] [[ғарыштық опера]] |Режиссёрі = [[Дж. Дж. Абрамс]] |Продюсері = [[Кэтлин Кеннеди]]<br />[[Дж. Дж. Абрамс]]<br />[[Брайан Бёрк]] |Сценарист = [[Лоуренс Кэздан]]<br />[[Дж. Дж. Абрамс]]<br />[[Майкл Арндт]] |Актерлер = [[Дэйзи Ридли]]<br />[[Джон Бойега]]<br />[[Оскар Айзек]]<br />[[Адам Драйвер]]<br />[[Энди Сёркис]]<br />[[Донал Глисон]]<br />[[Харрисон Форд]]<br />[[Кэрри Фишер]]<br />[[Марк Хэмилл]] |Операторы = [[Дэниел Миндел]] |Композиторы = [[Джон Уильямс]] |Компания = [[Lucasfilm]]<br />[[Bad Robot Productions]]<br />[[Truenorth Productions]]<br />[[Walt Disney Studios Motion Pictures]] |Бюджеті = [[Доллар|$]] 245 млн<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a538457/star-wars-episode-7-script-still-not-finalised.html|title=Star Wars Episode 7 script still not finalised|author=Hugh Armitage|date=2013-12-16|website=[[Digital Spy]]|accessdate=2014-01-02}}</ref> |Түсім = [[Доллар|$]] 2 068 223 624 <ref name=autogenerated1>[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars7.htm Star Wars: The Force Awakens (2015) — Box Office Mojo]</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшынша]] |Ұзақтығы = 136 мин |Жыл = 2015 |Алдыңғы фильм = [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Джедайдың оралуы]] (Хронология желісі бойынша) [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод III - Ситхтер кегі]] (Релиз күні бойынша) |Келесі фильм = [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод VIII - Соңғы джедай]] |imdb_id = 2488496 }} '''«Жұлдызды соғыстар: Эпизод VII - Күштің оянуы»''' ({{lang-en|Star Wars. Episode VII: The Force Awakens}}) — [[Lucasfilm]] және [[Bad Robot Productions]] бірлесіп шығарған, [[Лоуренс Кэздан]] мен [[Майкл Арндт|Майкл Арндттың]] сценарийі бойынша түсірілген [[режиссёр]] [[Дж. Дж. Абрамс|Дж. Дж. Абрамстың]] [[Эпикалық фильм|эпикалық]] [[Ғарыштық опера|ғарыштық операсы]]. «[[Жұлдызды соғыстар]]»<ref name=VarietyApr2013>{{cite web|url=http://variety.com/2013/film/news/disney-planning-for-2015-2017-and-2019-openings-for-star-wars-1200380582|title=Star Wars Movies Coming in 2015, 2017 and 2019|author=Dave McNary|publisher=Variety|date=2013-04-17|accessdate=2013-05-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6H8GdAc3o|archivedate=2013-06-05}}</ref><ref name=StarWarsComOct2012>{{cite web|url=http://starwars.com/news/new-star-wars-movies-announced-as-disney-enters-agreement-to-acquire-lucasfilm-ltd/index.html|title=New Star Wars Movies Announced as Disney Enters Agreement to Acquire Lucasfilm Ltd|publisher=StarWars.com|date=2012-10-30|accessdate=Retrieved 2013-05-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6H8GfHjN0|archivedate=2013-06-05}}</ref> сагасының және [[Скайуокерлер сагасы|«Скайуокерлер сагасының»]] жетінші эпизоды. [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Джедайдың оралуы|«Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Джедайдың оралуы»]] фильмінің хронологиялық жалғасы және [[«Жұлдызды соғыстардың» сиквелдер трилогиясы|сиквелдер трилогиясының]] бастамасы. Бұл франшизадағы [[Джордж Лукас|Джордж Лукастың]] сценарийінсіз және продюсерлік қатысуынсыз түсірілген алғашқы фильм. Фильмнің тұсаукесері 2015 жылы 14 желтоқсанда [[Лос Анжелес|Лос-Анджелесте]], 15 желтоқсанда [[Лондон|Лондонда]] өтті. Фильм прокатқа [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] 18 желтоқсанда, [[Қазақстан|Қазақстанда]] 17 желтоқсанда шықты<ref>https://www.theguardian.com/film/2015/sep/09/star-wars-the-force-awakens-europe-us-british-jj-abrams</ref><ref>https://almaty.tv/kz/news-archive/news/zh-ldyzdy-so-ystar-k-sht-oyanuy-atty-film-aza-sha- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240521172108/https://almaty.tv/kz/news-archive/news/zh-ldyzdy-so-ystar-k-sht-oyanuy-atty-film-aza-sha- |date=2024-05-21 }}</ref>. Фильмнің түсірілімі жайлы 2012 жылдың 30 қазанында<ref>https://www.cultture.com/el-nuevo-episodio-de-star-wars-vii-comienza-a-principios-2013</ref> [[Walt Disney]] компаниясы [[Lucasfilm]] компаниясын сатып алғаннан кейін белгілі болды<ref>https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20121030/disney-compra-lucasfilm-proyecta-star-wars-7-2238720</ref>. Фильм прокатта түсімдер бойынша тарихи рекордтар орнатты. Алғашқы уикендте [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та ($248 млн), әлемде ($529 млн)<ref name=":0" />; бар болғаны 12 күнде ($1 млрд) табыс тапты<ref name=":0" />. Фильм [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Канада|Канадада]] ($936 млн) табыс жинап, [[Джеймс Кэмерон|Джеймс Кэмеронның]] [[Аватар (фильм, 2009)|«Аватар»]] фильмінің жергілікті прокаттағы рекордын жаңартты.<ref name=":0" /><ref>https://www.starwars.com/news/thank-you-star-wars-the-force-awakens-becomes-the-1-film-of-all-time-in-the-us</ref><ref>https://www.vanityfair.com/hollywood/2016/01/star-wars-box-office-record</ref><ref>https://www.boxofficemojo.com/release/rl876971521/</ref> == Сюжет == Фильм оқиғалары Империя құлағаннан 30 жылдан кейін басталады.Люк Скайуокер,соңғы джедай,із түссіз жоғалып кетеді.Империя күлінен Жаңа тәртіп атты жаңа түнек мемлекеті құрылады.Оны Түнек күшінің билеушісі Сноук,оның оң қолы - Кайло Рен басқарады.<ref name=":0">https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars7.htm</ref> == Рөлдерде == *[[Дэйзи Ридли]] — Рэй *[[Джон Бойега]] — Финн *[[Оскар Айзек]] — По Дэмерон *[[Адам Драйвер]] — Кайло Рен (Бен Соло) *[[Энди Сёркис]] — бас қолбасшы Сноук *[[Донал Глисон]] — генерал Хакс *[[Харрисон Форд]] — Хан Соло *[[Кэрри Фишер]] — генерал Лея Органа *[[Марк Хэмилл]] — Люк Скайуокер *[[Энтони Дэниелс]] — C-3PO *[[Питер Мейхью]] — Чубакка *[[Кенни Бейкер]] — R2-D2 *[[Люпита Нионго]] — Маз Каната *[[Гвендолин Кристи]] — капитан Фазма *[[Макс фон Сюдов]] — Лор Сан Текка *[[Юэн Макгрегор]] — Оби-Ван Кеноби (дауысы) == Қазақша дубляж == *Сәуле Тұрдақынова — Рэй *Шах-Мұрат Ордабаев — Финн *Самат Қордабай — По Дэмерон *Жасұлан Байсалбеков — Кайло Рен (Бен Соло) *Ислам Зейноллаев — бас қолбасшы Сноук *Бақытжан Жармұхамбетов — генерал Хакс *Бекболат Құрманғожаев — Хан Соло *Тынышгүл Сұлтанбердиева— генерал Лея Органа *Қайрат Мүкішев — C-3PO *Гүлназ Әуесбаева — Маз Каната *Ақмарал Әбдірахманова — капитан Фазма *Болат Ыбраев — Лор Сан Текка *Дубляж режиссері — Тимур Балымбетов *Аудармашы — Диана Сабазова *Мәтінді үйлестірушілер — Салтанат Дүнгенбаева, Тимур Балымбетов *Жоба менеджері — Айгүл Байбек *Жоба жетекшісі — Әсет Әбдуәлиев *Шығармашылық кеңесшісі— Сергей Пасов *Дыбыс операторы — Данияр Касымжанов *Дубляж жасаушы студия— «Aray Media Group» *Сәйкестендіру студиясы — «Shepperton International» *Қазақша нұсқасын шығарған — Disney Character Voices International, Inc. === Басқа рөлдерде === *Азамат Есқұлов *Зере Мерген *Алтынай Нөгербек *Жандәулет Батай *Мұрытжан Махмұт *Хазірет Төлегенов *Мирас Жақыпов == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Star Wars: The Force Awakens}} * [http://www.starwars.com/films/star-wars-episode-vii «Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Күштің оянуы»]{{ref-en}} StarWars.com сайтында {{Жұлдызды соғыстар}} [[Санат:Жұлдызды соғыстар]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]] [[Санат:АҚШ фантастикалық фильмдері]] [[Санат:2015 жылғы фантастикалық фильмдер]] 2jj8io0ine5bb1y62zn12hq9ropoglb Эммануэль Макрон 0 580832 3606228 3561885 2026-05-18T08:30:02Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды 3606228 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Эммануэль Макрон | Шынайы есімі = {{lang-fr|Emmanuel Macron}} | Суреті = Emmanuel Macron June 2022 (cropped).jpg | Сурет ені = 300 | Атауы =Эммануэль Макрон, 2022 | Титулы = [[Франция]]ның 25-ші [[Франция президенттерінің тізімі|Президенті]] | Ту = Armoiries_république_française.svg | Ту2 = Flag of France.svg | Реті = | Басқара бастады = [[15 мамыр]] [[2017 жыл]]дан | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Эдуар Филипп]]<br>[[Жан Кастекс]]<br>[[Элизабет Борн]]<br>[[Габриэль Атталь]]<br>[[Мишель Барнье]]<br>[[Франсуа Байру]]<br>[[Себастьен Лекорню]] | Ізашары = [[Франсуа Олланд]] | Ізбасары = | Президент = | Титулы_2 = [[Андорра]] [[Андорра кінәзі|кінәзі]] | Ту_2 = Coat of arms of Andorra.svg | Ту2_2 = Flag of Andorra.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[15 мамыр]] [[2017 жыл]]дан | Басқаруын аяқтады_2 = | Премьер_2 = [[Антони Марти]]<br>[[Ксавье Эспот Самора|Ксавье Самора]] | Ізашары_2 = [[Франсуа Олланд]] | Ізбасары_2 = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1_2 =[[Жоан Энрик Вивес-и-Сисилья]] | Титулы_3 = «[[Қайта өрлеу (партия)|Қайта өрлеу]]<nowiki></nowiki>» партиясының төрағасы | Ту_3 = Flag of France.svg | Ту2_3 = Logo-LREM-noir.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[6 сәуір]] [[2016 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[15 мамыр]] [[2017 жыл]] | Ізашары_3 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_3 = ''партия атауы өзгертілді''; Кэтрин Барбара («Форвард, Республика» партиясы төрағасының міндетін атқарушысы ретінде); Кристоф Кастанер («Алға, Республика!» партиясының жалпы делегаты ретінде) | Титулы_4 = Экономика және қаржы және сандық экономика министрі | Ту_4 = Flag of France.svg | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = [[26 тамыз]] [[2014 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = [[30 тамыз]] [[2016 жыл]] | Президент_4 = [[Франсуа Олланд]] | Премьер_4 = [[Мануэль Вальс]] | Ізашары_4 = Арно Монтебур | Ізбасары_4 = Мишель Сапен | Титулы_5 = Француз Республикасы Президентінің Кабинеті Бас хатшысының орынбасары | Ту_5 = Flag of France.svg | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = [[12 мамыр]] [[2012 жыл]] | Басқаруын аяқтады_5 = [[14 шілде]] [[2014 жыл]] | Президент_5 = [[Франсуа Олланд]] | Ізашары_5 = [[Жан Кастекс]] | Ізбасары_5 = [[Лоренс Бун]] | Туған күні = 21.12.1977 | Туған жері = [[Амьен]], [[Сомма (департамент)|Сомма департаменті]], [[Франция]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі =Жан-Мишель Макрон | Анасы =Франсуаза Ноге | Жұбайы = Брижит Макрон | Балалары = | Партиясы = [[Сурет:Logotip PS.png|20px]] [[Социалистік партия (Франция)|Социалистік]] <small>(2006–2009)</small><br>[[Сурет: Logo En Marche !.svg|20px]] [[Қайта өрлеу (партия)|Қайта өрлеу]] <small>(2016 жылдан)</small> | Білімі = Ұлттық басқару мектебі (2004) Саяси зерттеулер институты Генри IV лицейі Батыс Париж университеті – Nanterre-la-Défense Мектебі «Ля-Провиданс» | Мамандығы = [[саясаткер]] | Қолтаңбасы = Emmanuel Macron signature.svg | Сайты = [http://www.elysee.fr elysee.fr] | Commons = Emmanuel Macron | Марапаттары = [[Сурет:Legion Honneur GC ribbon.svg|60px|link=Құрмет Легионының ордені]] [[Сурет:Ordre national du Merite GC ribbon.svg|60px|«Сіңірген еңбегі үшін» ордені]] }} {{мағына|Макрон}} '''Эммануэль Жан-Мишель Фредерик Макрон''' ({{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}; [[21 желтоқсан]] [[1977 жыл|1977]], [[Амьен]]) — француз саяси және мемлекеттік қайраткері, бұрынғы инвестициялық банк қызметкері, [[2017 жыл|2017]] жылғы [[15 мамыр|15 мамырдан]] бастап [[Франция|Францияның]] 25- ші [[Франция президенттерінің тізімі|президенті]]. «[[Қайта өрлеу (партия)|Қайта өрлеу]]<nowiki/>» саяси партиясының лидері ([[2016 жыл]]дан бастап). 2017 жылы өткен президенттік сайлауда<ref>[https://www.theguardian.com/world/live/2017/may/07/french-presidential-election-emmanuel-macron-marine-le-pen]</ref> жеңіске жетіп, Францияның ең жас президенті атанды.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-39694634 «Macron — not the only young achiever»], BBC News, 24.04.2017</ref> 39 жасар Макрон Францияның ең жас президенті әрі осы сәттегі [[Үлкен жиырмалық|G20-нің]] ең жас көшбасшысы. Сайланғаннан кейін, оның партиясы [[Франциядағы парламент сайлауы (2017)|2017 жылғы заң шығарушы сайлауда жеңіске жетті]]. == Өмірбаяны == Пикардия университетінің [[неврология]] профессоры Жан-Мишел Макрон (1950 жылы туған) мен дәрігер Франсуаз Макрон-Ногестің отбасында дүниеге келген<ref>[http://www.planet.fr/politique-emmanuel-macron-les-femmes-de-sa-vie.1248703.29334.html?page=0%2C1 Sa mère, Françoise Noguès]</ref><ref name="BBC"/>. Батыс Париж — Нантер-ля-Дефанс университетін, Париждегі Саяси зерттеулер институты мен Ұлттық әкімшілік мектебін аяқтаған. Макрон 2004-2008 жылдар аралығында Экономика министрлігінде инспектор болып жұмыс істеді. [[2007 жыл]]дан бастап Жак Аттали басқарған француз өсуін жақсарту жөніндегі Комиссияның баяндамашы орынбасарының орынбасары қызметін атқарды. оған қаржы [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарттың]] лақап сіңірілген жұмысы үшін Rothschild & Cie Banque, кезінде инвестициялық банкир, болды. [[Сурет:Emmanuel Macron (27 août 2014).jpg|нобай|солға|280px|Министрдің ұлықтау рәсімі 2014 жылдың 27 тамызы]] === Саяси қызмет === [[2006 жыл]]дан [[2009 жыл]]ға дейін [[Социалистік партия (Франция)|Социалистік партияның]] мүшесі болды. [[2012 жыл]]дан бастап [[2014 жыл]]ға дейін [[Франсуа Олланд|Олландтың]] жанындағы Бас хатшының орынбасары болып жұмыс істеді. Ол 2014 жылғы 15 шілдеде отставкаға кетті, ал 26 тамызда экономика министрі болып тағайындалды. == Көзқарастары == Макрон — еурофил және иланған [[Атлантизм|атлантис]]<ref name="BBC">''Александр Баранов''. [http://www.bbc.com/russian/features-39698816 «Француз Обама»] «Русская служба BBC», 24.04.2017</ref>. Сыртқы саясатта Мартин Шульц ГФР канцлері болып сайланған жағдайда әріптес болуға дайын еуропалық федералис<ref name="BBC"/>). Палестина мемлекетінің тәуелсіздігін мойындамайды. Терроризммен күрестің жақтаушысы. Нарықшыл. Иммигранттар үшін ашық есік саясатын ұстанушы. Арнайы қызмет, армия және полиция қызметкерлерінің қаржыландырылуын қолдайды. Макронның билікке қол жеткізген басты жетістігі — «Экономикалық өсу, қызмет және мүмкіндіктің теңдігі туралы заң». «Макронның заңы», оған сәйкес, 2015 жылғы 6 тамызда қабылданды. Ол экономиканың жекелеген секторларын ырықтандыруды, жексенбі күндері дүкендердің ашылуын, автобус көлік секторының бәсекелестігін арттыруды және т.б. қамтамасыз етеді<ref>[http://lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/08/06/ce-que-contient-desormais-la-loi-macron_4714255_4355770.html Ce que contient (désormais) la loi Macron]</ref>. Министрлік қызметінің жылдары Макрон мемлекеттік компаниялардың (олардың ішінде Alstom және Technip) белсенді қосылуы мен абсорбция процестерімен белгіленеді, [[2016 жыл]]дың 6-шы жұлдызында «Алға!» Қозғалысын құрды (кейінірек «Алға, Республика!» Деп өзгертілді)<ref>{{Cite news|title=Emmanuel Macron lance son mouvement politique, ni "à droite" ni "à gauche" - leJDD.fr|first=Arnaud|last=Focraud|url=http://www.lejdd.fr/Politique/Emmanuel-Macron-lance-son-mouvement-politique-ni-a-droite-ni-a-gauche-780115|work=LeJDD.fr|accessdate=2017-02-05|language=fr-FR}}</ref>. [[16 қараша]]да, [[2016 жыл]]ы Макрон 2017 президенттік сайлауға өзінің қатысуын жариялады және кітап бағдарламасын «революциясы» ( «революция») жариялады, дереу бестселлер атанды<ref>{{Cite news|title="Révolution", le livre-programme de Macron cartonne|url=https://www.challenges.fr/election-presidentielle-2017/revolution-le-livre-programme-de-macron-se-hisse-dans-le-top-des-ventes_440991|work=Challenges|accessdate=2017-02-05|language=fr}}</ref>. === Сайлау === Макрон Сайлау бағдарламасы, еңбек нарығының ырықтандыру азаматтық қызметшілердің зейнетақы төлемдерінің жоюды (ең төменгі жалақы және жалақы өсімі аз қамтылған жұмысшылар, міндетті медициналық сақтандыру бойынша ақылы қызмет кеңейту, мұғалімдер мен полиция қызметкерлері санының өсуін, ауыл шаруашылығында инвестиция арттыру) солға элементтерін қамтылған және оң бай азаматтардың, мемлекеттік секторда 120,000 жұмыс орындарын күшi жойылғаннан, қажетті сәйкес бюджет тапшылығын тұрақты төмендеуі, салық кесіп Еуроодақ талаптары) сезім. Қорғаныс саясатында маңызды бағдарламалардың бірі 18-21 жас аралығындағы әскери қызметшілерге бір айлық қызмет көрсету мерзімімен әмбебап әскери қызметке қайтып келді. Акция барысында Macron штаб-пәтері ресейлік мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарын және Sputnik News-ты кандидаттар туралы жалған ақпаратты жариялауда айыптады. Ресей үкіметі мен про-үкімет БАҚ олигархтар кандидат, әлемдік globalist элиталық агенттің қуыршақ және АҚШ қаржы жүйесі оған қоңырау, әкімшілік ресурстарды пайдалану тәуелсіздік болмауы Makron айыптады. Екінші айналымға шығып, 23,86% дауыс жинап, бірінші орынды иеленді. Оның кандидатурасын «республиканцы» партияларынан және социалистер [[Франсуа Фийон]] мен [[Бенуа Амон]]<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4205222 Эйро, Казнёв, Фийон и Амон призвали французов голосовать за Макрона] «[[ТАСС]]», 23.04.2017</ref> тарапынан кандидаттар қолдады. Президенттік сайлаудың екінші турында ол қарсыласы Марин Ле Пенмен бәсекеге түсті - төтенше оң көшбасшысы, және пост тарихында Франция ең жас президенті болып, қос маржа (66,1% қарсы 33,9%) жеңіске жетті. Байқаушылардың пікірінше, Макронның осындай сенімді жеңісі Ле Пеннің жеңісі жағдайында Францияға қауіп төндіретін тұрақсыздық туралы сайлаушылардан қорқуына байланысты. [[2017 жыл]]дың [[8 мамыр]]ында Macron «Forward, Republic» партиясының төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдады<ref>{{Cite news|title=Макрон покинул пост председателя партии «Вперед!»|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/5910a46f9a7947762b11b6fa|work=РБК|accessdate=2017-05-09}}</ref>. === Франция Президенті === [[Сурет:G7 Taormina Paolo Gentiloni Emmanuel Macron handshake 2017-05-26 (cropped).jpg|нобай|солға|Эммануэль Макрон және Таорминадағы G7 саммитінде Италия премьер-министрі Паоло Джентилони. [[26 мамыр]]дың [[2017 жыл]]ғы.]] [[Сурет:Emmanuel Macron with Donald Trump and Justin Trudeau in La Malbaie, Quebec - 2018.jpg|нобай|солға|300x300пкс|Эммануэль Макрон, [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] және Канаданың премьер-министрі Джастин Трюдо 2018 жылы Ла-Малбадағы G7 саммитінде.]] [[14 мамыр]]да [[2017 жыл]]ы Эммануэль Макрон [[Франция президенті|Француз Республикасының президент]]і лауазымына ресми түрде кіріп, Франция Республикасының тарихындағы ең жас президент<ref>{{Cite news|title=Во Франции состоялась инаугурация Макрона|url=https://zn.ua/WORLD/vo-francii-sostoyalas-inauguraciya-makrona-248240_.html|work=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly|accessdate=2017-05-14}}</ref>. Француз Республикасының тарихындағы ең жас президент болды. [[8 мамыр]]дағы президенттік сайлауда Макрон жеңісін ресми жариялаудан кейін ол [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Түркия]] және [[Канада]] басшыларымен телефон арқылы сөйлесті<ref>{{Cite news|title=Макронның партиясы Франциядағы сайлауда жеңіске жетті|url=https://www.qamshy.kz/article/makronninh-partyyasi-fransyyadaghi-saylawda-zhenhiske-zhetti.html|work=l'Express|accessdate=2017-02-12|language=kk}}</ref>. [[2017 жыл]]дың [[15 мамыр]]ында Макрон [[Берлин]]ге барып, Германия канцлері [[Ангела Меркель]]мен кездесті. Меркель Макронды Франция президентін сайлауда жеңіске жетуімен құттықтап, парламенттік сайлауда сәттілік тіледі. Ол сондай-ақ мемлекетаралық қатынастардың маңыздылығын атап өтті. Кездесу барысында екі елдің көшбасшылары Еуропалық Одақ реформасын қолдады. Олар сондай-ақ тығыз жұмыс істеуге келісті<ref>{{Cite news|title=Макрон и Меркель выступают за модернизацию ЕС - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/polit/2275325.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-05-18|language=ru-RU}}</ref><ref>{{Cite news|title=Меркель заявила, что договорилась с Макроном "очень тесно работать вместе"|url=https://ria.ru/world/20170515/1494348409.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-18|language=ru}}</ref>. [[17 мамыр]] [[2017 жыл]]ы Эммануэль Макрон Еуропа Кеңесінің басшысы Дональд Тускпен кездесті. Кездесу барысында олар [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен [[Еуроаймақ|Еуроаймағын]] нығайтуға қолдау білдірді<ref>{{Cite news|title=Макрон и Туск выступили за укрепление Европейского союза|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4260382|work=ТАСС|accessdate=2017-05-18|language=ru}}</ref>. [[17 мамыр]]да премьер-министрі Эдуард Филипп<ref>{{Cite news|title=Во Франции сформировали новый кабинет министров из 12 мужчин и 11 женщин|url=https://www.unian.net/world/1928066-vo-frantsii-sformirovali-novyiy-kabinet-ministrov-iz-predstaviteley-raznyih-politicheskih-sil.html|accessdate=2017-05-18|language=ru}}</ref> бастаған жаңа француз үкіметі таныстырылды. Сонымен қатар француздық [[Ле Фигаро|Le Figaro]] газеті Эммануэль Макронды сайлау алдындағы уәделерді бұзған деп айыптады<ref>{{Cite news|title=Le Figaro: Макрон, представив новый кабмин, нарушил предвыборные обещания|url=https://ria.ru/world/20170517/1494517373.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-18|language=ru}}</ref><ref>{{Cite news|title=Французские СМИ уличили Макрона в нарушении предвыборных обещаний|first=Екатерина|last=Кочетова|url=https://life.ru/t/новости/1008677/frantsuzskiie_smi_ulichili_makrona_v_narushienii_priedvybornykh_obieshchanii|work=Life.ru|accessdate=2017-05-18|language=ru}}</ref>. [[2017 жыл]]ғы [[18 мамыр]]да [[Франция президенті|Франция Президент]]і мен [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президент]]і [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] телефон арқылы сөйлесті. Екі мемлекеттің басшылары әр түрлі салалардағы мемлекетаралық қарым-қатынастарды дамыту үшін өзекті халықаралық мәселелер бойынша бірлескен жұмысты жалғастыруға қолдау білдірді. Олар «Норман форматы» және Минск келісімдері аясында Украина шығысында қақтығысты шешу бойынша одан әрі ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті<ref>{{Cite news|title=Путин и Макрон провели первый телефонный разговор|url=https://ria.ru/politics/20170518/1494577072.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-18|language=ru}}</ref><ref>{{Cite news|title=Путин и Макрон впервые поговорили по телефону|url=http://www.rbc.ru/politics/18/05/2017/591d914d9a79475f588a2621|work=РБК|accessdate=2017-05-18}}</ref>. [[2017 жыл]]дың [[25 мамыр]]ында [[Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы|НАТО]] саммиті аясында Макрон АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]пен кездесті, онда көптеген тақырыптар талқыланды, оның ішінде терроризмге қарсы күрес. Осы күні [[Франция президенті|Франция Президенті]] сондай-ақ [[Түркия президенті|Түркия Республикасының Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған|Режеп Ердоғанмен]] кездесті. Кездесуде екі елдің басшылары ЕО мен Түркия арасындағы төтенше жағдайға, [[Сирия]] мен [[Ирак]]тағы жағдайға байланысты күрделі жағдайдан шығу жолдарын талқылады. Кездесу Игил, Күртітан Жұмыс Партиясы (Түркияда тыйым салынған) сияқты террористік ұйымдармен күресудегі ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті. Экономикалық салада Макрон мен Ердоған Франция мен Түркия арасындағы тауар айналымын 20 миллиард еуроға дейін ұлғайтуға келісті<ref>{{Cite news|title=Ердоғанның әлем басшылармен байланысы жалғасуда|url=http://www.trt.net.tr/kazakh/turkiia/2018/07/12/ierdog-annyn-liem-basshylarmien-bailanysy-zhalg-asuda-1010951|work=Temmuz 2016|accessdate=2017-05-18|language=kk}}</ref>. [[29 мамыр]]дың [[2017 жыл]]ы Макрон Версаль [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ді қабылдады. Кездесу барысында екі елдің көшбасшылары Сириядағы жағдайды, [[Украина]]ның шығысындағы қақтығысты, Ливияда соғыс, [[Корей түбегі]]нде жағдайды, [[Франция]] мен [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас мәселелерін талқылады<ref>{{Cite news|title=Владимир Путин Францияны санкцияның күшін жоюға шақырды|first=Алексей|last=Громов|url=https://www.qamshy.kz/article/vladymyr-pwtyn-fransyyani-sanksyyaninh-kushin-zhoywgha-shaqirdi.html|work=Федералдық ақпараттық агенттік №1|accessdate=2017-05-30}}</ref>. Эммануэль Макрон Сириядағы бейбітшілікке қолдау білдіріп<ref>{{Cite news|title=Макрон хочет укрепить взаимодействие с Россией по Сирии вне коалиции|url=https://ria.ru/syria/20170529/1495339815.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-30|language=ru}}</ref>, саяси шешім қабылдауға шақырды. Француз президенті Ресеймен Сирияға батыстық коалициядан тыс жерде ынтымақтастықты нығайтқанын айтты. Украинадағы жағдайды талқылау кезінде Макрон жанжал ушығатын болса, Ресейге қарсы санкциялар күшейтілуі мүмкін екенін айтты. Путин мен Макрон Солтүстік Корея проблемасын шешу үшін бірге жұмыс істеу керек деп келіседі. Мемлекетаралық қарым-қатынастар туралы әңгімелеп, екі лидер олардың дамуының маңыздылығын атап өтті. Кездесу қорытындысы бойынша, келісім екі мемлекеттің астанасын және Франко-Ресей Азаматтық Қоғам Форумына құруды келуге алады Ресей мен Франция делегациялары, қамтитын, терроризмге қарсы күрес мәселелерін талқылауға арналған жұмыс тобын құру туралы келісімге келді<ref>{{Cite news|title=Россия и Франция создадут группу для обсуждения борьбы с терроризмом|url=https://ria.ru/defense_safety/20170529/1495339154.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-30|language=ru}}</ref><ref>{{Cite news|title=Макрон и Путин договорились создать совместный форум гражданского общества|url=https://ria.ru/world/20170529/1495332750.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-30|language=ru}}</ref>. [[Сурет:Vladimir Putin and Emmanuel Macron (2017-05-29) 04.jpg|нобай|солға|Макрон [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]мен, [[2017 жыл]]ы [[29 мамыр]]да Версаль сарайында.]] [[Сурет:Vladimir Putin and Emmanuel Macron (2017-05-29) 01.jpg|нобай|солға|280px|[[Ресей президенті|Ресей Президенті]] [[Владимир Путинмен]]. [[2017 жыл]]ғы [[29 мамыр]]да. Версальде,]] [[2017 жыл]]дың маусым айында Эммануэль Макрон [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]]тың Париждегі климаттық келісімнен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] кетуі туралы шешімін сынға алды<ref>{{Cite news|title=Парижде Макрон мен Трамптың келіссөздері аяқталды|url=https://www.qamshy.kz/article/paryzhde-makron-men-tramptinh-kelissozderi-ayaqtaldi.html|work=Qamshy.kz|accessdate=2017-05-30|language=ru}}</ref>. Оның айтуынша, Трамп қате жасады, себебі климаттың өзгеруі бүгінгі күннің негізгі проблемаларының бірі болып табылады және егер ол туралы ештеңе жасалмаса, «біздің балаларымыз көші-қон, соғыс, кедейшілік, қауіпті бейбітшілік әлемін үйренеді». Макрон Трамптың шешімін АҚШ пен бүкіл планетаның қателігі деп атады. [[Франция президенті]] АҚШ президентінің шешімімен [[Франция]]ға климаттың өзгеруімен күресте жұмыс істеу үшін келуіне риза болғандарды шақырды. Сондай-ақ Макрон [[Германия Федералдық канцлері|Германия канцлері]] [[Ангела Меркель]]мен телефон арқылы сөйлесті. Әңгімелесу барысында екі елдің көшбасшылары Германия мен Франция Париж Келісіміне сәйкес одан әрі бастамаларды қабылдайтынына келісті<ref>{{Cite news|title=Франция и ФРГ договорились о будущих инициативах по Парижскому соглашению|url=https://ria.ru/world/20170602/1495627246.html|work=РИА Новости|date=20170602T0031+0300Z|accessdate=2017-06-02|language=ru}}</ref>. [[2017 жыл]]дың [[4 маусым]]ында Эммануэль Макрон [[Ұлыбритания Премьер-министрі|Британ премьер-министрі]] [[Тереза Мэй]]мен телефон арқылы сөйлесті, сол кезде ол Лондондағы террорлық шабуылдарға көңіл айтты. Сондай-ақ, Макрон террормен күресте еуропалық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті. Тереза Май француз президентіне террорлық шабуылдан зардап шеккен француз азаматтары туралы ақпарат беріп, француздық британдықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапкершілік алғанын айтты<ref>{{Cite news|title=Макрон в разговоре с Мэй подчеркнул важность европейского сотрудничества|url=https://ria.ru/world/20170604/1495796261.html|work=РИА Новости|date=20170604T1506+0300Z|accessdate=2017-06-08|language=ru}}</ref>. Францияның қауіпсіздігін нығайту үшін ықтимал террористік шабуылдардан Макрон арнайы қызметтердің басшылығындағы өзгерістерді бастады. Ол лаңкестікке қарсы күрес жөніндегі Ұлттық орталығы құрылды<ref>{{Cite news|title=Макрон проводит перестановки в руководстве разведки|url=https://ria.ru/world/20170607/1496005265.html|work=РИА Новости|date=20170607T1309+0300Z|accessdate=2017-06-08|language=ru}}</ref>. Эммануэль Макрон, ол [[Ресей президенті]] Владимир Путин мен [[Германия Федералдық канцлері|Германия канцлері]] [[Ангела Меркель]]мен кездесу өткізді [[Үлкен жиырмалық|G20]] саммитіне қатысты. Путинмен кездесуде Маккрон Франция мен Ресей арасындағы қарым-қатынас деңгейіне жоғары баға берді<ref>{{Cite news|title=Макрон на встрече с Путиным похвалил качество отношений России и Франции|url=https://ria.ru/world/20170708/1498119544.html|work=РИА Новости|date=20170708T1418+0300Z|accessdate=2017-07-12|language=ru}}</ref>. Путин Макронға [[2017 жыл]]ы [[29 мамыр]]да Версальда өткен кездесуден кейін қол жеткізілген келісімдердің іс жүзінде жүзеге асырылуын және Франция мен Ресей арасындағы сауда-саттық шамамен 24% -ға өскенін жеткізді. [[Франция]], [[Германия]] және [[Ресей]] басшыларының бірлескен отырысында олар шығыс [[Украина]]дағы атысты тоқтатудың маңыздылығын растады. Гамбургте өткен G20 саммитінің қорытындысында Эммануэль Макрон АҚШ-тың Париждегі климаттық келісімді [[2015 жыл]]ы әлемнің барлық дерлік елдері қол қойған шешіміне қайта шақырды<ref>{{Cite news|title=Макрон вновь назвал ошибкой решение США выйти из соглашения по климату|url=https://ria.ru/world/20170708/1498143385.html|work=РИА Новости|date=20170708T1755+0300Z|accessdate=2017-07-12|language=ru}}</ref>. [[Франция президенті]] Африкада бір мәлімдеме болғандықтан дау-жанжалдың ортасында болды. [[Кот-д'Ивуар]]дың журналисі Макронға «[[Маршалл жоспары]]» сияқты Африкаға қанша ел көмектесуге дайын екенін сұрады. Макрон бұл жоспарды тиімді деп санамайтынын және Африка проблемалары «өркениетті» екенін айтты. [[Әлеуметтік желі]]лердің пайдаланушылары Франция көшбасшысы «нәсілшіл» болған деп ойлады. [[Франция президенті]] Африкадағы əйелдердің əр 7-8 баланы тудыратын мəселені атады, əлеуметтік желілерді пайдаланушылардың айтуынша, Еуропа əлемдік проблемалардың бірі ретінде батыс компанияларының ресурстарын тонау деп санамайды<ref>{{Cite news|title=Макрон оказался в центре скандала из-за "расистского" заявления об Африке|url=https://ria.ru/world/20170712/1498351080.html|work=РИА Новости|date=20170712T1338+0300Z|accessdate=2017-07-12|language=ru}}</ref>. Ол [[2018 жыл]]ы Forbes журналы жариялаған әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне кірді. 12-ші орынды иеленсе, оның бұрынғы президенті [[Франсуа Олланд]] [[2016 жыл]]ы рейтингтің 23-ші орнына ие болды<ref>{{Cite web|url=http://stevsky.ru/power2018|title=Форбс - рейтинг самых влиятельных людей мира 2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. [[2018 жыл]]дың шілде айында [[Франция]]да саяси дағдарыс болды, оның себебі Макронның көмекшісі Александр Беналдың демонстранттарды ұрып-соғуы болды<ref name="iz.ru">[https://iz.ru/770454/evgeniia-aronova/benallageit-pomoshchnik-emmanuelia-makrona-izbival-protestuiushchikh Беналлагейт: помощник Эммануэля Макрона избивал протестующих // Известия]</ref><ref name="apnews.com">[https://apnews.com/b6e9fee4340943c08f216c03d8d60fe3 Crisis for Macron as security aide is detained for beating // AP News]</ref><ref name="dw.com">[https://www.dw.com/en/macron-faces-first-political-crisis-of-his-tenure/av-44780402 Macron faces first political crisis of his tenure // DW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214412/https://www.dw.com/en/macron-faces-first-political-crisis-of-his-tenure/av-44780402 |date=2018-08-26 }}</ref>. ===Экономика=== [[Сурет:-G7Biarritz (48616645011).jpg|нобай|солға|Эмануэль және Брижит Макрон 2017 жыл Эммануэль Макрон және [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] Биаррицтегі Фаре де Биаррицте, Франция.]] Макрон еркін нарықтың пайдасына және мемлекеттік қаржы тапшылығын азайтуды жақтады. Ол алғаш рет «либерал» терминін 2015 жылы [[Le Monde]] басылымына берген сұхбатында өзін сипаттау үшін қолданған. Ол өзінің «оң да, сол да емес» екенін және «ұжымдық ынтымақты» жақтайтынын айтты.<ref>{{cite news|url=http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|title=Avec Macron, l'Elysée décroche le poupon|archive-date=7 October 2015|url-status=dead|work=Libération|date=17 September 2012|accessdate=1 February 2017}}</ref> 2016 жылы тамызда Филипп де Виллермен [[Вандея]] Пюй-дю-Фу сапары кезінде ол: «Адалдық мені социалист емес екенімді айтуға мәжбүр етеді» деп мәлімдеді. Ол «сол жақ үкіметтің» құрамына кіретінін түсіндірді,<ref name="lemonde1">{{cite web|url=http://www.lemonde.fr/festival/article/2015/09/27/emmanuel-macron-le-liberalisme-est-une-valeur-de-la-gauche_4774133_4415198.html|title=Emmanuel Macron: "Le libéralisme est une valeur de la gauche"|newspaper=Le Monde|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115223505/http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|url-status=dead|archive-date=15 November 2018|title=Emmanuel Macron, l'homme qui excelle pour ne pas répondre aux questions|language=fr|publisher=Marianne.net|date=4 September 2016|accessdate=1 February 2017}}</ref> өйткені ол кез-келген министр сияқты «қоғамдық мүддеге қызмет етуді» қалайды.<ref name="lemondejenesuispassocialiste">{{cite news|title=" Je ne suis pas socialiste " : la déclaration de Macron au Puy du Fou agace la gauche|url=http://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2016/08/20/je-ne-suis-pas-socialiste-la-declaration-de-macron-au-puy-du-fou-agace-la-gauche_4985511_4854003.html|accessdate=8 May 2017|work=Le Monde|date=20 August 2016}}</ref> 2016 жылғы қарашада жарық көрген «Революция» кітабында Макрон өзін «солшыл» және «либерал ... егер либерализм арқылы адамға сену керек болса» деп көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.bfmtv.com/politique/macron-l-honnetete-m-oblige-a-vous-dire-que-je-ne-suis-pas-socialiste-1027738.html|title=Macron: 'L'honnêteté m'oblige à vous dire que je ne suis pas socialiste'|publisher=BFMTV|accessdate=1 February 2017}}</ref> In his book ''Révolution'', published in November 2016, Macron presents himself as both a "leftist" and a "liberal&nbsp;... if by liberalism one means trust in man."<ref>{{cite web|first=Jade|last=Toussay|url=http://www.huffingtonpost.fr/2016/11/23/les-premieres-fuites-sur-ce-que-contient-revolution-le-livre-macron|title=Les premiers extraits de 'Révolution', le livre d'Emmanuel Macron, dévoilés|work=The Huffington Post|language=fr|date=23 November 2016|accessdate=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218065047/http://www.huffingtonpost.fr/2016/11/23/les-premieres-fuites-sur-ce-que-contient-revolution-le-livre-macron/|archive-date=18 February 2017|url-status=dead}}</ref> Өзінің партиясымен бірге, Макронның мақсаты - сол жақтан оңға бөлінуді Франсуа Байру немесе Жак Чабан-Делмас тәрізді етіп, «біздің еліміздегі нақты алшақтық ... прогрессивті және консерваторлар арасында» деп тұжырымдау. Өзінің тәуелсіз кандидатурасының іске қосылуымен және анти-риториканы қолданумен Макронды кейбір бақылаушылар, атап айтқанда Мануэль Вальс «популист» деп атады, бірақ Макрон бұл терминді қабылдамайды.<ref>{{cite web|first=Alexandre|last=Boudet|url=http://www.huffingtonpost.fr/2016/07/13/dans-son-meeting-macron-se-presente-comme-antisysteme-ses-adve|language=fr|title=Dans son meeting, Macron se présente comme antisystème, ses adversaires rient jaune|work=The Huffington Post|date=13 July 2016|accessdate=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227190101/http://www.huffingtonpost.fr/2016/07/13/dans-son-meeting-macron-se-presente-comme-antisysteme-ses-adve/|archive-date=27 February 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|first=Amandine|last=Réaux|url=http://lelab.europe1.fr/le-gouvernement-denonce-le-populisme-demmanuel-macron-dans-sa-critique-du-systeme-2798749|title=Le gouvernement dénonce le populisme d'Emmanuel Macron dans sa critique du système|language=fr|work=Le Lab|publisher=Europe 1|date=13 July 2016|accessdate=1 February 2017}}</ref> Макрон - Эль-Хомри заңының жақтаушысы. Ол елдің экономикалық күрделі жөндеуінің ең белсенді жақтаушысы болды. Макрон Еңбек кодексін реформалау кезінде Эль-Хомри заңынан гөрі одан әрі жүргісі келетінін мәлімдеді.<ref>Walt, Vivienne, [http://time.com/4389043/emmanuel-macron-france-president-en-marche/ "Emmanuel Macron Has Big Plans for France. Is It Ready for Them?"], ''[[Time (magazine)|Time]]'', 5 July 2016.</ref> Macron has stated that he wants to go further than the El Khomri law when reforming the Labor code.<ref>{{cite web|url=https://www.lesechos.fr/23/05/2016/lesechos.fr/021958533853_emmanuel-macron-----il-faut-aller-plus-loin-que-la-loi-el-khomri-.htm|title=Emmanuel Macron : " Il faut aller plus loin que la loi El Khomri"|date=23 May 2016|website=lesechos.fr|access-date=22 July 2017}}</ref> Макрон салықты төмендетуді қолдайды. 2017 жылғы Президент сайлауы кезінде Макрон корпоративті салық ставкасын 33,3% -дан 25% -ға дейін төмендетуді ұсынды. Макрон сонымен қатар инвестициялық кірісті байлыққа салынатын салықтан алып тастағысы келеді, осылайша ол тек қымбат мүлікке салынатын салық болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.tax-news.com/news/Macron_Sets_Out_Tax_Policies_For_France____73567.html|title=Macron Sets Out Tax Policies For France|website=tax-news.com|language=EN|access-date=22 July 2017}}</ref> Макрон сонымен бірге өзінің 2017 жылғы президенттік науқаны кезінде салықты «әділетсіз» деп белгілейтін 18 миллион үй шаруашылығын жергілікті тұру салығынан босатқысы келеді.<ref>{{cite web|url=https://www.connexionfrance.com/Practical/Money/Macron-s-planned-tax-reforms-and-you|title=Macron's planned tax reforms and you|last=France|first=Connexion|website=connexionfrance.com|language=en|access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.fr/2017/07/07/taxe-dhabitation-macron-avait-bien-promis-son-exoneration-en_a_23021019/|title=Taxe d'habitation: Macron avait bien promis son exonération "en début de quinquennat"|website=Le Huffington Post|access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.europe1.fr/politique/comment-macron-compte-supprimer-la-taxe-dhabitation-pour-80-des-francais-3324476|title=Comment Macron compte supprimer la taxe d'habitation pour 80% des Français|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}}</ref> Макрон ең көп ақша табатындарға салық өсіруге қарсы. Франсуа Олландтың жоғары сыныптағы табыс салығын 75% -ға дейін көтеру туралы ұсынысы туралы сұрағанда, Макрон саясатты Кубадағы салық салу жүйесімен салыстырды. Macron салықтан жалтаруды тоқтатуды қолдайды.<ref>{{Cite news|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|title=Ils ont marqué 2012 : Emmanuel Macron, l'enfant prodige de l'Elysée|work=L'Obs|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}}</ref> Макрон 35 сағаттық жұмыс аптасының аяқталуын жақтады; дегенмен уақыт өте келе оның көзқарасы өзгерді және ол қазір Францияның бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып,<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11060592/Frances-new-economy-minister-suggests-scrapping-35-hour-working-week-rules.html|title=France's new economy minister suggests scrapping 35 hour working week rules|work=Telegraph.co.uk|access-date=22 July 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/election-presidentielle-2017/20161108.OBS0914/emmanuel-macron-annonce-ses-8-mesures-chocs-dans-l-obs.html|title=Emmanuel Macron annonce ses 8 mesures chocs dans "l'Obs"|work=L'Obs|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}}</ref> 35 сағаттық жұмыс аптасын сақтауға бағытталған реформаларды іздеуде. Ол 35 жұмыс аптасын аяқтамай, компанияларға икемділікті қайтарғысы келетінін айтты. Бұған жұмыс уақыты мен жұмысшылардың үстеме ақысы туралы келісетін компаниялар кіреді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170413-french-presidential-candidates-divided-35-hour-week-economy-employment|title=French candidates divided on future of 35-hour work week - France 24|date=13 April 2017|work=France 24|access-date=22 July 2017|language=en-US}}</ref> Макрон мемлекеттік қызметкерлер санын 120 мыңға қысқартуды қолдады. Макрон сонымен бірге шығыстарды қысқартуды қолдайды, ол бес жыл ішінде мемлекеттік шығыстардан 60 миллиард еуро азайтады деп мәлімдеді. Ол [[Канада]] мен Еуропалық Одақ арасындағы жан-жақты экономикалық және сауда келісімін (CETA) қолдап,<ref>{{cite news|language=fr|accessdate=25 April 2017|date=20 October 2016|title=Emmanuel Macron critique le véto wallon|url=http://www.ouest-france.fr/economie/ceta-emmanuel-macron-critique-le-veto-wallon-4572177|work=Ouest France|first=Fabien|last=Cazenave}}</ref> Валлон үкіметінің оны бұғаттауға тырысқаны үшін сынға алды. Оның пікірінше, CETA ұлттық парламенттерді мақұлдауды қажет етпеуі керек, өйткені «бұл ЕО-ны бұзады». Макрон Еуроаймаққа өзінің жалпы бюджетін беру идеясын қолдайды..<ref name="lesoir1">{{cite web|url=http://www.lesoir.be/1346811/article/actualite/union-europeenne/2016-10-19/macron-questions-wallonnes-sur-ceta-sont-pertinentes-mais%E2%80%A6|title=Macron: "Les questions wallonnes sur le Ceta sont pertinentes, mais..."|language=fr|work=Le Soir|accessdate=23 February 2017|date=19 October 2016}}</ref> Macron supports the idea of giving the Eurozone its own common budget.<ref>{{Cite news|url=https://global.handelsblatt.com/politics/french-hopeful-macron-eurozone-needs-own-budget-678963|title=French Candidate Macron Urges Euro-Zone Budget, Common Debt, During Berlin Visit|date=10 January 2017|work=Handelsblatt Global Edition|access-date=22 July 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/02/what-would-emmanuel-macron-france-leader-mean-europe|title=What would Emmanuel Macron as France's leader mean for Europe?|last=editor|first=Patrick Wintour Diplomatic|date=2 May 2017|work=The Guardian|access-date=22 July 2017|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Трансатлантикалық сауда және инвестициялық серіктестікке (TTIP) қатысты, Макрон 2016 жылдың маусымында «[шартқа қол қою] талаптары орындалмайды» деп мәлімдеп, «біз есікті толығымен жауып тастамауымыз керек» және «олармен берік байланыс қажет» деді. АҚШ ». 2017 жылғы сәуірде Макрон Германияның сауда профицитін «қайта теңестіруге» шақырып, «Германия еуроаймақтағы теңгерімсіздіктен пайда көреді және өте жоғары профицитке қол жеткізеді» деп мәлімдеді. 2018 жылғы наурызда Макрон үкімет инновацияны арттыру мақсатында жасанды интеллектке (AI) 1,5 миллиард еуро (1,9 миллиард доллар) жұмсайтынын мәлімдеді. Ақша ғылыми жобалар мен ғылыми зертханаларды қаржыландыруға, сондай-ақ негізгі назар AI болып табылатын елдегі стартап компанияларды қаржыландыруға жұмсалады.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-29/macron-unveils-1-9-billion-technology-push-to-rival-u-s-china|title=Macron Unveils $1.9 Billion Technology Push to Rival U.S., China|date=29 March 2018|work=Bloomberg.com|access-date=2 April 2018|language=en}}</ref> == Отбасы == [[Сурет:Emmanuel et Brigitte Macron (cropped).jpg|нобай|солға|Эмануэль және Брижит Макрон 2017 жыл.]] Эммануэль Макрон тек 12 жасында шомылдыру рәсімінен өтті, ол «жеке таңдауы» [[Иезуиттер]] колледжіне кірді. Эммануэль Макроны үшін, католицизм оған руханилық нәрленген ой дамып, бір «ақыл тәртіпті» және «әлем дейін ашу үшін дайын» әкеледі. 2007 жылы мектеп кезінен ғашық болған, өзінен 24 жас үлкен, француз тілінен сабақ берген мұғалімі Брижит Троньёге үйленген<ref>{{Cite news|title=Brigitte Trogneux, épouse d'Emmanuel Macron... et sa meilleure alliée?|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/brigitte-trogneux-epouse-et-meilleure-alliee-d-emmanuel-macron_1782771.html|work=l'Express|accessdate=2017-02-12|language=fr}}</ref>. Брижиттің алғашқы некесінен үш баласы бар<ref name="iz.ru"/><ref name="apnews.com"/><ref name="dw.com"/>. === Оқыту === Алтыншыдан бірінші бастағанға дейін ол [[Иезуиттер]] қауымының негізін қалаған Амиендегі жеке католиктік мектеп Провиденс қаласында оқыды. Ол [[1994 жыл]]ы француздық жалпы байқаудың лауреаты<ref>[http://fr.novopress.info/126114/faits-documents-n346-du-16-au-30-novembre-2012-%EF%BB%BFportrait-emmanuel-macron/#more-126114 Portrait : Emmanuel Macron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827053346/http://fr.novopress.info/126114/faits-documents-n346-du-16-au-30-novembre-2012-%EF%BB%BFportrait-emmanuel-macron/#more-126114|date=2014-08-27}}, ''[[Faits et Documents]]'', {{n°|346}} du 16 au 30 novembre 2012.</ref>.. Париждегі Лицейдегі Анри IV мектебін бітіріп, оны ата-анасы оны Бригитте Трогнуен жіберді. [[1995 жыл]]ы «өте жақсы» деген атпен бакалавриатты (ғылыми секция) алды. Лицей Анри-IV-де гипохогнамен және хгнамен қабылданды (әріптер мен әлеуметтік ғылымдардың әріптері бойынша дайындық сабақтары), ол Жоғары қалыпты мектеп<ref name="Vincent de Féligonde">Vincent de Féligonde, [http://www.la-croix.com/Actualite/France/Emmanuel-Macron-ancien-conseiller-du-Prince-aux-manettes-de-Bercy-2014-08-26-1197132 Emmanuel Macron, ancien conseiller du prince aux manettes de Bercy], ''La Croix'', 26 août 2014.</ref>{{,}}<ref name=":xx">{{Article|langue=Français|auteur1=Jordan Grevet|titre=Emmanuel Macron, un ministre pas si brillant…|périodique=Closer|date=13 octobre 2014|issn=|lire en ligne=http://www.closermag.fr/article/emmanuel-macron-un-ministre-pas-si-brillant-413776|pages=}}.</ref>. [[1998 жыл]]ы Париждегі Саяси зерттеулер институтына қосылды. «Халықаралық» бөлімінде бірінші курс студенті, ол «Мемлекеттік қызмет» бөлімінде үшінші жылы қайта бағдарланған. 2001 жылы Поло университетін бітірді. Сонымен қатар ол Париж-Нантерри университетінде [[Философия]]ны зерттеп, [[2000 жыл]]ы магистр дәрежесін және 2001 жылы ДЭА-ды бітірді<ref>{{Article|langue=fr|auteur1=Jean-Marc De Jaeger|titre=L’université de Nanterre félicite Emmanuel Macron, son ancien étudiant en philosophie|périodique=Le Figaro Etudiant|date=15/05/2017|issn=|lire en ligne=http://etudiant.lefigaro.fr/article/l-universite-de-nanterre-felicite-emmanuel-macron-son-ancien-etudiant-en-philosophie_9bda5ad4-3942-11e7-b5b5-21a5cdc791d1/|consulté le=2018-01-21|pages=}}.</ref>; оның диссертациялары саяси ойшылдарға арналған: [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]]<ref>Mémoire : ''Le Fait politique et la Représentation de l'histoire chez Machiavel''.</ref> және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегель]]<ref>Mémoire : ''L'Intérêt général : lecture et principes de la philosophie du droit de Hegel''.</ref>. [[1999 жыл]]дан [[2001 жыл]]ға дейін ол философ Пол Рикоурға көмектесті және «Естелік, тарих, ұмытып кету» кітабының сыни аппаратында жұмыс істеді. Ол осылайша журналының Esprit редакциялық алқасының мүшесі болып<ref>[http://www.philomag.com/lepoque/breves/emmanuel-macron-de-la-philosophie-au-ministere-de-leconomie-10140 Emmanuel Macron, de la philosophie au ministère de l'Économie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924072739/http://www.philomag.com/lepoque/breves/emmanuel-macron-de-la-philosophie-au-ministere-de-leconomie-10140|date=2015-09-24}}, ''[[Philosophie Magazine]]'', 27 août 2014.</ref>. Эммануэль Макрон жоғары оқуды іздестіруге байланысты тіркеу күнін кейінге қалдырудың арқасында әскери қызметті жүзеге асырмады. 1977 жылы желтоқсанда дүниеге келген, ол бұрынғы жастағы сыныптарға жатады, әлі күнге дейін әскери міндеттеме жүктеледі. Ол [[1996 жыл]]ы «[[1978 жыл]]ғы [[31 желтоқсан]]нан кейін туылған барлық француздар» үшін тоқтатылды. Соңғы қоңырау (шамамен 4,380) [[2001 жыл]]дың қараша айында казармадан кетіп қалды<ref>[https://www.lopinion.fr/blog/secret-defense/emmanuel-macron-premier-president-qui-n-a-pas-fait-service-militaire-126336 Emmanuel Macron, premier Président qui n’a pas fait son service militaire], sur lopinion.fr du 9 mai 2017, consulté le 26 avril 2018.</ref>. Эммануэль Макрон [[Страсбург]]тағы ҰМӘ-да оқуын Леопольд Седар Сенгор (2002-2004 жж.) Көтеріп, 5-ші орынға ие. Соңғы жіктеуді Мемлекеттік Кеңестің өкілеттігін жоғарылату туралы өтінішпен (Эммануэль Макрон - Мемлекеттік Кеңесті ұстап алған 75 үміткердің бірі) жойды, егер бұл тапсырманы орындауға ешқандай әсер етпесе Эммануэль Макрон Қаржы инспекциясындағы немесе басқа да студенттерге арналған. Ол Сэнгорды таңдау үшін сайлау науқанының бір бөлігі болып табылады, ол жақында қайтыс болған және жерлеу рәсімінде емес, [[Жак Ширак]] пен Лионель Йоспиннің қатысуынсыз. қалаларын тастап [[Уаза (департамент)|Уаза]], Африка континентіне қызығушылық танытқан ол [[Абижда]]дағы [[Нигерия]] елшілігінде алты айлық ҰМӘ-ның тәжірибесін аяқтады. [[2007 жыл]]ы ол Ротшильд банкте тәжірибеден өтетін Америка Құрама Штаттары, елін ашуға мүмкіндік беретін неміс Маршалл қорынан пайда көреді. Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған оның өмірбаянын элементтері белгісіздік пен қайшылықтарға ұшырады. Осылайша, Эммануэль Макрон, белгілі бір уақытқа дейін, «Жоғары қалыпты мектеп» деп болжанған өтуі туралы белгісіздікті сақтап қалды. Оның үстіне, Этьен Балибардың жетекшілігімен Гегельдің [[Құқық философиясы|заң философиясына]] қатысты жалпы мүддеге диссертация жасағанын айтады, бірақ ол бұл эпизодтың жадысы немесе ізі жоқ дейді. «Бәлкім, бұл бейсаналық цензура болуы мүмкін, мен білмеймін». === Жеке өмірі === Ол Amiens консерваториясында он жыл бойы оқып жүрген [[фортепиано]]ға қатысып, ол үшінші орынды, шаңғы және теннисті жеңіп алды<ref name=":2">{{Article|langue=fr-FR|titre=Stade Bleu Présidentiel : JO 2024, politique sportive, l'OM… ce qu'il faut retenir de l'interview d'Emmanuel Macron|périodique=France Bleu|date=2017-02-24|lire en ligne=https://www.francebleu.fr/sports/tous-les-sports/stade-bleu-special-presidentielle-emmanuel-macron-parle-jo-2024-olympique-de-marseille-et-sport-amateur-1487935918|consulté le=2017-04-26}}.</ref>.. Француздық бокс және [[футбол]] (ол [[Олимпик Марсель|Олимпиада-де-Марсельді]] бағалайды) және [[Тур де Франс]] велоспортшы. Оның мәдени талғамына келсек, ол Les Tontons флипчейштері мен жазушылар Андре Гидэдің «Les Nourritures terrestres» кітабы өзінің ресми портретінде - Стендаль, Альберт Камус, Артур Римбад, Рен Чар, Оның сүйікті әншілері - Лео Ферре, Джонни Халлиай және Чарльз Азнавур. Әлеуметтанушы Филипп Кюрангеонның сөзіне қарағанда, Эммануэль Макронда «гиперконформизм кішігірім трансрессиямен араласқан және бұқаралық мәдениетке қатысты қайырымдылық»<ref>{{Lien web|url= http://www.slate.fr/story/145782/macron-omnivore-culturel|titre= Le grand écart culturel d'Emmanuel Macron|site= Slate|date= 19 mai 2017}}.</ref>. 2017 жылдың ақпанында «Радио Францияның» президенті Мэтью Галлет, Эммануэль Макрон өзінің жыныстық бағдары туралы және «[[Гомосексуалдылық|гомосексуальды]]»<ref>{{Lien web|auteur=Quentin Girard|titre=Macron gay ? La fabrique d'une rumeur|jour=07|mois=février|année=2017|url=http://www.liberation.fr/france/2017/02/07/macron-gay-la-fabrique-d-une-rumeur_1546935|site=[[Libération (journal)|Libération]]|consulté le=16 juillet 2017}}.</ref>{{,}}<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Ce que disent les rumeurs d'homosexualité sur Emmanuel Macron|jour=|mois=|année=|url=http://www.slate.fr/story/137042/rumeurs-homophobie|site=Slate.fr|consulté le=16 juillet 2017}}.</ref>{{,}}<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Brigitte Macron se confie sur les rumeurs d'homosexualité autour de son mari|jour=|mois=|année=|url=http://femmes.orange.fr/people/news-people/article-brigitte-macron-se-confie-sur-les-rumeurs-d-homosexualite-autour-de-son-mari-CNT000000DOYs2.html|site=Orange Tendances|consulté le=16 juillet 2017}}.</ref>{{,}}<ref>https://www.linternaute.com/actualite/personnalites/1361996-mathieu-gallet-la-rumeur-d-une-relation-avec-macron-exhumee/</ref>. деп жария етпейтіні туралы қауесетті таратады. Сол сияқты, [[2018 жыл]]дың шілдесінде оның өкілі Александр Беналамен қарым-қатынас туралы қауесеттерге тап болды, ол соңғы ешқашан оның сүйікті емес екеніне сендірдіt<ref>http://www.leparisien.fr/politique/alexandre-benalla-n-a-jamais-ete-mon-amant-quand-macron-repond-aux-rumeurs-25-07-2018-7832934.php</ref>{{,}}<ref>http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/2018/07/24/25001-20180724ARTFIG00331-macron-sur-l-affaire-benalla-s-ils-cherchent-un-responsable-c-est-moi-et-moi-seul.php</ref>. == Кәсіби мансап == === Қаржы инспекторы === [[2004 жыл]]ы ҰМӘ-да оқуды аяқтағаннан кейін ол Қаржы Жалпы Инспекциясының (IGF) органына қосылды. Эммануэль Макрон, кейін IGF65-ті басқаратын Жан-Пьер Жуйеттің протестанттарының бірі болды. Атап айтқанда, ол «зерттеулерді бағалау», «мәжбүрлі шегерімдер мен алаяқтық бойынша алаяқтық» және «ұрпақаралық төлемдерді бөлу және ұрпақаралық капитал мәселесі» бойынша миссияларға қатысады. Қаржылық инспектор болғанымен, Макрон жазды IPESUP жеке топтың «предусиленном» деп атайды.</ref> et « la répartition des prélèvements obligatoires entre générations et la question de l'équité intergénérationnelle »<ref>{{pdf}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/docfra/rapport_telechargement/var/storage/rapports-publics/084000692/0000.pdf Rapport sur la répartition des prélèvements obligatoires entre générations et la question de l'équité intergénérationnelle - Novembre 2008]{{Deadlink|date=September 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, sur le site de [[La Documentation française]].</ref>. Alors qu'il est inspecteur des finances, Macron enseigne l'été à la « prep'ENA » du [[Institut privé de préparation aux études supérieures|groupe privé IPESUP]]<ref>{{Article|langue=fr|auteur1=|titre=Ipesup change de main pour grandir|périodique=Challenges|date=09/05/2017|issn=|lire en ligne=https://www.challenges.fr/entreprise/ipesup-change-de-main-pour-grandir_472264|consulté le=2017-09-09|pages=}}.</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=fr|auteur1=|titre=Ipesup, la prépa chérie des CSP+, est à vendre|périodique=Challenges|date=07/07/2016|issn=|lire en ligne=https://www.challenges.fr/challenges-soir/ipesup-la-prepa-cherie-des-csp-est-a-vendre_13182|consulté le=2017-09-09|pages=}}.</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=fr-FR|auteur1=|titre=Prépa ENA - Groupe Ipesup|périodique=Groupe Ipesup|date=2016|issn=|lire en ligne=https://www.ipesup.fr/formation/prepa-ena-2017/|consulté le=2017-09-09|pages=}}.</ref>. [[2006 жыл]]ы Laurence Parisot компаниясы оны басқаратын «Mouvement des Entreprises de France» (МЕДЕФ) басқарушы директоры лауазымын ұсынды, бірақ Эммануэль Макрон бұл ұсынысты қабылдамай, онымен тығыз байланыста қалған. [[2007 жыл]]дың тамызында Француз өсуінің босату жөніндегі комиссиясының баяндамашы орынбасары («Attali Commission») болып тағайындалды. [[2010 жыл]]дың наурызында ол осы комиссияның жарлығымен тағайындалды. Атап айтқанда, ол Nestlé компаниясының бас директоры Питер Брабекпен кездесті, ол Rothschild & Cie-ке Nestlé компаниясының 2012 жылы Pfizer сүт сүтінің еншілес бөлімшесін сатып алу туралы кеңес беруіне мүмкіндік берді. Эммануэль Макрон [[2008 жыл]]ы заң мамандықтары бойынша Комиссияның тең төрешісі болып табылады<ref name="WBMI7">{{lien web|url=https://www.lesechos.fr/week-end/business-story/enquetes/0211727035374-aux-origines-du-phenomene-macron-2060624.php|site=lesechos.fr|date=27 janvier 2017|titre=Aux origines du phénomène Macron|auteur1=Elsa Freyssenet|auteur2=Nathalie Silbert}}.</ref>.. Ол қаржы инспекциясынан [[2016 жыл]]ы отставкаға кеткен. Анарх ретінде ол он жылға мемлекеттік қызмет көрсетуі тиіс; тек алты адам (оның екі жылын есептемегенде), ол 54 000 еуро төлейді. === Бизнес-банкир === [[2008 жыл]]дың қыркүйегінде ол мемлекеттік қызметкер болды және Rothschild & Cie банкиріне айналды. Франсуа Хенроттың Жак Аттали мен Серж Вайнберг ұсынысы бойынша қабылдағаны туралы, ол өзінің жергілікті қарулы күштерінің сәтсіздікке ұшырағанын және [[Николя Саркози]]дің Республика президенттігіне сайлануын осы қызметке бағыттады. Оның алғашқы жобаларының бірі - Крефидис, тұтынушылық несие бойынша маман, Кред Мутуэл. [[2010 жыл]]ы Эммануэль Макрон «Le Monde» газетінің қайта сату контексінде «Әлем жазушылар қоғамы» (SRM<ref>[http://abonnes.lemonde.fr/actualite-medias/article/2010/09/22/societe-des-redacteurs-du-monde_1414683_3236.html Société des rédacteurs du ''Monde''], sur [[Le Monde#Le Monde.fr|lemonde.fr]] du 22 septembre 2010, consulté le 9 mai 2017.</ref>) өз еркімен көмек көрсетті. Бірақ ол сондай-ақ Ален Минпен жасырын қарым-қатынаста, ол Perdriel-Prisa-Orange ұсынысын қолдаған кезде, және бұл ұсыныс СРМ-ға «әсіресе қауіпті» көрінді. SRM Adrien de Tricornot компаниясының вице-президенті романтикалық сахнасынан кейін бұл қосарланған ойынның аяқталуы<ref>{{Lien web|langue= |format= |auteur1=[[Laurent Mauduit]] |url=https://www.mediapart.fr/journal/france/080916/medias-quand-macron-etait-l-agent-double-de-minc-dans-la-bataille-du-monde |titre=Médias: quand Macron était l'agent double de Minc dans la bataille du «Monde» |série= |jour=8 |mois=septembre |année=2016 |site=[[Mediapart]] |éditeur= |isbn= |page= |citation= |consulté le=9 septembre 2016|id= |libellé= }}</ref>. [[2010 жыл]]дың аяғында ол Le Monde газетінің қайта капиталдандыру және «Atos of Siemens IT Solutions and Services» компаниясын сатып алғаннан кейін банкке серіктес болды. Ол Григорий Чертоктың дәлдігі туралы жазбаны жеңіп шығады, бірақ бұл номинация кейбір байқаушыларға «құпияны» білдіреді<ref>[https://www.francetvinfo.fr/elections/presidentielle/quand-emmanuel-macron-etait-banquier-d-affaires-un-element-prometteur-mais-sans-plus_2171646.html Quand Emmanuel Macron était banquier d'affaires : « Un élément prometteur, mais sans plus »], sur [[francetvinfo.fr]], consulté le 9 mai 2017.</ref>. [[2012 жыл]]дың ақпанында ол SofiProtéol компаниясының бас директоры Philippe Tillous-Bordeге кеңес береді, ол Lesieur Cristal-дың 41% үлесін алады. Сол жылы ол менеджер болып тағайындалды және [[Nestle]] компаниясының Pfizer балалық сүт бизнесін сатып алған ең үлкен келіссөздерінің бірін өткізді. Тоғыз миллиард евродан асатын бұл мәміле ол миллионер болу мүмкіндігін береді. Франсуа Хенрот «ол бизнестің қалған екен, егер ол, бәлкім, тіпті Еуропадағы, Францияда ең үздіктердің бірі болар еді.» Деп оған деді Кейде «Моцарт финанс» термині кейде пайдаланылады, алайда кейбір бақылаушылар сынға ұшырайды. [[2010 жыл]]дың желтоқсан айынан бастап, оның басқарушы серіктес ретінде тағайындалған күні және [[2012 жыл]]дың мамыр айы, оның Elysee-ге келуі туралы Эммануэль Макронның айтуынша, ол 2 миллион еуро көлемінде жалақы алды. Қоғамдық өмірдің ашықтығы үшін Жоғарғы органға табыстары мен байлығы туралы декларацияларына сәйкес ол [[2009]]-[[2013]] жылдар аралығында 2 800 000 евродан астам табыс тапты. ==Сыртқы саясат== [[File:Trump and Macron III July 2017 (cropped).jpg|thumb|Макрон және АҚШ президенті Дональд Трамп Парижде Бастилияны алу күні қарсаңында, Шілденін 2017 жылы]] Макрон [[Француздық Алжир]] отарлануын және [[Алжир]] "адамзатқа қарсы қылмыс"деп сипаттады. Ол сондай-ақ былай деді: "бұл шын мәнінде варварлық<ref name=loseslead>{{cite news | accessdate = 25 April 2017 | url = https://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/18/macron-loses-lead-remarks-colonial-algeria-gay-marriage-spark/ | title= Emmanuel Macron loses lead in French election polls after remarks on colonial Algeria and gay marriage spark outrage | work =[[The Daily Telegraph]] | date = 18 February 2017}}</ref>, және бұл өткеннің бір бөлігі.Сауалнама", одан кейінгі, оның ескертулер, қарсыластарының төмендету және оны қолдау<ref>{{cite news | url = http://www.france24.com/en/20170216-france-presidential-hopeful-macron-describes-colonisation-algeria-crime-against-humanity |title= French presidential hopeful Macron calls colonisation a 'crime against humanity | publisher= France 24 |date=16 February 2017 | accessdate=26 April 2017}}</ref> Оның ескертулерінен кейін жүргізілген сауалнамалар оны қолдаудың төмендеуін көрсетті.<ref name=loseslead/>. Макрон [[2011 жыл]]дың Ливиядағы әскери интервенциясын"тарихи қателік"деп сипаттады<ref name="veconomist" >{{cite news|author=Sophie Pedder|title=President Macron wants France to play a bigger part in Europe|url=https://www.economist.com/news/special-report/21729613-crucial-franco-german-axis-will-matter-even-more-president-macron-wants-france|work=[[The Economist]]|date=30 September 2017}}</ref>. [[2012 жыл]]ы Макрон франко-американдық Қордың жас көшбасшысы болды<ref name="frenchamericanfoundationearlier">{{cite web|title=EARLIER CLASSES|url=https://frenchamerican.org/youngleadersclasses|publisher=French American Foundation|accessdate=7 May 2017|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702165708/https://frenchamerican.org/youngleadersclasses|archivedate=2 July 2017}}</ref>. [[2017 жыл]]дың қаңтар айында ол Франция Сирияға қатысты "теңдестірілген" саясат, [[Башар әл-Асад|Башар Асадпен]] келіссөздер қажет деп мәлімдеді<ref>{{cite news|title=France's presidential hopeful Macron pushes for Syria talks|url=http://www.foxnews.com/world/2017/01/24/france-presidential-hopeful-macron-pushes-for-syria-talks.html|publisher=Fox News Channel|date=24 January 2017}}</ref>. 2017 жылдың сәуір айында, Хан-Шейхунға химиялық шабуылдан кейін, Макрон Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен Асад режиміне қарсы әскери араласуды ұсынды<ref>{{cite news|title=Le Pen 'Shocked' By Trump's Decision to Hit Syria, Macron Urges Military Intervention|url=https://www.theissue.com/politics/le-pen-shocked-by-trumps-decision-to-hit-syria-macron-urges-military-intervention|publisher=The Issue|date=7 April 2017 | first = Marco | last = Valens | accessdate = 25 April 2017}}</ref>. Ол Сирия режимі оның президенттік кезінде химиялық қаруды пайдаланса, оны жазалау үшін бір жақты әрекет етеді деп ескертті. Ол [[Израиль]]ге қатысты Олланд Президентінің саясатын жалғастыруды қолдайды, БДС қозғалысына қарсы шығады және Палестина Мемлекетін тану туралы ұстанымды баяндаудан бас тартады. 2018 жылдың мамыр айында Макрон газамен шекарадағы наразылық барысында палестиналықтарға қарсы" Израиль Қарулы Күштерінің зорлық-зомбылығын " айыптады<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-israel-france-gaza/frances-macron-condemns-gaza-violence-to-call-israeli-pm-tuesday-idUSKCN1IF2J8 France's Macron condemns Gaza violence, to call Israeli PM Tuesday]". Reuters. 14 May 2018.</ref>. Ол [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] уәде берген Мексика-американдық шекарада қабырғаның құрылысында бәсекелестік үшін LafargeHolcim Франко-швейцариялық құрылыс фирмасын сынға алды. Макрон [[2017 жыл]]ы Солтүстік Кореядағы дағдарыс кезінде бейбіт шешімге шақырды, дегенмен ол Солтүстік Кореяға қарсы АҚШ президентімен Трамппен жұмыс істеуге келісті. Макрон мен Трамп [[2017 жыл]]ғы [[12 тамыз]]да телефон қоңырауын өткізді, онда олар Солтүстік Кореяға қарсы тұруды, Корей түбегінің денуклеаризациясын және жаңа санкцияларды қолдануды талқылады. Макрон айыптап, қудалауға рохинджа мұсылмандары күні [[Мьянма]]да. Ол жағдайды "геноцид" және "этникалық тазарту" деп сипаттап, БҰҰ басшылығымен араласу перспективасы туралы айтып өтті. Бар түрік соққан жел солтүстік Сирияға бағытталған ығыстыру қолдайтын АҚШ-тың сириялық күрдтерді бірі анклавы Африн, Макрон, - деп мәлімдеді Түркия тиіс егемендігін құрметтеуге, Сирия, қарамастан, оның соттау Башар асадты. Макрон Сауд Арабиясы басқарған Йемен шииттік көтерілісшілеріне қарсы әскери науқанға қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ Сауд Арабиясы басқаратын Франция коалициясының қару-жарағын сатуды қорғады. Кейбір құқық қорғау топтары Франция Йеменде соғысқан Сауд Арабиясы коалициясының мүшелеріне қару сату арқылы ұлттық және халықаралық құқықты бұзады деп мәлімдейді. Үкіметте күзетпен ұстау кезінде органдардың бас тартуынан қайтыс болған Нобель сыйлығының қытайлық лауреаты Лю Сяобоның өліміне жауап ретінде Макрон Люді "еркіндік үшін күрескер"ретінде мақтады. Макрон сондай-ақ ҚХР Төрағасы [[Си Цзиньпин]] мен өзінің алғашқы байланыстарын "өте жемісті және позитивті" деп атады. ===Экономика және өнеркәсіп министрі=== [[Сурет:Press conference EU-Mercosul on June 26, 2019 (VII).jpg|thumb|right|200px|2019 жылдың маусымында [[Еуропа одағы|ЕО]] мен Меркосулдың өкілдері ЕО-[[Меркосур]] еркін сауда келісіміне қол жеткіздік деп мәлімдеді]] Ол [[Францияның экономика және қаржы министрлігі|Арно Монтебур]]дің орнына 2014 жылдың 26 тамызында екінші Вальс кабинетінде [[Францияның экономика және қаржы министрлігі|экономика және өнеркәсіп министрі]] болып тағайындалды.<ref name=corbet>{{cite news|first1=Sylvie |last1=Corbet |first2=Elaine |last2=Ganley |url=https://www.columbusceo.com/article/20140826/NEWS/308269576 |title=French gov't reshuffle expels dissident ministers |agency=Associated Press |date=26 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140831011547/http://news.yahoo.com/french-govt-reshuffle-expels-dissident-ministers-171140970.html |archivedate=31 August 2014|url-status=<!--dead-->live |df= }}</ref> Ол 1962 жылы Валери Жискар д'Эстеннен кейінгі ең жас экономика министрі болды.<ref>{{Cite news|url=http://www.rfi.fr/mfi/20140829-macron-bercy-economie-parcours-elysee-hollande-ena-rotschild-montebourg-socialiste/|title=Emmanuel Macron: son adversaire, c'est la défiance|date=29 August 2014|work=RFI|access-date=2 August 2017|language=fr-FR}}</ref> Macron was branded by the media as the "Anti-Montebourg" due to being pro-EU and much more moderate, while Montebourg was eurosceptic and left wing.<ref name=lejdd>{{cite web|url=http://www.lejdd.fr/Politique/Remaniement-Emmanuel-Macron-nouveau-ministre-de-l-Economie-est-l-anti-Montebourg-682762|title=Macron, l'anti-Montebourg|author=V.V.|website=Le Journal de Dimanche|language=fr-FR|access-date=2 August 2017}}</ref> Макронды ЕО-ны жақтайтын және едәуір байсалды болғандықтан, БАҚ «анти-Монтебург» деп атады, ал Монтебург еуроскептикалық және солшыл болды. Экономика министрі ретінде Макрон іскерлік реформаларды алға жылжытуда алдыңғы қатарда болды. 2015 жылғы 17 ақпанда премьер-министр Мануэль Валлс Макронның қол қою туралы заң пакетін құлықсыз парламент арқылы арнайы 49.3 рәсімін қолданып жіберді.<ref name=":8">{{cite web|last1=Revault d'Allonnes|first1=David|title=Loi Macron : comment le 49-3 a été dégainé comme un dernier recours|url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2015/02/17/loi-macron-un-49-3-degaine-comme-un-dernier-recours_4578328_823448.html|website=Le Monde|accessdate=16 April 2017|language=fr|date=17 February 2015}}</ref> Макрон [[Renault]] компаниясындағы француз үлесін 15% -дан 20% -ға дейін ұлғайтты, содан кейін екі жылдан астам тіркелген акцияларға екі есе дауыс беру құқығын беретін Флоранж заңын күшіне енгізді, егер акционерлердің үштен екісі оны бұзуға дауыс бермеген болса. Бұл француз мемлекетіне компаниядағы азшылық үлесін берді, бірақ кейінірек Макрон үкімет өзінің өкілеттіктерін Renault шеңберінде шектейтінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/economie/20151210.OBS1163/renault-la-bataille-entre-ghosn-et-macron-va-t-elle-prendre-fin.html|title=Renault: la bataille entre Ghosn et Macron prend fin|work=L'Obs|access-date=5 August 2017|language=fr-FR}}</ref> Макронды [[Изер (департамент)|Изердегі]] Ecopla фабрикасының жабылуына тосқауыл бола алмағаны үшін көп сынға алды.<ref>{{Cite news|url=https://www.mediapart.fr/journal/france/130916/macron-rattrape-par-son-bilan-bercy|title=Macron rattrapé par son bilan à Bercy|last=Magnaudeix|first=Mathieu|work=Mediapart|access-date=5 August 2017|language=fr-FR}}</ref> 2015 жылдың тамызында Макрон бұдан былай Социалистік партияның мүшесі емеспін және тәуелсізмін деп мәлімдеді. ===Еуропалық Одақ=== Мақаласында ''[[New York Times]]''-Эммануэль Макрон сипатталған "нью проевропейский", - деп мәлімдеді ол " мақтанышпен қабылдады непопулярный Еуропалық Одақ<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/04/19/world/europe/france-election-emmanuel-macron.html|title=Macron Wants to Change France. But Will Voters Elect an Unknown?|last=Rubin|first=Alissa J.|date=19 April 2017|work=The New York Times|access-date=24 April 2017|issn=0362-4331}}</ref>. Макрон Еврофил және федералист ретінде сипатталған, бірақ ол өзін "классикалық мағынада проевропалық, евроскептик, федералист" ретінде сипаттайды және оның партиясы"Франциядағы жалғыз проевропалық саяси күш"ретінде сипаттайды<ref name=":0"/>. == Саяси жол == === Нәресте === [[Сурет:United States and Eurozone leaders at G20 meeting.jpg|нобай|солға|[[2012 жыл]]ғы [[19 маусым]]да Мексикадағы G20 саммитінде [[Ангела Меркель]], Марио Монти, [[Дэвид Кэмерон]], Херман Ван Ромпей, [[Барак Обама]] және Хосе Мануэль Дуро Баррозумен бірге Эммануэль Макрон (сол жақта) және [[Франсуа Олланд]].]] 90-шы жылдардың соңында, екі жылдан бері, ол осы партияға мүшелік етпестен Jean-Pierre Chevènement компаниясының Mouvement des citoyens (MDC) науқанына бастады. Содан кейін Ғылыми-Полде, Париждің 11-ші ауданының мэрі, «Шевеннерске» жақын орналасқан Джордж Сарр офисінде тәжірибеден өтті. Ол 2002 жылы өткен президенттік сайлаудың бірінші турында дауыс берді: «Мен екінші адам қаланың әлеуметтік саласына шабыттандырды, мен оның мемлекетпен қарым-қатынасы өте күрделі болып қалады деп ойлаймын. Мен әрқашан мемлекеттің рөлі туралы ойланып кеттім, сондықтан мен Жан-Пьер Шевеннерге кішірейіп кеттім. 2002 жылғы 21 сәуірден кейін ол Лионель Джоспеннің және [[Социалистік партия]]ның сәтсіздіктерін, атап айтқанда, қауіпсіздік мәселесінде қаттылық туралы сөз сөйлеу мүмкіндігінің жоқтығы туралы түсіндіреді. [[2006 жыл]]дан бастап [[2009 жыл]]ға дейін СС-ның мүшесі болып табылады. Жан-Джорез Қорымен [[2006 жыл]]дан бастап жұмыс істейді. Жан-Пьер Джойет арқылы ол 2006 жылы Франсуа Олландпен кездесті, ол [[2010 жыл]]дан бастап жұмыс істейді. [[2007 жыл]]ғы президенттік сайлау барысында Ол Segolène Royal және François Bayrou арасындағы альянсты талап ететін бұрынғы басшылардан және жоғары лауазымды шенеуніктерден тұратын Gracques тобының құрамына кіреді<ref>{{Lien web|auteur=Julien Rebucci|titre=Les Inrocks - Quand Emmanuel Macron voulait être de droite|jour=|mois=|année=|url=http://www.lesinrocks.com/2017/03/11/actualite/sur-les-pas-demmanuel-macron-au-touquet-ville-ou-il-flirte-avec-lump-11920422/|site=Les Inrocks|consulté le=16 mai 2017}}.</ref>. Энн Фулданың айтуынша, «ол [[2016 жыл]]ы бірінші раундта кімге дауыс бергенін есіне түсірмейді, бірақ ол сайлау алдындағы қораптағы Сеголен Райланның дауыс беруін тастады». [[2007 жыл]]ғы заңнамалық сайлауды ескере отырып, ол ПС-нан Пикаридия-ге инвестиция салуды алуға тырысады. Бірақ Пикаридия социалистік мүшелері оның кандидатурасына қарсылық білдірді95. Бұл президенттік сайлауда Николя Саркозидің жеңісімен біріктіріліп, оның мансабына жаңа бұрылыс беруіне шақырады. [[Ле-Туке-Пари-Плаж]] саудагерлерінің көп бөлігі оны қолдағанымен, ол 2008 жылғы муниципалдық сайлауға қатыспайды, ол «2007 жылы Вёрт ұсынысын қабылдамады», себебі ол « оның пікірімен келіседі. [[2010 жыл]]ы ол Антуан Госсет-Грейнвиллдің ұсынған және Елисей сарайының мақұлдаған ұсынысын қабылдамай, Бас министрдің орынбасары Франсуа Фийон болып тағайындалды. [[Франсуа Олланд]] [[2011 жыл]]ы Софиттелдің социалистік президенттік басында және Доминик Стросс-Канның жетекші сауалнамалары100 болғанда қолдайды. [[2011 жыл]]дың шілде-желтоқсан айларында ол 15 күн сайын үміткерге есеп беретін экономист Филипп Агион, Гилберт Кетт және Эли Коенден тұратын «Rotunda Group» сарапшылар мен экономистер шеңбері басқарады. Бұл топ «нақты бәсекелестікке соққы» деп айыптайды, президенттік жобаны басқаратын Мишель Шапиннің пікірін жоққа шығармайды. === Елисей сарайының бас хатшысының орынбасары === Ангела Меркель, Марио Монтидің, Кэмерон, Херман Ван Ромпей, Обама мен Жозе Мануэль Дурау Баррозумен 19 маусым, 2012 Мексикада G20 саммитінде Эммануэль Макрон (алыс сол Отырған) және Франсуа Олланд. Франсуа Олланд президенттік сайлауда жеңіске жетті. [[2012 жыл]]ғы [[15 мамыр]]да мемлекеттік қызметті қалпына келтіргеннен кейін Эммануэль Макрон Николай Ревелмен бірге Элиецтің бас хатшысының орынбасары болды. Ол жаңа бас хатшы Пьер-Рене Лемасты басқарды. Николя Prissette былай дейді: «Бес жыл бірінші аптадан бастап, 34 жыл бас хатшысының орынбасары микроәлемнің назар өткізеді: өте қалдырды, жас рухты, атипті, жоқ. Газеттер оған мақалалар дайындайды. Бұл кейіпкерге біз Бас хатшы Пьер-Рене Лемасқа қарағанда көбірек қызығушылық танытамыз, ол бәрібір басқалардың арасында басты орынды, биліктің ортасында алады. [[2012 жыл]]дың жазында «Макрон қазір ең жоғары рейтингісі бар бұрынғы экономикалық ұяшық [слоны], соққы жоспарын жасайды: 2014 жылдың аяғына дейін жоспарланған балансқа уақытша көшу француздардың 35 сағатқа оралуы мүмкін екенін және салығының шоғырлануы ең жоғары кірістің артуына байланысты. Бас хатшының орынбасары бір мезгілде үстеме уақытты салықтан босатуды талап етеді. Бұл ұсыныстарды Франсуа Олланд105 ұсынды. Эммануэль Макрон - қолөнершілердің бірі, тіпті бәсекеге қабілеттілік пен жұмысқа салықтық несие жасағаны және жауапкершілік пен ынтымақтастық пакті. Соңғысы бойынша ол әлеуметтік мәселелерге жауапты Николя Ревелге қарсы және «социалистік талшықтары барынша талпынды», [[2014 жыл]]дың жазына дейін дауыс берген бюджеттік ұжымға жобаны енгізу мүмкіндігі туралы. сондай-ақ Филипп Леглис-Коста, француздық Голландтың кеңесшісі, соңғы рет үнемі жоққа шығаратын еуропалық мәселелерге жауапты. Контекст [[2013 жыл]]ы ол «Еуропалық Комиссияға қарсы күрес стратегиясын орындау үшін« 3% «. Ол сондай-ақ, Елисей-ді басшылардың жалақысын заңдастырмау және жақсы мінез-құлық кодексіне қолдау көрсету үшін таңдауға үлес қосады. Оның айтуынша, [[2013 жыл]]дың күзінде атқарушы зейнетақы реформасы «жұмысқа емес» деген позицияны қалдыруды ойлады. Ол Бильдерберг тобының [[2014 жыл]]ғы кездесуінде Республика Президентінің Бас хатшысының орынбасары ретінде қонақтардың тізімінде көрінеді. [[2014 жыл]]ы өткізілетін муниципалдық сайлаулар кезінде өз кандидатурасын Амиенске ұсынды, бірақ ол ұсынысты қабылдамады. Мануэль Вальс Франсуа Олландты ұсынып отырғанда, осы сайлаудан кейін, оның бірінші үкіметтегі Бюджеттік министрлікті тапсыру үшін, Республика Президенті бұл идеяны сайлау мандатының жоқтығынан бас тартады. === Елисей шығып, кәсіби жобалар === [[2014 жыл]]дың [[10 маусым]]ында Елис Франсуа Олландтың кабинетінен шығып, Laurence Boone экономикалық және қаржылық файлдарды қайта жаңғыртатыны туралы хабарлайды. Елисейдің бас хатшысының орынбасары лауазымы мен салтанатты атағы, алайда, полюстік экономика мен қаржы басшысының атағын ғана алған</ref>{{,}}<ref>Solenn de Royer, « Plusieurs conseillers de François Hollande quittent l'Élysée », ''[[Le Figaro]]'', 11 juin 2014, page 2.</ref>. Байқаушылар Мануэль Валлстың алғашқы үкіметіне кірмей, үкіметтің бастамасы бойынша реформаларды тереңдету туралы істі жеңу үшін емес, сондай-ақ Жан- Пьер Джойет «экономикалық және қаржылық мәселелерді, сондай-ақ еуропалық мәселелерді оның бұрынғы Пьер-Рене Лемасқа қарағанда көп білетін» дейді. Ол Бас хатшының қызметін қалпына келтіруге үміттенсе де, Франсуа Олландтың шешімімен Caisse des Dépôts et Consignations-дің басшысы лауазымына тағайындау туралы шешімімен де көңілінен шықты. Джойет көрсеткендей, Эммануэль Макрон президент кабинетінен «оқу және зерттеу саласындағы жеке жобаларды жүзеге асыру үшін» кетеді. Ол көзқарас бойынша, қаржылық консалтингтік компанияны құруға ұмтылады, ол «студенттерді бағалайтын көп салалы TOEFL» немесе «білім беру саласындағы инновациялық жобаларды қаржыландыру үшін инвестициялық қор». Ол [[2014 жыл]]дың жаз басында Берлин университетінде академиялық ұстанымын алынған және, Ален Minc, Лондон экономика мектебінде саяси экономикадағы (жылы) аға ғылыми қызметкері атағына көмегімен болуы үшін Еуропаның саяси араласуы бойынша оқытушы; ол сондай-ақ Гарвард университетінде лауазымға ие болу үшін Филипп Агион арқылы іздестірді. Калифорнияда Хавьер Ниельмен бірге стартаптармен танысқаннан кейін ол бірнеше апта бойы BDGS үйінде, Антуан Госсет-Гейнвиллдің кабинетінде жүрді, ол кейінірек: «Сол кезде, ол стратегиялық консалтингке кірісуге тырысты. Ол бізді оның құқықтық аспектілерімен бірге жүруін сұрады<ref>{{Lien web |auteur=[[Laurent Mauduit]] |titre=Les échanges de bons procédés entre Macron et son ami Gosset-Grainville |url=https://www.mediapart.fr/journal/france/250118/les-echanges-de-bons-procedes-entre-macron-et-son-ami-gosset-grainville |date= |site= |consulté le=25 janvier 2018}}.</ref>. === Кеңсеге бару === [[Сурет:Vladimir Putin and Emmanuel Macron (2017-05-29) 06.jpg|нобай|солға|Эммануэль Макрон 2017 жылдың мамыр айында.]] [[2017 жыл]]ы [[14 мамыр]]да Эммануэль Макрон [[Франция президенті|Франция Республикасының Президентіне]] инвестиция салады. Ол Бесінші Республиканың 8-ші Президенті және [[Франция президенттерінің тізімі|Франция Республикасының 25-ші Президенті]]<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Protocole, hommages et discours : les premiers pas d’Emmanuel Macron président|jour=|mois=|année=|url=https://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2017/05/14/emmanuel-macron-a-l-elysee-pour-son-investiture_5127476_4854003.html|site=lemonde.fr|consulté le=14 mai 2017}}.</ref>. лауазымына кіріскеннен кейін, ол 39-де, болып табылады, ең жас Франция Президенті Saint- микро-мемлекет қоспағанда, G20 жас көшбасшысы және мемлекеттің ең жас демократиялық жолмен сайланған басшысы histoired соғыс-теңіз флоты [[2017 жыл]]ы [[15 мамыр]]да, ол ФР Премьер-Министрі Эдуард Филипп, Республикашыл (LR) мүшесі кеңсесін тапсырды. Эдуар Филипп модем тәуелсіз солға, оңға, тұлғалардың, соның ішінде үкімет қалыптастыру және «азаматтық қоғам» мүшелері ретінде ұсынды. Эммануэль Макрон және [[Франсуа Олланд]] кейпінде естиміз «қалыпты президенті», медиа түйіндеме қарағанда [[Франция]], [[Шарль де Голль]] және [[Франсуа Миттеран]] үлгісіне «Jovian» Мемлекет басшысы қажет деп қазан [[2016 жыл]]ы есеп беру кеңінен метафора - бір Jovian президенті оны қоңырау немесе тіпті «Юпитер» оған қоңырау - Елисей дейін, оның сайлау кешке Лувр пирамида қарай жаяу (ол пайдаланады, оның төрағалық мен таңбалар басталуы шақыру үшін әскери техникада, ресми сапар үшін аккредиттелген баспасөзді таңдауға тырысады, Владимир Путинді Версальға шақыру). зерттеуші Александр Eyries Эммануэль Макрон «абсолютті атқарушы билік бар Ve туралы отанына қайтып көрсетеді.» деп санайды<ref>{{Lien web |auteur=Céline Hussonnois-Alaya |titre=Macron: ce que signifie « président jupitérien » |url=http://www.bfmtv.com/politique/ce-que-signifie-le-president-jupiterien-que-souhaite-incarner-macron-1166014.html |date=18 mai 2017 |site=bfmtv.com |consulté le=12 juillet 2017}}.</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |auteur=Harold Hauzy |titre=Emmanuel Macron ou Jupiter 2.0 ? |url=http://www.lefigaro.fr/vox/politique/2017/05/31/31001-20170531ARTFIG00155-emmanuel-macron-ou-jupiter-20.php |date=31 mai 2017 |site=lefigaro.fr |consulté le=12 juillet 2017}}.</ref>. === Экономика және салық салу === [[Сурет:Special Address by Emmanuel Macron, President of France (39008127495).jpg|thumb|2018 жылғы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум]]да Эммануэль Макрон.]] [[2012 жыл]]дың [[Франсуа Олланд|президенттік науқаны кезінде]], ол [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдіктерін]] жоюға қолайлы болғанымен, ол шағын комитетте [[Франсуа Олланд]]тың ұсынысы бойынша салық өте жоғары кірістер бойынша 75% мөлшерінде: «Бұл Куба күнсіз!»<ref name="Figaro2">Marie Visot, [http://www.lefigaro.fr/conjoncture/2014/08/26/20002-20140826ARTFIG00392-emmanuel-macron-l-anti-montebourg.php « Emmanuel Macron, l'anti-Montebourg »], ''Le Figaro'', 28 août 2014.</ref> Индустрия министрі Арно Мортабургтың ArcelorMittal [[Флоранж]]-дің қауіпті жұмыс орындарын құтқаруға тырысқан кезде, ол «романтикалық сол» көзін ашуы керек дейді: «Сол жақ шындықты өзгертуі керек, бірақ, шектеулер, нақты өзгерту күрделі болады. ол пештер [[национализация]]лау таңдауы үшін дұшпандық емес болса «, ол Арно Мортабургтың осы бірегей шешуде тым ауытқу деп есептейді. {{дәйексөз|«Сол жақтан құқықтардың шексіз кеңеюі ретінде енді көрсете алмаймыз. [...] Классикалық сол жақта идеология шындықты қалайша ойлауға мүмкіндік бермейді. Бізде құралдар жоқ - біз оны мойындауымыз керек. Сол жақ өздерінің нысандарын жеткілікті түрде жаңартпады. [...] «Азаматтық социализм» деп аталатын нәрсе экономиканың әр түрлі субъектілері арасындағы жүктемені бөлуге назар аударады. [...] Осы «социализмді жеткізу», сол себепті компания сыныптық күрестің орны және мүдделердің терең қателігі болып табылатын сол жаққа рефлекстерді қайта қарауды көздейді. [...] Қазіргі заманның сол жағы - адамдарға тіпті қатты соққыларға мүмкіндік беру. Ол енді мәртебесі туралы ойлау мүмкін емес. Барлық жоспарланатын заңнама қоғамы мүлдем жойылады..|автор=Эммануэль Макрон|publisher=«Коммерсантъ» |url=http://www.mediapart.fr/journal/france/270814.html |date=2014-27-08}} [[Сурет:La Fête à Macron, 5 mai 2018 — 66.jpg|нобай|солға|«Макрондағы партия» Эммануэль Макрон акциясы (Париж, мамыр, 2018 ж.) Саясатына қарсы қалған радикалды ұйымдастырды.]] Валле II үкіметінде экономика, индустрия және сандық министр ретінде тағайындалғанға дейін Питерге берген сұхбатында ол былай деді: «Біз компаниялар мен филиалдарға келісімдерге көпшілік жұмыс уақыты мен сыйақы туралы ережелерден алыстау. Бұл қиындықтарға тап болған компаниялар үшін мүмкін. Қызметкерлермен көпшілік келісімі болған жағдайда, барлық компанияларға неліктен берілмеуі керек? « Премьер-Министрдің кеңсесі бұдан кейін үкімет «35 сағатқа дейін заңды жұмыс уақытын қайтармақ ниетте» деп көрсетеді, мүмкін болатын түзету «әлеуметтік әріптестер арасындағы талқылаудың нәтижесі», . 2015 жылдың қаңтар айының басында Эммануэль Макрон «Ле Эсос» газетіне сұхбат берді. Онда ол: «Миллиардер болғысы келетін жас француздар қажет. «Бұл ұстаным оның жағынан, соның ішінде PS-ның бірінші хатшысы Жан-Кристоф Камбедаслден де қақтығыс тудырады. Сол фронттан және осы идеядан бас тартуды білдіретін КҚФ-нен басқа, сөйлем оң жағындағы түсініктемелерге әкеледі. Ақыр соңында, бұл баспасөз мәжілісінде министрдің өз заңын қабылдауына көмектесетініне күмән келтіреді. Эммануэль Макрон негізгі кірісті құру туралы «қызықты» деп есептейді. [[2016 жыл]]дың мамыр айынан бастап, «El-Khomri» заңының «Еңбек кодексін реформалау туралы» заңнан гөрі, «компания деңгейінде ұжымдық келіссөздер жүргізу саласын басқа аймақтарға дейін» кеңейту туралы шешім қабылдағанын жариялады. [[2016 жыл]]дың қарашасында ол жастардың 35 сағаты аяқталғанын айтты. Дегенмен, бұл шараны Желтоқсан айында сайлау науқанында қабылдамай, жұмыс уақытының заңды ұзақтығы «35 сағатта қалуы керек» деп мәлімдейді. Президенттік науқан кезінде ол Николя Саркозидің флагмандық шараларының бірін қолданады: оны әлеуметтік сақтандырудан артық уақытқа босатады. Академиялық Фредерик Лебарон үшін «Эммануэль Макронның экономикалық сенімі онжылдықтар бойы мемлекеттік қаржы олигархиясымен ықпал еткен доктринаның концентрациясы болып табылады». Кейбір байқаушылар өздерінің экономикалық және әлеуметтік науқан ұсыныстарының көпшілігінің жаңалықсыздығын немесе бұрынғы социалистік үкіметтердің желісі мен оның экономика министрі ретінде оның сабақтастығын сақтамағанын атап көрсетеді. Экономикадағы кейбір ұстанымдары француз саяси сахнасында, мысалы, жұмыс уақытын қызметкерлердің жасына бейімдеу немесе отставкаға кету жағдайында жұмыссыздыққа құқығы ретінде оқшауланған; басқалары Одиндичті ұлттандыру немесе өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға жұмыссыздық құқығын қорғау сияқты құқықтармен қорғалады4. Ол [[1980 жыл]]дары [[Ұлыбритания]]дағы экономикалық реформаларды құптап, «скандинавиялық модельді» қолдады. [[2017 жыл]]ы бағдарламаның үйлестірушісі Жан Пизани-Ферри «Францияның болашағы 80-ші жылдардағы британдық реформалар емес» деп мәлімдейді және «скандинавиялық модельді» «жұмысқа деген көзқарас» туралы айтады «. Академик Бруно Пальер болса, егер Эммануэль Макрон бағдарламасы «Скандинавия елдерінің әл-ауқат мемлекетімен жүзеге асырылатын реформаларға» ұқсас болса, «кәсіптік оқытуды дамыту», бірегей зейнетақы жүйесі мен икемділікті құру », дегенмен, ол адамгершілік капиталға теңдік пен инвестицияларға негізделген осы модельдің жалпы логикасын жоққа шығарады, сонымен қатар оның экономикалық негіздемесіне негізделген. инновациялар, жаңғырту және сапа «. «Макрондағы партия» Эммануэль Макрон акциясы (Париж, мамыр, 2018 ж.) Саясатына қарсы қалған радикалды ұйымдастырды. [[2017 жыл]]дың ақпанында ол «жекелеген елді мекендерден 70 мың адам және 50 мың адам мемлекеттен» жаңармай, 120 мың лауазымдық лауазымнан бас тартқысы келетінін жариялады. Экономикалық майданда журналист Ромарич Гудин «La Tribune» газетінде Эммануэль Макрон бағдарламасының қаржылық реттеу мәселесімен мұқият болатынын ескертеді. Оның айтуынша, үміткердің жоғары қаржы және сауда-банктік қауымдастығы бар артықшылықты қарым-қатынастары барынша күмән тудырады, себебі бұл орта қырық жыл бойы белгілі бір жаһанданған қаржылық тәртіптің «шындық» Артықшылықтар мен түзетулер бүгінгі күнде ірі экономикалық дағдарысқа алып келеді. OFCE экономисі Эри Хейер Эммануэль Макронға өтемақы туралы «қосарлы әңгіме» бар деп есептейді: «Бір жағынан, косметикалық заттардың құны өте жоғары, ал екінші жағынан жалақы үлкен басшылар әлсіз. Эмануэль Макрон бірнеше ұпайдан бірнеше айдан астам уақыт бойы бір-біріне қарама-қайшы пікірлер немесе қарама-қарсылықты сақтайды<ref>Michel Feltin-Palas, [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/elections/taxe-d-habitation-ce-que-cache-la-promesse-de-macron_1898702.html Taxe d'habitation: ce que cache la promesse de Macron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614013829/http://www.lexpress.fr/actualite/politique/elections/taxe-d-habitation-ce-que-cache-la-promesse-de-macron_1898702.html |date=2017-06-14 }}, lexpress.fr, {{date-|13 avril 2017}}.</ref>{{,}}<ref>[http://www.capital.fr/immobilier/tribune/henry-buzy-cazaux/emmanuel-macron-veut-nous-exonerer-de-taxe-d-habitation-simple-promesse-de-campagne-1209979 Emmanuel Macron veut nous exonérer de taxe d'habitation : Simple promesse de campagne ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430155021/http://www.capital.fr/immobilier/tribune/henry-buzy-cazaux/emmanuel-macron-veut-nous-exonerer-de-taxe-d-habitation-simple-promesse-de-campagne-1209979 |date=2017-04-30 }}, capital.fr, {{date-|27 février 2017}}.</ref>. ==Марапаттар== * [[Сурет:Legion Honneur GC ribbon.svg|60px|Құрмет Легионының ордені]] Құрмет Легионының ордені * [[Сурет:Ordre national du Merite GC ribbon.svg|60px|«Сіңірген еңбегі үшін» ордені]] «Сіңірген еңбегі үшін» ордені == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == {{commonscat|Emmanuel Macron}} * [https://www.en-marche.fr/emmanuel-macron/ Emmanuel Macron — En Marche!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827010611/https://www.en-marche.fr/emmanuel-macron/ |date=2016-08-27 }} * [http://www.elysee.fr elysee.fr/ Елисей ресми сайты] {{Француз Республикасының президенттері}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Франция}} {{Үлкен сегіздік басшылары|мемлекет=Франция}} [[Санат:Франция министрлері]] [[Санат:Франция саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Амьенеде туғандар]] 3ycak0xcmqv4dhfmk0mnpul9lmjf6yo Қатысушы талқылауы:Casserium 3 583892 3606049 3600152 2026-05-17T17:10:48Z Casserium 68287 /* Диевка */ Жауап беру 3606049 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|маусым 2017 — мамыр 2024}} {{астынан}} == Үлгі:Қазақстан Телерадиокорпорациясы == Кеш жарық, ескі атауға сілтенген мақалаларды түзетіп шығу керек (сосын жою керек). Әрі үлгіні қазақша навигациялық үлгімен алмастыру керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:41, 2024 ж. мамырдың 14 (+05) :Ескі атауға онсыз да ешқандай мақала сілтеп тұрған жоқ, жоя берсеңіз болады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:17, 2024 ж. мамырдың 15 (+05) ::Casserium мыза, сізбен қалай байланысқа шықсақ болады? Мақала өңдеуге қатысты сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:15, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) == Үлгі:Компания == Қайырлы күн, '''суреті''' бөлімін қосыпсыз, рақмет. * Мен сурет өлшемін 300x300px үлкейттім, 200x200px кішкентай сияқты көрінді маған (мобильді көріністен), бірақ орысша википедияда сурет өлшемі еркін екен, яғни суреттің нағыз өлшемі қандай болды сондай болып қойылады (түсінуімше) * Сосын сол суреттің астына '''сипаттамасын''' жаза алатындай істеуге бола ма? * Егер мүмкін болса '''ортаққор''' бөлімін қоса аласыз ба, басқа уикилерде уикидатадан автоматты түрде қосылады екен [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. маусымның 11 (+05) :Қайырлы күн. Орысша Уикипедияда еркін тұрса, онда default өлшемін алып тастайын. Қалған екі параметрді қостым. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 16:10, 2024 ж. маусымның 11 (+05) :: {{like|username=Тұран}} == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2014) == кеш жарық, үлгінің ескі атауын жаңасына мақалаларда ауыстырып шығу керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:01, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05) :Негізі үлгі атауы "Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті" болуы керек еді. Барлық мақаланы соған ауыстырдым, енді жойылатын шығар. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:00, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Translation request == Hello, Casserium. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:18, 2024 ж. қазанның 14 (+05) == [[Аллаһ]] мақаласындағы өңдеме қайтарылуы == Мақалада кеше ғана бір өңдеме жасап едім, соны жоққа шығарып қойған екенсіз. Не себеп болды екен? [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылау]]) 17:56, 2024 ж. қазанның 28 (+05) :Айып етпеңіз, байқамай басылып кеткен шығар. Кері қайтардым. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:30, 2024 ж. қазанның 28 (+05) == «Ерен еңбегі үшін» марапаттамасы == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Cqlosten prinos.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Ерен еңбегі үшін|Ерен еңбегі үшін]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:Casserium|Casserium]] - Ұзақ уақыт бойы '''Қазақша уикипедияға''' елеулі үлес қосқаныңыз үшін! Әрқашан осы белсенділігіңізден таймаңыз. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:24, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) |} :Алғыс білдіремін! -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:31, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:58, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс беруіңізді сұраймын? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 16:44, 2025 ж. қаңтардың 9 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) == Байланысқа шығу == Casserium мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады? Мақала өңдеуге қатысты сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:22, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) :Телеграмдағы Қазақша Уикипедияның чатына жазсаңыз, өзім жазамын -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 15:59, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) == Үлгі жасауға көмек == [[Үлгі:Алаң]] деген үлгіні жасауға көмектессеңіз. Өзім жасап едім, Касымов ескі деп жоюға ұсыныс беріпті. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 12:32, 2025 ж. ақпанның 14 (+05) == Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай == Ассалаумағалейкүм. Маңғыстаудың қазіргі әкімінің руы Адай, Шоңай. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 09:46, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) :Қайырлы кеш. Нақты дереккөзі бар ма? -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:11, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) ::Сайттарда, не басқа жерлерде жазылмаған екен. Бірақ солай естіп-көргенім бар, ру парақшаларында да көрдім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:29, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Ерсайын Нағаспаев == [[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] мақаласын толықтай жазып қойып едім, өңдеу қайшылығы болып қалды да, бүкілі өшті. Негізі жариялағаннан бұрын сақтағаным дұрыс еді, кінәм өзімнен. Қазір қайта жазамын, өңдемей тұрыңыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 15:45, 2025 ж. ақпанның 28 (+05) :Қайырлы күн, ондай мақала Уикипедияда бар екен. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 16:04, 2025 ж. ақпанның 28 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-04-27 18:47:42. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2025 ж. сәуірдің 21 (+05)</div> == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:27, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) == Әскери атақ == Сәлеметсіз бе! Әскери атақтың суретін инфобоксқа қойған кезде ол атақ ұзынынан тұрады. Бірақ сол атақты «жатқызып» қоятындай әдіс бар ма екен ? Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. шілденің 22 (+05) :Қайырлы кеш. Сондай бір үлгіні "Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев" мақаласына қосып қойдым. Жарай ма? -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 20:20, 2025 ж. шілденің 23 (+05) ::Әрине, рақмет ! [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 20:48, 2025 ж. шілденің 23 (+05) == Мақала ашу == Сәлеметсіз бе! Мен қарақалпақша Уикипедиядан жазып тұрмын, тюркологияға қызығамын. Түрікше білетін екенсіз, уақтыңыз болса, қазақша Уикипедияға [[tr:Mehmet Ölmez]] мақаласын жазып қоя аласыз ба? Рақмет! Мазмұнды уикилер! --[[Қатысушы:Janabaevazizbek|Janabaevazizbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Janabaevazizbek|талқылау]]) 17:42, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) :Сәлеметсіз бе. Жарайды, көрейін -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:55, 2025 ж. тамыздың 20 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:49, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Диевка == Здравствуйте, почему вы [[Арнайы:PermanentLink/3298065|переименовали]] статью [[Мырзакөл]]? [[Қатысушы:Nyuhn|Nyuhn]] ([[Қатысушы талқылауы:Nyuhn|талқылау]]) 13:45, 2026 ж. мамырдың 5 (+05) :Добрый вечер! Нигде не нашёл название "Мырзакөл", везде встетрил "Диевку": [https://map.gov4c.kz/egkn/ Публичная кадастровая карта], [https://kodeksy-kz.com/klassifikatory/kato/393635000.htm Реестр населенных пунктов], [https://pk.uchet.kz/search/bin/050140005121 Адрес акимата сельского округа]. Наверное стоит переименовать и русский вариант. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:10, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) cgg6n09q80uw1vd1pqkivp5tgyac9x9 Жальгирис (футбол клубы) 0 626927 3606117 3549606 2026-05-18T01:59:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606117 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Литва}} Жальгирис Вильнюс |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1947 |таратылды = |стадионы = ЛЛФ стадионы |сыйымдылығы = 5 067<ref>https://fkzalgiris.lt/stadionai/</ref> |иесі = |президенті = {{flagicon|Литва}} |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|KAZ}} |капитаны = {{flagicon|Литва}} |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]] |маусым = 2025 |орын = '''3.''' |сайты = [https://fkzalgiris.lt/ fkzalgiris.lt/] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _rioave1819h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _nikeblack | pattern_so1 = _nikeblack | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _rioave1819h | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _nikewhite | pattern_so2 = _nikewhite | leftarm2 = 00A650 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 00A650 | shorts2 = 00A650 | socks2 = 00A650 }} '''«Жальгирис»''' ({{lang-lt|Futbolo klubas „Žalgiris“}}) — [[Литва|Литваның]] [[Вильнюс]] қаласындағы футбол клубы. 1947 жылы құрылған. Литваның ең атақты командасы. == Тарихы == 1947 жылы Вильнюс пен Каунастың футболшылары [[Футболдан КСРО чемпионаты|КСРО чемпионатына]] қатысу үшін "Динамо" клубын құрды. Бір жылдан атауы соң "Спартак" деп өзгертілді. Алғашқы жылдары аймақтық турнирлерде ғана өнер көрсетіп жүрді. 1960 жылы КСРО чемпионаты біршама кеңейтілді де, "Спартак" та "А" класына қатысты, бірақ тек соңғы орындарда ғана жүрді. Жалпы КСРО чемпионатындағы ең жоғарғы көрсеткіші — 1987 жылғы үшінші орын. Осы жетістігінен соң УЕФА кубогына қатысты, бірақ алғашқы раундта-ақ [[Аустрия (футбол клубы, Вена)|"Аустрияға]]" жол берді. 1991 жылы Литва КСРО-дан бөлінді де, жеке біріншіліктерін өткізе бастады. "Жальгирис" Литваның тұңғыш чемпионы атанды және тұңғыш кубок иегері боп тарихта қалды. 2008 жылы қаржылай қиындықтар салдарынан лицензиясын жоғалтты да, бірінші лигаға түсіп қалды. 2010 жылы элитаға қайта оралды. == Формасы == {| | {{Football kit | pattern_la=| pattern_b=| pattern_ra=| leftarm=D0F0C0 | body=D0F0C0| rightarm=D0F0C0 | shorts=FFFFFF | socks=FFFFFF | title=1988 }} |{{Football kit | pattern_la=| pattern_b=_whitestripes | pattern_ra=| leftarm=FFFFFF | body=72C186| rightarm=FFFFFF | shorts=FFFFFF | socks=FFFFFF | title=1991 }} |{{Football kit | pattern_la=| pattern_b=_whitestripes | pattern_ra=| leftarm=008000 | body=008000| rightarm=008000 | shorts=FFFFFF | socks=FFFFFF | title=1996 }} |{{Football kit | | pattern_la = | pattern_b = _greencollar | pattern_ra = | pattern_sh = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title=2007 }} |{{Football kit | | pattern_la = | pattern_b = _greensquares | pattern_ra = | pattern_sh = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title=2016 }} |{{Football kit | pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_whitestripes|pattern_ra=_white_stripes| leftarm=339933|body=339933|rightarm=339933|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF| title=2017 }} |{{Football kit | pattern_la=|pattern_b=_rioave1819h|pattern_ra=| leftarm=FFFFFF|body=339933|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF| title=2018 }} |} == Атаулары == * 1947 «Динамо» * 1948—1961 — «Спартак» * 1962—1989 — «Жальгирис» * 1990—1992 — «Жальгирис» * 1993—1994 — «Жальгирис—ЕБСВ» * 1995—2008 — «Жальгирис» * 2009—2015 — ВМФД «Жальгирис» * 2015 — «Жальгирис» == Маусым (2009—) == {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2009''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2011''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2012''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2021|2021]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2022|2022]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2023|2023]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2024|2024]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2025|2025]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2026|2026]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Жетістіктері == === Ұлттық === ==== КСРО чемпионаты ==== * '''3-орын (1):''' 1987 '''КСРО 1 лигасы''' * '''Чемпион (1):''' 1982 '''КСРО кубогы''' * '''1/2 финал (1):''' 1987/88 ** '''1/4 финал (3):''' 1955, 1959/60, 1964 '''КСРО Федерациялары кубогы''' * '''1/2 финал (1):''' 1987 ** '''1/4 финал (1):''' 1988 ====Литва чемпионаты ==== * '''Чемпион (11)''': 1991, 1992, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024 * '''2-орын (13):''' 1993, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2000, 2011, 2012, 2017, 2018, 2023 * '''3-орын (4):''' 1990, 1996, 2001, 2010 '''Кубок''' ('''рекорд''') * '''Жеңімпаз (14):''' 1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2016, 2018, 2021, 2022 * '''Финалист (6):''' 1990, 1992, 1995, 2000, 2001, 2017 '''Суперкубок''' ('''рекорд''') * '''Жеңімпаз (8):''' 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fkzalgiris.lt/ Ресми сайт] {{ref-lt}} * [http://www.toplyga.lt/zalgiris ТОПЛИГА вебсайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20171014042451/http://klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm&lang=ru&id=735182669373307616585008449916 Статистикасы] * [https://web.archive.org/web/20170902235540/http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=495450631393687639330204397957 Статистикасы] [[Санат:Литва футбол клубтары]] hkp33a0yklnbr6boadyxzuk3kg8dfsv Жером Ротен 0 645574 3605930 2986035 2026-05-17T12:07:49Z Мықтыбек Оразтайұлы 69223 3605930 wikitext text/x-wiki {{Футболшы|есімі=Жером Ротен|сурет=Rothen.jpg|туған күні=31.3.1978|туған жері={{туғанжері|Шатне-Малабри|Шатне-Малабриде}}, [[Франция]]|азаматтығы={{ту|Франция}} [[Франция]]|бойы=177|қазіргі клуб=карьерасын аяқтады|позиция=жартылай қорғаушы|клубтары={{футбол карьерасы |1997—2000|{{ту|Франция}} [[Кан (футбол клубы)|Кан]]|98 (11) |2000—2001|{{ту|Франция}} [[Труа (футбол клубы)|Труа]]|46 (4) |2001—2004|{{ту|Франция}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|82 (5) |2004—2010|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|139 (10) |2009|{{аренда}}{{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|4 (0) |2010|{{аренда}}{{ту|Түркия}} [[Анкарагүджү]]|12 (0) |2011—2013|{{ту|Франция}} [[Бастия (футбол клубы)|Бастия]]|63 (8) |2013|{{ту|Франция}} [[Кан (футбол клубы)|Кан]]|8 (1) |2015|{{ту|Франция}} [[Плесси-Робинсон (футбол клубы)|Плесси-Робинсон]]|0 (0)}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |2003—2007|{{Футбол|Франция}} |13 (1)}}}} '''Жером Ротен''' ({{lang-fr|Jérôme Rothen}}; [[31 наурыз]] [[1978 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/5300</ref>, [[Шатне-Малабри]]) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы. == Карьерасы == 2003 жылы "[[Монако (футбол клубы)|Монако]]" сапында ойнап жүріп [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамаға]] шақырылып, сол жылы Конфедерациялар кубогына қатысты. Бір жылдан соң [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2004]] турнирінде де ойнады. Бірақ 2004 жылы "Монакодан" "[[Пари Сен-Жермен|Пари Сен-Жерменге]]" ауысқан соң бұрынғыша жарқырай алмай қалды. Соның салдарынан 2006 жылғы әлем чемпионатына баратын футболшылар тізіміне ілінбеді. 2006 жылы [[Зинедин Зидан]] футболмен қоштасқан соң Ротенді өзінің ізбасары деп атады. == Жетістіктері == === Клубтық === * Франция лига кубогы: 2008 * Франция кубогы: 2003, 2006 === Халықаралық === * Конфедерациялар кубогы: 2003 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fff.fr/servfff/historique/historique.php?cherche_joueur=Rothen FFF profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129185526/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique.php?cherche_joueur=rothen |date=2006-11-29 }} {{fr icon}} * [http://www.psg.fr/fr/club/current_team_toplevel/rothen.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519193835/http://www.psg.fr/fr/club/current_team_toplevel/rothen.html |date=2007-05-19 }} {{fr icon}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Канн ФК ойыншылары]] [[Санат:Труа ФК ойыншылары]] [[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Бастия ФК ойыншылары]] p62se0rnozjhzfzfpluzmnn261hh6rp Жаңа Шотландия 0 650396 3606129 2930028 2026-05-18T04:41:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606129 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Канада}} |Қазақша атауы = Жаңа Шотландия |Шынайы атауы = {{lang-en|Nova Scotia}} |Суреті = Nova Scotia in Canada.svg |Сурет атауы = Жаңа Шотландия |Елтаңба = Coat of arms of Nova Scotia.svg |Ту = Flag of Nova Scotia.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Канада |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = W|lon_deg = 62|lon_min = 59|lon_sec = 58 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Канада провинциясы |Кіреді = Оңтүстік-Шығыс Канада |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Галифакс (Жаңа Шотландия)|Галифакс]] |Астана түрі = |Ірі қаласы = [[Галифакс (Жаңа Шотландия)|Галифакс]] |Ірі қалалары = |Құрылды = 1 шілде 1867 |Таратылған уақыты = |Басшысы = Тим Хьюстон |Басшының түрі = Премьер-министр |Басшысы2 = Артур Лебланк |Басшының түрі2 = Лейтенант-губернатор |ЖІӨ = [[Канада доллары|CA]]$42.715 миллиард<ref name=GDP2011>{{cite web | url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm | title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory (2013) | publisher=Statistics Canada | date=5 қараша 2014 | accessdate=11 October 2015}}</ref> |ЖІӨ жылы = 2016 |ЖІӨ жан басына шаққанда = |ЖІӨ бойынша орны = 7 |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Тілдері = |Тұрғыны = 923,598<ref name=2016census>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=nova%20scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2016 census |publisher=Statcan.gc.ca |date=8 ақпан 2017 |accessdate=8 February 2017}}</ref><ref name=2011census>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&S=50&O=A|title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |publisher=Statcan.gc.ca |date=24 қаңтар 2012 |accessdate=3 April 2012}}</ref> |Санақ жылы = 2016 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 17.45 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 55,284 |Жер аумағының пайызы = 0.6 |Жер аумағы бойынша орны = 12 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC−4:00]] |Аббревиатура = |ISO = CA-NS |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = NS |Интернет-үйшігі = .ns.ca |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.gov.ns.ca/ |Сайт тілі = |Commons санаты = Nova Scotia |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Жаңа Шотландия''' ({{lang-en|New Scotland }}, немесе ресми түрде '''Нова Скотиа''' {{lang-en|Nova Scotia}} {{IPA|[ˌnoʊvə ˈskoʊʃə]}}) — [[Канада]]ның шығысында орналасқан [[Канада провинциялары мен территориялары|провинция]], [[1 шілде]] [[1867 жыл|1867]] жылы [[Онтарио]]мен, [[Квебек]]пен, [[Нью-Брансуик]]пен бірге конфедерацияның құрамына қосылған бірінші провинциялардың бірі. Жаңа Шотландияның астанасы және ең ірі қаласы — [[Галифакс (Жаңа Шотландия)|Галифакс]]. Канаданың [[Атлант мұхиты|Атлантикалық жағалауында]] орналасқан төрт провинциялардың ішіндегі ең халқы көп провинция, 2016 жылғы санақ бойынша Жаңа Шотландияда 923,598 адам тұрады. Провинцияның жер аумағы 55,284 км² құрайды, оның 52,942 км² құрлық, 2,342 км² су беті болып табылады. == Сөз төркіні == Провинцияның ресми атауы — Нова Скотиа. "Нова Скотиа" [[латын тілі]]нен аударғанда "Жаңа [[Шотландия]]" деген мағынаны білдіреді<ref>[http://www.novascotia.com/en/home/discovernovascotia/history/routestoyourroots/settlementpatterns/scottishsettlement.aspx Scottish Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207152640/http://www.novascotia.com/en/home/discovernovascotia/history/routestoyourroots/settlementpatterns/scottishsettlement.aspx |date=7 December 2013 }}. Novascotia.com. Retrieved 12 шілде 2013 жылы тексерілді.</ref> және провинцияның [[ағылшын тілі]]ндегі атауы болып табылады. Провинцияның атауы [[француз тілі]]нде де, [[Шотланд (кельттік) тілі|Шотланд Кельттік]] тілінде де "Жаңа Шотландия" болып аударылады (Француз: ''Nouvelle-Écosse''; Кельттік: ''Alba Nuadh''). Жалпы, [[Роман тілдері]] және [[Славян тілдері]] "Жаңа Шотландия" деген тіке аудармасын қолданады. Ал [[Түркі тілдері]] ресми атауын да, аудармасын да қолданады.{{Citation needed}} Провинция өз атауын алғаш рет 1621 жылы алды. 1713 жылға дейін [[Акадия]] деп аталды. == География == [[Сурет:Novascotia topo.png|thumb|Жаңа Шотландияның топографиялық картасы]] Жаңа Шотландия провинциясы [[Жаңа Шотландия (түбек)|Жаңа Шотландия]] түбегінде орналасқан және [[Нью-Брансуик]] және [[Ханзада Эдуард Аралы]] провинцияларымен бірге "Канаданың жағалаулы үш провинцияларының (''The Maritimes provinces'')" құрамына кіреді. Сондай-ақ Жаңа Шотландия провинциясының құрамына [[Кейп-Бретон]] және [[Сейбл аралы|Сейбл]] аралдары кіреді. Провинция барлық жағынан [[Атлант мұхиты]]мен қоршалған, [[құрлық]]пен тек қана [[Нью-Брансуик]] провинциясымен байланыстыратын кішкентай [[мойнақ]] арқылы байланыса алады. Жаңа Шотландия провинциясының аумағы 55,284 шаршы шақырымды құрайды, ал жағалау сызығы 10,427 км. Солтүстігінде [[Әулие Лаврентий шығанағы]], ал батысында [[Фанди шығанағы]] орналасқан. Жаңа Шотландия аумағы бойынша [[Дания]]дан үлкен, бірақ [[Шотландия]]дан кіші. Провинцияда 5,400 көл бар.<ref>{{Cite journal |year=2016 |title= Gaspe, Canada|journal=Princess Explorations Café (Powered by the New York Times)}}</ref> === Климат === [[Сурет:Nova Scotia Köppen.svg|thumb|Жаңа Шотландияның Кеппен климат түрлері]] {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+Жаңа Шотландиядағы таңдалған орындар үшін орташа тәуліктік максималды және минималды температура<ref name="Canadian Climate Normals 1981-2010">{{cite web|url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html|title=Canadian Climate Normals|publisher=Environment and Climate Change Canada|date=11 June 2019}}</ref> |- !Жер !Шілде (°C) !Шілде (°F) !Қаңтар (°C) !Қаңтар (°F) |- |[[Галифакс (Жаңа Шотландия)|Галифакс]] || 23/14 || 73/58 || 0/−8 || 32/17 |- |[[Сидней (Жаңа Шотландия)|Сидней]] || 23/12 || 73/54 || −1/−9 || 30/14 |- |[[Кентвилл]] || 25/14 || 78/57 || −1/−10 || 29/14 |- |[[Труро (Жаңа Шотландия)|Труро]] || 24/13 || 75/55 || −1/−12 || 29/9 |- |[[Ливерпуль (Жаңа Шотландия)|Ливерпуль]] || 25/14 || 77/57 || 0/–9 || 32/15 |- |[[Шелберн (Жаңа Шотландия)|Шелберн]] || 23/12 || 73/54 || 1/−8 || 33/17 |- |[[Ярмут (Жаңа Шотландия)|Ярмут]] || 21/12 || 69/55 || 1/−7 || 33/19 |} == Демография == [[Сурет:Canada_Nova_Scotia_Density_2016.png|thumb|Жаңа Шотландияның халық тығыздығы]] === Халық саны === {{Graph:Chart | width =200 | height= 130 | type = line | interpolate = | xType = date | xAxisAngle = -40 | yAxisTitle = Халық саны | yGrid = yes | linewidth = 2 | x = 1851, 1861, 1871, 1881, 1891, 1901, 1911, 1921, 1931, 1941, 1951, 1956, 1961, 1966, 1971, 1975, 1981, 1986, 1991, 1996, 2001, 2006, 2011, 2016 | y = 276854, 330857, 387800, 440572, 450396, 459574, 492338, 523837, 512846, 577962, 642584, 694717, 737007, 756039, 788965, 828570, 847442, 873175, 899942, 909282, 908007, 913462, 921727, 923598 | colors = #f47f28 }}<ref>{{cite web |url=http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ns-eng.htm |title=Nova Scotia—Canada's population clock |publisher=Statcan.gc.ca |date=18 November 2010 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817183109/http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ns-eng.htm |archivedate=17 August 2011 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cbc.ca/news/politics/grenier-2016-census-population-1.3970314 |title=Census 2016: Canada's population surpasses 35 million |last=Grenier |first=Éric |date=8 February 2017 |publisher=CBC News |access-date=8 February 2017 |quote=The four Atlantic provinces recorded the lowest growth in the country}}</ref> === Ұлты === {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |Этникалық топтар (2016 жылғы санақ) |- !Этникалық топ !Саны !Жалпы халық санынан пайызы % |- |[[Канадалықтар]] |387,360 |42.6% |- |[[Шотландтықтар]] |272,880 |30.0% |- |[[Ағылшындар]] |262,375 |28.9% |- |[[Ирландықтар]] |195,865 |21.6% |- |[[Француздар]] |149,625 |16.5% |- |[[Немістер]] |97,555 |10.7% |- |Алғашқы халықтар (Солтүстік Америкалық Үндістер) |48,640 |5.4% |- |Голланддықтар (Нидерланддықтар) |32,045 |3.5% |- |Метистер |26,025 |2.9% |- |Акадиялық |23,700 |2.6% |} === Көрінетін азшылықтар мен аборигендер === {| class="wikitable" |- ! colspan=4 | Көрінетін азшылықтар мен аборигендер (2011 жылғы санақ) |- ! colspan="2" | Халық тобы !! Саны !! Жалпы халық санынан пайызы % |- | colspan="2" | '''[[Еуропалық нәсіл|Еуропоидтар (Ақтар)]]''' || '''825,050''' || '''91%''' |- | rowspan="12" | Көрінетін азшылық топтар<br /><small>Дереккөз:<ref>{{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=nova%20scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 |title=Archived copy |accessdate=2017-03-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304044334/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=nova%20scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 |archive-date=2017-03-04 }}, Community Profiles from the 2011 Census, Statistics Canada - Province/Territory</ref></small> || [[Оңтүстік Азия]]лықтар || 4,965 || 0.5% |- | [[Қытайлар]] || 6,050 || 0.7% |- | [[Негроидтық нәсіл|Қаралар]] || 20,790 || 2.3% |- | Латын Америкалықтар || 1,360 || 0.2% |- | [[Филиппиндер]] || 1,890 || 0.2% |- | [[Арабтар]] || 6,290 ||0.7% |- | [[Оңтүстік-шығыс Азия]]лықтар || 1,155 || 0.1% |- | [[Оңтүстік-Батыс Азия]]лықтар || 1,365 || 0.2% |- | [[Корейлер]] || 960 || 0.1% |- | [[Жапондар]] || 445 || 0% |- | Көрінетін азшылықтар || 720 || 0.1% |- | Бірнеше көрінетін азшылық || 1,290 || 0.1% |- | colspan="2" | '''Жалпы көрінетін азшылықтар'''|| '''47,270''' || '''5.2%''' |- | rowspan="5" | [[Үндістер|Аборигендік]] топтар<br /><small>Дереккөз:<ref>{{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=nova%20scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 |title=Archived copy |accessdate=2017-03-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304044334/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=nova%20scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 |archive-date=2017-03-04 }}, Aboriginal Population Profile from the 20062011Census, Statistics Canada - Province/Territory</ref></small> || Алғашқы ұлт || 21,895 || 2.4% |- | Метистер || 10,050 || 1.1% |- | [[Инуиттер]] || 695 || 0.1% |- | Бірнеше аборигендік сәйкестік || 225 || 0% |- | Аборигендік || 980 || 0.1% |- | colspan="2" | '''Жалпы аборигендердің саны''' || '''33,850''' || '''3.7%''' |- | colspan="2" | '''''Жалпы халық саны''''' || '''''906,175''''' || '''''100%''''' |} === Діні === {| class="wikitable sortable" |+ Діні (2011)<ref name="NHS2011">[http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=nova%20scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 Statistics Canada] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026041738/http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=12&Data=Count&SearchText=Nova%20Scotia&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 |date=2014-10-26 }} National Household Survey, for Province of Nova Scotia, 2011 census - 100% data</ref> |- ! Дін ! Саны ! Пайыз (%) |- | [[Христиандық|Христиандар]] | 690,465 | 76.2% |- | Дінсіздер | 197,665 | 21.81% |- | [[Ислам|Мұсылмандар]] | 8,505 | 0.94% |- | Басқа діндер | 2,720 | 0.30% |- | [[Буддизм|Буддистар]] | 2,205 | 0.24% |- | [[Индуизм|Индустар]] | 1,850 | 0.20% |- | [[Яһудилік|Иудейлер]] | 1,805 | 0.20% |- | Аборигендік діндер | 570 | 0.06% |- | [[Сикхалар|Сикхтар]] | 390 | 0.04% |} === Тілі === {{bar box |title=Канаданың ресми тілдерінің Жаңа Шотландияда қолданылуы |titlebar=#ddd |left1=Тіл |right1=Пайыз |float=right |bars= {{bar percent|Тек [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|red|89.17}} {{bar percent|Тек [[Француз тілі|Француз]]|blue|0.08}} {{bar percent|Ағылшын және Француз|purple|10.45}} {{bar percent|Ағылшын да, Француз да емес|green|0.30}} }} {| class="wikitable sortable" |- ! Орны ! Тіл ! Саны ! Пайыз |- |1. |Ағылшын |836,085 |92.46% |- |2. |Француз |31,105 |3.44% |- |3. |[[Араб тілі|Араб]] |5,965 |0.66% |- |4. |Алгонкин тілдері |4,685 |0.52% |- | |Микмак |4,620 |0.51% |- |5. |[[Неміс тілі|Неміс]] |3,275 |0.36% |- |6. |[[Қытай тілі|Қытай]] |2,750 |0.30% |- | |Мандарин |905 |0.10% |- | |Кантон |590 |0.06% |- |7. |[[Нидерланд тілі|Нидерланд]] |1,725 |0.19% |- |8. |[[Испан тілі|Испан]] |1,545 |0.17% |- |9. |Канадалық Кельттік тілі |1,275 |0.14% |- |10. |[[Тагаль тілі|Тагаль]] |1,185 |0.13% |- |10. |[[Парсы тілі|Парсы]] |1,185 |0.13% |} {{clear}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Commons category|Nova Scotia}} * [http://www.gov.ns.ca/ Government of Nova Scotia]{{ref-en}} * [https://www.britannica.com/place/Nova-Scotia Жаңа Шотландия Британника энциклопедиясында] * [http://www.blupete.com/History.htm BluPete’s History of Nova Scotia]{{ref-en}} * [http://novascotia.com Government of Nova Scotia’s official tourism] * [http://www.novatrails.com Nova Scotia hiking & tourism info]{{ref-en}} * [http://explorens.com Explore Nova Scotia tourism info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126184949/https://explorens.com/ |date=2021-01-26 }}{{ref-en}} * [http://www.novascotialife.com Nova Scotia Come To Life]{{ref-en}} * [http://www.courts.ns.ca Courts of Nova Scotia]{{ref-en}} {{Канада провинциялары мен территориялары}} {{Канада тақырыптарда}} [[Санат:Жаңа Шотландия]] ga4aeuq0z3txshprrrje85xpax790fd Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61 3 652424 3606261 2834523 2026-05-18T10:55:01Z Anonuser4 119098 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3606261 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3606263 3606261 2026-05-18T10:55:27Z Anonuser4 119098 3606263 wikitext text/x-wiki {{delete|impersonation}} a330kcu1xdcbrtomubynqfpxnu7hujk Жаныш сұлтан 0 661610 3606121 3583243 2026-05-18T03:12:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606121 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Жәніш сұлтан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығы сұлтаны]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1453 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[XVI ғасыр]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Төре|Төрелер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Жәнібек хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Ахмет сұлтан]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = |Commons = }} '''Жаныш сұлтан''' — қазақ сұлтаны, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] бесінші ұлы. == Өмірбаяны == Хайдар мырзаның айтуы бойынша, 1513 жылы Жәніш сұлтан алпыс жас шамасында болған және ол басқа қазақ сұлтандарымен бірге Шу алқабында Моғолстан ханы Сейітпен кездескен. Ол туралы толығырақ ақпарат «Михман-наме-йи Бұхарада» келтірілген. 1509 жылы қаңтарда Шайбани хан Бұхарадан далаға қазақтармен күресу үшін аттанды, деп жазады осы қысқы жорыққа қатысушы Ибн Рузбихан. Ақпанда әскер Үзкентке келіп, Сырдариядан өтті. Шайбани ханның салтанатты шеру «он күндік қозғалыстан кейін біртіндеп Қара Абдал аймағына жетті және ол қазақтардың қыстақтарының ортасына жақын болды. Ол қазақ сұлтандарының біріне бағынатын рулық қауымның киіз үйі. Олардың жоғарғы билеушісі қазіргі уақытта Жәніш сұлтан еді. Оның Тыныш сұлтан деген ағасы, осы сұлтанның киіз үйіне жақын жерде орналасқан. Олардың әрқайсысының ұлысында елу мыңнан астам көрнекті қазақтар бар, олардың әрқайсысы даңқты жауынгер және лайықты батыр. Шайбани хан «Жәніш сұлтан ұлысына» шабуылға шығатын жасақ құрып жіберді. Жау әскерінің жақындағаны туралы қауесет тараған кезде «Жәніш сұлтан ұлысының адамдары бір жерге жиналды. Олардың саны отыз мың адамнан асты, олардың әрқайсысының көптеген қызметшілері мен бағынушылары болды, осылайша олардың жалпы саны жүз мыңға жетті». Соғысушы күштердің алдыңғы шебі кездесіп, ұрыс басталды. Жәніш сұлтан «айтулы қазақтармен» үлкен жасақта тұрды, ал тағы бір қатар қазақтар алға жылжып, қорғаныс пен қарсыласу орындарына алды. Ыңғайлы уақытты таңдаған Жәніш сұлтан тұтқиылдан шығып, Убайдулла сұлтанның әскеріне шабуыл жасап, жауды тығырыққа тірей бастады. Бірақ басқа Шайбанилер өз әскерлерімен Убайдуллаға көмекке келіп, қатты ұрыс басталды. Ақырында Жәніш сұлтан жеңіліп, жеңілген әскерімен Бұрындық ханға аттанды. == Балалары == Жәніш сұлтанның [[Ахмет сұлтан]] есімді ұлы болған - ол «атақты қазақ сұлтандарының бірі», - деп жазады Ибн Рузбихан. 1508 жылы ол Самарқан пен Бұхараға іргелес аудандарды тонады. Қара Абдалда [[Ахмет сұлтан]] Қазақ хандығын қорғаушылар қатарында болды. Әкесі Жәніш сұлтанды жеңілгеннен кейін [[Ахмет сұлтан]] қашып кетуге тырысты, бірақ тұтқынға түсті. Оны Жәніш сұлтан ұлысына шабуыл жасау үшін Шайбани хан жіберген әскердің басты қолбасшысы болған Хамза сұлтанға алып келді. Хамза сұлтан бұған дейін Жәніш сұлтан өлтірген ағасының қаны үшін кек алу арқылы [[Ахмет сұлтан|Ахмет сұлтанның]] басын кесіп алып, жеңіс туралы хабармен бірге Шайбани хан тағының етегіне жеткізді. Жәніш сұлтанның тағы ұлы бар, оның есімі [[Ахмет хан|Ахмат]]. Дәл осы оқиға «Мусаххир әл-биладта» өте қысқа түрде берілген. Жәніш сұлтанның басқа балалары туралы дерек жоқ. == Сілтемелер == * [http://rikonti-khalsivar.narod.ru/Sultanov03.htm/ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК БАСТАУЫ] * [https://web.archive.org/web/20160406141001/http://mreadz.com/new/index.php?id=126335&pages=44%2F Ақ кигізде көтерілгендер. Қазақ даласының хандары-Тұрсын Сұлтанов 44 бет — Онлайн оқу. — Mreadz.com Самая крупная библиотека. Читальный зал онлайн]. * [http://yvision.kz/post/635256/ Әйгілі қазақ шайқасы. Жәніш сұлтанның жеңілісі.Қазақ ұлыстарын тонау.] * [http://uzcapital.uz/ocherk-envera-xurshuta/dalnejshie-poxody-i-smert-shejbanixana/ Шайбани ханның әрі қарайғы жорықтары және дүниеден өтуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506093154/http://uzcapital.uz/ocherk-envera-xurshuta/dalnejshie-poxody-i-smert-shejbanixana/ |date=2021-05-06 }} [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] [[Санат:XVI ғасырда қайтыс болғандар]] 6srgzkna99m6u6up6uo43y6met30cmj Ғалий Әділбекұлы Әділбеков 0 674407 3606016 3588009 2026-05-17T15:56:20Z Don-Doka 108139 /* Басқа басылымдар */ 3606016 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер|толық есімі=Ғалий Әділбекұлы Әділбеков|шынайы есімі=|суреті=Комбриг Адильбеков.jpg|сурет тақырыбы='''Гвардии подполковник Адильбеков Г.А.''' - командир отдельного гвардейского 47-го танкового полка прорыва|туған күні=1.01.1908|туған жері=Семей губерниясы, Белағаш болысының Қызылқұм ауылы|қайтыс болған күні=21.10.1943|қайтыс болған жері=[[Киев облысы]] Переяславский (Каневский) ауданы, [[КСРО]]|лақап аты=Шаң тимес|бүркеніш аты=|мемлекет={{USSR}}|қызмет еткен жылдары=|атағы=[[гвардия]] [[Подполковник|подполковнигі]]|әскер түрі=[[Танк әскері]]|басқарды=47 жеке танк бригадасы, <br>47 гвардиялық танк полкі|әскери бөлімі=51 танк дивизиясы,<br>110 танк дивизиясы,<br>141 танк бригадасы,<br>121 танк бригадасы|шайқасы='''[[Екінші дүниежүзілік соғыс|Ұлы Отан Соғысы]]''': <br> [[Витебск шайқасы]], <br> [[Смоленск шайқасы (1941)]], <br> [[Рославль-Новозыбков операциясы]], <br> [[Орёл-Брянск операциясы]], <br> [[Мәскеу шайқасы]], <br> [[Сталинград шайқасы]], <br> [[Днепр шайқасы]], <br> [[Сумы-Прилуки шабуыл операциясы]]|марапаттары={{{!}} {{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}} {{!}}- {{{!}} Сағат атауы] {{!}}}|байланысы=|Commons=Galiy Adilbekov}} '''Ғалий Әділбекұлы Әділбеков'''<ref name="alashainasy">«Алаш айнасы» (№193), бет 4, 31.10.2009 жыл {{cite web|url=https://alashainasy.kz/society/gvardiyalyik-tank-polknn-kolbasshyisyi-gali-adlbekov-6137/|title=«Гвардиялық танк полкінің қолбасшысы Ғали Әділбеков» // «Халық Батырын» іздейміз / Тілеу КӨЛБАЕВ, тарихғылымының докторы, профессор, ҚР Гӯманитарлық ғылымдар академиясының академигі, ҚР}}</ref> ([[1 қаңтар|1 қантар]] [[1908 жыл]] – [[21 қазан]] [[1943 жыл]]) — кеңестік әскери қолбасшы<ref name="soloviev">{{Кітап|ref=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=mu45EAAAQBAJ&dq=%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B9&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2#v=snippet&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=false|жыл=2021|авторы=Денис Соловьев|бөлімі=Командиры механизированных, мотоброневых, мотострелковых, танковых бригад Красной Армии 1935-1945 гг.|бөлім сілтемесі=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=mu45EAAAQBAJ&dq=%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B9&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2#v=snippet&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=false|тақырыбы=Анықтамалар, Әскери / Арнайы қызметтер / Адильбеков Г.А. советский военачальник|isbn=978-5-532-95528-8}}</ref>, [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан танк әскерінің офицері, танкпен ұрыс жүргізудің шебері, [[Қазақтар|қазақ]], гвардия подполковнигі. «Сталинградты қорғағаны үшін» медалімен (1943), екі рет [[Қызыл Ту ордені]]мен (1942, 1943) марапатталған. [[Киев]]ті азат ету кезінде шайқаста қаза тапты. {{External media |align =right |width = 300 |image4 = [https://www.google.com/maps/place/Военно-исторический+музей/@43.2590656,76.9571108,3a,75y,90t/data=!3m8!1e2!3m6!1sAF1QipM4h5xQR-_Pk7PJUHWiQ5v4WJKa0qTbY_GkP1dl!2e10!3e12!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipM4h5xQR-_Pk7PJUHWiQ5v4WJKa0qTbY_GkP1dl%3Dw203-h270-k-no!7i3024!8i4032!4m5!3m4!1s0x38836e8ec1c6c5d1:0x4f1291ef88b505b4!8m2!3d43.259087!4d76.9572847# Алматы қаласының Әскери-тарихи мұражайы Ғалий Әділбекұлы] |image5 = [https://www.google.com/maps/place/Военно-исторический+музей/@43.2590656,76.9571108,3a,75y,90t/data=!3m8!1e2!3m6!1sAF1QipPZLsUqZb10NDJDV6sHii31h4dTPC2EfpwVdU4o!2e10!3e12!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipPZLsUqZb10NDJDV6sHii31h4dTPC2EfpwVdU4o%3Dw203-h270-k-no!7i3024!8i4032!4m7!3m6!1s0x38836e8ec1c6c5d1:0x4f1291ef88b505b4!8m2!3d43.259087!4d76.9572847!14m1!1BCgIgAQ Ғалий Әділбекұлы Әділбеков] |image6 = [https://www.google.com/maps/place/Военно-исторический+музей/@43.2590656,76.9571108,3a,75y,90t/data=!3m8!1e2!3m6!1sAF1QipMzaVT6x-f91EaBshlPaT8VebZQSRhVHcCh5iCv!2e10!3e12!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMzaVT6x-f91EaBshlPaT8VebZQSRhVHcCh5iCv%3Dw203-h152-k-no!7i1076!8i810!4m5!3m4!1s0x38836e8ec1c6c5d1:0x4f1291ef88b505b4!8m2!3d43.259087!4d76.9572847 Алматы қаласының Әскери-тарихи мұражайы Ғ.Ә. Әділбеков] }} == Өмірбаяны == 1908 жылы 1 қаңтарда Семей губерниясы, Белағаш болысындағы Қызылқұм ауылында туған. Ұлты бойынша [[Қазақтар| Қазақ]]. [[Орта жүз]]дің [[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руынан. 1917 жылдан кейін Ғалия Әділбекұлының әкесі [[Семей]]дегі пристаньда жүк тиеуші, анасы үй шаруасындағы әйел болған. Олар Семей қаласы, Болотная көшесі, 76-үйде тұрған. Анасы 1921 жылы қайтыс болады. Әкесі жарақат алғаннан кейін мүгедек болып қалады, жаңа жұмысты Ақтөбе ауылында табады. Ғалий Әділбекұлы [[Қызыл Армия]] қатарына қосылғанға дейін Семей сабын зауытында жұмысшы (1922 ж. наурыз-қараша), панасыз бала (1922 ж. қараша-желтоқсан), №3 балалар үйінің тәрбиеленушісі болды (1923 ж. қаңтар-қыркүйек). 1923-1925 жылдары [[Орынбор]]дағы 3 сыныптық өлкелік қазақ жасөспірімдер мектебінде оқып шығады. === Соғысқа дейінгі қызмет === Қызмет барысында атты әскер және оқу танк взводын, оқу-жаттығу және жеке танк ротасын, танк батальонын басқарды. Ғалий Әділбекұлы 1925 жылы Қызыл Армия қатарына өз еркімен аттанды. Көп ұзамай ол әскери училищеге оқуға жіберілді ([[Түркістан майданы]]). 1928 жылы ол бірінші шығарылыммен [[Ташкент]]тегі В.И.Ленин атындағы Біріккен Орта Азия әскери мектебін сәтті бітіреді де, 43 атты әскер полкінің құрамына алынады [[(Орта Азия әскери округі)]]. 1928-1933 жж. осы полктегі взвод командирі болады. 1930 жылы [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] аумағындағы [[Қарақұм]]да шайқастарға қатысқан, басынан жарақат алады және оң қолы сынады. Емделіп шыққаннан кейін қызметке қайта оралады, 1931 жылы [[Ленинград]]тың Жоғары офицерлік броньды танк мектебінде қайта даярлаудан өтеді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ол [[Мәскеу]]дегі И.В.Сталин атындағы Броньды танк әскерлері академиясында оқыды, танк ротасын басқарды. '''Ғ.Ә. Әділбеков осы академияны бітірген жалғыз қазақ еді.'''<ref name="ФПД">[http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=41110.msg48282 Форум Поисковых Движений. Мурылев о Гвардии подполковнике Адильбекове Г.А.]</ref> === Ұлы Отан соғысы === ==== 1941 ==== [[Ұлы Отан соғысы]]ның басынан бастап белсенді армияның құрамында болды, 102 танк полкіндегі танк батальонының командирі ретінде қызметін бастады. Бұл полк соғысқа дейін 51 танк дивизиясының құрамында болды (соғыстың алғашқы айларында 110 танк дивизиясы болып қайта құрылады) және Курск облысының Дмитриевский ауданында орналасқан еді. Шілденің басында полк Псков облысына кіреді, 9 шілдеде [[Витебск]] үшін шайқасқа тартылады. Шілденің аяғында бүкіл дивизиямен [[Смоленск]]іге жол ашу және қоршалған әскерлерді босату мақсатымен немістің 7 танк дивизиясына қарсы ұрыстарға қатысады. Күздің келуімен 110 танк дивизиясы 141 және 142 танк бригадалары болып екіге бөлінеді, Ғ.Ә. Әділбеков 141 танк бригадасында ауыр және орташа танктердің 1 танк батальонын басқарды. '''Соғыстың басында-ақ оның есімі КСРО-ң екі орталық газетінде аталған болатын''' – 5 қыркүйекте «Вечерняя Москва»<ref>«Вечерняя Москва» (№210), страница 2, от 5.09.1941 г. {{cite web|url=https://electro.nekrasovka.ru/en/books/2949/pages/2|title=«ТАНКИСТЫ» / ГЕРОИ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОИНЫ / капитан Адильбеков}}</ref> және 13 қыркүйекте «Известия»<ref>«Известия» № 217 (7593) от 13.09.1941 г. {{cite web|url=http://pressa-voiny.ru/1941/9/13/35424.html#top|title=«Танковая атака» / Действующая армия, 12 сентября. (От спец. корр. «Известий») / капитан Адильбеков}}</ref> газеттерінде мақалалар жарияланды. Витебск, Трубчевск түбіндегі шайқастарда ол асқан ерлікпен соғысады (келесі жылы осы ерлігі үшін ол алғашқы марапатын алады). 31 тамыз бен 8 қыркүйек аралығында Трубчевскіден батысқа қарай 18 шақырым жерде Гудерианның 47-ші корпусының басым болған күштері (300-ден астам танк) және Кеңестердің 141-ші танк бригадасы мен 108-ші танк дивизиясы (200-ге жуық танк) арасында шайқас орын алды. Нәтижесінде Гудерианның әр бес танкінің төртеуі қиратылды, 16 елді мекен босатылды. Бірақ қарсы шабуылдың нәтижесінде Ғ.Ә. Әділбековтің танк батальоны қоршауға алынды. Сонда да ол жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырды. Саны айтарлықтай асып түскен жаудың танк колоннасын талқандаған батальон жаудың тылын ойрандап, қоршаудан шайқаспен шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10067888/|title=Адильбеков Галий Адильбекович :: Наградной лист МАРАПАТТАУ ПАРАҒЫ|website=pamyat-naroda.ru|access-date=2021-12-26}}</ref> Неміс шабуылдарын тежеу ​​барысында Ғ.Ә. Әділбеков қызмет еткен 141-ші танк бригадасы әбден қансырап, оның қалдықтары 121-ші танк бригадасына қосылды. 1941 жылдың қазан айының аяғынан 1942 жылдың ақпанына дейін майор Ғ.Ә. Әділбеков Оңтүстік-Батыс майданының 121 танк бригадасындағы 121 танк полкінің командирі болды, күзде қолбасшылық тарапынан Замкомбриг лауазымына ұсынылған еді. Қазан айында бригада генерал Ермаковтың оперативті әскерлер тобының құрамында болып, жаудың 2-ші танк армиясының шабуылдарын тежеп тұрды.<ref>[http://voenspez.ru/index.php?topic=26772.0;wap2%7Cdeadlink=no%7Ctitle= Героико-патриотический форум: Командиры танковых полков АДИЛЬБЕКОВ Галий Адильбекович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217110606/http://voenspez.ru/index.php?topic=26772.0;wap2%7Cdeadlink=no%7Ctitle= |date=2021-12-17 }}</ref> ==== 1942 ==== 1942 жылдың 27 наурызынан бастап майор Ғалий Әділбекұлы Әділбеков - 121 жеке танк бригадасы командирінің орынбасары. Оның қарулас жолдасы Якубовский И.И. (болашақта [[Маршал]], екі мәрте Кеңес Одағының Батыры, Варшава Шартына қатысушы мемлекеттердің Біріккен Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы) өзінің естелігінде былай деп жазды: {{Quote|''«Ол кездегі армияда корпустың басында генерал-майорлар М.И.Зинкович пен Ф.Н.Рудкин сияқты тәжірибелі командирлер болды. Бригада, полк, батальон командирлерінің де жауынгерлік тәжірибесі мол еді... Мен осы жерде осы командирлердің бірі туралы айтқым келеді. Әділбеков подполковник Ғ.Ә., ұлты қазақ. Біз Ғалий Әділбекұлын 1942 жылдың қаңтарынан бері 121 танк бригадасының қатарында бірге қызмет етіп, соғысу сәтінен бастап білдік. Оның керемет моральдық және жауынгерлік қасиеттері болды: ұйымдастырушылық қабілеті, ерік-жігері, фашистерге қарсы күресте қорқынышты білмеді. Сонымен қатар, ол барлық сарбаздар мен офицерлерді жеңген ең қарапайым адам болды. Әскерде ол, бұрынғы панасыз, балалар үйінің баласы, 1925 жылы ерікті ретінде келген. Әскери училищені бітіргеннен кейін Қарақұм құмында қарақшылармен шайқастарға қатысқан. Ол жараланып, қызметке оралды. Ұлы Отан соғысын танк батальонының командирі болып бастады. 1942 жылы ақпанда Қызыл Ту орденімен марапатталды. Ол басқарған батальон жаудың жиырмадан астам танкі мен броньды машиналарын, он танкке қарсы зеңбіректерін және бірнеше ротасын жойды. Офицер шайқаста байсалдылығын жоғалтқан емес, қол астындағылардың жеңіске деген сенімін қалай ояту керектігін білді, оларды ерлік пен жоғары жауынгерлік рухтың жеке үлгісімен толқытты».''}} Мұнда Иван Игнатьевич 1941 жылдың шілде-қыркүйек-қазан айларындағы Витебск түбіндегі, Брянск майданындағы Трубчевскийдегі шайқастар туралы айтты. 1942 жылдың мамыр-тамыз айларында Ғалий Әділбекұлы Мәскеуде командалық құрамның академиялық біліктілігін арттыру курстарында оқыды, содан кейін 47 танк бригадасын (II ф.) құрумен айналысты. '''Соғысты капитан шенінде бастап, 1942 жылдың жазында ол подполковник болды.<ref name="kartoteka">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer479764/|title=Адильбеков Г. А. :: Учетно-послужная картотека / Присвоенное военное звание|website=pamyat-naroda.ru|access-date=2021-12-26}}</ref>''' 1942 жылдың 19 қыркүйегінен 21 қазанына дейін '''подполковник Әділбеков - 47 жеке танк бригадасының (II ф.) командирі'''<ref>[http://samsv.narod.ru/Br/Tbr/tbr047/main.html 47 жеке танк бригадасының (II ф.) Командирі]</ref><ref name="soloviev"/><ref name="kartoteka"/>. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста Орта Азияның барлық халықтарынан жеке танк бригадасын басқарған '''жалғыз қазақ болды'''. Командалық сипаттамадан: {{Quote|«''Бригаданың майданға аттануы кезінде Ғ.Әділбековтың танктері Морозовский стансасы ауданында күтпеген жерден жаумен соқтығысты, бірақ топтасып, оған айтарлықтай зиян келтірді''...»<ref>[https://drive.google.com/file/d/1xr5Ce1lpbn_51tqznHOg8YLLO0QvUS-t/view Маршал Якубовскийдің хаты]</ref>}} Бұл эпизод [[Сталинград шайқасы]] кезеңіне жатады. Осы ұрыстарда Ғалий Әділбекұлы қайтадан жараланып, отқа оранған танк ішінен шығып, аман қалады. «Сталинградты қорғағаны үшін» медалімен марапатталған. Бригада командирі Әділбеков ауыр жарақат алғаннан кейін бірден 47-ші бригада таратылып, 139-шы танк полкіне айналды. ==== 1943 ==== 1942 жылдың қазан айының аяғынан 1943 жылдың 21 қазанына дейін ол 47 жеке гвардиялық бұзып өту танк полкінің командирі болды. Кеңес Одағының Батыры (1943), танк әскерінің генерал-майоры, 9-механикаландырылған корпустың қолбасшысы К.А.Малыгин былай деп еске алды: {{Quote|«''Подполковник Ғ.Ә.Әділбековтің 47-гвардиялық танк полкі бірден үздік атанды''…»<ref>[https://books.google.kg/books?id=vPh0AAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD+%D0%9A.+%D0%90.+%C2%AB%D0%92+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BA%D0%B0%C2%BB&focus=searchwithinvolume&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%93.%D0%90. Малыгин К. А. «В центре боевого порядка». — М.: Воениздат, 1986 —76 с.]</ref>}} Сумы-Прилуки майдандық шабуыл операциясының дамуымен 1943 жылдың 21 қыркүйегінде Ғалий Әділбекұлының 47 жеке гвардиялық танк полкі (генерал-лейтенант П.С.Рыбалконың 3 гвардиялық танк армиясының озық бөлімшелерінің құрамында) [[Днепр]]ге дейін жарып өтті. 23 қыркүйектен бастап Кеңес әскерлері [[Букрин плацдармы]]н ұстап тұру және кеңейту үшін кескілескен шайқастарды жүргізді. Букрин плацдармы үшін шайқастар тарихқа осындай қанды операциялардың бірі ретінде енді. Днепрдің оң жағалауындағы басып алынған жер учаскесінде күшейе түскен ұрыстар басталды. 1943 жылы қазанда Букрин плацдармынан кеңес әскерлері [[Киев]]ті азат ету үшін екі рет шабуылға шықты, бірақ нәтиже болмады. 1943 жылдың 21 қазанында Букрин плацдармында Днепрді кесіп өту және Киевті азат ету кезінде гвардия подполковнигі Ғ.Ә. Әділбеков [[Украина]]дағы Луковицы қыстағы маңында танк шайқасында қаза тапты. Ол қайтыс болған кезде '''Гвардиялық подполковник – жеке гвардиялық танк полкінің командирі шеніндегі [[Орталық Азия]] халықтарының жалғыз өкілі болды'''.<ref name="ФПД"/> == Отбасы == * Жұбайы – Әділбекова Меңжиан Ілиясқызы (туған кездегі есімі Валиева, 9 жастан жетім) 1912 жылы туған ([[Алтай]] өлкесі, Славгород ауданы, Назаровка [[ауыл]]ы) * Ұлы – Әлім Ғалиұлы Әділбеков 1938 жылы Түменде туған, Қырғыз ССР Ауыл шаруашылығы министрлігінің басқармасының меңгерушісі, Қырғыз КСР Мемлекеттік еңбек комитетінің алқа мүшесі, Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитетінің Еңбекті ғылыми ұйымдастыру республикалық салааралық орталығының директоры,<ref>[https://www.google.com/books/edition/Narodnoe_khozi%CD%A1a%C4%ADstvo_Kazakhstana/0t3sAAAAMAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 Narodnoe khozi͡aĭstvo Kazakhstana/ Директор Г. А. Адильбеков]</ref> Қазақстан Республикасы Еңбек министрінің бірінші орынбасарының кеңесшісі. * Қызы – Әділбекова Роза Ғалиқызы 1929 жылы туған, Орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі. * Асырап алған қызы – Ахмадиева Фарида Шәкірқызы 1924 жылы туған, Еңбек мұғалімі. [[Сурет:Наградной_лист_от_27_января_1942_г.jpg|нобай|Ғ.Ә.Әділбековтің марапаттау құжаты 1942 жылы 27 қаңтарда]] == Марапаттары == * «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі (1943 ж. шілде) * [[Қызыл Ту ордені]] (13.02.1942 ж.)<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=1102100229&tab=navDetailManCard Адильбеков Галей Адильбекович 1908 г.р.] // ОБД «Подвиг народа»</ref> * [[Қызыл Ту ордені]] (қайтыс болғаннан кейін 1943 ж.) * Есімі қашалған сағат (1943 ж. қыркүйек) == Тарихи мұра == === Мұражай - Украина === {{External media |align =right |width = 300 |image1 = [https://www.findagrave.com/memorial/228108504/galiy-adilbekovich-adilbekov War mass grave Galiy Adilbekovich Adilbekov Guards unit lieutenant colonel] |image2 = [https://memory-book.ua/gallery/albums/22753?image=1 Mass grave in the village of Lukovitsa, Kanevsky district] |image3 = [https://memory-book.ua/gallery/albums/22753?image=4 Mass grave in the village of Lukovitsa, Kanevsky district] }} Гвардия подполковнигі Ғ.Ә.Әділбеков Украинаның Киев облысы, Переяславский ауданы, Луковицы селосындағы жаппай зиратқа жерленді. Мектепте Әскери даңқ мұражайы құрылды, онда командир Ғ.Ә.Әділбековке қатысты жәдігерлер сақталады. === Мұражай - Алматы === Алматыдағы округтік офицерлер үйінде аты аңызға айналған [[Иван Васильевич Панфилов|дивизия командирінің]] қызы Валентина Панфилова құрған мұражайда Ғ.Ә. Әділбековке арналған жеке стенд бар. Ғ.Ә. Әділбеков талай шайқастарда ерекше көзге түсіп, танктік ұрыстың нағыз шебері екенін дәлелдеді, бірақ оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілмеді. Қазақстанда, Ресейде, Беларусьте, Украинада бірде-бір көше мен мектепке оның есімі берілген жоқ. Оның есімі мектеп оқулықтарында да, қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысына қатысқаны туралы кітаптарда да жоқ.<ref name="alashainasy"/> == Қызықты деректер == Ғ.Ә. Әділбеков Сталин атындағы Қарулы Күштер Әскери академиясын бітірген жалғыз қазақ болды. Г.Ә.Әділбеков – қайтыс болған кезде гвардия подполковнигі – жеке гвардиялық танк полкінің командирі шеніндегі Орталық Азия халықтарының жалғыз өкілі. == Командирдің жауынгерлік жұмысы == <gallery widths="150" heigths="100"> File:Командование 121 танковой бригады, слева стоит Замкомбрига майор Адильбеков Г.А. Весна 1942 г.jpg|121-ші танк бригадасының командирлері, сол жақта бригада командирінің орынбасары, майор Ғ.А.Әділбеков. 1942 жылдың көктемі File:Заместитель командира 121-й танковой бригады Галий Адильбекович Адильбеков - второй справа.jpg|121-ші танк бригадасы командирінің орынбасары Ғалий Әділбекұлы Әділбеков - оң жақтан екінші File:Заместитель комбрига 121 тбр подполковник Г. А. Адильбеков с офицерами танкистами, второй слева, лето 1942.jpg|121-ші бригада бригада командирінің орынбасары. Подполковник Г.Ә.Әділбеков танк офицерлерімен, сол жақтан екінші, 1942 ж. Сурет:Комбриг Адильбеков.jpg|Гвардия подполковнигі Г.А.Әділбеков, 47-ші жеке танк бригадасының командирі, қайтыс болғанға дейінгі соңғы сурет, 1943 ж. File:Проводы майора Г.А. Адильбекова (второй ряд, четвертый слева) на новое место службы. с. Антиповка под Сталинградом. Сентябрь 1942 г.jpg|thumb|Майор Г.А. Әділбековтің (екінші қатар, солдан төртінші) жаңа қызмет орнына қоштасу рәсімі. Сталинград маңындағы Антиповка ауылы. 1942 жылдың қыркүйегі. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Әдебиет == === Энциклопедиялар мен анықтамалықтар === * {{Кітап|ref=|жыл=2003|авторы=К.А. Калашников, В.И. Феськов, В.И. Голиков|бөлімі=«Красная Армия в победах и поражениях 1941-1945 гг.»|бөлім сілтемесі=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=PdAWAQAAIAAJ&dq=%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%85+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%2C+1941-1945+%D0%B3%D0%B3+%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA+%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2|тақырыбы=Әскери тарих|орны=Томск|баспасы=Издательство Томского Университета|pages=246|allpages=619|isbn=5-7511-1624-0}} * {{Кітап|жыл=2021|авторы=Денис Юрьевич Соловьев|бөлімі=«Командиры механизированных, мотоброневых, мотострелковых, танковых бригад Красной Армии 1935-1945 гг.»|бөлім сілтемесі=https://books.google.kg/books?id=mu45EAAAQBAJ&pg=PT13&lpg=PT13&dq=%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B9&source=bl&ots=UNSf588SmE&sig=ACfU3U0Px6QTrn9kGU8GyX99hS0sJtIoYg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjK38HEj5jzAhVPCRAIHYNCA6U4FBDoAXoECBEQAw#v=onepage&q=%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B9&f=false|тақырыбы=Анықтамалар, Әскери / Арнайы қызметтер|беттері=|томы=1|allpages=|isbn=978-5-532-95528-8}} * {{Кітап|ref=|жыл=2020|авторы=Виктор Рассохин, Сергей Рассохин|бөлімі=«Танки в крови»|бөлім сілтемесі=https://books.google.kg/books?id=4ySrzgEACAAJ&dq=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BD,+%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BD.+%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8+%D0%B2+%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y|тақырыбы=|сілтеме=|орны=Орёл|баспасы=«Картуш»|беттері2=272|allpages=608|isbn=978-5-9708-0848-1}} === Әскери естеліктер === * {{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01007110303|title=Джетпысбаев Б. «Путь солдата». — Издательство «Казахстан». Алма-Ата, 1972.}} * {{cite web|url=https://books.google.kg/books?id=vPh0AAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD+%D0%9A.+%D0%90.+%C2%AB%D0%92+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BA%D0%B0%C2%BB&focus=searchwithinvolume&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%93.%D0%90.|title=Малыгин К. А. «В центре боевого порядка». — М.: Воениздат, 1986.}} * {{cite web|url=https://books.google.kg/books?id=TxN1AAAAIAAJ&dq=%D1%8F%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%B2+%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D0%B5&focus=searchwithinvolume&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0|title=Якубовский И.И. «Земля в огне». — М., Воениздат, 1975.}} * {{Кітап|ref=|жыл=2006|авторы=С.Д. Воронин, Т.Н. Горяева, Н.К. Дрезгунова|бөлімі=«Музы в шинелях. Советская интеллигенция в годы Великой Отечественной войны. Документы, тексты, воспоминания»|бөлім сілтемесі=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=feCfAAAAMAAJ&dq=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&focus=searchwithinvolume&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2|тақырыбы=Великая Отечественная война / Командир Адильбеков|орны=Москва|баспасы=РОССПЭН|беттері=149|pages=151-152|allpages=398|isbn=5-8243-0675-3}} === Соғыс жылдар шежіресі 1941 ж === * «Вечерняя Москва» (№210), страница 2, от 5.09.1941 г. {{cite web|url=https://electro.nekrasovka.ru/en/books/2949/pages/2|title=«ТАНКИСТЫ» / ГЕРОИ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОИНЫ / капитан Адильбеков}} * «[[Известия|Известия»]] № 217 (7593) от 13.09.1941 г. {{cite web|url=http://pressa-voiny.ru/1/a/35424.html|title=«Танковая атака» / Действующая армия, 12 сентября. (От спец. корр. «Известий»)}} === Басқа басылымдар === * EL.kz [https://el.kz/ru/k-80-letiyu-pobedy-tankovyy-as-galiy-adilbekov-geroy-bez-zvezdy_400022958/ К 80-летию Победы: Танковый ас Галий Адильбеков — герой без звезды, казахский офицер-танкист, чьи подвиги во Второй мировой войне остались вне школьных учебников] * «Новая газета» [https://books.google.ru/books?id=u7ayCQAAQBAJ&pg=PA17&dq=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiF56rDgpXpAhWqwqYKHUV2Be0Q6AEILjAB#v=onepage&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=false (НА ВСТРЕЧУ ПОБЕДЕ-специальный проект "новой") № 26 (2313) 16.03.2015] * {{cite web|url=https://books.google.kg/books?id=XSjTAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%B3.&focus=searchwithinvolume&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2|title=«Казахстанцы в боях за свободу Украины и Молдавии, 1941-1944 гг.» / П. С. Белан. - Алма-Ата : Наука, 1984. - с. 59—60, 168 с.}} * {{cite web|url=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=_pTsAAAAIAAJ&dq=%D1%8F%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%B2+%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D0%B5+%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2&focus=searchwithinvolume&q=%D0%90%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2|title=Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы, 1'1985.}} * Издательский дом «Вечерний Бишкек» {{cite web|url=https://vecherka.kg/2014/06/20/noname/2.html|title=«Мой дед — командир гвардейского полка — погиб под Киевом»}} * «Вечерний Бишкек» {{cite web|url=https://www.vb.kg/doc/399721_moia_istoriia_o_voyne:_vnyk_galiia_adilbekova_ishet_vnykov_marshala_iakybovskogo.html?fbclid=IwAR2gk70X9a2jZfIDrcU-Xo1qmYZqgx2wQjsOqjY3ihDepwqLmU5ypz2Tmp8|title=Моя история о войне: Внук Галия Адильбекова ищет внуков маршала Якубовского}} * {{cite web|url=https://vecherka.kg/2021/04/23/zov/3.html|title=Светлана Лаптева: «Он не знал страха в бою» / Издательский дом “Вечерний Бишкек”}} Пятница, 23 апреля 2021 года. №15 (11720) * [https://tengrinews.kz/pobediteli/veteran/4065/ Адильбеков Галий Адильбекович] // ЖЕҢІМПАЗДАР / «Tengrinews» ақпараттық портал * [https://alashainasy.kz/society/gvardiyalyik-tank-polknn-kolbasshyisyi-gali-adlbekov-6137/ Гвардиялық танк полкінің қолбасшысы Ғали Әділбеков / «Халық Батырын» іздейміз / «Алаш айнасы» жұма, 18.06.2010] * kz24.news [https://kz24.news/spetsproekty/my-pomnim/galiy-adilbekov.html Галий Адильбеков — герой без звезды: история подвига нашего соотечественника] * KAZINFORM [https://kaz.inform.kz/news/orta-aziyadan-shikkan-zhalgiz-gvardiya-podpolkovnig-gali-adlbekovtn-esm-umitilip-1a55da8b/ Орта Азиядан шыққан жалғыз гвардия подполковнигі Ғали Әділбековтің есімі ұмытылып барады] === Хат === * {{cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1xr5Ce1lpbn_51tqznHOg8YLLO0QvUS-t/view?usp=sharing=no|title=письмо Маршала Якубовского - Первого зам. Министра обороны СССР семье Г.А.Адильбекова}} == Бейне == * [https://www.youtube.com/watch?v=hOyLUlFzBtA&t=1s&ab_channel=vb_kg «Внук подполковника-танкиста Адильбекова ищет внуков маршала Якубовского и его однополчан» / «Вечерний Бишкек»] // видео «[[YouTube|YouTube»]] * [https://www.youtube.com/watch?v=6C1rKieTOfA&ab_channel=%D0%A6%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 «Неизвестный танкист-ас, казах Галий Адильбеков» / Цифровая Астана] // видео «[[YouTube|YouTube»]] * [https://www.youtube.com/watch?v=2CRut14jzSs&ab_channel=%D0%A6%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 «Офицеры-казахи Второй Мировой» / Тарихшы, профессор Қайдар Алдажұманов] // видео * [https://www.youtube.com/watch?v=PnGGeQTR98M «Информацию про этого Казаха танкиста-аса скрывали»] // видео «YouTube» * [https://www.youtube.com/watch?v=b1gxLuFIozI «Он смог вывести своих танкистов из котла, сохранив все машины осенью 1941 года» / «Наша история это Гордость»] // видео «YouTube» {{Екінші дүниежүзілік соғыстың ауыр танктері}} {{Екінші дүниежүзілік соғыстың орташа салмақты танктері}} [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан офицерлері]] [[Санат:Қазақстан капитандары]] [[Санат:Қазақстан майорлары]] [[Санат:Қазақстан подполковниктері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғысы ұрыстарында қайтыс болғандар]] [[Санат:Сталинград шайқасының қатысушылары]] 4fyk1yluaeol9mwgjmgej4ieqfzrkbc Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3606187 3605834 2026-05-18T07:00:57Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606187 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95748||76159||11007||226||3373||234||110||5800||739 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86394||80812||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||81999||77083||751||588||37||361||0||2882||44 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55535||30549||3588||368||5769||944||2238||4775||5184 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48399||39698||1757||102||628||17||9||4468||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23966||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||25903||24089||201||7||517||68||0||1358||131 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21435||20176||749||39||120||4||0||121||11 |- |15||19||{{u|Nurken}}||18831||9621||1296||39||6888||81||2||417||47 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17457||16269||353||43||181||10||0||308||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||16955||11995||218||7||132||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16069||14053||411||16||1017||73||1||539||300 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13737||12968||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11199||6772||505||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||7908||5402||967||137||627||58||23||529||190 |- |30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7873||5546||27||4||1795||195||0||158||47 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7440||5941||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7223||5120||457||126||755||0||64||92||66 |- |35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||109||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4323||3800||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4196||2906||188||63||34||25||0||595||102 |- |51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||52||{{u|Makenzis}}||3396||3339||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||73||{{u|ShadZ01}}||2921||2332||321||63||105||0||0||4||0 |- |69||68||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2710||1767||290||0||80||48||0||393||4 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||84||{{u|Rasulbek Adil}}||2267||1872||126||0||13||1||0||171||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||2003||1942||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||94||{{u|RaiymbekZh}}||1834||1547||6||0||13||0||0||72||71 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1600||1339||1||0||102||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1530||1342||0||0||7||0||0||120||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1510||1504||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0 |- |185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 75kgdz0b3nl9j6ejxmjdpc56iz1asfb Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3606264 3605921 2026-05-18T11:00:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606264 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131984||127423||617||15||62||17||10||2859||956 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113360||1||0||0||0||0||0||113359||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87437||87437||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79322||79307||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50460||50167||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26600||22826||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14497||13524||427||1||0||83||0||384||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13735||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7933||5402||967||137||627||40||23||529||190 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] thb7v594kvnntv3uequ9jyf9iqja7xl Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3605957 3605664 2026-05-17T13:07:24Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605957 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7335||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3135||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2530||42||0||55||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2262||102||13||198||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2187||98||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1287||308||1||303||80||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|1nter pares}}||530||305||0||8||358||3||0||0||4 |- |47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||501||470||3||630||4685||30||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||434||79||1||16||134||29||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|TheNomadEditor}}||404||37||0||0||1530||2||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |67||{{u|Ashina}}||380||178||3||56||22||42||31||0||21 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|TalgatSnow}}||324||142||3||103||371||67||0||15||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|ShadZ01}}||171||22||0||33||81||47||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Madi Dos}}||78||21||0||51||22||40||1||0||3 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|MuratbekErkebulan}}||73||20||0||54||75||0||11||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||36||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Жанна Ж}}||15||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |589||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |595||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |601||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |603||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |607||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |642||{{u|TrueNomadEditor}}||11||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |683||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |687||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Гулжайна Усен}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |731||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |877||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |882||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |899||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |907||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |909||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |921||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |925||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |931||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |934||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |935||{{u|Zhandos M}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |946||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |954||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |993||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |996||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1008||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1016||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1023||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1037||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1043||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1053||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1078||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1091||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1092||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1095||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1130||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1162||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1165||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1170||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1172||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1188||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1192||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1199||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1250||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1253||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1280||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1289||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1392||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1423||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1424||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1436||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1437||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1453||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1456||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1480||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1509||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1527||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1545||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1546||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1553||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1674||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1687||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1692||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1697||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||217||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] dqbi57hmwfjfyhl31ns8v2gx920qz5n Ресейдің Украинаға басып кіруі 0 678162 3605932 3552151 2026-05-17T12:09:40Z Rasulbek Adil 176232 3605932 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар|2=Ресейдің Украинаға басып кіруі жайлы}} {{see also|Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ресейдің Украинаға басып кіруі |бөлім = [[Орыс-украин соғысы]] |сурет = 2022 Russian invasion of Ukraine.svg |сурет атауы = Қазіргі уақытқа арналған соғыс картасы <div style="text-align:left; background-color:#eee; padding:8px; "> <span class="legend-color" style="background-color:#e3d975; border:2px solid #646464; color:#e3d975;">__.</span> — Украина басқаратын аумақтар{{^|3px}} <span class="legend-color" style="background-color:#ebc0b3; border:2px solid #bd0000; color:#ebc0b3;">__.</span> — 24.02.2022 дейін Ресей, ДХР және ЛХР басып алған Украина аумақтары {{^|0px}} <span class="legend-color" style="background-color:#ebc0b3; border:2px dashed #bd0000; color:#ebc0b3; ">__.</span> —24.02.2022 жылдан кейін Ресей, ДХР немесе ЛХР бақылаған Украина аумақтары {{^|2px}} <span class="legend-color" style="background-color:#add5de; border:2px dotted #bd0000; color:#add5de; position:relative; z-index: 3;">__.</span> — Украинаның қайтарып алған аумақтары{{^|0px}} <div style="margin-top: 0px; border: 2px solid #EEEEEE;position: relative; z-index: 3;"></div> <span style="color:#d40000; font-size:175%; line-height: 76%; background-color:#EBC0B3; border-bottom: 5.5px solid #EEEEEE; position: relative; z-index: 2; " >←</span> — Ресей, ДХР және ЛХР әскерлерінің алға жылжу бағыты{{^|3px}} <span style="color:#0099F7; font-size:175%; line-height: 60%; background-color:#DDD25A; position: relative; z-index: 1;" >→</span> — Украина әскерлерінің алға жылжу бағыты </div> |дата = [[24 ақпан]] [[2022 жыл]]дан бастап ({{Ұзақтығы|year=2022|month=02|day=24}}) |орын = {{Байрақ|Украина}}<br/>{{Байрақ|Ресей}} |себеп = |нәтиже = Жалғасып жатыр |өзгерістер = |қарсылас1 = '''{{Байрақ|Ресей}}''' * {{flagicon image|Flag of Donetsk People's Republic.svg|border}} [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] * {{flagicon image|Flag of the Luhansk People's Republic.svg|border}} [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]] ---- {{Collapsible list | titlestyle=background-color:transparent; text-align:left; font-weight:normal | title='''Қолдаушы''' | &nbsp;&nbsp;{{Байрақ|Беларусь}}<ref>{{Cite web|url=https://suspilne.media/289610-majze-30-vagoniv-z-boepripasami-bilorus-postacae-ozbroenna-v-rosiu-genstab/|title=Білорусь постачає озброєння в Росію — Генштаб}}</ref> }} '''Қару-жарақпен қамтамасыздандырушы:''' {{Collapsible list | titlestyle=background-color:transparent; text-align:left; font-weight:normal | title= |&nbsp;&nbsp;{{Байрақ|Иран}}<ref>{{cite news |author1=Аамер Мадхані |author2=Зік Міллер |date=21 жовтня 2022 |title=US: Iranian troops in Crimea backing Russian drone strikes |trans-title=США: іранські війська в Криму надають підтримку ударам російських безпілотників |work=[[Ассошіейтед Прес|AP News]] |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14?utm_source=homepage&utm_medium=TopNews&utm_campaign=position_05 |access-date=22 жовтня 2022 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 листопада 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, November 25 |trans-title=Оцінка російської наступальної кампанії, 25 листопада |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |access-date=26 листопада 2022 |website=[[Інститут вивчення війни]] |language=en}}</ref><ref name="advances">{{Cite web |date=12 жовтня 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, October 12 |trans-title=Оцінка російської наступальної кампанії, 12 жовт |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |access-date=26 листопада 2022 |website=Інститут вивчення війни |language=en}}</ref> |&nbsp;&nbsp;{{Байрақ|КХДР}}<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/north-korea-secretly-supplying-weapons-russia-white-house-says-rcna55245 |title=North Korea is secretly supplying weapons to Russia, White House says |author=Courtney Kube |date=2 листопада 2023 |publisher=NBC News |accessdate=19 червня 2023}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/north-korea-sold-arms-to-russias-wagner-group-says-us/a-64192881 |title=North Korea sold arms to Russia's Wagner Group, says US |date=12 грудня 2022 |publisher=Deutsche Welle |accessdate=19 червня 2023}}{{ref-en}}</ref> }} |қарсылас2 = '''{{Байрақ|Украина}}'''<br />'''Қару-жарақпен қамтамасыздандырушы:'''<br />{{flagicon image|Flag of NATO.svg|border}} [[НАТО]] ---- '''Қару-жарақпен қамтамасыздандырушы:''' {{Collapsible list | titlestyle=background-color:transparent; text-align:left; font-weight:normal | title= | {{flagicon image|Flag of NATO.svg|border}} [[НАТО]]-ға мүше елдер <small>([[Исландия]] мен [[Мажарстан]]нан басқалары)</small> | &nbsp;&nbsp;{{Байрақ|Швеция}} | &nbsp;&nbsp;{{Байрақ|Аустралия}} | &nbsp;&nbsp;{{Байрақ|Пәкістан}} | &nbsp;&nbsp;{{Байрақ|Марокко}} }} |командир1 = [[Сурет:Standard of the President of the Russian Federation.svg|20px]] '''[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' ---- [[Сурет:Standart of the Russian Minister of Defence.svg|20px]] [[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]]<br/> [[Сурет:Standart of the Russian Minister of Defence.svg|20px]] [[Сергей Күжүгетұлы Шойгу|Сергей Шойгу]] ---- [[Сурет:Flag of Russia's Chief of Staff.svg|20px]] [[Валерий Васильевич Герасимов|Валерий Герасимов]]<br/> |командир2 = [[Сурет:Flag of the President of Ukraine.svg|20px]] '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]''' ---- [[Сурет:Штандарт Міністра оборони України.svg|20px]] [[Михаил Альбертович Фёдоров|Михаил Фёдоров]]<br /> [[Сурет:Штандарт Міністра оборони України.svg|20px]] [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]]<br /> [[Сурет:Штандарт Міністра оборони України.svg|20px]] [[Рустем Энверович Умеров|Рустем Умеров]]<br /> [[Сурет:Штандарт Міністра оборони України.svg|20px]] [[Алексей Юрьевич Резников|Алексей Резников]] ---- [[Сурет:Standard of Ukrainian Chief of the General Staff rect.svg|20px]] [[Александр Станиславович Сырский|Александр Сырский]]<br/> [[Сурет:Standard of Ukrainian Chief of the General Staff rect.svg|20px]] [[Валерий Фёдорович Залужный|Валерий Залужный]] ---- [[Сурет:Standard of Ukrainian Chief of the General Staff rect.svg|20px]] [[Анатолий Владиславович Баргилевич|Анатолий Баргилевич]]<br /> [[Сурет:Standard of Ukrainian Chief of the General Staff rect.svg|20px]] [[Сергей Александрович Шаптала|Сергей Шаптала]] |күштер1 = {{plainlist| * '''{{Ту|Ресей}}''' * 900 000 қарулы күштер<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html |author-last1=Barnes |author-first1=Julian E. |author-last2=Crowley |author-first2=Michael |author-last3=Schmitt |author-first3=Eric |title=Russia Positioning Helicopters, in Possible Sign of Ukraine Plans |date=10 January 2022 |website=[[The New York Times]] |access-date=20 January 2022 |archive-date=22 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html |url-status=live |url-access=subscription |language=en}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Bengali |author-first=Shashank |date=18 February 2022 |title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine. |language=en-US |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |access-date=18 February 2022 |url-access=subscription |archive-date=18 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218063637/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |url-status=live}}</ref> * 554 000 әскерилендірілген күштер * 2 000 000 резервтік күштер * ≈ 50 000 жалдамалы қарулы күштер<ref>{{Cite web|url=https://delo.ua/politics/britanska-rozvidka-povidomila-skilki-vagnerivciv-voyuje-v-ukrayini-409846/|title=Британська розвідка повідомила, скільки "вагнерівців" воює в Україні}}</ref> * {{Ту|Донецк Халық Республикасы}} * ≈ 20 000 әскери күштер * {{Ту|Луганск Халық Республикасы}} * ≈ 14 000 әскери күштер<ref>{{cite web|title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=[[International Institute for Strategic Studies]] |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref><ref name=cnn_2022_02_25>{{cite web |last1=Dewan |first1=Angela |title=Ukraine and Russia's militaries are David and Goliath. Here's how they compare |url=https://edition.cnn.com/2022/02/25/europe/russia-ukraine-military-comparison-intl/index.html |website=CNN |date=2022-02-25 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225143030/https://edition.cnn.com/2022/02/25/europe/russia-ukraine-military-comparison-intl/index.html }}</ref> * ≈ 50 000 жалдамалы әскери күштер<ref>{{Cite web|url=https://delo.ua/politics/britanska-rozvidka-povidomila-skilki-vagnerivciv-voyuje-v-ukrayini-409846/|title=Британська розвідка повідомила, скільки "вагнерівців" воює в Україні|access-date=2024-05-22|archive-date=2023-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330075756/https://delo.ua/politics/britanska-rozvidka-povidomila-skilki-vagnerivciv-voyuje-v-ukrayini-409846/|url-status=live}}</ref> }} |күштер2 = {{plainlist| * '''{{Ту|Украина}}''' * 246 000 қарулы күштер * 102 000 әскерилендірілген күштер * 900 000 резервтік күштер<ref name="The Military Balance2021">{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=International Institute for Strategic Studies |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref> }} '''2022 жылғы шілде айындағы жағдай бойынша:''' {{plainlist| * 700 000 қарулы күштер * 300 000 әскерилендірілген күштер<ref name=ukrinform>{{cite web |url=https://www.ukrinform.ua/rubric-ato/3501062-blizko-700-tisac-ukrainskih-vijskovih-berut-ucast-u-vijni-z-rosieu.html |title=Близько 700 тисяч українських військових беруть участь у війні з росією |date=2022-07-07 |publisher=[[Укрінформ]]}}</ref> }} |шығындар1 = '''Ресей мәліметі бойынша:''' * 5937 өлтірілді<ref>{{Cite web|title=Шойгу: на войне в Украине погибло 5 937 российских военнослужащих|url=https://www.severreal.org/a/shoygu-na-voyne-v-ukraine-pogiblo-5937-rossiyskih-voennosluzhaschih/32044074.html}}</ref> * 2 азаматтық кеме бомбаланды (бортта бірнеше адам жарақат алды)<ref>{{cite news|url=https://www.ynetnews.com/article/rygayyblc |title=Russian forces closing in on Kyiv, claiming dozens of casualties |work=Ynet |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224150129/https://www.ynetnews.com/article/rygayyblc |url-status=live}}</ref> * 1 Су-25 құлатылды * 1 Ан-26 құлатылды (экипаж қаза тапты)<ref>{{cite web |author-last1=Ostroukh |author-first1=Andrey |date=24 February 2022|title=Military transport aircraft crashes in southern Russia -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/military-transport-aircraft-crashes-southern-russia-interfax-2022-02-24/ |website=Reuters.com |publisher=[[Reuters]] |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224195232/https://www.reuters.com/world/europe/military-transport-aircraft-crashes-southern-russia-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref> '''Украинаның 2023 жылғы 17 қыркүйектегі мәліметі бойынша:'''<ref>{{Cite web|title=Загальні бойові втрати противника з 24.02.2022 по 17.09.2023|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=pfbid02cKM5A2qWgG934CAoQowXhojXrppZ8Mx4qcukf5yH8tbAy1pMe8mv39s3mBa8p3ZTl&id=100069092624537|author=Генеральний штаб ЗСУ}}</ref> * 271&nbsp;790 өлтірілді<ref name=casualties>{{cite news |title=From beginning of invasion, Russian army lost 5,710 killed, wounded, including 198 tanks, 29 helicopters – General Staff |url=https://www.mil.gov.ua/news/2023/05/24/za-15-misyacziv-shirokomasshtabnoi-vijni-zagalni-vtrati-rosijskih-zagarbnikiv-stanovlyat-uzhe-ponad-204-7-tis-osib-znishheno-majzhe-3800-tankiv-voroga-%E2%80%93-genshtab-zsu/}}</ref> * шамамен 100 000 — 119 000 жарақат алды * шамамен 1000 тұтқынға түсірілді<ref name="Ukraine recent">{{cite news |title=Ukraine live updates: Fighting reaches Kyiv streets as Russia attacks |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?pinned_post_locator=urn:asset:6feb197c-9473-44eb-a42f-088d9c12d6ee |access-date=26 February 2022 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> * 4616 танк жойылды * 8824 брондалған техникалар жойылды * 315 ұшақ құлатылды * 316 тікұшақ құлатылды<ref name="AP_stand_firm">{{cite news |last1=Karmanau |first1=Yuras |last2=Isachenkov |first2=Vladimir |last3=Litvinova |first3=Dasha |last4=Heintz |first4=Jim |title=President refuses to flee, urges Ukraine to 'stand firm' |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-volodymyr-zelenskyy-boris-johnson-business-08f569df695831ee467979527ea2e241 |access-date=26 February 2022 |website=AP News|publisher=Associated Press |date=25 February 2022 }}</ref><ref>{{cite web|date=25 February 2022 |title=Ukraine says it shot down large Russian plane |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447 |access-date=25 February 2022 |website=[[BBC News]]}}</ref> * 5988 артиллериялық жүйелер жойылды * 781 дүркінді реактивті жүйелер жойылды * 521 әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдары жойылды * 4850 жедел-тактикалық деңгейдегі ұшқышсыз ұшу аппараттары жойылды * 1455 қанатты зымырандар жойылды * 20 кемелер/катерлер жойылды * 1 сүңгуір қайық жойылды * 8525 РММ бар автомобильді техникалар мен цистерналар жойылды * 891 арнайы техникалар жойылды '''Ұлыбританияның 2023 жылғы 17 қыркүйектегі мәліметі бойынша:'''<ref>{{Cite web|title=Британська розвідка: Втрати сил РФ, включно з санітарними, можуть сягти 200 тисяч осіб|url=https://www.pravda.com.ua/news/2023/02/17/7389751/|website=pravda.com.ua|accessdate=2023-02-18|language=uk}}</ref> * 175 000 — 200 000 шығын * 40 000 — 60 000 өлтірілді '''2023 жылғы 11 қыркүйектегі тәуелсіз деректер:''' * 25033+ өлтірілгендер (''тек расталған шығындар'')<ref>{{cite web |title=Потери России за 13 месяцев войны в Украине: скачок смертей заключенных |url=https://www.bbc.com/russian/features-64984414|website=bbc.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Потери России в войне с Украиной. Сводка «Медиазоны» |url=https://zona.media/casualties|website=zona.media|accessdate=2022-12-02}}</ref> * Ресей Федерациясының 14873 әскери қызметкері өлтірілді * Донецк және Луганск облыстарының 7000 жауынгерлері өлтірілді * Жеке әскери компанияларының 3150 жауынгерлері өлтірілді * 10 Иран жауынгерлері өлтірілді 12 100+ техника бірлігі: * 2253 танк жойылды * 4214 брондалған техникалар жойылды * 354 штабтық брондалған техникалар жойылды * 335 инженерлік брондалған техника жойылды * 1038 артиллериялық жүйелер жойылды * 233 әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдары жойылды * 50 радиоэлектрондық қорғаныс құралдары жойылды * 13 кемелер/катерлер жойылды * 287 ұшқышсыз ұшу аппараттары жойылды * 85 ұшақтар жойылды * 102 тікұшақтар жойылды * 2775 жүк көліктері жойылды |шығындар2 = '''Әскери күш шығындары:''' * '''Украинаның 1 желтоқсандағы мәліметі бойынша:''' * 12 500&nbsp;— 13 000<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-ahresiia-rf-vtraty-zsu/31999423.html У ході повномасштабної агресії РФ загинули майже 9 000 українських військових&nbsp;— Залужний. 22.08.2022]</ref><ref name="suspilne.media">[https://suspilne.media/329830-v-ofisi-prezidenta-nazvali-vtrati-ukrainskoi-armii/ В Офісі президента назвали втрати української армії. 02.12.2022, 01:15]</ref> * '''Ресейдің 21 қыркүйектегі мәліметі бойынша:''' * 61 207 өлтірілді, 49 368 жараланды<ref>{{Cite web|title=Шойгу: на войне в Украине погибло 5 937 российских военнослужащих|url=https://www.severreal.org/a/shoygu-na-voyne-v-ukraine-pogiblo-5937-rossiyskih-voennosluzhaschih/32044074.html}}</ref> ---- '''Әскери техника шығындары:''' * '''2023 жылғы 17 қаңтардағы тәуелсіз деректер:''' * 2 804+ техника бірлігі жойылды<ref>{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title=Attack On Europe: Documenting Equipment Losses During The 2022 Russian Invasion Of Ukraine}}</ref> 449 танк жойылды<br /> 928 брондалған техникалар жойылды<br /> 747 автомобильдер жойылды<br /> 60 арнайы техникалар жойылды<br /> 194 артиллериялық жүйелер жойылды<br /> 37 дүркінді реактивті жүйелер жойылды<br /> 92 әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдары жойылды<br /> 56 ұшақтар жойылды<br /> 29 тікұшақтар жойылды<br /> 59 ұшқышсыз ұшу аппараттары жойылды<br /> 25 кемелер/катерлер * '''2023 жылғы 11 қыркүйектегі тәуелсіз деректер:''' * 4 400+ техника бірлігі жойылды<ref>{{Cite web|url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html|title=Attack On Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During The 2022 Russian Invasion Of Ukraine|accessdate=2022-06-02|archive-date=10 травня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510152646/https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html}}</ref> '''Ресейдің 2023 жылғы 17 қаңтардағы мәліметі бойынша:'''<br />24 331 техника бірлігі жойылды<ref>{{Cite web|title=Данные о потерях противника на 17 января|url=https://glasnarod.ru/specoperaciya/za-sutki-porazheny-82-artpodrazdeleniya-na-ognevyh-poziciyah-zhivaya-sila-i-voennaya-tehnika-vsu-v-98-mi-rajonah-dannye-o-poteryah-protivnika-na-17-yanvarya/}}</ref> |жалпы шығындар = '''2023 жылғы 30 қаңтардағы мәліметтер бойынша:'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/01/ukraine-civilian-casualty-update-30-january-2023|title=Ukraine: civilian casualty update 30 January 2023}}</ref> * 7 110-нан астамы қаза тапты * 11 547-ден астамы жарақат алды '''Украина мәліметі бойынша:''' 2200-нан астам украиндық бейбіт тұрғындар қаза тапты, 1684 жараланды<ref>{{cite news |title=Russia's invasion of Ukraine kills 352 civilians, including 14 children |url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-invasion-ukraine-kills-352-civilians-including-14-children-2022-02-27/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.reuters.com/world/europe/russias-invasion-ukraine-kills-352-civilians-including-14-children-2022-02-27/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |work=Reuters |date=27 February 2022}}</ref><br /> '''БҰҰ мәліметі бойынша:''' 5996-дан астам бейбіт тұрғындар қаза тапты, 400-ден астамы жараланды<ref>{{cite news |title=UN humanitarians call on combatants to spare Ukraine civilians as aid ramps up |url=https://news.un.org/en/story/2022/03/1113002 |access-date=2 March 2022 |work=UN News |date=1 March 2022 |language=en}}</ref><br /> '''БҰҰ мәліметі бойынша:''' 677 000 босқындар және 1 000 000-ға жуық ел ішінде қоныс аударғандар<ref>{{cite news |author-last=Nebehay |author-first=Stephanie |title=Some 100,000 Ukrainians have left their homes, as several thousand flee abroad -U.N. estimates |url=https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-left-their-homes-several-thousand-flee-abroad-un-2022-02-24/ |access-date=24 February 2022 |publisher=[[Reuters]] |date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224203646/https://www.reuters.com/world/europe/some-100000-ukrainians-have-left-their-homes-several-thousand-flee-abroad-un-2022-02-24/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 677,000 Ukrainians have fled their country amid Russian invasion |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-refugees-russian-invasion/ |access-date=1 March 2022 |publisher=[[CBS]] |website=www.cbsnews.com}}</ref><ref>{{cite news |title=#BREAKING UNHCR estimates one million internally displaced people in Ukraine |url=https://twitter.com/AFP/status/1498619660509536261 |access-date=1 March 2022 |publisher=AFP via Twitter |date=1 March 2022}}</ref><br /> 20 шетелдік азаматтар қаза тапты (12 Грекия,<ref>{{cite news|url=https://en.protothema.gr/breaking-two-more-greek-expats-killed-in-strikes-in-ukraine/ |title=Two more Greek expats killed in strikes in Ukraine |newspaper=[[Proto Thema]] |date=28 February 2022 }}</ref> 4 Әзірбайжан,<ref>{{cite news|url=https://www.azernews.az/nation/189899.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.azernews.az/nation/189899.html |archive-date=27 February 2022 |title=Several Azerbaijani people killed in Ukraine |access-date=27 February 2022 |date=27 February 2022}}</ref> 1 Ирак,<ref>{{cite news |last1=Shakir |first1=Layal |url=https://www.rudaw.net/english/world/25022022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.rudaw.net/english/world/25022022-amp |archive-date=27 February 2022 |title=Kurdish student reportedly killed in Ukraine-Russia conflict |newspaper=[[Rudaw]] |date=25 February 2022 }}</ref> 1 Алжир,<ref>{{cite news|url=https://news-tunisia.tunisienumerique.com/ukraine-death-of-an-algerian-student-by-a-missile-attack/amp |url-status= |title=Ukraine: Death of an Algerian student by a missile attack |access-date=27 February 2022 |date=27 February 2022}}</ref> 1 Израиль,<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/28/russia-ukraine-latest-news-war-putin-zelensky-weapons-updates/|url-status=live |title=Russia-Ukraine latest news: Russia 'used vacuum bomb', Ukraine ambassador claims |access-date=28 February 2022 |date=28 February 2022 |first1=Sam |last1=Hall |first2=Marcus |last2=Parekh |first3=Maighna |last3=Nanu |first4=Grace |last4=Millimaci |first5=Julie |last5=Hosking |first6=Genevieve |last6=Holl-Allen |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301000001/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/28/russia-ukraine-latest-news-war-putin-zelensky-weapons-updates/ |archive-date=1 March 2022}}</ref> 1 Үндістан азаматтары<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ukraine-crisis-indian-student-killed-during-shelling-in-kharkiv-naveen-shekharappa-g/articleshow/89921638.cms|title=Ukraine crisis: Indian student killed during shelling in Kharkiv|first=Sruthy|last=Susan Ullas|date=1 March 2022|access-date=1 March 2022|newspaper=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301103140/https://timesofindia.indiatimes.com/india/ukraine-crisis-indian-student-killed-during-shelling-in-kharkiv/articleshow/89921638.cms|archive-date=1 March 2022|url-status=live}}</ref>) |ескерту = }} '''Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{lang-uk|Російське вторгнення в Україну}}; Ресей үгіт-насихатында қолданылатын атауы — '''«Арнайы әскери операция»'''<ref name="автоссылка1" />) — [[Ресей қарулы күштері]]нің [[Украина]] аумағына басып кіруі. [[Ресей]] Украинаға қарсы өз әскери қимылдарын 2022 жылы 23 ақпаннан 24 ақпанға қараған түні бастады, елдер арасындағы соғыс қазірдің өзінде де жалғасуда. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]], ''Amnesty International'' және [[Human Rights Watch]] халықаралық гуманитарлық ұйымдарының хабарлауынша, Ресей әскерлері Украинаның тұрғын аудандарына, ауруханаларына және басқа да әлеуметтік инфрақұрылым нысандарына зымырандық соққылар жасады. Шапқыншылық ірі көші-қон дағдарысын тудырды: БҰҰ мәліметтері бойынша, Украинадан 7,86 миллион босқын кетті (2022 жылғы 20 желтоқсандағы жағдай бойынша), ал тағы 8 миллионға жуық адам ішкі қоныс аударды (3 мамырдағы жағдай бойынша). Бірқатар журналистер шапқыншылықты [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан бері [[Еуропа]]дағы ең үлкен әскери қақтығыс деп атады.<ref>{{Cite web|url= https://www.cnbctv18.com/world/russiaukraine-warcrisisconflictrussia-invades-ukraine-here-are-5-major-conflicts-outside-europe-since-world-war-2-12635192.htm|title=Russia invades Ukraine: Here are 5 major conflicts outside Europe since World War II|lang=en|publisher=CNBC TV|date=2022-02-26|accessdate=2023-06-24}}</ref> Ресейдің әрекеттері әлемнің көптеген мемлекеттері мен ықпалды халықаралық ұйымдарды қатты айыптады. [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясы]]ның es-11/1 қарары Ресейдің әрекеттерін айыптап, оны агрессор мемлекет деп таныды және өз әскерлерін Украина аумағынан шығаруға шақырды. Қарарға 141 мемлекет дауыс берді, 5 Мемлекет қарсы дауыс берді, 35 мемлекет қалыс қалды және 12 мемлекет дауыс бермеді. Бірқатар мемлекеттер Украинаға әскери көмек көрсете бастады. [[Гаага]]дағы Халықаралық қылмыстық сот Украина аумағында Ресейдің әскери қылмыстарын тергеуді бастады. Нәтижесінде 2023 жылғы 18 наурызда Путинге тұтқындауға ордер берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html|title=Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді?|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-03-18|accessdate=2023-06-24}}</ref> Ресей Қарулы Күштерінің мүшелері айыпталған [[Буча қырғыны|Бучадағы қырғын]]дардың дәлелдерін тапқаннан кейін, [[Украина президенті]] [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]] Ресейді украиндардың [[геноцид]]іне айыптады.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-61100748|title="Это не война, это геноцид". Полный текст интервью Владимира Зеленского Би-би-си|lang=ru|publisher=[[BBC]]|date=2022-04-14|accessdate=2023-06-24}}</ref> Шапқыншылық Ресейде және әлемде соғысқа қарсы наразылықтарға, ресейлік БАҚ-та [[цензура]]ға, АҚШ, Еуропалық Одақ және басқа елдердің Ресейге қарсы жаңа [[санкция]]ларына, соның ішінде елді әлемдік экономикадан ішінара оқшаулауға, Ресейдің бірқатар спорттық және басқа да халықаралық іс-шараларға қатысуын шектеуге әкелді, сондай-ақ Ресей үшін ауыр экономикалық салдары болды. Украинада соғыс экономиканың құлдырауына, әуе және теңіз көлігінің жұмысын тоқтатуға және басқа да бірқатар жағымсыз салдарға әкелді. Украинаның қоршаған ортасына және Украинаның мәдени мұрасына үлкен зиян келтірілді. Әлемдік ауқымда шапқыншылық және онымен байланысты Санкциялар халықаралық сауданың төмендеуіне және азық-түлік пен энергия бағасының күрт өсуіне әкелді.<ref>[https://qamshy.kz/kz/article/68707-&#x20;resey-ukraina-soghysy-sonhghy-&#x20;dganhalyqtar-turaly-qysqasha-malimet Ресей-Украина соғысы:соңғы жаңалықтар туралы қысқаша мәлімет]</ref> == Терминология == Ресей билігі өздерінің шапқыншылығын "арнайы әскери операция" деп анықтайды және бұл терминді қолдануды талап етеді. Ресей билігі мен мемлекеттік БАҚ "соғыс" және "шапқыншылық" сөздерін қолданудан мұқият аулақ болады (материалдарда кейде тырнақшаларда айтылуы мүмкін) және оның орнына оқиғалар туралы негізінен "арнайы әскери операция"деп Айтады. Роскомнадзордың бірқатар ресейлік және шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарын бұғаттауының негіздерінің бірі олардың Ресейдің әрекеттерін "шабуыл", "басып кіру" немесе "соғыс жариялау"деп жіктеуі болды. Қытайдың мемлекеттік БАҚ "арнайы әскери операция" және "украин дағдарысы"терминдерін қолданады. Кейбір авторлар шапқыншылық туралы "Ресейдің Украинаға қарсы соғысы" деп айтады, ал басқалары 2014 жылдан бастап елдер арасындағы барлық қақтығыстарға сілтеме жасау үшін "орыс — украин соғысы" терминін қолданады. "Ресейдің Украинаға қарсы агрессиясы" термині де қолданылады (атап айтқанда БҰҰ қарарларында). Жоғарғы Раданың ресми құжаттарында "Ресей Федерациясының Украинаның мемлекеттік егемендігіне қарсы қарулы агрессиясы" (укр. Zbroyna agresiya rosiysko Фед Федерациї қарсы державалық егемендік Укранини). Украинада кейбір БАҚ "Ұлы Отан соғысы" терминін қолданады, ал мұндай әңгіме олардың бастамасы болып табылады және ол ресми мәлімдемелерде қолданылмаған. == Алғышарттар == [[Сурет:Map of Ukraine with Cities.png|солға|нобай|250x250 нүкте|Украина оңтүстігінде аннексияланған [[Қырым аннексиясы|Қырыммен]] және шығысында [[Донбастағы соғыс|Донбасста]] Ресей қолдайтын екі сепаратистік республикамен]] [[Сурет:Euromaidan Night of 11 December 18.jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|[[Киев]]тегі [[Еуромайдан]], 2013 жылғы 11 желтоқсан]] 21 ақпан 2022 жылы [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] және [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]] басшылары [[Денис Владимирович Пушилин|Денис Пушилин]] мен [[Леонид Иванович Пасечник|Леонид Пасечник]] [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинге]] республикалардың тәуелсіздігін мойындау туралы өтінішпен жүгінді.<ref name="автоссылка2">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-60465863|title=Лидеры ДНР и ЛНР попросили Путина признать их государствами|publisher=[[Би-би-си]]|date=2022-02-21|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222064956/https://www.bbc.com/russian/news-60465863|deadlink=no}}</ref> Сол күні кешке Владимир Путин ДХР мен ЛХР тәуелсіздігін мойындау туралы жарлықтарға, сондай-ақ республикалармен оларды қорғау және олардың аумағында ресейлік әскери базаларды орналастыру мүмкіндігін қарастыратын келісімдерге қол қойды. Жарлыққа қол қою Владимир Путиннің Украина тарихы туралы жалған мәлімдемелерден тұратын үндеуімен қатар жүрді.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.vox.com/2022/2/23/22948534/russia-ukraine-war-putin-explosions-invasion-explained |title=Russia’s war in Ukraine, explained |website=Vox |date=2022-02-23 |access-date=2022-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://provereno.media/2022/02/25/pravda-li-chto-ukrainskuju-gosudarstvennost-sozdal-vladimir-lenin/|title=Правда ли, что украинскую государственность создал Владимир Ленин?|author=Даниил Федкевич, Илья Бер|website=[[Проверено.Медиа]]|date=2022-02-25}}</ref> Ресей Федерациясының Украинаға басып кіруі, [[CNN]] мәліметтері бойынша, ұзаққа созылған Ресей-Украина гибридті соғысымен байланысты. 2013 жылғы күзде Николай Азаров бастаған Украина Үкіметі Ресей Федерациясының қысымына сілтеме жасай отырып, Еуропалық Одақпен қауымдастық туралы келісімге қол қоюды тоқтата тұру туралы мәлімдеді. Бұл Украинада наразылық туғызды, нәтижесінде Украина президенті Виктор Янукович 2014 жылғы ақпанда Ресейге қашып кетті. Ресей Украинадағы саяси тұрақсыздықты пайдаланып, 2014 жылғы наурызда Украинаның бір бөлігін — Қырым түбегін басып алып, өзіне қосты. Қырымның қосылуы Ресей-Украина қатынастары тарихындағы бетбұрыс болды және іс жүзінде Ресейдің Украинаға қарсы жарияланбаған соғысының басталуы болды. Украинаның шығысындағы жергілікті әскери құрылымдар Ресейдің әскери және ұйымдастырушылық қолдауымен Донбасста сепаратистік процестерді бастады және мамыр айының ортасына қарай Донецк (ДХР) мен Луганск (ЛХР) қалаларында «Халық республикаларын» жариялады. Украинаның саяси билігінің ауысуы жағдайында Киевтің реакциясы шектеулі болды және бүкіл Украинада тұтастық пен конституциялық тәртіпті қалпына келтіру үшін ауқымды күш қолдану елде 2014 жылғы мамырдың соңында өткен президенттік сайлаудан кейін ғана басталды. Жазда Украина армиясы ДХР мен ЛХР күштеріне қарсы белсенді шабуыл бастады, бірақ тамыз айының соңында Ресей, Украина тарапының және «Bellingcat» тергеушілерінің мәліметтері бойынша, Донбасста өз әскерін «Халық республикалары» жағында кеңінен қолданды; Ресей Украина аумағында өз әскерінің болуын жоққа шығарды. Шайқас кезінде украин күштері Иловайс маңында жеңіліске ұшырады, содан кейін бірінші Минск келісімдеріне қол қойылды, ал 2015 жылы Дебальцев ауданындағы шайқастардан кейін екінші Минск келісімдері жасалды. Минск-2 қорытындысынан кейін қақтығыс тараптары префронт жолдарындағы атысты бақылауды жақсартуға тырысып, «сұр аймақ» деп аталатын жерде жергілікті позициялық шайқастарды бастады. Өзара оқ ату жалғасты, бірақ тиімділігі айтарлықтай төмен және кіші калибрлі артиллерия қолданылды. 2014 жылғы оқиғалардан кейін Украинаның сыртқы саясатының негізгі векторларының бірі мемлекеттің [[Еуропа одағы]] мен НАТО-ға жедел кіруі болды; тиісті ережелер 2019 жылы Украина Конституциясына енгізілді. Ресей Украинаның НАТО-ға кіруіне үзілді-кесілді қарсы болып, бұл Ресейге қауіп төндіреді деп мәлімдеді. Осы айыптауларға жауап ретінде НАТО қарсылық білдіріп, Ресейге қауіп ретінде оның кеңеюі туралы мифті атады. Сонымен қатар, кез-келген жағдайда, НАТО Украинаның НАТО-ға мүше елдерге қойылатын бірқатар талаптарға сәйкес келмеуіне, елдегі сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейіне, Батыс елдерінің Ресеймен тікелей қақтығысты болдырмауға деген ұмтылысына және басқа себептерге байланысты жақын арада Украинаны өз құрамына қосуы екіталай еді. Ұлыбританияның бұрынғы [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министрі]] [[Борис Джонсон]] Владимир Путин Украинаның жақын арада НАТО-ға кіруі екіталай екенін жақсы түсінді деп санайды. == Ресей президентінің үндеуі == [[File:Обращение Президента Российской Федерации 2022-02-24.webm|thumb|left|280px|Владимир Путиннің «Арнайы әскери операция жүргізу туралы» үндеуі, 24 ақпан 2022 жыл<br><small>(Ағылшын және орыс субтитрлері бар)</small>]] 24 ақпан 2022 жылы Мәскеу уақытымен 05:30-да Ресейлік мемлекеттік телеарналары [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] үндеуін трансляциялай бастады.<ref name="автоссылка1">[http://kremlin.ru/events/president/news/67843 Обращение Президента Российской Федерации. 24 февраля 2022 года]</ref> Өз үндеуінде [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның 51-жарғысына сәйкес Украина аумағында «арнайы әскери операцияның» басталғанын жариялады.<ref name="РБК2402">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/62074b119a7947b0e49b36f7|title=Военная операция на Украине. Главное|work=[[РБК]]|date=24.02.2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224044552/https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/62074b119a7947b0e49b36f7|archive-date=2022-02-24|access-date=2022-02-24|deadlink=no}}</ref> Оның мәлімдеуінше, операцияның мақсаты «киевтік режим тарапынан қорқытуға, геноцидке ұшыраған» адамдарды қорғау, ал Ресей «Украинаны [[демилитаризация]]лауға және денацификациялауға» ұмтылады.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-60503311|title=Россия начала "военную операцию" на Украине|publisher=[[BBC]]|access-date=2022-02-25|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225003954/https://www.bbc.com/russian/news-60503311|deadlink=no}}</ref> Путин сондай-ақ өзге елдерге қақтығысқа араласпауын ескертіп, «Ресейдің жауабы дереу болады және сізді өз тарихыңызда ешқашан көрмеген зардаптарға әкеледі» деді.<ref>http://kremlin.ru/events/president/news/67843</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/5230363 |title=Наступление и наказание – Газета Коммерсантъ № 33 (7234) от 25.02.2022 |access-date=2022-02-25 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224232545/https://www.kommersant.ru/amp/5230363 |deadlink=no }}</ref> Көптеген батыстық БАҚ пен сарапшылар бұл сөздерді [[ядролық қару|ядролық қаруды]] қолдану қаупі деп бағалады.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.cbc.ca/news/world/putin-ukraine-nato-nuclear-weapons-1.6362890|title= Mark Gollom. Putin implies nuclear attack if West interferes in Ukraine. Why it’s not just an empty threat|website=[[CBC News]]|access-date=2022-02-25}}</ref><ref>John Daniszewski. [https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-europe-poland-nuclear-weapons-2503c0d7696a57db4f437c90d3894b18 Putin waves nuclear sword in confrontation with the West] // ''[[Associated Press]]'', 26.02.2022.</ref> == Дайындық == [[Сурет:Russian forces near Ukraine, 2021-12-03.jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|2021 жылғы 3 желтоқсандағы жағдай бойынша Украинаның айналасында Ресейдің әскери күшін арттыру]] [[Сурет:Possible routes of alleged Russian invasion of Ukraine (January 2022).png|нобай|250x250 нүкте|Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы бөлек шығарған екі ресейлік жоспарды көрсететін карта]] Украина шекарасында ресейлік әскерлер тобын құрудың алғашқы белгілерін АҚШ пен Ұлыбританияның барлау қызметтері 2021 жылғы көктемде анықтады. 2021 жылғы жаздан бастап барлау агенттіктері Ресейдің жоғары лауазымды тұлғаларының шектеулі бөлігі бүкіл Украинада толық ауқымды әскери шапқыншылықты жоспарлап отырғанына сенімді болды. 2021 жылғы 2 қарашада ЦРУ директоры Уильям Бернс Ресейдің шапқыншылыққа дайындығы құпия емес екенін ескерту үшін Мәскеуге барды. Нәтижесінде алынған барлау мәліметтерін жариялау туралы шешім қабылданды. 2021 жылғы қарашаның басынан бастап АҚШ пен НАТО өкілдері Ресей әскерлерінің Украина шекарасына жақын жерде ерекше қоныс аударғанын, содан кейін Ресейдің осы аудандарда ереуіл топтарын құрғанын және Ресейдің Украинаға шабуыл жоспарларының бар екенін мәлімдей бастады, олардың болуын Ресей шенеуніктері бірнеше рет жоққа шығарды. Сондай ақ Ұлыбритания СІМ Ресейдің Украинадағы Ресейге адал Үкіметтің құрамына нақты адамдарды қосу және шабуыл жасау үшін сылтау айту жоспарларын жариялады. Желтоқсан айының ортасында аймақтағы шиеленіс жағдайында Ресей АҚШ пен НАТО-ның басқа мемлекеттеріне бірқатар қауіпсіздік талаптарын қойды. Ресейдің үш негізгі талабы НАТО-ның одан әрі шығысқа қарай кеңеюінен бас тартуын, американдық күштер мен қару-жарақтарды Шығыс Еуропадан алыстатуды және Ресейге қауіп төндіретін соққы құралдарын Еуропаға орналастырудан бас тартуды көздеді. АҚШ пен НАТО-ның бұл соңғы талаптары мүмкін емес деп саналды. НАТО альянс Ашық есік саясатынан бас тартқысы келмейтінін мәлімдеді, өйткені ол елдер альянстар мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолдарын өз бетінше таңдауға құқылы деп санайды, ал АҚШ Ресеймен қару-жарақты бақылау және әскери оқиғаларды болдырмау үшін диалогқа түсуге келісті. Ресейдің Украинамен шекарада әскери күштерін құруы аясында НАТО-ның бірқатар мемлекеттері өздерінің қарулы күштерін жауынгерлік дайындық жағдайына келтіру туралы жариялады және шығыс Еуропаға, АҚШ-қа және басқа да бірқатар елдерге қосымша күш жіберді, Украинаға әскери-техникалық көмекті күшейтті. 2021 жылғы 27 желтоқсанда ЛДПР партиясының жетекшісі Владимир Жириновский Мемлекеттік Думада сөйлеген сөзінде Егер Украина жақын арада Минск келісімдерін орындай алмаса, онда Ресей 22 ақпанда "басқа бағдарламаны қабылдайды" және жыл "бейбіт емес" болады деп мәлімдеді. [[Сурет:World map showing CSTO and NATO member states with disputed regions as of 2022.svg|нобай|400x400 нүкте|2022 жылғы шілдедегі жағдай бойынша даулы өңірлері бар [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] мен [[НАТО-ға мүше мемлекеттердің тізімі|НАТО]]-ға мүше мемлекеттер көрсетілген әлем картасы {{Legend|#d40000|[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]]-ға мүше мемлекеттер}} {{Legend|#000080|[[НАТО]]-ға мүше мемлекеттер}} {{Legend|#ffd900|Ресейдің қатысуымен болған аумақтық қақтығыстардан зардап шеккен мемлекеттер [[Грузия]], [[Жапония]], [[Молдова]], [[Украина]])}} {{Legend|#008000|[[Ресей]] не оның аумағының бөлігі ([[Қырым]]) немесе егемен мемлекеттер ([[Абхазия]], [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]], [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]] және [[Оңтүстік Осетия]]] деп танылған даулы аймақтар немесе сепаратистік Ресей қолдайтын аймақтар ([[Транснистрия]])}}]] 2022 жылғы 18 қаңтарда әскери атташелерге арналған брифингте "Одақтық шешім-2022" бірлескен Ресей-Беларусь жаттығуларын өткізу жарияланды. Бұл жаттығулар 10–20 ақпан аралығында Беларуссияда өтті. НАТО Бас хатшысы Йенс Столтенберг Беларуссиядағы ресейлік топты 30 мың әскери қызметшіге бағалады. Оларды өткізу аймағында әскерлер, артиллерия, авиация және Әуе қорғанысы кешендері шоғырланды. АҚШ пен оның одақтастары бұл ілімдерді Ресейдің агрессивті ниеттерінің көрінісі және солтүстіктен Украинаға басып кіру қаупі ретінде қарастырды 2022 жылғы ақпанда Ресей Украина шекарасына жақын жерде әскер жинауды жалғастыруда. 7 және 15 ақпанда Мәскеуде Владимир Путиннің сәйкесінше Эммануэль Макрон және Олаф Шольцпен келіссөздері өтті. Барлық үш саясаткер кездесулердің мақсаты Еуропадағы өсіп келе жатқан әскери шиеленісті жою екенін айтты. 2022 жылғы 16 ақпаннан бастап Донбасстағы байланыс желісіндегі жағдай күртостығып кетті - Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) бір тәулікте атысты тоқтату режимін бұзудың 591 жағдайын тіркеді. 2021 жылғы қыркүйекте өткен "Батыс-2021" бірлескен Ресей-Беларусь жаттығулары АҚШ Ресей соғыс қимылдарын бастау және басып кіруді заңдастыру үшін сылтау жасау үшін "біреудің туының астында" сахналанған шабуылдарды қолдануы мүмкін деп ескертті. Ақпан айының екінші жартысында ресейлік БАҚ Украинаның ДХР мен ЛХР-ге қарсы "шабуылдарын" белсенді түрде жариялады. Роликтердің бірі шабуылды 18 ақпанда көрсетті, бірақ метадеректерде құрылған күні 8 ақпан болды, ал бейнедегі дыбыс ішінара 2010 жылғы Youtube бейнесінен көшірілді. 18 ақпанда Луганск және Донецк халық республикаларының басшылығы Украинаны өз аумағында "терең серпіліс" дайындады деп айыптап, халықты Ресейге шұғыл эвакуациялаудың басталғанын жариялады. Донецк пен Луганск басшыларының 18 ақпанда шығарылған эвакуация туралы "шұғыл" өтініштері 16 ақпанда алынып тасталды. ДХР билігі Украинаны Донецкте ДХР халық милициясының басшысы Денис Синенковқа тиесілі көлікті жарып жіберді деп айыптады. Алайда, жарылған көліктің фотосуретінде Синенковтың жаңа машинасынан нөмір белгісі өзгертілген ескі үлгідегі УАЗ пайда болды. 19 ақпаннан бастап Ресей билігі Украинадан Ресей аумағына снарядтардың құлауы туралы, содан кейін украин тарапы жоққа шығарған барлау және диверсиялық топтармен шайқастар туралы хабарлай бастады. Ресей билігінің осындай бірқатар хабарламаларын Bellingcat тергеу тобы сенімсіз деп тапты. 19 Ақпанда Украина президенті Владимир Зеленский Мюнхен конференциясында Будапешт меморандумында қарастырылған пакеттік келісімдерді қайта қараймын деп қорқытты, оған сәйкес Киев қол қойған мемлекеттердің (Ресей, АҚШ және Ұлыбритания) қауіпсіздік кепілдігі туралы уәдесі үшін ядролық қарудан бас тартты. Зеленскийдің сөздерін Владимир Путин мен Ресейдің Қорғаныс министрі Сергей Шойгу Украинаның ядролық қару алуға ниетті екендігі және Ресейге қауіп төндіретіні туралы сылтау ретінде қолданған. Украиналық шенеуніктер өз елінің ядролық қару жасауға ниеті жоқ екенін айтты. Сарапшылар сонымен қатар Украинада ядролық қару жасауға ресурстар жетіспейтінін атап өтті. Қажетті шикізат өндірісін сақтау және нақты технологияларды құпия түрде дамыту өте қиын. 21 ақпанда ДХР және ЛХР басшылары Денис Пушилин мен Леонид онаурызшы Ресей президенті Владимир Путинге республикалардың тәуелсіздігін мойындау туралы өтінішпен жүгінді, сол күні кешке Владимир Путин ДХР мен ЛХР тәуелсіздігін тану туралы Жарлықтарға, сондай-ақ оларды қорғау және олардың аумағында Ресей әскери базаларын орналастыру мүмкіндігін көздейтін республикалармен жасалған шарттарға қол қойды. Жарлыққа қол қою Владимир Путиннің Украина тарихы туралы жалған мәлімдемелері бар сөзімен бірге жүрді. Сарапшылардың пайымдауынша, Ресей Донбасста сепаратистік қозғалыс құрды және қазір ДХР мен ЛХР-ді шапқыншылықтың негізі ретінде тануды қолданады. 22 ақпанда Владимир Путин Донбасс қақтығысына байланысты Ресей әскерлерін шетелде пайдалануға келісім алу үшін Федерация кеңесіне жүгінді және оны алды. Сол күні Ресей әскерлерінің ДХР мен ЛХР аумағына кіруін растайтын бейнежазбалар пайда болды. 23 ақпанда Украина төтенше жағдай енгізілгенін жариялады, ал ДХР мен ЛХР басшылары Ресейге "украин режимінің әскери агрессиясын тойтаруға көмек көрсету" туралы өтініш білдірді. == Басқыншылықтың мақсаттары == [[Сурет:NATO 32 members.png|солға|нобай|250x250 нүкте|[[Еуропа]]: [[НАТО-ға мүше мемлекеттердің тізімі|НАТО-ға мүше елдер]] (көк), НАТО-ға ұмтылатын елдер (күлгін), мүшелікті жеделдетіп алатын елдер (көгілдір) және [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]]-ға мүше елдер (қызыл)]] [[Сурет:Battle of Kyiv (2022).svg|нобай|250x250 нүкте|2022 жылғы 2 сәуірде Киевтің айналасындағы әскери бақылау]] Зерттеушілер Ресейдің соғыстағы мақсаттарын қисынсыз нео-империализм деп бағалайды. Путиннің Украинаға қарсы соғыстағы мақсаты-кең аумақты жаулап алу және басып алу және Ресейдің империя ретіндегі даңқын қалпына келтіру. Канадалық тарихшы Дэвид Марплестің айтуынша, басып кірудің ауқымдылығы, Бучадағы, Мариупольдегі және басқа қалалардағы атыстар Ресейдің Украинаны және оның халқын аумақты басып алу арқылы да, адам өлтіру және депортациялау арқылы да жою үшін аяусыз науқан жүргізіп жатқанын көрсетеді. Ресей Федерациясының қысқа мерзімді мақсаттары соғыс кезінде Украинаның тәуелсіздігін жоюдан бастап сепаратистік ДХР мен ЛХР-ді қолдауға, соның ішінде Донецк пен Луганск облыстарының барлық аумақтарын басып алуға дейін өзгерді. Шапқыншылық кезінде жарияланған мақсаттардың өзгеруі Ресей Федерациясының басшылығы өзінің шынайы ниеттерін жасырады деп болжайды. ==== Саяси мақсаттар ==== Шапқыншылық басталғанға дейін және одан кейін Ресей басшылығы көптеген түрлі саяси мақсаттарды — тұманды және тіпті бір-біріне қайшы келетіндерді айтты. Шапқыншылықтың алғашқы мақсаты - "демилитаризация және деназификация", "Донбасс халқын қорғау"мақсатынан айтарлықтай ерекшеленеді. "Украина басшылығын жауапкершілікке тарту" - үшінші айтылған саяси мақсат. "АҚШ пен НАТО ықпалының әлсіреуі", "Приднестровье дәлізінің" кесілуі және т.б. туралы айтылды. Путиннің көзқарасы-Ресейдің жеңісі және оның жаһандық күш рөлін алуы, алайда Путин шабуылдың мақсаттары мен оларға жету жолдарын әдейі анық емес тұжырымдайды. Уақыт өте келе ашық ақпарат көздерінде Донецк облысын бүкіл науқанның басты мақсаты ретінде басып алу жиілеп кетті ==== Бастапқы мақсаттар ==== [[Сурет:Volodymyr Zelenskyi and Jens Stoltenberg.jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|Украина президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]] және НАТО Бас хатшысы [[Йенс Столтенберг]]. Брюссель, 16 желтоқсан, 2021 жыл]] Ресей Федерациясының шабуылының бастапқы стратегиялық мақсаты ретінде зерттеушілер Киевті басып алу, Украина Қарулы Күштерін жеңу және Киевте Ресей Федерациясына Достық режим орнату деп атайды. Саясаттанушы Иоаннис Котулас бастапқы стратегиялық мақсат ретінде Украинаның бүкіл аумағын ревизионистік аннексиялауды және Ресей, Беларусь және Украинаның үштік федералды одағын жариялауды көрсетеді. Ресей Федерациясының әскерлері Киевке Солтүстік пен солтүстік-шығыстан тез және күшті соққылармен кіріп, Донбасс пен Қырымның оңтүстігінде терең серпілістер жасауға тырысып, тез және жойқын соққы стратегиясын қолдануға тырысты. Шапқыншылықтың бастапқы стратегиялық мақсатына қол жеткізілген жоқ. Батыс барлаушыларының пікірінше, Ресейдің бастапқы жоспары Зеленский үкіметін құлату және ауыстыру мақсатында бірнеше бағыттан толық ауқымды шабуыл болды. Жоғары басшылық украиндықтардың Мәскеу әрекеттеріне адалдығына сенді. ==== Басталғаннан кейін басып кіру мақсаттары туралы мәлімдемелер ==== Ресей шенеуніктері жариялаған соғыс мақсаттары уақыт өте келе майдандағы жағдайдың өзгеруіне байланысты өзгерді. Шапқыншылық басталғаннан кейін екі аптадан кейін ресми мәлімдемелерде "демилитаризация" және "деназификация" туралы ескертулер сирек қолданыла бастады. Шапқыншылықтың мақсаты Ресей Федерациясын Батыс елдері мен Украина құрған әскери қауіптен қорғау, Донбасстағы соғысты аяқтау және ДХР мен ЛХР халқын қорғау деп жарияланды. 25 наурызда Ресей Тарапы Ресей әскерлерінің басты мақсаты Донбасс аумағына толық бақылау орнату деп мәлімдеді. 22 сәуірде Ресейдің оңтүстік-шығыстағы ауқымды шабуылы туралы ақпарат пайда болғаннан кейін, Орталық әскери округ әскерлері қолбасшысының орынбасары Рустам Миннекаев "арнайы операцияның екінші кезеңінің" мақсаты Қырымға құрлық дәлізін және "Приднестровьеге тағы бір шығуды" қамтамасыз ету үшін "Донбасс пен оңтүстік Украинаға толық бақылау орнату" деп мәлімдеді. орыс тілді халықты қудалау фактілері атап өтілді". [[Сурет:Putin - DNR, LNR (2022-02-21) 02.jpg|нобай|250x250 нүкте|Владимир Путин 2022 жылғы 21 ақпанда ДХР мен ЛХР мойындау туралы жарлықтарға және достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарттарға қол қойды]] ==== Шапқыншылықтың екінші кезеңінің мақсаттары ==== Украина армиясын тез жеңіп, Киевті алу мүмкін болмағандықтан, Ресей әскерлері қала құрылысында ауыр шайқастарға түсіп, жабдықтауда қиындықтарға тап болды. Украина үкіметін құлатудың басты мақсатына жете алмай, шығындардың артуы мен қарсылықтың күшеюіне ұшыраған Киев қоршауы Ресей Федерациясы үшін стратегиялық маңызын жоғалтты. Нәтижесінде сәуір айының басында Ресей Донбассты толық бақылауға алуға назар аудара отырып, Киев, Чернигов және Сумы облыстарынан әскерлерді алып кетті. Осылайша, шапқыншылықтың екінші кезеңі басқа стратегиямен басталды: тез және жойқын жеңісті есептеу соғыстың сарқылуына ауыстырылды, оның міндеті — жаудың ресурстарын азайту, экономика мен армияны әлсірету. Бұл кезеңнің таза әскери мақсаттары онша өршіл емес. 2022 жылғы 23–27 қыркүйекте Украинаның Донецк, Луганск, Херсон, Запорожье облыстарының Ресей әскерлері басып алған аумақтарында оларды қосу мақсатында әлемдік қауымдастық мойындамаған жалған референдумдар асығыс өткізілді. Осыдан кейін 2022 жылғы 30 қыркүйек пен 5 қазан аралығында Ресей бұл аумақтарды аннексиялау туралы жариялады. 2022 жылғы 12 қазанда БҰҰ Бас Ассамблеясы "Ресей Федерациясының референдум деп аталатын заңсыз ұйымын" айыптап, Украинаның аумақтық тұтастығын қолдайтын қарар қабылдады. == Соғыс барысы == {{Негізгі мақала|Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)}} [[Сурет:50 днів активного спротиву окупанту 02.jpg|нобай|Ан-225 "Мрия" ұшағы, бұрын-соңды жасалған ең үлкен ұшақ, Антонов әуежайы шайқасы кезінде жойылды.]] === 24 ақпан === [[Сурет:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (6).jpg|thumb|left|Киевтің Голосиевский ауданына зымырандық соққының салдары]] 24 ақпан 2022 жылы, Украина уақыты бойынша 05:00-те (UTC+2) (Мәскеу уақыты бойынша 06:00-да, UTC+3) сәл бұрын Путин Украинаның шығысында әскери операция бастау туралы шешім қабылдағанын хабарлады.<ref>{{Cite web|title=Putin announces formal start of Russia’s invasion in eastern Ukraine|url=https://meduza.io/en/news/2022/02/24/putin-announces-start-of-military-operation-in-eastern-ukraine|website=Meduza|accessdate=2022-02-24|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|website=MSN|accessdate=2022-02-24|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ukraine conflict: Russian forces invade after Putin TV declaration|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037|work=BBC News|date=2022-02-24|accessdate=2022-02-24|language=en-GB}}</ref> Соғыс жарияланғаннан кейін бірнеше минуттан кейін [[Киев]]те, [[Харьков]]те, [[Одесса]]да және [[Донбасс]]та жарылыстар орын алды.<ref>{{Cite web|title=Blasts rock Ukraine as Putin declares war|url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/|website=POLITICO|date=2022-02-24|accessdate=2022-02-24|language=en-US}}</ref> Ресей Киевтегі, Харьковтегі және Днепрдегі аэродромдарға, әскери штабтар мен әскери қоймаларға [[Снаряд-ұшақ|қанатты]] және [[Баллистикалық ракета|баллистикалық]] зымырандарды ұшырды.<ref name=":0">{{Cite web|title=Геращенко заявив про ракетні удари по військових складах і аеродромах у кількох містах України|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-udary-rakety-gerashchenko/31719715.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2022-02-24|language=uk}}</ref> 06:30-дан (UTC+2) кейін орыс әскерлері Харьков қаласының маңында құрлықпен басып кірді. Сағат 07:40-та [[Би-би-си|ВВС]] басқа дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Ресей әскерлерінің Украинаға [[Беларусь]] жерінен де кіргенін хабарлады. Украина шекара күштері [[Луганск]], [[Сумы]], Харьков, [[Чернигов]] және [[Житомир]] қалаларындағы нысандарға шабуыл жасалғанын, сондай-ақ [[Қырым]] жерінен де шабуылдар туралы хабарлады. Сағат 07:00-ге (UTC+2) жақын президент [[Володимир Олександрович Зеленський|Зеленський]] Украинада әскери жағдай енгізілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web|title=Україна вводить воєнний стан — Зеленський|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-ato/3410884-ukraina-vvodit-voennij-stan-zelenskij.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2022-02-24|language=uk}}</ref> Украинаның әуе кеңістігі азаматтық авиация үшін толығымен жабылды,<ref>{{Cite web|title=Україна закрила повітряний простір|url=https://biz.liga.net/ua/all/transport/novosti/ukraina-zakryla-vozdushnoe-prostranstvo|website=LIGA|date=2022-02-24|accessdate=2022-02-24|language=uk}}</ref> ал Еуро Одақтың авиациялық қауіпсіздік агенттігі бүкіл аумақты белсенді қақтығыс аймағы деп санады.<ref>{{Cite web|title=Operations in Flight Information Regions: FIR LVIV (UKLV), FIR KYIV (UKBV), FIR DNIPROPETROVSK (UKDV), FIR SIMFEROPOL (UKFV), FIR ODESA (UKOV)|url=https://www.easa.europa.eu/domains/air-operations/czibs/czib-2022-01|website=EASA|accessdate=2022-02-24|language=en}}</ref> Зеленский Ресеймен бүкіл [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынастарды]] үзетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Україна розірвала дипвідносини з Росією — Зеленський|url=https://suspilne.media/210264-ukraina-rozirvala-dipvidnosini-z-rosieu-zelenskij/?|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2022-02-24|accessdate=2022-02-24|language=uk|first=Олена|last=Богданьок}}</ref> === 25 ақпан === Ресей бейбіт тұрғындарға шабуыл жасамаймыз десе де [[Киев]] пен бірнеше қалада тұрғын үйлерге снаряд түсті. Украинадан жұрт босып, Еуропаға қаша бастады. === 27 ақпан === Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] елдің [[Ядролық қару|ядролық қаруларын]] дайындап қоюға бұйрық берді. === 28 ақпан === Беларусьте Украина мен Ресей арасында келіссөз басталды. Украина Ресейден соғысты дерек тоқтатуды және территориялық тұтастығын бұзбауды талап етті. Ал Ресей тарабы "[[Қырым]], [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]], [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]] тәуелсіздігін мойындау", "денацификация мен демилитиризация" талаптарын қойды. Келіссөз әлі жалғасып жатыр, әзірге нақты шешім жоқ. == Реакция == [[Сурет:Sanctions against Russia and Belarus 2022.svg|ортаға|нобай|800x800 нүкте|{{legend|#aa0000|''Ресей және Беларусь''}}{{legend|#1c1cfd|''Санкция салған елдер''}}{{legend|#8307f6|''Санкциялардан жалтаруға тосқауыл қоятын елдер''}}{{legend|#008080|''Аздаған шектеулерін енгізген елдер''}}]] === Қазақстан === [[Қазақстан|"Қазақстан]] [[Ресей]] мен [[Украина]] арасындағы қақтығысты реттеуде ара ағайын болуға дайын" - Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 1 наурыз "Нұр Отан" съезінде осылай деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Қазақстан Ресей-Украина қақтығысында араағайын болуға дайын екенін мәлімдеді|url=https://www.azattyq.org/a/31729568.html |access-date=6 March 2022 |work=Azattyq |date=1 наурыз 2022 |archive-date=1 наурыз 2022 }}</ref> [[24 ақпан]] [[Алматы]]дағы [[Ресей]] консулдығының алдында ондаған адамдар жиналып, Ресейдің Украинаға қатысты саясатына наразылығын білдірді.<ref>{{cite news |title=Акция в поддержку Украины у российского консульства в Алматы закончилась задержаниями ее участников |url=https://rus.azattyq.org/a/31720201.html |access-date=25 February 2022 |work=Azattyq |date=26 ақпан 2022 |archive-date=26 ақпан 2022 }}</ref> [[9 сәуір]] [[Алматы|Алматыдағы]] [[Ресей]] консулдығында украиналық [[Буча қырғыны|Бучадағы қанды қырғын]] құрбандарын еске алуға арналған митинг өтті. Тұтқынға алудан бірнеше минут бұрын Украина жалауларын ұстаған белсенділер елшілік ғимаратының жанында қолдарын артқа байлап жатып қалды, осылайша украиналық [[Буча қырғыны|Бучадағы қайғылы оқиғаларды]] еске алады, мұнда Ресей әскерлері қаладан шығарылғаннан кейін 400-ден астам жергілікті тұрғындардың айуандықпен өлтірілген мәйіттері табылды<ref>[https://kaztag-kz.turbopages.org/kaztag.kz/s/ru/news/uchastnikov-aktsii-pamyati-zhertv-rezni-v-buche-zaderzhali-u-konsulstva-rossii-v-almaty/ Участников акции памяти жертв резни в Буче задержали у консульства России в Алматы. kaztag-kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220422055115/https://kaztag-kz.turbopages.org/kaztag.kz/s/ru/news/uchastnikov-aktsii-pamyati-zhertv-rezni-v-buche-zaderzhali-u-konsulstva-rossii-v-almaty/ |date=2022-04-22 }}</ref>. Қазақстан Президенті Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары Тимур Сүлейменов "''Қазақстан АҚШ пен ЕО тарапынан Ресейге қарсы санкцияларды айналып өту құралы болмайды. Біз санкцияларды сақтаймыз''". 5 сәуірде Қазақстан премьер-Министрінің орынбасары — Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді "Қазақстан санкцияларға қосылмайды", бірақ "біз үшін бұл санкциялардың экономикамыздың дамуына теріс әсерін болдырмау, сондай-ақ біздің аумағымыз осы санкцияларды айналып өту үшін пайдаланылмауы маңызды"деп түсіндірді. 25 наурызда Қазақстан " әлемдегі қалыптасқан жағдайға байланысты "цифрлық трансформация бойынша" Ресей Сбербанкімен " келісімшартқа қол қоюды кейінге қалдырды және баламалы нұсқаларды талдауды бастады. Келісімшарттың алдын-ала құны шамамен 500 миллион долларға бағаланды. 28 мамырда Қазақстан билігі еуропалық тасымалдаушылардан шамадан тыс жүктелген (қайта тіркелген) тауарларды тасымалдайтын Беларусь және Ресей жүк көліктерін ұстайтыны белгілі болды. 6 маусымда Қазақстан Ресей Федерациясының теңіз порттары арқылы экспортталатын мұнайының атауын kebco (Kazakhstan Export Blend Crude Oil) деп өзгертті. Бұған дейін Қазақстанда өндірілген мұнай ресейлік стандартталған экспорттық сорттарды алу үшін Ресеймен араласқан. 14 қыркүйекте Қазақстанның Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді Қазақстан қайталама санкциялардың алдын алу мақсатында Еуропалық комиссиямен және АҚШ Президенті Әкімшілігімен консультациялар өткізіп жатқанын хабарлады. Сондай-ақ, Қазақстанның реттеушісі Ресеймен тауар айналымы кезінде АҚШ долларын теңгемен толық ауыстыруға мүмкіндік бермеді. Қазақстан қор биржасы (KASE) санкцияларға және "Ресей мен Қазақстан арасында бағалы қағаздармен есеп айырысу мен сауда жүргізудің қиындығына"байланысты кейбір ресейлік компаниялардың акцияларын листингтен алып тастады. 27 сәуірден бастап, KASE нұсқауына сәйкес, Қазақстан Халық банкі ресейліктер мен белорустарға [[KASE]]-де қазақстандық емес валютада номинацияланған шетелдік компаниялар шығарған бағалы қағаздармен сауда-саттықта көмек көрсетуді тоқтатты. === Ресейге бойкот === [[2022 жыл]]ы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін, 2022 жылғы 4 наурызда [[Netflix]] Ресейден барлық болашақ жобалар мен сатып алуларды тоқтатқанын жариялады<ref>{{Cite news |date=2022-03-02 |title=Netflix pauses future projects in Russia |language=en |url=https://bizgrows.com/netflix-shuts-down-its-services-in-russia/ |access-date=2022-03-04}}</ref> Екі күннен кейін 2022 жылғы 6 наурызда Netflix Ресейдегі қызметін тоқтататынын хабарлады.<ref>{{cite news|last=Lang|first=Brent|title=Netflix Suspends Service in Russia Amid Invasion of Ukraine|url=https://variety.com/2022/digital/news/netflix-suspends-service-russia-ukraine-invasion-1235197390/|work=Variety|publisher=Penske Media Corporation|date=2022-03-06|access-date=2022-03-06}}</ref> == Вагнер тобының көтерілісі == {{main|Вагнер тобының көтерілісі}} 2023 жылғы 23 маусымда [[Вагнер ЖӘК]] тобы [[Вагнер тобының көтерілісі|Ресейге қарсы көтеріліс]] бастағаны белгілі болды. Олигарх [[Евгений Викторович Пригожин|Евгений Пригожин]] басқаруындағы бұл жекеменшік әскери компанияның 24 маусым күні [[Дондағы Ростов]] қаласына жеткені жарияланды, 25 мың әскерімен бірге Мәскеуге барып, көтеріліс жасау жоспарланды.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-06-24/memlekettik-toengkeris-vagner-zhaldamaly-aeskeri-resejge-qarsy-shabuyldamaqshy/|title=Мемлекеттік төңкеріс: «Вагнер» жалдамалы әскері Ресейге қарсы шабуылдады|lang=kk|publisher=kursiv media|date=2023-06-24|accessdate=2023-06-24}}</ref> Пригожинның өзі Украинаға шабуылдың негізсіз болғанын, ел басшылығы Ресей халқын "алдап отырғанын" айтқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32472982.html|title="Вагнер" басшысы бүлікке шақырды, Ростовта әскери техника көбейді|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-06-24|accessdate=2023-06-24}}</ref> 24 маусым күнінің соңына қарай [[Беларусь Президенті|Беларусь президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]мен бірге өткен сөйлесу кезінде Вагнер ЖӘК тобы Ресей үкіметімен бірге келісім жасап, олар жылжуын тоқтатып, әдеттегі орналастыру орындарына қайтуға келісті.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/18110657|title=Минск заявил, что Пригожин принял предложение Лукашенко об остановке движения ЧВК "Вагнер"|publisher=ТАСС|lang=ru|date=2023-06-24|access-date=2023-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/lukashenko-utverzhdaet-chto-dogovorilsya-s-prigozhinym-o-deeskalatsii-/32474168.html|title=Пригожин: "Мы разворачиваем колонны и уходим обратно"|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-06-24|access-date=2023-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/world/wagner-chief-prigozhin-commands-fighters-to-retreat-from-advance-on-moscow-to-prevent-bloodshed-608369|title=Wagner chief Prigozhin commands fighters to retreat, halt advance on Moscow to prevent bloodshed|lang=en|date=2023-06-24|access-date=2023-06-25|publisher=wionews}}</ref> == Тағы да қараңыз == * [[Донбастағы соғыс]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сілтемелер == {{commonscat|2022 Russian invasion of Ukraine}} * [https://www.youtube.com/watch?v=_5YeX8eCLgA Путиннің шабуылға дейінгі ұлттық үндеуінің бір бөлігі] {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі|*]] [[Санат:Украина тарихы]] [[Санат:Ресей тарихы]] 7x9zeejj5ip6facg5hwuq9pymhg6hn5 Астана ЛРТ 0 684629 3606257 3604616 2026-05-18T10:36:11Z Madi Dos 18369 3606257 wikitext text/x-wiki '''Астана жеңіл метрополитені''' (Астана ЛРТ, ресми атауы — ''Астана қаласының жеңіл метрополитені'') — Қазақстанның елордасы [[Астана]] қаласындағы салынып жатқан және ішінара іске қосылған жерүсті жеңіл рельсті метро жүйесі. Бұл Қазақстандағы екінші (Алматы метрополитенінен кейін) және Орталық Азиядағы үшінші (Ташкент пен Алматыдан кейін) қалалық жоғары жылдамдықты рельсті көлік жүйесі. Жүйе толығымен жер үсті және эстакадада орналасқан, автоматтандырылған (driverless, GoA4 деңгейі).<ref name=":0">{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане.|url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz}}</ref> 2026 жылдың мамырында (16-17 мамыр) бірінші желі іске қосылды<ref name=":1">{{Cite web|title=Уже скоро: дату запуска LRT назвали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/uze-skoro-datu-zapuska-lrt-nazvali-v-astane}}</ref>. Жүйе қаланың солтүстік-оңтүстік бағытын қамтиды: Нұрлы Жол теміржол вокзалынан халықаралық әуежайға дейін<ref name=":0" />. [[Сурет:Строительство ЛРТ Астаны.jpg|нобай|Астана қаласындағы салынып жатқан LRT көрінісі (2019 жыл)]] == Тарихы == {| class="wikitable" !'''Жыл''' !'''Оқиға''' |- |'''2005''' |Астана әкімдігі «Астананың жаңа транспорттық жүйесі» бағдарламасын қабылдады. Жерасты метросы мен монорельс сияқты нұсқалар қарастырылды, бірақ шығындарды оңтайландыру үшін жерүсті және эстакадалық нұсқа таңдалды. |- |'''2008''' |Astana LRT компаниясы құрылады. |- |'''2010''' |Астана әкімі Иманғали Тасмағамбетов елордада LRT салу жоспарын жариялады. Жоба көлік кептелісін азайтып, ескі теміржол вокзалын жаңа әкімшілік орталықпен байланыстыруы тиіс болды. Ұзындығы 61,1 км болатын желіні төрт кезеңмен салу жоспарланды<ref name=":2">{{Cite web|title=От Тасмагамбетова до Кульгинова. Как 5 акимов пытались решить вопрос с LRT|url=https://tengrinews.kz/article/tasmagambetova-kulginova-5-akimov-pytalis-resit-vopros-lrt-1232/}}</ref>. |- |'''2011''' |LRT құрылысының капсуласы салтанатты түрде қойылды. Жалпы ұзындығы 41,81 км болатын үш желі жобаланды. Бірінші желі әуежайды Abu Dhabi Plaza кешенімен, кейін жаңа вокзалмен байланыстыруы тиіс еді<ref name=":2" />. |- |'''2012''' |Францияның Alstom компаниясы EXPO-2017 көрмесіне арнап 3 желі, 42 аялдама және 50-ге жуық трамвайдан тұратын жоба ұсынды<ref name=":2" />. |- |'''2013''' |Президент Нұрсұлтан Назарбаев француз компаниялары ұсынған LRT жобасының қымбат екенін айтып, оның орнына BRT (жылдам автобус жүйесі) жобасын қарастыруды тапсырды<ref name=":2" />. |- |2015 |Қытай компанияларымен (China Railway International Group және басқалары) 1,5 млрд доллар көлеміндегі несие келісімге қол қойылды. Соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.<ref name=":3">{{Cite web|title=Семь человек приговорены к длительным тюремным срокам по делу «Астана LRT»|url=https://www.azattyqasia.org/a/31278502.html|date=2021}}</ref> Негізгі жұмыстар EXPO 2017 дейін аяқталуы тиіс болатын<ref name=":4">{{Cite web|title=[Suspended Portion] China Development Bank provides $1.6 billion loan for Phase 1 of the Astana Light Rail Construction Project (Linked to Record ID#53932, #105607, and #105665)|url=https://china.aiddata.org/projects/53930/}}</ref>. |- |'''2015''' |«Астанагенплан» ұйымы LRT құрылысы 2020 жылдан кейін басталатынын мәлімдеді. Желі әуежайдан EXPO аумағы арқылы жаңа теміржол вокзалына дейін созылуы тиіс болды<ref name=":2" />. |- |'''2016''' |Астана әкімі Әділбек Жақсыбеков LRT жобасының жүзеге асатынын растады. Жол жүру бағасы 200 теңге болады деп хабарланды<ref name=":2" />. |- |'''2017''' |Әсет Исекешев Қытайда LRT жобасын талқылады. Компания өкілдері LRT тәулігіне 146 мың жолаушы тасымалдай алады деп мәлімдеді<ref name=":2" />. |- |'''2018''' |Жобаның жалпы құны 1,887 млрд доллар деп жарияланды. Ұзындығы 22,4 км болатын желіні қытайлық компаниялар салатын болды. Сол жылы құрылысқа 16,2 млрд теңге бөлінді. Кейін Astana Banki-де LRT-ға арналған 200 млн доллар «тұрып қалғаны» белгілі болды<ref name=":2" />. |- |'''2019''' |Астана әкімі Бақыт Сұлтанов қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты құрылыс тоқтатылғанын айтты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жобаны сынға алып, Үкіметке мәселені түпкілікті шешуді тапсырды. Алтай Көлгіновке жобаны аяқтау үшін инвестор іздеу міндеті жүктелді<ref name=":2" />. |- |'''2020''' |«Астана LRT» компаниясы атауын City Transportation Systems (CTS) деп өзгертті<ref name=":2" />. |- |'''2021–2023''' |LRT жобасына қатысты сыбайлас жемқорлық істері бойынша сот процестері өтті. Бірқатар бұрынғы шенеуніктер мен компания басшылары жауапқа тартылды<ref name=":2" />. |- |'''2024–2025''' |Құрылыс жұмыстары жалғасты. Алғашқы вагондарды дайындау және рельс төсеу жұмыстары жүргізілді. 2025 жылы халықаралық іздеуде жүрген Талғат Ардан Түркияда ұсталды<ref name=":2" />. |- |'''2026''' |16-17 мамыр күндері алғашқы бағыты бойынша іске қосылып, пайдалануға берілді<ref name=":1" />. |} == Қаржыландыру == Жоба негізінен Қытайдың даму банкінің (China Development Bank) кредиті есебінен қаржыландырылды. 2015 жылы 1,6 млрд АҚШ доллары көлемінде несие берілді. Қазақстан үкіметі бұл несиеге кепілдік берген. Қытай консорциумы (China Railway International Group және басқалары) жалпы мердігер ретінде тартылды. Құрылыс барысында қаражаттың бір бөлігі «Банк Астана» АҚ арқылы өткен, кейін банктің банкроттығына байланысты бірнеше миллиард теңге жоғалды (әртүрлі деректер бойынша 257 млн долларға дейін). Кейін мемлекет бұл қаражаттың бір бөлігін қайтарды.<ref name=":4" /> 2015 жылы 7 мамырда China Railway International Group Co., Ltd. және Beijing State-Owned Assets Management Co., Ltd. компаниялары «Астана LRT» ЖШС-мен Астана жеңіл рельсті көлік (LRT) жүйесінің бірінші кезеңін салуға арналған EPC-келісімшартқа қол қойды. Кейін 2015 жылғы 31 тамызда Қытайдың Даму Банкі (CDB) жобаға 1,6 млрд доллар көлемінде несие беруге келісті. Несие 20 жыл мерзімге, 3 жылдық жеңілдік кезеңімен және LIBOR + 2,5% мөлшерлемесімен рәсімделді. Қазақстан үкіметі қарызға мемлекеттік кепілдік берген.<ref name=":4" /> «Астана LRT» ЖШС 2011 жылы Астана қаласының меншігіндегі арнайы жобалық компания ретінде құрылды. Сол жылы Alstom жетекшілік еткен халықаралық консорциум LRT салу келісімшартын жеңіп алып, Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы 4 шілдеде іргетасын қалаған болатын. Алайда жоба қымбаттығына байланысты тоқтатылып, кейін қытайлық компаниялардың қатысуымен қайта жанданды.<ref name=":4" /> Жоба ұзындығы 22,4 км болатын және әуежайдан «Нұрлы жол» теміржол вокзалына дейін созылатын 18 станциялы желіні қамтыды. Бағыт Назарбаев университетін, Abu Dhabi Plaza кешенін және Үкімет үйін байланыстыруы тиіс еді. Жобаның жалпы құны шамамен 1,8 млрд доллар деп бағаланды. Күніне орта есеппен 150 мың жолаушы тасымалдау жоспарланды.<ref name=":4" /> Құрылыс 2017 жылғы 22 мамырда басталды. LRT желісін EXPO-2017 көрмесіне дейін аяқтау жоспарланғанымен, қаржылық қиындықтар мен кешігулер салдарынан жұмыс баяу жүрді. 2018 жылға қарай құрылыс тек 23%-ға орындалған. Қытай Даму Банкі бөлген қаражаттың бір бөлігі жобаға жұмсалмай, Astana Banki-дегі есепшотта сақталған. Кейін банк лицензиясынан айырылып, қаржы мәселелері туындады. Осыдан кейін CDB 2018 жылы жобаны қаржыландыруды тоқтатты.<ref name=":4" /> Жоба EXPO-2017 халықаралық көрмесіне дейін аяқталады деп жоспарланғандықтан, бастапқы межелі мерзім ретінде 2017 жылғы 9 маусым белгіленген. Қытай Даму Банкі (CDB) берген 1,6 млрд долларлық несие бойынша пайыздық мөлшерлеме LIBOR + 2,5% болған. AidData ұйымы 2015 жылғы орташа 6 айлық LIBOR көрсеткішін (0,519%) есепке алып, жалпы мөлшерлемені шамамен 3%-дан жоғары деп бағалаған.<ref name=":4" /> 2019 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаға байланысты сыбайлас жемқорлық фактілерін тексеруді тапсырды. Ол жобаны «экономикалық тұрғыдан түсініксіз» деп атады. Соған қарамастан, шығындардың көп болуына байланысты Қазақстан жобаны толық тоқтатпай, оны ішкі облигациялар есебінен қаржыландыруды жалғастырды.<ref name=":4" /> 2020 жылғы 26 шілдеде «Астана LRT» ЖШС атауын City Transportation Systems (CTS) ЖШС деп өзгертті. Компанияның 2019 жылғы қаржылық есебінде Қытай Даму Банкінен алынған 1,6 млрд долларлық қарыздың сол жылы өтелгені көрсетілген.<ref name=":4" /> Кейін жоба қайта қаралып, станциялар саны 18-ден 11-ге қысқартылды. Қытай Даму Банкінен алынған қарыздың көлемі де шамамен 344 млн долларға дейін азайтылып, қайта құрылымдалды. Алайда 2021 жылға қарай жоба әлі аяқталмаған еді, ал аяқталмай қалған бетон тіректер жергілікті тұрғындар арасында «жемқорлық ескерткіші» деп атала бастады.<ref name=":4" /> 2019 жылдың жазында Қазақстан Премьер-министрінің бірінші орынбасары әрі қаржы министрі Әлихан Смайылов LRT құрылысына Қытайдың мемлекеттік даму банкінен 1,5 млрд доллар қарыз алынғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.<ref name=":3" /> Алайда мердігерлер мәселелеріне байланысты Қытай банкі жобаны қаржыландыруды тоқтатқан. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі құрылысты аяқтау үшін қосымша 1,2 млрд доллар бөлу мүмкіндігін қарастырған.<ref name=":3" /> 2026 жылғы республикалық бюджетті ЛРТ-ға 66 млрд теңге қарастырылған<ref name=":5">{{Cite web|title=Круговорот денег: из бюджета выделят миллиарды на LRT, чтобы тут же их вернуть|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/krugovorot-deneg-byudjeta-vyidelyat-milliardyi-lrt-tut-ih-584695/}}</ref>. қала әкімдігі бұл қаражат қосымша құн салығын төлеуге бағытталатынын хабарлады<ref name=":5" />. == Техникалық сипаттамасы == Астана ЛРТ — қаланың көлік кептелісін азайтуға, экологияны жақсартуға және тұрақты дамуға бағытталған маңызды жоба. Ол Астананың халықаралық имиджін көтереді және Орталық Азиядағы алғашқы автоматтандырылған жеңіл метро жүйесі. Жобаның одан әрі кеңеюі жоспарлануда.<ref name=":0" /> Жоба Қытай инвестицияларымен және қазақстандық қаражатпен жүзеге асты. Бастапқыда 1,8 млрд долларға жуық қаражат тартылған<ref>{{Cite web|title=Итоговый счёт: сколько потратили на строительство LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/itogovyi-scet-skolko-potratili-na-stroitelstvo-lrt-v-astane}}</ref>. Астана (LRT) жолаушылар тасымалының бекітілген ережелерге сәйкес, жолаушылар жол жүру билетін сапар соңына дейін сақтауға міндетті. Жарамсыз билет пайдаланған немесе жолақысын төлеуден бас тартқан адамдар жақын станцияда түсіріледі. 7–15 жас аралығындағы балаларға билет құнына 50% жеңілдік қарастырылған. Ал 7 жасқа дейінгі бір баланы ересек адам тегін алып жүре алады. LRT арқылы көлемі 180 см-ден асатын, салмағы 60 кг-нан ауыр жүктерді және ұзындығы 190 см-ден асатын заттарды тасымалдауға болмайды<ref name=":6">{{Cite web|title=Скидки для детей и ограничения на провоз багажа: правила пользования LRT утвердили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/skidki-dlia-detei-i-ograniceniia-na-provoz-bagaza-pravila-polzovaniia-lrt-utverdili-v-astane}}</ref>. Астана қаласының мектеп оқушылары мен арнайы жеңілдіктері бар азаматтарға жол жүру тегін.<ref>{{Cite web|title=От транспортных карт до биометрии: как оплатить поездку на LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/ot-transportnyx-kart-do-biometrii-kak-oplatit-poezdku-na-lrt-v-astane}}</ref> Жол жүру тарифі 200 теңге болады<ref name=":7">{{Cite web|title=Тарифы на проезд в LRT установили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/tarify-na-proezd-v-lrt-ustanovili-v-astane}}</ref><ref name=":6" /> Оператор — «City Transportation Systems» (ТОО «CTS»)<ref name=":7" />. Жүйе жолаушыларға қатты ауа-райы жағдайында (суық қыс, ыстық жаз) ыңғайлы болу үшін жабық станциялармен жабдықталған.<ref name=":0" /> Астанадағы LRT желісінде 187 жарықдиодты бағдаршам орнатылды. Олар станцияларда, жол аралықтарында және депода орналасқан.<ref>{{Cite web|title=Зачем на линии LRT в Астане установили 187 светофоров|url=https://informburo.kz/novosti/zacem-na-linii-lrt-v-astane-ustanovili-187-svetoforov}}</ref> * '''Желі саны''': 1 (тағы 2 жобалануда). * '''Станциялар саны''': 18. * '''Жалпы ұзындығы''': 21,5 – 22,4 км. * '''Жол ені''': 1435 мм (стандартты еуропалық колея). * '''Орташа жылдамдық''': 50 км/сағ. * '''Максималды жылдамдық''': 80 км/сағ<ref>{{Cite web|title=Тестовая эксплуатация LRT в Астане: поезда разогнали до 80 км/ч|url=https://informburo.kz/novosti/testovaia-ekspluataciia-lrt-v-astane-poezda-razognali-do-80-kmc}}</ref>. * '''Пойыздар''': 19 дана «TRITON» (CRRC Tangshan, Қытай) құрамы, 4 вагоннан тұрады. Әр құрамда ~652 жолаушыға арналған орын<ref>{{Cite web|title=LRT в Астане вышел на новый этап испытаний|url=https://informburo.kz/novosti/lrt-v-astane-vysel-na-novyi-etap-ispytanii}}</ref>. * '''Депо''': 1 (әуежай маңында). * '''Басқару''': Толық автоматтандырылған (driverless). == Маршрут == === Бірінші бағыт (Line 1) – Аэропорт – Нұрлы жол === Солтүстік-оңтүстік бағыты: Нұрлы Жол вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — Әуежайға дейін. Негізгі станциялар (2025 жылы бекітілген атаулар):<ref name=":0" /> * Әуежай (Airport) * Атамекен * Есіл * Мәңгілік Ел * Астана жұлдызы * Нұра * Университет * Ұлы Дала * Астана Арена * Жекпе-жек сарайы * Сығанақ * Бәйтерек * Министрліктер үйі * Ұлттық мұражай * Театр * Мыңжылдық аллеясы * Жібек жолы * Нұрлы жол Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін)<ref name=":0" />. === Екінші бағыт (Line 2) – Астана – Қосшы === Екінші бағыт Астана мен Қосшы қалаларының арасында салынатын болды. Негізгі геологиялық жұмыстар 2026 жылдың 3 мамырында басталды<ref>{{Cite web|title=Когда LRT продлят для правого берега Астаны и Косшы|url=https://informburo.kz/novosti/kogda-lrt-prodliat-dlia-pravogo-berega-astany-i-kossy}}</ref> Мамыр айында алғашқы бетон бағана құйылды. Қосшыға дейін 300 баған, 538 темір-бетон эстакада бағандары, сегіз монолит баған дайындау жоспарланған<ref>{{Cite web|title=В Астане начали строительство второй очереди LRT|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-nacali-stroitelstvo-vtoroi-oceredi-lrt}}</ref>. === Үшінші бағыт (Line 3) – Сығанақ – Астана вокзалы === == Жемқорлық дауы == Астана жеңіл метрополитені (ЛРТ) жобасы Қазақстандағы ең ірі коррупциялық істердің бірі ретінде белгілі болды және «коррупция ескерткіші» деген атқа ие болды. Жобаның құрылысы барысында бюджет қаражаты мен кредит қаражатын жымқыру фактілері анықталды, бұл құрылыстың ұзаққа созылуына және қосымша шығындарға әкелді<ref name=":8">{{Cite web|title=Коррупция на три буквы: ЛРТ в Астане — долгострой, который никогда не окупится?|url=https://orda.kz/korrupcija-na-tri-bukvy-lrt-v-astane-dolgostroj-kotoryj-nikogda-ne-okupitsja-397619/}}</ref>. 2017–2019 жылдары жоба бойынша коррупциялық скандал шықты. Тергеу нәтижесінде ЛРТ жобасын жүзеге асыру кезінде 5,8 млрд теңге (шамамен 11–15 млн доллар) жымқырылғаны анықталды. Айыптаулар бойынша, шенеуніктер мен компания басшылары бюджет қаражатын ұрлау үшін алдын ала сговор жасаған. * '''Талғат Ардан''' — ТОО «Астана LRT» компаниясының бұрынғы төрағасы (2014–2017 жж.). Ол істің негізгі фигуранты болды. 2019 жылы халықаралық іздеуге салынды, 2024 жылы заочно 7–9 жылға бас бостандығынан айырылды (қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және жымқыру бабы бойынша)<ref name=":9">{{Cite web|title=Хищения в "Астана LRT": Каната Султанбекова и Талгата Ардана заочно осудили на семь лет|url=https://www.zakon.kz/pravo/6392402-khishcheniya-v-astana-LRT-kanata-sultanbekova-i-talgata-ardana-zaochno-osudili-na-sem-let.html|date=2023}}</ref>. 2025 жылы Түркияда (Анталия) ұсталды<ref>{{Cite web|title=Former Head of Astana Metro Project Detained in Turkey|url=https://timesca.com/former-head-of-astana-metro-project-detained-in-turkey/}}</ref>. Ол жобаның басшысы ретінде қаражаттың тиімсіз жұмсалуына және жымқыруға қатысы бар деп айыпталды<ref>{{Cite web|title=«Памятник коррупции» — за что преследуют Талгата Ардана|url=https://www.inform.kz/ru/pamyatnik-korruptsii-zachto-presleduyut-talgata-ardana-5f0ff8}}</ref>. * '''Қанат Сұлтанбеков''' — Астана әкімінің бұрынғы орынбасары. Арданмен бірге істің ұйымдастырушысы деп аталды, іздеуде болды<ref>{{Cite web|title=ЛРТ как памятник коррупции: почему прокуратура не может найти виновных в хищениях|url=https://ulysmedia.kz/news/47728-lrt-kak-pamiatnik-korruptsii-pochemu-prokuratura-ne-mozhet-naiti-vinovnykh-v-khishcheniiakh/}}</ref>. 2021 жылы сот 7 адамды (ортаңғы буын шенеуніктер мен қызметкерлер) 7–10 жылға соттады. Олар жоғары лауазымды адамдардың бұйрығымен әрекет еткендерін мәлімдеді және жобаның кураторларын (Иманғали Тасмағамбетов, Серіқ Ахметов, Ерболат Досаев, Бақытжан Сағынтаев, Асет Исекешев, Асқар Жұмағалиев, Болат Жәмішев, Әділбек Жақсыбеков және басқалар) сотқа шақыруды талап етті.<ref name=":8" /> Нұрали Әлиев (Нұрсұлтан Назарбаевтың немересі, Дариға Назарбаеваның ұлы) 2014–2016 жылдары Астана әкімінің орынбасары болды. Ол жобаны белсенді түрде қолдады және «Астананың жаңа транспорт жүйесі» бағдарламасын ұсынды. Қытай компанияларымен келісім-шарттарға қатысты.<ref>{{Cite web|title=«LRT Жақсыбеков пен Нұрали Әлиев тықпалаған жоба» – Сұлтанбеков|url=https://sn.kz/sn-akparat-agyny/87608-lrt-zhaksybekov-pen-nurali-liev-tykpalagan-zhoba-sultanbekov}}</ref> == Сот процестері == Астана жеңіл метрополитені (LRT) жобасы бойынша коррупциялық істер бойынша бірнеше сот процесі өтті. Негізгі айыптаулар — бюджет қаражатын жымқыру (5,8 млрд теңгеден астам), қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және ұйымдасқан топ құру. Істің басты фигуранттары — Талғат Ардан және Қанат Сұлтанбеков халықаралық іздеуде болды, сондықтан оларға қатысты сот отырыстары заочно (сырттай) өтті<ref name=":10">{{Cite web|title=Беглый экс-глава "Астана LRT" Талгат Ардан задержан в Турции|url=https://www.zakon.kz/sobytiia/6477158-beglyy-eksglava-astana-LRT-talgat-ardan-zaderzhan-v-turtsii.html}}</ref>. === 2020–2021 жылдардағы негізгі сот процесі === 2020 жылдың қазанында істің негізгі бөлігі сотқа жіберілді. 2021 жылдың мамырында (28 мамыр) Астананың мамандандырылған ауданаралық қылмыстық істер бойынша соты 7 адамға үкім шығарды:<ref name=":3" /> * Рашид Аманжулов (бұрынғы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы) – 10 жылға<ref name=":9" />, * Жанат Нұрпиісов (бұрынғы мәслихат хатшысы, депутат) – 8 жылға<ref name=":9" />, * Талғат Әшім (бұрынғы «Astana Innovations» АҚ басқарма төрағасы) – 7 жылға<ref name=":9" />, * Дулат Мүсінов<ref name=":9" />, Тимур Қасабаев<ref name=":9" />, Ұлықбек Ачилов<ref name=":9" />, Дәурен Абдыхамитов<ref name=":9" /> (компания қызметкерлері және мердігерлер)– 7-8 жылға, Оларға 7-ден 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сот оларды ұйымдасқан топ құру және бюджет қаражатын жымқыруда кінәлі деп таныды. Материалдық залалды өтеу міндеттелді (солидарлы түрде 5,8 млрд теңге). Үкім әлі заңды күшіне енген жоқ деп хабарланды. Кейін үкім бұзылып, іс қайта тергеуге жіберілді.<ref name=":3" /> Сотта айыпталушылар жоғары лауазымды тұлғалардың (әкімдік басшылары) бұйрығымен әрекет еткендерін айтты және жобаның жоғары кураторларын сотқа шақыруды талап етті.<ref name=":3" /> === 2023 жылғы үкім (Ардан және Сұлтанбековке қатысты) === 2023 жылдың 3 мамырында сол сот Қанат Сұлтанбеков пен Талғат Арданға сырттай үкім шығарды<ref name=":9" />: * Қанат Сұлтанбеков (бұрынғы Астана әкімінің орынбасары) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, мемлекеттік қызметте лауазымдарды өмір бойына иеленуге тыйым салу. * Талғат Ардан (ТОО «Астана LRT» басқарма төрағасы, 2014–2017) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, сол сияқты өмір бойына тыйым<ref name=":10" />. Сұлтанбековке қатысты бір бап бойынша (валютаны қайтару) ақталды. Үкімдер орташа қауіпсіздік мекемесінде өтелуі тиіс болды.<ref name=":3" /> === 2024 жылғы қосымша үкім (Арданға) === 2024 жылдың 11 қарашасында Астананың ауданаралық қылмыстық істер соты Талғат Арданға қосымша үкім шығарды<ref name=":10" />: * Қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану, ауыр зардаптарға әкелген (ст. 361 ч.4 п.3 ҚК). * Жаза: 4 жыл 8 ай. * Алдыңғы 7 жылдық үкіммен біріктіріліп, жалпы 9 жыл бас бостандығынан айыру тағайындалды (өмір бойына мемлекеттік лауазымдарға тыйым салу сақталды). * Материалдық залал ретінде 85 млрд теңгеден астам сома өтелуге міндеттелді. Ардан үкімді апелляцияға берді, бірақ 2024 жылдың желтоқсанында апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.<ref name=":9" /> === 2025 жылғы оқиғалар === 2025 жылдың мамырында Талғат Ардан Түркияның Анталия қаласында ұсталды<ref>{{Cite web|title=Задержанный 3 месяца назад экс-глава “Астана LRT“ до сих пор находится в Турции|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjannyiy-3-mesyatsa-nazad-eks-glava-astana-lrt-sih-por-579261/}}</ref>. Түркия соты оны Қазақстанға депортациялау туралы шешім шығарды. Экстрадициядан кейін үкімді қайта қарау мүмкіндігі бар (апелляциялық шағым беру құқығы). Қанат Сұлтанбеков әлі іздеуде (АҚШ-та болуы мүмкін деп есептеледі).<ref name=":10" /> == Салдары == * Құрылыс 2019 жылы тоқтатылды, опорлар (бағаналар) ұзақ уақыт бойы «жемқорлық ескерткіші» ретінде тұрды. * «Банк Астана» арқылы жоғалған қаражатты қайтару бойынша жұмыстар жүргізілді (2026 жылы бірнеше миллиард теңге қайтарылды). * Жоба «City Transportation Systems» (CTS) деп қайта аталды. * 2025–2026 жылдары жүйенің бірінші желісі іске қосылды. == Сыртқы сілтемелер == * Ресми сайт: cts.gov.kz == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жеңіл рельсті транспорт]] [[Санат:Астана көлігі]] d0199kp00iq8pxooaw8ns7yjbhlob1o Киназа 0 686877 3606180 3565725 2026-05-18T06:23:32Z 1nter pares 146705 3606180 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Active_site_of_Dihydroxyacetone_Kinase.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Active_site_of_Dihydroxyacetone_Kinase.png/280px-Active_site_of_Dihydroxyacetone_Kinase.png|нобай| Гидролизденбейтін [[Аденозинүшфосфор қышқылы|ATP]] аналогы (AMP-PNP) бар кешендегі дигидроксиацетонкиназа. PDB ID координаттары:1UN9.<ref>{{Cite journal|title=Crystal structure of the Citrobacter freundii dihydroxyacetone kinase reveals an eight-stranded alpha-helical barrel ATP-binding domain|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=278|issue=48|pages=48236–48244|date=November 2003|pmid=12966101|doi=10.1074/jbc.M305942200|issn = 0021-9258}}</ref>]] '''Киназа''' — Биохимияда киназа фосфат топтарының жоғары энергиялы фосфаттан молекулаларды белгілі бір субстраттарға беруді катализдейтін фермент. Бұл процесс фосфорлану деп аталады, онда жоғары энергиялы АТФ молекуласы субстрат молекуласына фосфат тобын береді. Бұл переэтерификация фосфорланған субстрат пен [[Аденозинмонофосфат|АДФ]] пайда болуына әкеледі. Керісінше, бұл фосфорланған субстрат фосфат тобын берген кезде дефосфорлану деп аталады, ал АДФ фосфат тобын алады (дефосфорланған субстрат пен жоғары энергиялы АТФ молекуласын құрайды). Бұл екі процесс, фосфорлану және дефосфорлану [[гликолиз]] кезінде төрт рет жүреді.<ref name="pmid12471243">{{cite journal|vauthors=Manning G, Whyte DB, Martinez R, Hunter T, Sudarsanam S|title=The protein kinase complement of the human genome|journal=Science|volume=298|issue=5600|pages=1912–1934|date=December 2002|pmid=12471243|doi=10.1126/science.1075762|s2cid=26554314|bibcode=2002Sci...298.1912M}}</ref><ref>{{cite web|title=Kinase|url=http://www.thefreedictionary.com/Kinases}} TheFreeDictionary.com</ref><ref>{{cite web|title=Kinase|url=http://www.thefreedictionary.com/Kinases}} TheFreeDictionary.com</ref> Киназалар фосфотрансферазалардың үлкен тобына жатады. Киназаларды акцепторға бейорганикалық фосфат топтарының қосылуын катализдейтін фосфорилазалармен де, фосфат топтарын кетіретін фосфатазалармен де (дефосфорлану) шатастыруға болмайды. Молекуланың фосфорлану күйі, мейлі ол [[Ақуыз|белок]], [[Липидтер|липид]] немесе [[Көмірсулар|көмірсу]] болсын, оның белсенділігіне, реактивтілігіне және басқа молекулаларды байланыстыру қабілетіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан киназалар [[Зат алмасу|метаболизмде]], жасуша сигнализациясында, ақуызды реттеуде, жасушалық тасымалдауда, [[Секрет бөлгіш жасушалар|секреторлық процестерде]] және басқа да көптеген жасушалық жолдарда маңызды болып табылады, бұл оларды адам физиологиясы үшін өте маңызды етеді. == Биохимия және функционалдық өзектілігі == [[Сурет:Basic_phosphorylation_reaction.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Basic_phosphorylation_reaction.png/660px-Basic_phosphorylation_reaction.png|нобай| Киназалар катализдейтін жалпы реакция]] Киназалар фосфат бөлігінің жоғары энергиялы молекуладан (мысалы, [[Аденозинүшфосфор қышқылы|AТФ]]) олардың субстрат молекуласына ауысуына делдал болады, төмендегі суретте көрінеді. Бұл реакцияны тұрақтандыру үшін киназалар қажет, өйткені фосфоангидридтік байланыс жоғары деңгейде энергияны қамтиды. Киназалар өздерінің субстраттары мен фосфорил тобын белсенді учаскелерінде дұрыс бағыттайды, бұл реакция жылдамдығын арттырады. Сонымен қатар, олар әдетте теріс зарядталған фосфат топтарымен әрекеттесу арқылы өтпелі күйді электростатикалық тұрақтандыратын оң зарядталған [[Аминқышқылдар|аминқышқылдарының]] қалдықтарын пайдаланады. Сонымен қатар, кейбір киназалар фосфат топтарын үйлестіру үшін белсенді учаскелерінде байланысқан металл кофакторларын пайдаланады. Протеинкиназаларды каталитикалық белсенді (канондық) немесе псевдокиназалар ретінде жіктеуге болады, бұл АТФ-ны орналастыратын немесе гидролиздейтін бір немесе бірнеше каталитикалық аминқышқылдарының эволюциялық жоғалуын көрсетеді.<ref name="pmid24818526">{{Cite journal|title=Day of the dead: pseudokinases and pseudophosphatases in physiology and disease|journal=Trends in Cell Biology|volume=24|issue=9|pages=489–505|date=September 2014|pmid=24818526|doi=10.1016/j.tcb.2014.03.008}}</ref> Дегенмен, сигнал беру нәтижелері және аурудың өзектілігі тұрғысынан киназалар да, псевдокиназалар да адам жасушаларындағы маңызды сигнал модуляторлары болып табылады, киназаларды өте маңызды дәрілік мақсатқа айналдырады.<ref>Foulkes DM, Byrne DP and Eyers PA (2017) Pseudokinases: update on their functions and evaluation as new drug targets. Future Med Chem. 9(2):245-265</ref> Киназалар сигналдарды беру және жасушалардағы күрделі процестерді реттеу үшін кеңінен қолданылады. Молекулалардың фосфорлануы олардың белсенділігін күшейтуі немесе тежеуі және басқа молекулалармен әрекеттесу қабілетін модуляциялауы мүмкін. Фосфорил топтарының қосылуы және жойылуы жасушаны бақылау құралымен қамтамасыз етеді, өйткені әртүрлі киназалар әртүрлі жағдайларға немесе сигналдарға жауап бере алады. Функцияның жоғалуына немесе артуына әкелетін киназалардағы [[мутация]]<nowiki/>лар адамдарда қатерлі ісік<ref>{{Cite news|title=Hallmarks of Cancer 1|url=http://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/2013/09/18/hallmarks-of-cancer-1-self-sufficiency-in-growth-signals}}</ref> және ауру тудыруы мүмкін, соның ішінде [[Лейкоз|лейкоздың]] және [[Нейробластома|нейробластомалардың]] кейбір түрлерін, [[Глиобластома|глиобластоманы]],<ref>{{Cite journal|title=Mutational profiling of kinases in glioblastoma}}</ref> спиноцеребеллярлық атаксияны (14 типті) [[агаммаглобулинемия]] және басқалар.<ref>{{Cite journal|title=Kinase mutations in human disease: interpreting genotype-phenotype relationships}}</ref> == Тарихы және классификациясы == АТФ көмегімен басқа ақуыздың фосфорлануын катализдейтін бірінші ақуызды 1954 жылы Евгений П.Кеннеди байқады, сол кезде ол казеиннің фосфорлануын катализдейтін бауыр ферментін сипаттады. 1956 жылы [[Эдмонд Фишер|Эдмонд Х.Фишер]] және [[Эдвин Кребс|Эдвин Г.Кребс]] фосфорилаза а мен фосфорилаза b арасындағы өзара конверсия фосфорлану және дефосфорлану арқылы жүретінін анықтады.<ref>{{Cite journal|title=Historical perspectives on protein phosphorylation and a classification system for protein kinases|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=302|issue=1108|pages=3–11|date=July 1983|pmid=6137005|doi=10.1098/rstb.1983.0033|bibcode=1983RSPTB.302....3K}}</ref> Фосфорил тобын фосфорилаза(b) ауыстырып, оны фосфорилаза(а) айналдыратын киназа Фосфорилаза киназа деп аталды. Жылдар өткеннен кейін протеинкиназа А (ПКА) фосфорилаза киназасын фосфорландыратын киназа каскадының алғашқы мысалы анықталды. Сонымен қатар, ПКА гликоген синтазасын тежейтіні анықталды, бұл тежелуге әкелетін фосфорлану оқиғасының алғашқы мысалы болды. 1969 жылы Лестер Рид пируватдегидрогеназаның фосфорлану арқылы инактивацияланғанын анықтады және бұл жаңалық фосфорланудың [[гликоген]] метаболизмінен басқа метаболизмдік жолдарда реттеу құралы ретінде қызмет етуі мүмкін екендігінің алғашқы анықтамасы болды. Сол жылы Том Ланган PKA гистон H1 фосфорланатынын анықтады, бұл фосфорлану ферментативті емес ақуыздарды реттей алады деп болжайды. 1970-ші жылдар кальмодулинге тәуелді протеинкиназалардың ашылуын және белоктардың бірнеше аминқышқылдарының қалдықтарында фосфорлануы мүмкін екендігін анықтауды қамтиды. 1990 жылдарды «белок киназа каскадтарының онжылдығы» деп сипаттауға болады. Осы уақыт ішінде MAPK/ERK жолы, JAK киназалары (ақуыз тирозин киназдарының отбасы) және PIP3-тәуелді киназа каскады ашылды.<ref name="origins">{{Cite journal|title=The role of human herpesvirus 8 and Epstein-Barr virus in the pathogenesis of giant lymph node hyperplasia (Castleman's disease)|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=22|issue=6|pages=1120–1121|date=June 1996|pmid=8783733|doi=10.1093/clinids/22.6.1120}}</ref> Әсер ететін субстрат бойынша киназалар кең топтарға жіктеледі: белоккиназалар, липидті киназалар, көмірсу киназалары. Киназаларды бактериялардан зеңге, құрттарға, сүтқоректілерге дейін әртүрлі түрлерде табуға болады.<ref>{{Cite journal|title=Structural evolution of the protein kinase-like superfamily|journal=PLOS Computational Biology|volume=1|issue=5|pages=e49|date=October 2005|pmid=16244704|pmc=1261164|doi=10.1371/journal.pcbi.0010049|bibcode=2005PLSCB...1...49S}}</ref> Адамдарда бес жүзден астам әртүрлі киназалар анықталды. <ref name="pmid12471243">{{Cite journal|title=The protein kinase complement of the human genome|journal=Science|volume=298|issue=5600|pages=1912–1934|date=December 2002|pmid=12471243|doi=10.1126/science.1075762|bibcode=2002Sci...298.1912M}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFManningWhyteMartinezHunter2002">Manning G, Whyte DB, Martinez R, Hunter T, Sudarsanam S (December 2002). "The protein kinase complement of the human genome". ''Science''. '''298''' (5600): 1912–1934. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci...298.1912M 2002Sci...298.1912M]. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1075762|10.1126/science.1075762]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12471243 12471243]. [[S2CID (идентификатор)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:26554314 26554314].</cite></ref> Олардың әртүрлілігі және сигнал берудегі рөлі оларды қызықты зерттеу объектісіне айналдырады. Әртүрлі басқа киназалар [[липидтер]], [[көмірсулар]], [[Аминқышқылдар|амин қышқылдары]] және [[нуклеотидтер]] сияқты шағын молекулаларға сигнал беру үшін немесе оларды метаболикалық жолдар үшін дайындау үшін әрекет етеді. Ерекше киназалар көбінесе субстраттарының атымен аталады. Протеинкиназаларда көбінесе бірнеше субстрат болады, ал белоктар бірнеше арнайы киназалар үшін субстрат ретінде қызмет ете алады. Осы себепті белоккиназалар олардың белсенділігін реттейтін нәрсеге байланысты аталады (яғни Кальмодулинге тәуелді протеинкиназалар). Кейде олар бірнеше изоферменттік формалар болғандықтан одан әрі категорияларға бөлінеді. Мысалы, I және II типті циклдік-АМФ-тәуелді протеинкиназалар бірдей каталитикалық суббірліктерге ие, бірақ циклдік AMФ-ті байланыстыратын әртүрлі реттеуші суббірліктерге ие.<ref name="krebs lec">{{Cite journal|title=The phosphorylation of proteins: a major mechanism for biological regulation. Fourteenth Sir Frederick Gowland Hopkins memorial lecture|journal=Biochemical Society Transactions|volume=13|issue=5|pages=813–820|date=October 1985|pmid=2998902|doi=10.1042/bst0130813}}</ref> == Протеин киназалары == [[Сурет:Signal_transduction_pathways.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Signal_transduction_pathways.png/440px-Signal_transduction_pathways.png|оңға|нобай| Сигналдарды тарату жолдарына шолу. Қатысқан ақуыздардың көпшілігі киназалар, соның ішінде протеинкиназалар (мысалы, MAPK және JAK) және липидті киназалар (PI3K сияқты).]] Протеинкиназалар белоктарға олардың серин, треонин, тирозин немесе гистидин қалдықтарында фосфорлану арқылы әсер етеді. Фосфорлану ақуыздың қызметін көптеген жолдармен өзгерте алады. Ол ақуыздың белсенділігін арттырады немесе азайтады, оны тұрақтандырады немесе жойылуын белгілейді, оны белгілі бір жасушалық бөлімшеде орналастырады және оның басқа ақуыздармен әрекеттесуін бастауы немесе бұзуы мүмкін. Протеин киназалары барлық киназалардың көпшілігін құрайды және кеңінен зерттеледі.<ref>{{Cite journal|title=The protein kinase complement of the human genome|journal=Science|volume=298|issue=5600|pages=1912–1934|date=December 2002|pmid=12471243|doi=10.1126/science.1075762|bibcode=2002Sci...298.1912M}}</ref> Бұл киназалар фосфатазалармен бірге ақуыздар мен [[Ферменттер|ферменттерді]] реттеуде, сондай-ақ жасушада сигнал беруде маңызды рөл атқарады. Жасушаның биологиялық реттеуге қол жеткізуінің әртүрлі жолдары туралы ойлау кезінде жалпы шатасу нүктесі туындайды. Жасушалық белоктар өтуі мүмкін коваленттік модификациялардың сансыз мысалдары бар; дегенмен, фосфорлану бірнеше қайтымды коваленттік модификациялардың бірі болып табылады. Бұл белоктардың фосфорлануының реттеуші екендігін дәлелдеді. Аллостериялық бақылаумен қамтамасыз етілген реттеуге қосымша белокты ковалентті түрлендірудің көптеген жолдары бар екенін ескерсек, ақуыз функциясын реттеудің әлеуеті орасан зор. [[Эдвин Кребс]] өзінің Хопкинс мемориалдық лекциясында аллостериялық бақылау жасушаның ішінен пайда болатын сигналдарға жауап беру үшін дамығанын, ал фосфорлану жасушадан тыс сигналдарға жауап беру үшін дамығанын айтты. Бұл идея [[Прокариоттар|прокариот жасушаларымен]] салыстырғанда белоктардың фосфорлануы [[Эукариоттар|эукариот жасушаларында]] жиірек болатындығына сәйкес келеді, өйткені неғұрлым күрделі жасуша түрі сигналдардың кең ауқымына жауап беру үшін дамыды.<ref name="krebs lec">{{Cite journal|title=The phosphorylation of proteins: a major mechanism for biological regulation. Fourteenth Sir Frederick Gowland Hopkins memorial lecture|journal=Biochemical Society Transactions|volume=13|issue=5|pages=813–820|date=October 1985|pmid=2998902|doi=10.1042/bst0130813}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKrebs1985">Krebs EG (October 1985). "The phosphorylation of proteins: a major mechanism for biological regulation. Fourteenth Sir Frederick Gowland Hopkins memorial lecture". ''Biochemical Society Transactions''. '''13''' (5): 813–820. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1042/bst0130813|10.1042/bst0130813]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2998902 2998902].</cite></ref> === Циклинге тәуелді киназалар === Циклинге тәуелді киназалар (CDKs) - [[Жасушаның тіршілік циклі|жасушалық циклді]] реттеуге қатысатын бірнеше түрлі киназалар тобы. Олар серин немесе треонин қалдықтарында басқа ақуыздарды фосфорлайды, бірақ CDK белсенді болу үшін алдымен циклин ақуызымен байланысуы керек.<ref name="cdk review">{{Cite journal|title=Cyclin-dependent kinases|journal=Chemical Reviews|volume=101|issue=8|pages=2511–2526|date=August 2001|pmid=11749386|doi=10.1021/cr0001030}}</ref> Арнайы CDK және циклиндердің әртүрлі комбинациялары жасушалық циклдің әртүрлі бөліктерін белгілейді. Сонымен қатар, CDK-тердің фосфорлану күйі олардың белсенділігі үшін де маңызды, өйткені олар басқа киназалармен (мысалы, CDK-белсендендіруші киназа) және фосфатазалармен (Cdc25 сияқты) реттеледі. CDK белсенді болғаннан кейін, олардың белсенділігін өзгерту үшін басқа ақуыздарды фосфорлайды, бұл жасушалық циклдің келесі кезеңіне қажетті оқиғаларға әкеледі. Олар жасушалық циклды бақылаудағы қызметімен танымал болғанымен, CDK-тер транскрипцияда, метаболизмде және басқа жасушалық оқиғаларда рөлдерге ие.<ref>{{Cite journal|title=Cdks, cyclins and CKIs: roles beyond cell cycle regulation|journal=Development|volume=140|issue=15|pages=3079–3093|date=August 2013|pmid=23861057|doi=10.1242/dev.091744}}</ref> Олардың жасушалық бөлінуді басқарудағы негізгі рөліне байланысты CDK-дегі мутациялар көбінесе қатерлі ісік клеткаларында кездеседі. Бұл мутациялар жасушалардың бақылаусыз өсуіне әкеледі, өйткені олар бүкіл жасуша циклынан тез өтеді.<ref name="can">{{Cite journal|title=Cyclin dependent kinases in cancer: potential for therapeutic intervention|journal=Cancer Biology & Therapy|volume=13|issue=7|pages=451–457|date=May 2012|pmid=22361734|doi=10.4161/cbt.19589}}</ref> CDK мутациялары лимфомаларда, сүт безінің қатерлі ісігінде, [[Ұйқы безі|ұйқы безінің]] [[Неоплазма|ісіктерінде]] және өкпенің қатерлі ісігінде кездеседі. Сондықтан, CDK ингибиторлары ісіктің кейбір түрлерін емдеу ретінде әзірленді.<ref name="can" /> === Митогенмен белсендірілген протеинкиназалар === MAP киназалары (Mitogen-activated protein kinase MAPKs) - әртүрлі жасушадан тыс өсу сигналдарына жауап беретін серин/треонинкиназалар тобы. Мысалы, өсу гормоны, эпидермистің өсу факторы, тромбоциттерден алынған өсу факторы және инсулин барлығы MAPK жолына қатыса алатын митогендік ынталандырулар болып саналады. Бұл жолды рецепторлар деңгейінде белсендіру сигналдық каскадты бастайды, соның арқасында Ras GTPase гуанозиндифосфат GTP -ге ауыстырады. Содан кейін Рас MEK (MAPKK) белсендіретін Раф киназаны (MAPKKK деп те аталады) белсендіреді. MEK [[Транскрипция (биология)|транскрипция]] мен аударманы реттей алатын MAPK (ERK деп те белгілі) белсендіреді. RAF және MAPK екеуі де серин/треонинкиназалар болса, MAPKK тирозин/треонинкиназа болып табылады. [[Сурет:Components_of_the_MAPK_Pathway.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Components_of_the_MAPK_Pathway.png/440px-Components_of_the_MAPK_Pathway.png|нобай| Митогендік сигналдардың әртүрлілігі MAPK жолына қатысады және киназдық каскад арқылы жасушаның өсуі мен дифференциациясына ықпал етеді.]] MAPK транскрипция факторларын тікелей немесе жанама реттей алады. Оның негізгі транскрипциялық мақсаттарына ATF-2, Chop, c-Jun, c-Myc, DPC4, Elk-1, Ets1, Max, MEF2C, NFAT4, Sap1a, STATs, Tal, p53, CREB және Myc кіреді. MAPK сонымен қатар үлкен рибосомалық суббірлікте S6 киназасын фосфорлау арқылы трансляцияны реттей алады. Ол сондай-ақ Ras, Sos және EGF рецепторының өзін қоса алғанда, MAPK сигналдық каскадының жоғарғы бөлігіндегі компоненттерді фосфорлайды.<ref name="MAPK">{{Cite journal|title=Organization and regulation of mitogen-activated protein kinase signaling pathways}}</ref> MAPK жолының канцерогендік потенциалы оны клиникалық маңызды етеді. Ол бақыланбайтын өсуге және кейіннен ісіктің пайда болуына әкелуі мүмкін жасушалық процестерге қатысады. Осы жолдағы мутациялар оның жасушалардың дифференциациясына, пролиферациясына, өмір сүруіне және апоптозға реттеуші әсерін өзгертеді, олардың барлығы [[Қатерлі ісік|қатерлі ісіктің]] әртүрлі формаларына қатысты.<ref name="MAPK">{{Cite journal|title=Organization and regulation of mitogen-activated protein kinase signaling pathways|journal=Current Opinion in Cell Biology|volume=11|issue=2|pages=211–218|date=April 1999|pmid=10209154|doi=10.1016/s0955-0674(99)80028-3}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGarringtonJohnson1999">Garrington TP, Johnson GL (April 1999). "Organization and regulation of mitogen-activated protein kinase signaling pathways". ''Current Opinion in Cell Biology''. '''11''' (2): 211–218. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1016/s0955-0674(99)80028-3|10.1016/s0955-0674(99)80028-3]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10209154 10209154].</cite></ref> == Липидті киназалар == Липидкиназалар жасушадағы липидтерді плазмалық мембранада да, органеллалардың мембраналарында да фосфорлайды. Фосфат топтарының қосылуы липидтің реактивтілігі мен локализациясын өзгерте алады және сигнал беруде қолданылуы мүмкін. === Фосфатидилинозитолкиназалар === [[Сурет:PI3_Kinase.tif|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/PI3_Kinase.tif/lossless-page1-220px-PI3_Kinase.tif.png|нобай| Инсулиннің өзінің рецепторларымен байланысуы PI3 киназаның мембранаға қонуына мүмкіндік береді, онда ол PI липидтерін фосфорлайды.]] Киназа ферменттері инозитол гидроксил тобын нуклеофильді ету арқылы реакциялардың жылдамдығын арттырады, көбінесе амин қышқылы қалдығының бүйірлік тізбегін жалпы негіз ретінде әрекет ету және гидроксилді депротонациялау үшін пайдаланады, бұл төмендегі механизмде көрінеді. <ref name="PI">{{Cite journal|title=Shaping development of autophagy inhibitors with the structure of the lipid kinase Vps34|journal=Science|volume=327|issue=5973|pages=1638–1642|date=March 2010|pmid=20339072|pmc=2860105|doi=10.1126/science.1184429|bibcode=2010Sci...327.1638M}}</ref> Мұнда [[Аденозинүшфосфор қышқылы|аденозинтрифосфат (АТФ)]] мен фосфатидилинозит арасындағы реакция үйлестірілген. Ақырғы нәтиже фосфатидилинозитол-3-фосфат, сондай-ақ [[Аденозиндифосфат|аденозиндифосфат (АДФ)]] болып табылады. Сондай-ақ ферменттер реакцияның жылдам жүруі үшін АТФ молекуласын, сондай-ақ инозитол тобын дұрыс бағыттауға көмектеседі. Осы мақсат үшін жиі металл иондары үйлестіріледі. <ref name="PI" /> [[Сурет:PI3kinase_mechanism.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/PI3kinase_mechanism.png/590px-PI3kinase_mechanism.png|ортаға|нобай| Фосфатидилинозитол-3киназаның механизмі. АТФ және фосфатидилинозитол реакцияға түсіп фосфатидилинозитол-3-фосфат пен АДФ түзеді, жалпы ''B'' негізінің көмегімен. <ref name="PI">{{Cite journal|title=Shaping development of autophagy inhibitors with the structure of the lipid kinase Vps34|journal=Science|volume=327|issue=5973|pages=1638–1642|date=March 2010|pmid=20339072|doi=10.1126/science.1184429|bibcode=2010Sci...327.1638M}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMillerTavshanjianOleksyPerisic2010">Miller S, Tavshanjian B, Oleksy A, Perisic O, Houseman BT, Shokat KM, Williams RL (March 2010). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2860105 "Shaping development of autophagy inhibitors with the structure of the lipid kinase Vps34"]. ''Science''. '''327''' (5973): 1638–1642. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010Sci...327.1638M 2010Sci...327.1638M]. [[Doi (идентификатор)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1184429|10.1126/science.1184429]]. [[PMC (идентификатор)|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2860105 2860105]</span>. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20339072 20339072].</cite></ref>]] === Сфингозинкиназалар === Сфингозинкиназа (SK) - сфингозиннің сфингозин-1-фосфатқа (S1P) айналуын катализдейтін липидтікиназа. Сфинголипидтер - барлық жерде орналасқан мембраналық липидтер. Белсендірілгеннен кейін сфингозинкиназа цитозолдан плазмалық мембранаға ауысады, онда ол γ фосфатты (соңғы немесе соңғы фосфат) [[Аденозинүшфосфор қышқылы|ATФ]] немесе GTP -ден сфингозинге тасымалдайды. S1P рецепторы GPCR рецепторы болып табылады, сондықтан S1P G ақуызының сигнализациясын реттеу мүмкіндігіне ие. Алынған сигнал ERKs, Rho GTPase, Rac GTPase, PLC және AKT/PI3K сияқты жасушаішілік эффекторларды белсендіре алады. Ол сондай-ақ жасуша ішіндегі мақсатты молекулаларға өз әсерін көрсете алады. S1P HDAC гистон деацетилаза белсенділігін тікелей тежейтіні көрсетілген. Керісінше, фосфорсыздандырылған сфингозин жасуша апоптозына ықпал етеді, сондықтан жасуша тағдырын анықтаудағы рөліне байланысты SK реттелуін түсіну өте маңызды. Өткен зерттеулер көрсеткендей, СК рак клеткаларының өсуін қамтамасыз ете алады, өйткені олар жасушалық пролиферацияға ықпал етеді және SK1 (СК-ның белгілі бір түрі) ісіктердің белгілі бір түрлерінде жоғары концентрацияда болады. Сүтқоректілердің жасушаларында екі киназа бар, SK1 және SK2. SK1 SK2-мен салыстырғанда нақтырақ және олардың өрнек үлгілері де ерекшеленеді. SK1 өкпе, көкбауыр және лейкоцит жасушаларында, ал SK2 бүйрек және бауыр жасушаларында экспрессияланады. Бұл екі киназаның жасушаның тіршілігіне, пролиферациясына, дифференциациясына және [[Ісіну|қабынуына]] қатысуы оларды [[Химиотерапия|химиотерапиялық терапия]] үшін өміршең кандидаттар етеді. <ref>{{Cite journal|title=Roles, regulation and inhibitors of sphingosine kinase 2|journal=The FEBS Journal|volume=280|issue=21|pages=5317–5336|date=November 2013|pmid=23638983|doi=10.1111/febs.12314}}</ref> == Көмірсу киназалары == [[Сурет:Glycolysis_including_irreversible_steps.png|alt=Glycolysis includes four phosphorylations, two that create ATP from ADP and two that use ATP and converting it into ADP. Glycolysis is the first step of metabolism and includes ten reaction ultimately resulting in one glucose molecule producing two pyruvate molecules|сүрмесіз|Гликолизге төрт фосфорлану кіреді, екеуі АДФ-дан АТФ түзеді және екеуі АТФ қолданып, оны ADP-ге айналдырады. Гликолиз метаболизмнің бірінші сатысы болып табылады және он реакцияны қамтиды, нәтижесінде бір глюкоза молекуласы екі пируват молекуласын түзеді.]] Көптеген сүтқоректілер үшін көмірсулар күнделікті [[Калория|калориялық]] қажеттіліктің үлкен бөлігін қамтамасыз етеді. [[Олигосахаридтер|Олигосахаридтерден]] энергия жинау үшін алдымен олар [[Зат алмасу|метаболизмге]] түсуі үшін [[Моносахаридтер|моносахаридтерге ыдырауы]] керек. Киназалар метаболизмнің барлық дерлік жолдарында маңызды рөл атқарады. Сол жақтағы суретте киназалармен катализделген екі маңызды реакция бар [[Гликолиз|гликолиздің]] екінші фазасы көрсетілген. 1,3 бисфосфоглицераттағы ангидридті байланыс тұрақсыз және жоғары энергияға ие. 1,3-бисфосфогилцераткиназа 3-фосфоглицерат пен АТФ түзетін реакцияны жүзеге асыру үшін АДФ қажет. Гликолиздің соңғы сатысында пируваткиназа фосфорил тобын фосфоэнолпируваттан АДФ-ге ауыстырып, АТФ пен пируват түзеді. '''Гексокиназа''' глюкозаны жасушаға алғаш кіргенде оны пайдаланатын ең көп таралған фермент болып табылады. Ол АТФ гамма фосфатын С6 позициясына ауыстыру арқылы D-глюкозаны глюкоза-6-фосфатқа айналдырады. Бұл гликолиздегі маңызды қадам, өйткені ол теріс зарядқа байланысты глюкозаны жасуша ішінде ұстайды. Глюкоза өзінің фосфорсызданған түрінде мембрана арқылы алға-артқа өте оңай жылжи алады.<ref name="Carb">{{Cite journal|title=Metabolic regulation by chemical modification of enzymes|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=40|pages=345–374|pmid=4399446|doi=10.1146/annurev.bi.40.070171.002021}}</ref> Гексокиназа геніндегі мутациялар сфероцитарлы емес гемолитикалық [[Анемия|анемияны]] тудыруы мүмкін гексокиназа тапшылығына әкелуі мүмкін.<ref>{{Cite web|title=Nonspherocytic hemolytic anemia due to hexokinase deficiency|url=http://rarediseases.info.nih.gov/gard/3672/nonspherocytic-hemolytic-anemia-due-to-hexokinase-deficiency/resources/1}}</ref> '''Фосфофруктокиназа''' немесе ФФК фруктоза-6-фосфаттың фруктоза-1,6-бисфосфатқа айналуын катализдейді және гликолизді реттеудегі маңызды нүкте болып табылады. ATФ, H<sup>+</sup> және [[Лимон қышқылы|цитраттың]] жоғары деңгейлері ПФК тежейді. Егер цитрат деңгейі жоғары болса, бұл гликолиздің оңтайлы жылдамдықта жұмыс істейтінін білдіреді. [[Аденозинмонофосфат|АТФ]] жоғары деңгейлері ФФК ынталандырады. Таруи ауруы, жаттығуларға төзбеушілікке әкелетін гликогенді сақтау ауруы, оның белсенділігін төмендететін ФФК геніндегі мутацияға байланысты.<ref>{{Cite web|title=Phosphofructokinase Deficiency Glycogen Storage Disease|url=http://www.patient.co.uk/doctor/phosphofructokinase-deficiency-glycogen-storage-disease}}</ref> == Басқа киназалар == [[Сурет:Riboflavin_kinase.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Riboflavin_kinase.png/220px-Riboflavin_kinase.png|нобай| Рибофлавинкиназаның оның өнімдерімен байланысқан белсенді аймағы - FMN (сол жақта) және ADP (оң жақта). PDB ID координаттары: 1N07. <ref>{{Cite journal|title=Crystal structure of Schizosaccharomyces pombe riboflavin kinase reveals a novel ATP and riboflavin-binding fold|journal=Journal of Molecular Biology|volume=326|issue=5|pages=1463–1473|date=March 2003|pmid=12595258|doi=10.1016/s0022-2836(03)00059-7}}</ref>]] Киназалар белоктардан, липидтерден және көмірсулардан басқа көптеген басқа молекулаларға әсер етеді. Нуклеотидтерге (ДНҚ және РНҚ) әсер ететін көптеген заттар бар, соның ішінде нуклеозид-фосфаткиназалар және нуклеозид-дифосфаткиназалар сияқты нуклеотидтердің өзара конверсиясына қатысатындар.<ref>{{Кітап|isbn=9780470129302}}</ref> Киназалардың субстраты болып табылатын басқа шағын молекулаларға [[креатин]], фосфоглицерат, [[рибофлавин]], дигидроксиацетон, шикимат және басқалары жатады. === Рибофлавинкиназа === Рибофлавинкиназа флавин мононуклеотиді (FMN) түзу үшін [[Рибофлавин|рибофлавиннің]] фосфорлануын катализдейді. Оның реттелген байланысу механизмі бар, онда рибофлавин АТФ молекуласымен байланыспас бұрын киназамен байланысуы керек.<ref name="sdf">{{Cite journal|title=Ligand binding-induced conformational changes in riboflavin kinase: structural basis for the ordered mechanism|journal=Biochemistry|volume=42|issue=43|pages=12532–12538|date=November 2003|pmid=14580199|doi=10.1021/bi035450t}}</ref> [[Валенттілік|Екі валентті]] [[Ион (электроника)|катиондар]] [[Нуклеотидтер|нуклеотидті]] үйлестіруге көмектеседі.<ref name="sdf" /> Жалпы механизм төмендегі суретте көрсетілген. [[Сурет:Riboflavin_mechanism.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Riboflavin_mechanism.png/550px-Riboflavin_mechanism.png|ортаға|нобай| Рибофлавинкиназаның механизмі.]] Рибофлавинкиназа жасушаларда маңызды рөл атқарады, өйткені FMN маңызды кофактор болып табылады. FMN сонымен қатар көптеген ферменттер, соның ішінде [[Зат алмасу|метаболизмде]] көптеген ферменттер пайдаланатын тотығу- тотықсыздандырғыш кофакторы болып табылатын [[Флавинадениндинуклеотид|флавин адениндинуклеотидінің]] (ФАД) прекурсоры болып табылады. Шындығында, рибофлавиннің FMN -ге фосфорлануын, сондай-ақ FMN -ден [[Флавинадениндинуклеотид|FAD]] реакциясын жүргізуге қабілетті кейбір ферменттер бар.<ref>{{Cite journal|title=Over-expression in Escherichia coli, purification and characterization of isoform 2 of human FAD synthetase|journal=Protein Expression and Purification|volume=52|issue=1|pages=175–181|date=March 2007|pmid=17049878|doi=10.1016/j.pep.2006.09.002}}</ref> Рибофлавинкиназа инсульттің алдын алуға көмектеседі және болашақта емдеу ретінде қолданылуы мүмкін. <ref>{{Cite journal|title=Importance of riboflavin kinase in the pathogenesis of stroke|journal=CNS Neuroscience & Therapeutics|volume=18|issue=10|pages=834–840|date=October 2012|pmid=22925047|pmc=6493343|doi=10.1111/j.1755-5949.2012.00379.x}}</ref> Ол тышқандарда зерттелген кезде инфекцияға да қатысты.<ref>{{Cite journal|title=Flavin metabolism during respiratory infection in mice|journal=The British Journal of Nutrition|volume=76|issue=3|pages=453–462|date=September 1996|pmid=8881717|doi=10.1079/BJN19960050}}</ref> === Тимидинкиназа === Тимидинкиназа - [[Нуклеозидтер|нуклеозидтердің]] фосфорлануына жауап беретін көптеген нуклеозидкиназалардың бірі. Тимидин монофосфатын (dTMP) жасау үшін тимидинді фосфорлайды. Бұл киназа төменде көрсетілгендей тимидинге [[Фосфаттар|фосфат]] беру үшін ATP молекуласын пайдаланады. Тимидинкиназа, сондай-ақ басқа нуклеозидтер мен нуклеотид киназалары арқылы фосфаттың бір нуклеотидтен екіншісіне тасымалдануы әртүрлі нуклеотидтердің әрқайсысының деңгейін бақылауға көмектесу үшін қызмет етеді. [[Сурет:Thymidine_kinase.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Thymidine_kinase.png/550px-Thymidine_kinase.png|ортаға|нобай| Тимидинкиназамен катализденген жалпы реакция.]] dTMP молекуласын жасағаннан кейін, басқа киназа, тимидилаткиназа, дифосфатты пішінді dTDP жасау үшін dTMP-ге әсер ете алады. Нуклеозиддифосфаткиназа ДНҚ синтезінде қолданылатын тимидинтрифосфат, dTTP түзілуін катализдейді. Осыған байланысты тимидинкиназа белсенділігі [[Жасушаның тіршілік циклі|жасушалық циклмен]] тығыз байланысты және клиникалық химияда ісік маркері ретінде қолданылады.<ref>{{Cite journal|title=Thymidine kinase and cancer monitoring|journal=Cancer Letters|volume=316|issue=1|pages=6–10|date=March 2012|pmid=22068047|doi=10.1016/j.canlet.2011.10.025}}</ref> Сондықтан оны кейде науқастың болжамын болжау үшін қолдануға болады.<ref>{{Cite journal|title=The role of thymidine kinase in cancer diseases|journal=Expert Opinion on Medical Diagnostics|volume=2|issue=2|pages=129–141|date=February 2008|pmid=23485133|doi=10.1517/17530059.2.2.129}}</ref> Тимидинкиназа [[Ген|генінің]] мутациялары бар науқастарда [[митохондриялық ДНҚ]] -ны жоғалту [[Синдром|синдромының]] белгілі бір түрі болуы мүмкін, бұл [[ауру]] ерте балалық шақта өлімге әкеледі.<ref>{{Cite journal|title=Thymidine kinase 2 defects can cause multi-tissue mtDNA depletion syndrome|journal=Brain|volume=131|issue=Pt 11|pages=2841–2850|date=November 2008|pmid=18819985|doi=10.1093/brain/awn236}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:ЕС 2.7]] 4zae6w8v4ueca6gztye993w75zphh85 Айбек Арқабайұлы Дәдебай 0 696570 3606030 3601372 2026-05-17T16:31:24Z Casserium 68287 3606030 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айбек Арқабайұлы Дәдебай | Шынайы есімі = | Суреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png | Сурет ені = | Атауы = Дәдебай, 2024 жыл | Титулы = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 7 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''партия құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_2 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Ізбасары_3 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–) | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар| {{Барыс ордені}} | {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}</ref> [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, партия қайраткері, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) сияқты лауазымдарды атқарған. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]</ref><ref name="kap">[https://kapital.kz/dossier/dadebayev-aybek-arkabayevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]</ref> == Өмірбаяны == Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы). Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген. 2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы. 2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе. 2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі. 2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары. 2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.<ref name="kap" /> 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.<ref>[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған "Әділет" партиясының төрағасы болып сайланды]</ref> == Марапаттары == І дәрежелі «Барыс» орденімен (2026),<ref>[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]</ref> «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.<ref name="kap" /> == Отбасы жағдайы == Айбек Дәдебай үйленген, 4 баласы бар. Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.<ref>[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]</ref> Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]</ref> Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер. «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Оған дейін Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.<ref>[https://tansarcapital.kz/about О компании]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}} [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] liap0mlchfsrbt1fqyuw14p43chkkli 3606032 3606030 2026-05-17T16:43:36Z Casserium 68287 /* Отбасы жағдайы */ 3606032 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айбек Арқабайұлы Дәдебай | Шынайы есімі = | Суреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png | Сурет ені = | Атауы = Дәдебай, 2024 жыл | Титулы = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 7 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''партия құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_2 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Ізбасары_3 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–) | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар| {{Барыс ордені}} | {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}</ref> [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, партия қайраткері, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) сияқты лауазымдарды атқарған. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]</ref><ref name="kap">[https://kapital.kz/dossier/dadebayev-aybek-arkabayevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]</ref> == Өмірбаяны == Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы). Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген. 2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы. 2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе. 2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі. 2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары. 2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.<ref name="kap" /> 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.<ref>[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған "Әділет" партиясының төрағасы болып сайланды]</ref> == Марапаттары == І дәрежелі «Барыс» орденімен (2026),<ref>[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]</ref> «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.<ref name="kap" /> == Отбасы жағдайы == Айбек Дәдебай үйленген, 4 баласы бар. Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.<ref>[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]</ref> Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, профессор, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]</ref> 2008 жылдан бастап — аталған университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры.<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1566 Жанғара Дәдебаев]</ref> Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер, кәсіпкер, «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Оған дейін Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.<ref>[https://tansarcapital.kz/about О компании]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}} [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] 5dd5p3pmophktaf9f3x85n103o2gwr6 3606055 3606032 2026-05-17T17:25:23Z Casserium 68287 /* Отбасы жағдайы */ 3606055 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айбек Арқабайұлы Дәдебай | Шынайы есімі = | Суреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png | Сурет ені = | Атауы = Дәдебай, 2024 жыл | Титулы = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 7 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''партия құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_2 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Ізбасары_3 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–) | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар| {{Барыс ордені}} | {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}</ref> [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, партия қайраткері, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) сияқты лауазымдарды атқарған. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]</ref><ref name="kap">[https://kapital.kz/dossier/dadebayev-aybek-arkabayevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]</ref> == Өмірбаяны == Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы). Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген. 2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы. 2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе. 2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі. 2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары. 2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.<ref name="kap" /> 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.<ref>[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған "Әділет" партиясының төрағасы болып сайланды]</ref> == Марапаттары == І дәрежелі «Барыс» орденімен (2026),<ref>[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]</ref> «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.<ref name="kap" /> == Отбасы жағдайы == Айбек Дәдебай үйленген, 4 баласы бар. Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.<ref>[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]</ref> Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, профессор, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]</ref> 2008 жылдан бастап — аталған университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры.<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1566 Жанғара Дәдебаев]</ref> Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер, кәсіпкер, «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Компанияға бұрынғы денсаулық сақтау министрі [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртановтың]] інісі, Ұлттық банк төрағасының бұрынғы орынбасары Есжан иелік етеді.<ref>[https://forbes.kz/articles/eks-zampred-natsbanka-stanet-krupnym-uchastnikom-upravlyayushey-kompanii-a19a38 Экс-зампред Нацбанка станет крупным участником управляющей компании]</ref> Жанғали бұрын Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.<ref>[https://tansarcapital.kz/about О компании]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}} [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] l3br8ok5ax84hfa5ovnang1ng3qdum1 3606086 3606055 2026-05-17T19:13:33Z Casserium 68287 /* Өмірбаяны */ 3606086 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айбек Арқабайұлы Дәдебай | Шынайы есімі = | Суреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png | Сурет ені = | Атауы = Дәдебай, 2024 жыл | Титулы = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 7 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''партия құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_2 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Ізбасары_3 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–) | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар| {{Барыс ордені}} | {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}</ref> [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, партия қайраткері, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) сияқты лауазымдарды атқарған. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]</ref><ref name="kap">[https://kapital.kz/dossier/dadebayev-aybek-arkabayevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]</ref> == Өмірбаяны == Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы). Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген. 2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы. 2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе. 2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі. 2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары. 2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.<ref name="kap" /> 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.<ref>[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған "Әділет" партиясының төрағасы болып сайланды]</ref> Сонымен бірге ол партияның басшылық органы — саяси кеңес пен саяси кеңес бюросының құрамына сайланды.<ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> == Марапаттары == І дәрежелі «Барыс» орденімен (2026),<ref>[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]</ref> «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.<ref name="kap" /> == Отбасы жағдайы == Айбек Дәдебай үйленген, 4 баласы бар. Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.<ref>[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]</ref> Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, профессор, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]</ref> 2008 жылдан бастап — аталған университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры.<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1566 Жанғара Дәдебаев]</ref> Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер, кәсіпкер, «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Компанияға бұрынғы денсаулық сақтау министрі [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртановтың]] інісі, Ұлттық банк төрағасының бұрынғы орынбасары Есжан иелік етеді.<ref>[https://forbes.kz/articles/eks-zampred-natsbanka-stanet-krupnym-uchastnikom-upravlyayushey-kompanii-a19a38 Экс-зампред Нацбанка станет крупным участником управляющей компании]</ref> Жанғали бұрын Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.<ref>[https://tansarcapital.kz/about О компании]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}} [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] nv5tbyeosbxgzfzqibas7l4d6skvw7w 3606097 3606086 2026-05-17T19:31:34Z Casserium 68287 /* Отбасы жағдайы */ 3606097 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айбек Арқабайұлы Дәдебай | Шынайы есімі = | Суреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png | Сурет ені = | Атауы = Дәдебай, 2024 жыл | Титулы = [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 7 мамыр 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''партия құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізбасары_2 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Ізбасары_3 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–) | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар| {{Барыс ордені}} | {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Айбек Арқабайұлы Дәдебай''' (бұрын — '''Дәдебаев''';<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-aybek-arkabayuly-dadebaev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-is-baskarushysynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2843652 |title= Мемлекет басшысының өкімімен|language=kk |work=ҚР Президентінің сайты |accessdate=2025-07-11}}</ref> [[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, партия қайраткері, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының төрағасы. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы (2024–2026), [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] (2022–2024) сияқты лауазымдарды атқарған. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://www.inform.kz/kz/aybek-dadebaev-prezidenttin-is-baskarushysy-bolyp-tagayyndaldy_a3884186 Айбек Дәдебаев Президенттің Іс басқарушысы болып тағайындалды]</ref><ref name="kap">[https://kapital.kz/dossier/dadebayev-aybek-arkabayevich Досье. Дадебаев Айбек Аркабаевич]</ref> == Өмірбаяны == Айбек Дәдебай 1980 жылғы 1 сәуірде [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 2001 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін]] «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2003 жылы аталған университеттің магистратурасын аяқтаған (магистр-аймақтанушы). Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастап, жоғары оқу орнында 2002 жылға дейін жұмыс істеген. 2008–2011 жылдары ол — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көмекшісінің міндетін атқарушы. 2011–2013 жылдары ол — [[Женева]] қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе. 2013–2019 жылдары ол — Парламент Сенаты Төрағасы Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, хатшылық меңгерушісі. 2019–2021 жылдары ол — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары. 2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалып, 2022 жылғы 11 қаңтардан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқармасын]] басқарды. 2022 жылы өткен президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпаннан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды.<ref name="kap" /> 2026 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aybek-arkabayuly-dadebay-baska-zhumyska-auysuyna-baylanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-basshysy-lauazymynan-bosatyldy-542531 Мемлекет басшысының Жарлығымен Айбек Арқабайұлы Дәдебай басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 7 мамыр күні Дәдебай [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының құрылтай съезінде партия төрағасы болып бірауыздан сайланды.<ref>[https://stan.kz/aibek-dadebai-zanadan-qurylgan-adilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sail-434149/ Айбек Дәдебай жаңадан құрылған "Әділет" партиясының төрағасы болып сайланды]</ref> Сонымен бірге ол партияның басшылық органы — саяси кеңес пен саяси кеңес бюросының құрамына сайланды.<ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> == Марапаттары == І дәрежелі «Барыс» орденімен (2026),<ref>[https://www.facebook.com/share/p/1QQQbyC47y/ «Pro Kadry KZ» Facebook парақшасындағы жазба]</ref> «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.<ref name="kap" /> == Отбасы жағдайы == Айбек Дәдебай үйленген, 4 баласы бар. Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы.<ref>[https://aqjolgazet.kz/143018/d-debaydy-t-lparlary Дәдебайдың тұлпарлары]</ref> 1990 жылы туған Айдын атты інісі бар.<ref>[https://kaz.nur.kz/society/1882896-elordaga-konys-audargan-almatylyk-zigit-eki-knni-isinde-kalaj-zmys-tauyp-alganyn-ajtty/ Елордаға қоныс аударған алматылық жігіт екі күннің ішінде қалай жұмыс тауып алғанын айтты]</ref> Әкесінің бауыры [[Жанғара Дәдебаев]] (1948 жылы туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, профессор, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің бұрынғы проректоры (2001–2008).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1075282935 ДАДЕБАЕВ Жанкара Дадебаевич]</ref> 2008 жылдан бастап ол — аталған университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры.<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1566 Жанғара Дәдебаев]</ref> Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 жылы туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер, кәсіпкер, «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Компанияға бұрынғы денсаулық сақтау министрі [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртановтың]] інісі, Ұлттық банк төрағасының бұрынғы орынбасары Есжан иелік етеді.<ref>[https://forbes.kz/articles/eks-zampred-natsbanka-stanet-krupnym-uchastnikom-upravlyayushey-kompanii-a19a38 Экс-зампред Нацбанка станет крупным участником управляющей компании]</ref> Жанғали Дәдебаев бұрын Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.<ref>[https://tansarcapital.kz/about О компании]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дәдебай, Айбек Арқабайұлы}} [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] s657k22s3iu1g0fk965aqd8oh0gzz09 Жозе Сарамаго 0 697946 3606243 3491513 2026-05-18T09:57:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606243 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Жозе Сарамаго |Шынайы есімі = José de Sousa Saramago |Суреті = JSJoseSaramago.jpg |Суреттің ені = 220 px |Суреттің аты = Жозе Сарамаго «La Flor mas grande del Mundo» (2008) фильмінің тұсаукесерінде |Шынайы есімі = Жозе де Соуза |Туған күні = 16.11.1922 |Туған жері = {{Туғанжері|Азиньяга|Сантарен округында}}, [[Рибатежу]], [[Португалия]] |Қайтыс болған күні = 18.6.2010 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Тиас|Тиаста}}, [[Лас-Пальмас (провинция)|Лас-Пальмас]], [[Канар аралдары]], [[Испания]] |Азаматтығы = {{байрақ|Португалия}} [[Португалия]] |Мансабы = прозаик, ақын, эссеист |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[постмодернизм]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Сыйлықтары = {{Нобельдік медаль}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1998]]) |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Сантьяго Орденнің үлкен тізбегі (Португалия)}}{{!!}}{{Сантьяго орденінің командоры (Португалия)}} {{!}}} |Commons = }} [[Сурет:Saramago_by_bottelho.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Сарамаго портреті. Сур. К. Ботельо жұмысы ]] [[Сурет:Ivo_Andrić_and_José_Saramago_2022_stamp_of_Serbia.jpg|нобай| Жосе Сарамаго (оң жақта) Сербия мен Португалия арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнатылғанына 140 жыл толуына арналған серб пошта маркасында, 2022 ж.]] '''Жозе де Соуза Сарамаго''' (сонымен қатар ''Сарамагу''<ref>Қабылданған португал атауларын беру ережелеріне сәйкес дұрысырақ '''Сарамагу''', дегенмен орыс тілді әдебиетте '''Сарамаго''' емлесі орныққан.</ref>, {{Lang-pt|José de Sousa Saramago}} {{IPA|[ʒuˈzɛ sɐɾɐˈmaɣu]}}; {{Туғанкүні|16|11|1922}}, [[Азиньяга]], Рибатехо, [[Португалия]] — {{Қайтысболғанкүні|18|6|2010}}<ref>{{Cite web|date=2010-06-18|url=http://lenta.ru/news/2010/06/18/saramago/|title=Умер португальский писатель Жозе Сарамаго|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|deadlink=no|archivedate=2011-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923142122/http://lenta.ru/news/2010/06/18/saramago/}}</ref>, Тиас, [[Лас-Пальмас (провинция)|Лас-Пальмас]], [[Канар аралдары]], [[Испания]]) — португал жазушысы және ақыны, драматург және аудармашы, [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|әдебиет бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты (1998). Мәдениетті қорғаудың ұлттық майданының негізін салушы. == Өмірбаяны == Жозе де Соуза [[1922 жыл|1922 жылы]] [[16 қараша|16 қарашада]] [[Лиссабон|Лиссабоннан]] 100 км қашықтықта орналасқан [[Азиньяга]] ауылында Рибатежу провинциясында шаруа отбасында дүниеге келген. Жаңа фамилия (''Сарамаго'', жабайы шомырдың португалдық танымал атауы) 7 жылдан кейін мұрағат қызметкері «өз тәуекелімен, біздің отбасымыздың атына осы лақап атты қосқаны» белгілі болған кезде, жеті жылдан кейін пайда болды. 1924 жылдан бастап отбасымен астанада тұрады. Ата-анасының кедейлігінен ол орта білім де алмаған. Автослесарь, сызбашы болып жұмыс істеді, денсаулық сақтау және әлеуметтік сақтандыру саласында қызмет етті. Сонымен бірге ол шет тілдерін үйренді және көп оқыды. 22 жасында Сарамаго португалдық суретші Ильда Рейшке үйленді. Ол өзінің алғашқы кітабын («Күнәһар жер») 1947 жылы шығарды, содан кейін ол 1966 жылға дейін ештеңе жарияламады. 1969 жылы Сарамаго астыртын Португалия коммунистік партиясына қосылды. Қызыл қалампыр төңкерісінен кейін біраз уақыт (1974—1975) «Диарио де Лисбоа» («Diário de Lisboa») газетінде саяси шолушы және мәдениет бөлімінің басшысы, 1975 жылы астананың күнделікті «Diário de Notícias» газетінің бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. 1976 жылдан бастап оның журналистік мансабы жұмыстан босауымен үзілді, ал Сарамаго өзін тек әдеби шығармашылыққа арнауды шешті. Бір жылдан кейін «кәсіби» жазушының алғашқы романы — «Кескіндеме және каллиграфия оқулығы» жарық көрді, ол көп жылдардан кейін Сарамаго Нобель дәрісінде «қос [[инициация]]<nowiki/>» деп аталды — бұл оның кейіпкер және авторының туған сәтінің тамаша сәйкестігі. Осы уақытқа дейін жазушы бірінші әйелімен ажырасып үлгерген. 1980 жылдары ол қайтадан үйленді — испандық журналист Пилар дель Риоға. 2002 жылы [[Израиль|Израильге]] сапарынан кейін Сарамаго [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестина]] территориясында жүргізіліп жатқан саясат «[[Освенцим лагері|Освенцим]] концлагерінде [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистердің]] [[Еврейлер|еврейлерге]] қатысты әрекетін еске түсірді» деп мәлімдеді. Израиль Сыртқы істер министрлігінің қатаң мәлімдемелерінен және Сарамагоның одан кем емес қатаң қарсылығынан кейін оның романдары елдегі кітап дүкендерінің сөрелерінен жоғалып кетті, яғни жазушыға шын мәнінде айтылмаған бойкот жарияланды<ref>{{Cite web|date=2002-03-28|url=http://www.newsru.com/cinema/28mar2002/israel_books.html|title=В Израиле бойкотируют книги нобелевского лауреата Жозе Сарамаго|publisher=[[NEWSru]]|accessdate=2010-08-14|deadlink=no|archivedate=2014-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140706211701/http://www.newsru.com/cinema/28mar2002/israel_books.html}}</ref>. Өзін «либертарлық коммунист»<ref name="china_post_portugal_mourns">{{Cite web|url=http://www.chinapost.com.tw/art/celebrity-news/2010/06/21/261516/Portugal-mourns.htm|title=Portugal mourns as Nobel laureate's body returned|publisher=[[The China Post]]|author=Anne le Coz|lang=en|date=2010-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612005341/http://www.chinapost.com.tw/art/celebrity-news/2010/06/21/261516/Portugal-mourns.htm|archivedate=2011-06-12}}</ref> деп сипаттаған Жозе Сарамаго 1989 жылдан 2009 жылға дейін Португалия коммунистік партиясының айналасындағы Демократиялық бірлік коалициясы үшін [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] сайлауына қатысқан. 1989 жылы ол «Лиссабон үшін» коалициясының тізімі бойынша коммунистік кандидат ретінде Португалия астанасының жергілікті кеңесіне де сайланды. == Шығармашылығы == Кейбір ескертпелермен Сарамагоның жұмысы әдетте [[Магиялық реализм|сиқырлы реализм]] деп аталады. Оның фантасмагориялық прозасы жалпыадамзаттық теңдік пен терең [[гуманизм]] идеясына толы. Жазу стилі, алғашқы нәрселерден бастап, іс жүзінде өзгеріссіз қалды. Нашар бөлшектелген, монолитті [[Текст|мәтін]] дәстүрлі түрде тарауларға бөлінбейді. Қосымша тығыздық диалогтардағы «сызықшалар» мен жол үзілімдерінің болмауымен беріледі. === «Жерден көтерілген» === Ерте шығармашылық тәжірибелерді есепке алмасақ, Сарамагоның әдеби таланты кеш оянды деп айта аламыз. Алғашқы елеулі шығарма — «Жерден көтерілген» отбасылық дастаны — [[1980 жыл|1980]] жылы, автор 58 жасында жарық көрді. Кітапты жазушының жеті жылдық саяси қызметінің нәтижесі деп санауға болады: оның тақырыбы бірнеше ұрпаққа созылған оңшыл диктатура дәуіріндегі португал шаруаларының азаматтық қалыптасуы. Романның идеологиясы айқын [[Марксизм|марксистік]] әсерде: өздерін езілген тап ретінде түсінген шаруалар [[Латифундизм|латифундистерге]] қарсы саяси күресті бастайды. Нәтижесі — 1974 жылғы төңкеріс, оны Сарамаго тек тиіп-қашып айтады, себебі оның нәтижесі [[Солшыл саясат|солшыл]] қозғалыс үшін күмәнді болғандықтан болуы мүмкін. Әлеуметтік құрамдас бөлік (ауыл өмірінің кедейлігін, шаруаның құқығынан айырылған жағдайын суреттеу) кітапта [[Фольклор|фольклорлық]] мотивтермен, астарлы әңгіме элементтерімен, тіпті ертегімен де өрілген. Жазушының туған жерінде жарияланғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1982 жылы роман [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да жарыққа шығып, кеңес оқырманы үшін болашақ Нобель сыйлығының лауреатының прозасымен танысуға мүмкіндік берді. === «Монастыр туралы естеліктері» === Барлығы Жозе Сарамагоның [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да екі романы жарық көрді. Оның екіншісі — «Монастырь туралы естеліктер» 1985 жылы орыс тілінде жарық көрді. Кітап [[XVIII ғасыр|18 ғасырдың]] бірінші жартысында Мафрада монастырьдің эпикалық құрылысының фонында басталған мүгедек ардагер Балтазар Жеті Күн мен мыстан Блимунда Жеті Айдың арасындағы махаббат туралы баяндайды. Кейінгі феодалдық [[Португалия|Португалиядағы]] қарапайым халықтың күйзеліс жағдайын католиктік шіркеудің күшті ықпалымен сипаттай отырып, Сарамаго әдеби сол жақтағы позициясын нығайтты. Романның [[Антиклерикализм|антиклерикалдық]] үні [[Ватикан]] тарапынан Құдайға тіл тигізді деген қатал айыптауларға түрткі болды. Дегенмен, кинорежиссер [[Федерико Феллини]] «Монастырдың естеліктерін» біздің заманымыздың ең қызықты кітаптарының бірі деп атады, тіпті оны бейімдеу де қарастырды. Бірақ жоспар ешқашан жүзеге аспады. === «Тас сал» === Алайда [[2001 жыл|2001]] ж. экранға француз режиссері Жорж Слюзер (George Sluizer) Сарамагоның «Тас сал» кітабының негізінде түсірген «Жарық» («La Balsa de piedra») фильмі шықты. Онда автор [[Пиреней түбегі|Пиреней түбегінің]] материктен [[Пиреней таулары|Пиреней жотасы]] бойымен бөлініп, [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитына]] еркін жүзуге қалай шыққаны туралы таңғажайып оқиғаны баяндайды. [[Тектоникалық қозғалыстар|Тектоникалық қозғалыс]] ертегілік және мистикалық сипаттағы оқиғалар тізбегімен бірге жүреді, оның тікелей қатысушылары бөлінген түбек арқылы саяхатқа шығу үшін бас қосады. Саяхат түріндегі «Тас сал» романы [[испандар]] мен [[Португалдар|португалдардың]] бір-бірімен және [[Еуропа|Еуропаның]] қалған бөлігімен қиын қарым-қатынасы туралы баяндайды. === «Исадан '''Інжіл'''» === Сарамаго творчествосында ерекше орын «Исадан Інжіл» романы. Шығарылғаннан кейін бір жылдан кейін Сарамаго «қиялға, иронияға толы мысалдар түріндегі шығармалары үшін» деген тұжырымдаумен [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|әдебиет бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref>{{Cite web|url=http://www.webground.su/tema/2010/06/18/saramago/|title=Умер Нобелевский лауреат по литературе Жозе Сарамаго|accessdate=2013-07-25|archivedate=2013-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728005557/http://webground.su/tema/2010/06/18/saramago/|deadlink=no}}</ref>. Соған қарамастан, [[Нобель комитеті|Нобель комитетінің]] романның басылуына өте жылдам реакциясын атап өтпеуге болмайды. Тақырыпқа сәйкес кітап Інжіл оқиғаларының балама мазмұны болып табылады. [[Иса Мәсих|Исаны]] Ескі өсиет Яхвемен салыстыра отырып, жердегі, адами шындықты аузына салып, Сарамаго [[Үштік|Үштіктің]] бастапқы догмасын жояды. [[Иса Мәсих|Иса]], өз кезегінде, шын мәнінде, бірақ оны ешбір жолмен орындау үшін емес, «заң мен пайғамбарларды» бұзу үшін келген революциялық кейіпкерге айналады<ref>Мф.17</ref>. Роман христиандық догманы солшыл гуманизм тұрғысынан сынап, соңғысының құндылықтарын бекітеді. === «Өлімдегі үзілістер» === Сарамагоның кейінгі жұмысының інжу-маржаны «Өлімдегі үзілістер» деген фантастикалық романы. Тақырыпқа сәйкес, автор белгілі бір елде адамдар өлуді тоқтатқан кезде мүлдем мүмкін емес жағдайды суреттейді. Себебі, [[Ажал|өлім]] кітапта кейіпкер ретінде әрекет етіп, өзіне деген ризашылықсыз қарым-қатынасына ашуланып, мерзімсіз ереуіл жариялайды. Кітаптың бірінші бөлімінде ғылыми-фантастикалық әдебиеттің канондарына сәйкес Сарамаго ұлттың өмірлік циклінің сәтсіздігі әкелген күнделікті, экономикалық және саяси зардаптардың барлық түрлерін сипаттайды. Екінші бөлімде үндестілік кенет өзгеріп, қиял-ғажайып роман ғашықтық хикаяға айналады, мұнда кейіпкерлер, ақыры ашуын мейірімділікке ауыстыраған, сол бір [[Ажал|өлім]] мен оны өзімен алып кетуге келген, қартайған музыкант. Бір мұқабаның астындағы әртекті мәтіннің қарама-қарсы үйлесуі автордың шығармашылығынан алғаш рет орын тауып отыр, ал образдар тереңдігі мен тіл деңгейі «Өлімдегі үзілістерді» Сарамагоның үздік шығармаларының қатарына әкеледі. == Библиография == === Романдар === # 1947 — ''{{Аударылмаған 3|Күнә жері|«Күнә жері»|en|Land of Sin}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Terra do Pecado}} # 1977 — ''{{Аударылмаған 3|Кескіндеме және каллиграфия оқулығы|«Кескіндеме және каллиграфия оқулығы»|en|Manual of Painting and Calligraphy}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Manual de Pintura e Caligrafia{{!}}Manual de Pintura e Caligrafia}} # 1980 — ''{{Аударылмаған 3|Жерден көтерілген|«Жерден көтерілген»|sr|Столеће у Алентежу}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на сербском языке">)</small></span></span></span>'' («Күлден тірілген») / {{Lang-pt|Levantado do Chão}} # 1982 — ''«Монастырь туралы естеліктер»'' / {{Lang-pt|Memorial do Convento}} # 1984 — ''{{Аударылмаған 3|Рикардо Рейстің қайтыс болған жылы|«Рикардо Рейстің қайтыс болған жылы»|en|The Year of the Death of Ricardo Reis}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|O Ano da Morte de Ricardo Reis}} # 1986 — ''«Тас сал»'' / {{Lang-pt|A Jangada de Pedra}} # 1989 —''«Лиссабон қоршауының тарихы»'' / {{Lang-pt|História do Cerco de Lisboa}} # 1995 —''{{Аударылмаған 3|Соқырлық (роман)|«Соқырлық»|en|Blindness (novel)}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Ensaio sobre a Cegueira}} # 1997 — ''{{Аударылмаған 3|Барлық атаулар|«Барлық атаулар»|en|All the Names}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' («Атылар кітабы») / {{Lang-pt|Todos os Nomes}} # 1997 — ''«Исаның Інжілі»'' / {{Lang-pt|O Evangelho Segundo Jesus Cristo, Lisboa — 1997}} <ref>Жозе Сарамаго. Евангелие от Иисуса. М., «Махаон», 2005.</ref> # 2000 — ''{{Аударылмаған 3|Үңгір (роман, 2001)|«Үңгір»|en|The Cave (novel)}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|A Caverna}} # 2002 — ''{{Аударылмаған 3|Ұқсас (роман)|«Ұқсас»|en|The Double (Saramago novel)}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|O Homem Duplicado}} # 2004 — ''{{Аударылмаған 3|Көз ашылу (роман)|«[Көз]ашылу»|en|Seeing (novel)}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Ensaio Sobre a Lucidez}} # 2005 — ''{{Аударылмаған 3|Өлімде үзілістер|«Өлімде үзілістер»|en|Death with Interruptions (novel)}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|As Intermitências da Morte}} # 2008 — ''{{Аударылмаған 3|Піл саяхаты|«Піл саяхаты»|en|The Elephant's Journey}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|A Viagem do Elefante}} # 2009 — ''«Каин»'' / {{Lang-pt|Caim}} === Поэмалар === # 1966 — ''{{Аударылмаған 3|Мүмкін өлеңдер|«Мүмкін өлеңдер»|en|Possible Poems}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Os Poemas Possíveis}} # 1970 — ''{{Аударылмаған 3|Мүмкін өлеңдер|«Мүмкін өлеңдер»|en|Possible Poems}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Provavelmente Alegria}} # 1975 — ''{{Аударылмаған 3|Жыл 1993|«Жыл 1993»|en|The Year of 1993}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|O Ano de 1993}} === Шежірелер === # 1971 — ''{{Аударылмаған 3|Бұл әлем және басқа|«Бұл әлем және басқа»|en|This World and the Other}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Deste Mundo e do Outro}} # 1973 — ''{{Аударылмаған 3|Саяхатшының жүгі|«Саяхатшының жүгі»|en|The Traveller's Baggage}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|A Bagagem do Viajante}} # 1974 — ''{{Аударылмаған 3|„Diário de Notícias” болғаны туралы пікірлер|«„Diário de Notícias” болғаны туралы пікірлер»|en|Opinions that DL had}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|As Opiniões que o DL Teve}} # 1977 — ''{{Аударылмаған 3|Ескертпелер (роман)|«Ескертпелер»|en|The Notes}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Os Apontamentos}} === Ертегілер === # 1978 — ''{{Аударылмаған 3|Квазинысан|«Квазинысан»|en|Quasi Object}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Objecto Quase}} # 1979 — ''{{Аударылмаған 3|Бес сезім поэтикасы – құлақ|«Бес сезім поэтикасы – құлақ»|en|Poetics of Five Senses - The Ear}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Poética dos Cinco Sentidos - O Ouvido}} # 1997 — ''{{Аударылмаған 3|Белгісіз арал туралы ертегі|«Белгісіз арал туралы ертегі»|en|The Tale of the Unknown Island}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|O Conto da Ilha Desconhecida}} === Саяхат жазбалары === # 1981 — ''{{Аударылмаған 3|Португалияға саяхат|«Португалияға саяхат»|en|Journey to Portugal}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Viagem a Portugal}} === Күнделік және естеліктер === # 1994 — ''{{Аударылмаған 3|Лансароте журналы|«Лансароте журналы»|en|Exercise books of Lanzarote}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|Cadernos de Lanzarote (I-V)}} # 2006 — ''{{Аударылмаған 3|Кішкентай естеліктер|«Кішкентай естеліктер»|en|Small Memories}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|As Pequenas Memórias}} === Балаларға арналған кітаптар === # 2001 — ''{{Аударылмаған 3|Әлемдегі ең үлкен гүл|«Әлемдегі ең үлкен гүл»|en|The Biggest Flower of the World}}'' ''<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>'' / {{Lang-pt|A Maior Flor do Mundo}} == Марапаттары == * Сантьяго және қылыш орденінің Үлкен тізбегі ([[Португалия]], [[3 желтоқсан]] [[1998 жыл|1998]])<ref name="ПрПорт">[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=153 Информация на сайте Президента Португалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007052913/http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=153%2F |date=2020-10-07 }}{{ref-pt}}</ref> * Сантьяго және қылыш орденінің командоры (Португалия, [[24 тамыз]] [[1985 жыл|1985]])<ref name="ПрПорт" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://blog.josesaramago.org/ Жозе Сарамагоның блогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806151516/http://blog.josesaramago.org/ |date=2010-08-06 }} * [http://www.lib.ru/HRISTIAN/saramago.txt Жозе Сарамаго.] [http://www.lib.ru/HRISTIAN/saramago.txt Исаның Ізгі хабары] * [http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1956.html Жозе Сарамаго.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520052119/http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1956.html |date=2009-05-20 }} [http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1956.html Неліктен мен антиглобалисттерді қолдаймын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520052119/http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1956.html |date=2009-05-20 }} * «Кругосвет» интернет-энциклопедиясындағы [http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011397/1011397a1.htm Жозе Сарамагоның өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230232934/http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011397/1011397a1.htm |date=2008-12-30 }} [[Санат:Мадрид автономды университетінің құрметті докторлары]] [[Санат:Португалия жазушылары]] 7tnvfqr50uh83qlyw8manizs9zzicsb Фабьен Урега 0 707856 3606210 3603298 2026-05-18T07:32:26Z Makenzis 71333 3606210 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 07.12.1992 |туған жері = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]] |азаматтығы = {{ту|Франция}} [[Франция]] |бойы = 178 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]] |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2013|{{ту|Франция}} Дранси|41 (1) |2013—2015|{{ту|Франция}} [[Гавр (футбол клубы)|Гавр 2]]|32 (4) |2015—2016|{{ту|Бельгия}} Виртон|8 (0) |2017—2018|{{ту|Франция}} Дранси|24 (5) |2018—2019|{{ту|Франция}} [[Париж (футбол клубы)|Париж]]|27 (0) |2019—2021|{{ту|Франция}} [[Сошо (футбол клубы)|Сошо]]|46 (3) |2021—2022|{{ту|Франция}} [[Орлеан (футбол клубы)|Орлеан]]|10 (1) |2022|{{ту|Литва}} [[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|32 (5) |2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|30 (1) |2025— |{{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]|47 (12) }} }} '''Фабьен Урега''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Fabien Ourega''; 7 желтоқсан 1992,<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/216533 Тransfermarkt.com]</ref> [[Париж]], [[Франция]]) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Жальгирис» * Литва чемпионы: 2022 * Литва Кубогы: 2022 '''"Астана"''' * Қазақстан суперкубогы: 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://toplyga.lt/zaidejas/fabien-ourega toplyga.lt (lt)] * [https://www.soccerway.com/player/ourega-fabien/AaMShz1l/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/people/soccer/fabien-ourega/73326/ Globalsportsarchive] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сошо ФК ойыншылары]] [[Санат:Жальгирис ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] 3sea4cvpr57wm7wqou07sv26qd0t57a Илья Александрович Коваленко 0 707895 3606078 3191856 2026-05-17T19:01:04Z NickK 5215 сурет қою 3606078 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Илья Коваленко | сурет = Illya Kovalenko 2015.jpg | туған күні = 20.03.1990 | азаматтығы = {{ту|Украина}} [[Украина]] | бойы = 178 | позиция = жартылай қорғаушы | клубтары = {{футбол карьерасы |2009|{{ту|Украина}} [[Сталь (футбол клубы, Каменское)|Сталь (Д)]]|10 (0) |2010—2013|{{ту|Украина}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|0 (0) |2011|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Нефтяник-Укрнефть]]|17 (1) |2012|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Горняк (футбол клубы, Кривой Рог)|Горняк (Кривой Рог)]]|18 (2) |2013|{{ту|Украина}} [[Полтава (футбол клубы, 2007)|Полтава]]|15 (0) |2014—2016|{{ту|Украина}} [[Оболонь-Бровар]]|81 (18) |2017—2019|{{ту|Украина}} [[Десна (футбол клубы)|Десна]]|22 (3) |2018|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Сумы (футбол клубы, 2008)|Сумы]]|8 (3) |2018|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Ингулец (футбол клубы, Петрово)|Ингулец]]|13 (2) |2019—2021|{{ту|Украина}} [[Ингулец (футбол клубы, Петрово)|Ингулец]]|70 (6) |2022|{{ту|Украина}} [[ЛНЗ (футбол клубы)|ЛНЗ]]|0 (0) |2022|{{ту|Қазақстан}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]|9 (1) }} }} '''Илья Александрович Коваленко''' ({{lang-uk|Ілля Олександрович Коваленко}}; 20 наурыз 1990, [[Каланчак (Херсон облысы)|Каланчак]], [[Херсон облысы]]) — украиналық футболшы, жартылай қорғаушы. == Жетістіктері == === Клубтық === ; «Сталь» * 2 лиганың қола жүлдегері: 2008/09. ; «Оболонь-Бровар» * 1 лиганың қола жүлдегері: 2015/16. * 2 лиганың күміс жүлдегері: 2014/15. ; «Десна» * 1 лиганың күміс жүлдегер: 2016/17. ; «Ингулец» * Украина кубогының финалисі: 2018/19. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Украина футболшылары]] [[Санат:Кривбасс ФК ойыншылары]] [[Санат:Полтава ФК ойыншылары]] [[Санат:Десна ФК ойыншылары]] [[Санат:Ингулец Петрово ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]] ojda3ysf7w3yc3yj4kpvqv8i0m2avo2 Қатысушы:Тұран/зертхана 2 713429 3605967 3410499 2026-05-17T13:14:25Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3605967 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Қатысушы:1nter pares/зертхана 2 725520 3606098 3605857 2026-05-17T19:44:15Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3606098 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]], [[Orthornavirae]], [[Riboviria]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 aaf0r21b6e1rqgryoqznj5mpejve7vp Хвича Кварацхелия 0 725819 3606015 3491266 2026-05-17T15:55:56Z ~2026-29688-72 181347 позиция сол жақ шабулшы.... номер дегенге 7 деп жаздым 3606015 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні =12.2.2001 | лақап аты = ''Кварадона''<ref>{{Cite news|title=‘Kvaradona’ has Napoli fans daring to dream after summer of discontent|first=Nicky|last=Bandini|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2022/aug/22/italy-serie-a-napoli-naples-khvicha-kvaratskhelia-aurelio-de-laurentiis|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2022-08-22|accessdate=2023-10-21|lang=en}}</ref> |азаматтығы = {{байрақ|Грузия}} | сурет = Khvicha Kvaratskhelia Rubin Kazan, 2019 (cropped).jpg | бойы = 183 | позиция = сол жақ шабулшы | қазіргі клуб = {{Ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]] | номері =7 | клубтары = {{футбол карьерасы |2017|{{ту|Грузия}} [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|Динамо (Тбилиси)]]|4 (1) |2018—2019|{{ту|Грузия}} [[Рустави (футбол клубы, 2015)|Рустави]]|18 (3) |2019|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]]|7 (1) |2019—2022|{{ту|Ресей}} [[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]|69 (9) |2022|{{ту|Грузия}} [[Динамо (футбол клубы, Батуми)|Динамо (Батуми)]]|11 (8) |2022—2024|{{ту|Италия}} [[Наполи]]|85 (28) |2025—|{{Ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|14 (4) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2019—|{{футбол|Грузия}}|41 (18) }} }} '''Хви́ча Кварацхе́лия'''<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/news/otec-kvarachelii-paru-dney-nazad-agent-soobschal-chto-s-lokomotivom-dogovoritsya-ne-udaetsya-1560736/ Отец Кварацхелии: «Пару дней назад агент сообщал, что с „Локомотивом“ договориться не удается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023091528/https://www.sport-express.ru/football/rfpl/news/otec-kvarachelii-paru-dney-nazad-agent-soobschal-chto-s-lokomotivom-dogovoritsya-ne-udaetsya-1560736/ |date=2019-10-23 }}{{ref-ru}}</ref> ({{lang-ka|ხვიჩა კვარაცხელია}}; 12 ақпан 2001, [[Тбилиси]]) — грузиялық футболшы, [[Грузия Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Пари Сен-Жермен]]" клубының шабуылшысы == Карьерасы == === Клубтық === Тбилисидің [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо»]] клубының түлегі. Ол [[2017 жыл|2017 жылдың]] [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] [[Колхети-1913|«Колхети-1913»]] командасына қарсы өткен Грузия чемпионатындағы матчта негізгі құрам сапындағы тұңғыш ойынын өткізді<ref>Kolkheti Poti 1:1 Dinamo Tbilisi / [https://int.soccerway.com/matches/2017/09/29/georgia/umaglesi-liga/fc-kolkheti-1913-poti/fc-dinamo-tbilisi/2584876/ E-Liga 29.09.2017] // ''soccerway''</ref>. Барлығы 2017 жылғы маусымда чемпионатта 4 кездесу өткізіп, 1 гол соқты<ref>Shukura 0:1 Dinamo Tbilisi / [https://int.soccerway.com/matches/2017/11/18/georgia/umaglesi-liga/fc-shukura-kobuleti/fc-dinamo-tbilisi/2656104/ E-Liga 18.11.2017] // ''soccerway''</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/khvicha-kvaratskhelia/leistungsdatendetails/spieler/502670/plus/0?saison=2016&verein=&liga=&wettbewerb=&pos=&trainer_id=|title=Сезон 2017|publisher=|accessdate=|lang=|archivedate=2019-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213005520/https://www.transfermarkt.com/khvicha-kvaratskhelia/leistungsdatendetails/spieler/502670/plus/0?saison=2016&verein=&liga=&wettbewerb=&pos=&trainer_id=|deadlink=no}}</ref>. 2022 жылдың 1 шілдесінде ресми түрде италиялық «Наполи» ойыншысы болды<ref>{{Cite web|url=https://www.sscnapoli.it/static/news/Il-Napoli-ufficializza-l-acquisto-di-Kvaratskhelia-a-titolo-definitivo-25298.aspx|title=Il Napoli ufficializza l'acquisto di Kvaratskhelia a titolo definitivo|lang=it|publisher=[[Наполи]]|date=2022-07-01|accessdate=2022-07-01|archivedate=2022-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220701145846/https://www.sscnapoli.it/static/news/Il-Napoli-ufficializza-l-acquisto-di-Kvaratskhelia-a-titolo-definitivo-25298.aspx|deadlink=no}}</ref>. 2022 жылдың 15 тамызында «Наполи» сапындағы тұңғыш ойынын [[Футболдан Италия чемпионаты|А сериясында]] "[[Эллас Верона|Эллада Веронаға]]" қарсы матчта өткізді <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.business-gazeta.ru/article/277012|title=Кварацхелия сегодня дебютирует за «Наполи» в матче против «Вероны»|work=sport.business-gazeta.ru|accessdate=2022-08-15|archivedate=2022-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815175130/https://sport.business-gazeta.ru/article/277012|deadlink=no}}</ref> және 37-минутта <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sport-express.ru/football/italy/news/verona-napoli-hvicha-kvaracheliya-zabil-v-debyutnom-matche-v-serii-a-1962056/|title=Хвича Кварацхелия забил за «Наполи» в дебютном матче в серии А|work=sport-express.ru|date=2022-08-15|accessdate=2022-08-15|archivedate=2022-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815175230/https://www.sport-express.ru/football/italy/news/verona-napoli-hvicha-kvaracheliya-zabil-v-debyutnom-matche-v-serii-a-1962056/|deadlink=no}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sovsport.ru/football/news/2:1038319|title=Кварацхелия забил гол в дебютном матче за «Наполи»|work=Советский спорт|accessdate=2022-08-15|archivedate=2022-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815175130/https://www.sovsport.ru/football/news/2:1038319|deadlink=no}}</ref> клуб сапындағы бірінші голын соқты. === Халықаралық === Грузия құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын 2019 жылы 7 маусымда [[Гибралтар Ұлттық футбол құрамасы|Гибралтар құрамасына]] қарсы 2020 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеу матчында өткізді<ref>{{Cite web|url=https://www.national-football-teams.com/player/74490/Khvicha_Kvaratskhelia.html|title=nft. Kvaratskhelia, Khvicha|publisher=|accessdate=|lang=|archivedate=2019-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608182027/https://www.national-football-teams.com/player/74490/Khvicha_Kvaratskhelia.html|deadlink=no}}</ref>. 2020 жылдың 14 қазанында [[Солтүстік Македония|Солтүстік Македонияға]] қарсы матчта ұлттық құрама сапындағы тұңғыш голын соқты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/football/news-4161553-hvicha-kvarachelija-zabil-debjutnyj-gol-za-sbornuju-gruzii.html|title=Хвича Кварацхелия забил дебютный гол за сборную Грузии|author=Алексей Ласнов|work=www.championat.com|accessdate=2020-10-15|archivedate=2020-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017091159/https://www.championat.com/football/news-4161553-hvicha-kvarachelija-zabil-debjutnyj-gol-za-sbornuju-gruzii.html|deadlink=no}}</ref>, ал 2021 жылы 28 наурызда [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания құрамасының]] қақпасына гол соғып, матчта есеп ашты. Үшінші голын 2021 жылы 31 наурызда [[Грекия Ұлттық футбол құрамасы|Грекия құрамасымен]] ойында (1:1) соғып, матчтың 78-минутында есепті теңестірді<ref>{{Cite web|url=https://www.sports.ru/football/match/team-georgia-vs-team-greece/|title=Греция - Грузия / 31 марта 2021, 21:45 - Чемпионат Мира Квалификация, Европа / трансляция на Sports.ru|work=Sports.ru|accessdate=2021-04-01|archivedate=2021-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210401024034/https://www.sports.ru/football/match/team-georgia-vs-team-greece/|deadlink=no}}</ref>. == Жүлделері == === Командалық === '''«Динамо» (Тбилиси)''' * Грузия чемпионатының күміс жүлдегері: 2017 '''«Локомотив»''' * Ресей кубогы: 2018/19 * Ресей чемпионатының күміс жүлдегері: 2018/19 '''«Наполи»''' * Италия чемпионы: 2022/23, 2024/25 '''«Пари Сен-Жермен»''' * Франция чемпионы: 2024/25 * Франция кубогы: 2024/25 * Чемпиондар лигасы: 2024/25 === Жеке === * Италия жыл футболшысы: 2022/23 * Грузия жыл футболшысы ('''4'''): 2020, 2021, 2022, 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Грузия футболшылары]] [[Санат:Грузия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Рубин ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Тбилиси ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Батуми ФК ойыншылары]] [[Санат:Наполи ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] 7eny4cvx97m4p7orc11nldejum7bika Қатысушы:MuratbekErkebulan 2 747228 3605952 3605901 2026-05-17T13:05:47Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3605952 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|70}} == Мақала == 70 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5629</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> j0r848fd5ul5x8xhozffn28hzdformg 3605955 3605952 2026-05-17T13:06:58Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3605955 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|70}} == Мақала == 70 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> a2b618161hialkyq9ln1tfmyyyfdkmw Қатысушы:Anlztrk/conversion.js 2 752699 3606188 3605494 2026-05-18T07:11:49Z Anlztrk 15290 3606188 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА"); car = car.replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА"); car = car.replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2"); car = car.replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1"); car = car.replace(/Я/g, "Ьа"); car = car.replace(/я/g, "ьа"); car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО"); car = car.replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО"); car = car.replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2"); car = car.replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1"); car = car.replace(/Ё/g, "Ьо"); car = car.replace(/ё/g, "ьо"); car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ"); car = car.replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ"); car = car.replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2"); car = car.replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1"); car = car.replace(/Ю/g, "Ьу"); car = car.replace(/ю/g, "ьу"); //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс"); car = car.replace(/Ц/g, "С"); car = car.replace(/ц/g, "с"); //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш"); car = car.replace(/Ч/g, "Ш"); car = car.replace(/ч/g, "ш"); //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2"); car = car.replace(/щ/g, "ш"); car = car.replace(/Щ/g, "Ш"); car = car.replace(/Э/g, "Е"); car = car.replace(/э/g, "е"); car = car.replace(/Һ/g, "Х"); car = car.replace(/һ/g, "х"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1Ү"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1ү"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1ү"); //У // CУV → ҰЎ / ҮЎ car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи"); // CУ → Ұ̂ car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У/g, "$1Ұ\u0302"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у/g, "$1ұ\u0302"); // VУ → Ў car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨҮІ])У/g, "$1Ў"); car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨҮІаоуұыәеиөүі])у/g, "$1ў"); // #УC → Ұ̂ car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])/g, "$1Ұ\u0302$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "$1ұ\u0302$2"); // #УV → Ў car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У([АОҰЫӘЕӨҮІИ])/g, "$1Ў$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у([аоұыәеөүіи])/g, "$1ў$2"); // fallback: isolated У car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У($|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])/g, "$1Ұ\u0302$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у($|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])/g, "$1ұ\u0302$2"); // absolute fallback: only #У#-type leftovers car = car.replace(/У/g, "Ұ\u0302"); car = car.replace(/у/g, "ұ\u0302"); car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1"); car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1"); car = car.replace(/([Ьь])/g, ""); car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1"); car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1"); car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1"); car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1"); car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1"); car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1"); car = car.replace(/а/g, "a"); car = car.replace(/ә/g, "ä"); car = car.replace(/б/g, "b"); car = car.replace(/в/g, "v"); car = car.replace(/г/g, "g"); car = car.replace(/ғ/g, "ğ"); car = car.replace(/д/g, "d"); car = car.replace(/е/g, "e"); car = car.replace(/ж/g, "j"); car = car.replace(/з/g, "z"); car = car.replace(/и/g, "î"); car = car.replace(/й/g, "y"); car = car.replace(/к/g, "k"); car = car.replace(/қ/g, "q"); car = car.replace(/л/g, "l"); car = car.replace(/м/g, "m"); car = car.replace(/н/g, "n"); car = car.replace(/ң/g, "ñ"); car = car.replace(/о/g, "o"); car = car.replace(/ө/g, "ö"); car = car.replace(/п/g, "p"); car = car.replace(/р/g, "r"); car = car.replace(/с/g, "s"); car = car.replace(/т/g, "t"); car = car.replace(/ў/g, "w"); car = car.replace(/ұ/g, "u"); car = car.replace(/ү/g, "ü"); car = car.replace(/ф/g, "f"); car = car.replace(/х/g, "h"); car = car.replace(/ш/g, "ş"); car = car.replace(/ъ/g, ""); car = car.replace(/ы/g, "ı"); car = car.replace(/і/g, "i"); car = car.replace(/э/g, "e"); car = car.replace(/А/g, "A"); car = car.replace(/Ә/g, "Ä"); car = car.replace(/Б/g, "B"); car = car.replace(/В/g, "V"); car = car.replace(/Г/g, "G"); car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ"); car = car.replace(/Д/g, "D"); car = car.replace(/Е/g, "E"); car = car.replace(/Ж/g, "J"); car = car.replace(/З/g, "Z"); car = car.replace(/И/g, "Î"); car = car.replace(/Й/g, "Y"); car = car.replace(/К/g, "K"); car = car.replace(/Қ/g, "Q"); car = car.replace(/Л/g, "L"); car = car.replace(/М/g, "M"); car = car.replace(/Н/g, "N"); car = car.replace(/Ң/g, "Ñ"); car = car.replace(/О/g, "O"); car = car.replace(/Ө/g, "Ö"); car = car.replace(/П/g, "P"); car = car.replace(/Р/g, "R"); car = car.replace(/С/g, "S"); car = car.replace(/Т/g, "T"); car = car.replace(/Ў/g, "W"); car = car.replace(/Ұ/g, "U"); car = car.replace(/Ү/g, "Ü"); car = car.replace(/Ф/g, "F"); car = car.replace(/Х/g, "H"); car = car.replace(/Ш/g, "Ş"); car = car.replace(/Ъ/g, ""); car = car.replace(/Ы/g, "I"); car = car.replace(/І/g, "İ"); car = car.replace(/«/g, "\u201c"); car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); mhyh4yoc4xoctqu9go492us15gan5rt 3606192 3606188 2026-05-18T07:16:42Z Anlztrk 15290 3606192 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА"); car = car.replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА"); car = car.replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2"); car = car.replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1"); car = car.replace(/Я/g, "Ьа"); car = car.replace(/я/g, "ьа"); car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО"); car = car.replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО"); car = car.replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2"); car = car.replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1"); car = car.replace(/Ё/g, "Ьо"); car = car.replace(/ё/g, "ьо"); car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ"); car = car.replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ"); car = car.replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2"); car = car.replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1"); car = car.replace(/Ю/g, "Ьу"); car = car.replace(/ю/g, "ьу"); //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс"); car = car.replace(/Ц/g, "С"); car = car.replace(/ц/g, "с"); //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш"); car = car.replace(/Ч/g, "Ш"); car = car.replace(/ч/g, "ш"); //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2"); car = car.replace(/щ/g, "ш"); car = car.replace(/Щ/g, "Ш"); car = car.replace(/Э/g, "Е"); car = car.replace(/э/g, "е"); car = car.replace(/Һ/g, "Х"); car = car.replace(/һ/g, "х"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1Ү"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1ү"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1ү"); //У // CУV → ҰЎ / ҮЎ car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи"); // CУ → Ұ̂ car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У/g, "$1Ұ\u0302"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у/g, "$1ұ\u0302"); // VУ → Ў car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨҮІ])У/g, "$1Ў"); car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨҮІаоуұыәеиөүі])у/g, "$1ў"); // #УC → Ұ̂ car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "$1Ұ\u0302$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "$1ұ\u0302$2"); // #УV → Ў car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У([АОҰЫӘЕӨҮІИаоұыәеөүіи])/g, "$1Ў$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у([аоұыәеөүіи])/g, "$1ў$2"); // fallback: isolated У car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У($|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])/g, "$1Ұ\u0302$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у($|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])/g, "$1ұ\u0302$2"); // absolute fallback: only #У#-type leftovers car = car.replace(/У/g, "Ұ\u0302"); car = car.replace(/у/g, "ұ\u0302"); car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1"); car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1"); car = car.replace(/([Ьь])/g, ""); car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1"); car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1"); car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1"); car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1"); car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1"); car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1"); car = car.replace(/а/g, "a"); car = car.replace(/ә/g, "ä"); car = car.replace(/б/g, "b"); car = car.replace(/в/g, "v"); car = car.replace(/г/g, "g"); car = car.replace(/ғ/g, "ğ"); car = car.replace(/д/g, "d"); car = car.replace(/е/g, "e"); car = car.replace(/ж/g, "j"); car = car.replace(/з/g, "z"); car = car.replace(/и/g, "î"); car = car.replace(/й/g, "y"); car = car.replace(/к/g, "k"); car = car.replace(/қ/g, "q"); car = car.replace(/л/g, "l"); car = car.replace(/м/g, "m"); car = car.replace(/н/g, "n"); car = car.replace(/ң/g, "ñ"); car = car.replace(/о/g, "o"); car = car.replace(/ө/g, "ö"); car = car.replace(/п/g, "p"); car = car.replace(/р/g, "r"); car = car.replace(/с/g, "s"); car = car.replace(/т/g, "t"); car = car.replace(/ў/g, "w"); car = car.replace(/ұ/g, "u"); car = car.replace(/ү/g, "ü"); car = car.replace(/ф/g, "f"); car = car.replace(/х/g, "h"); car = car.replace(/ш/g, "ş"); car = car.replace(/ъ/g, ""); car = car.replace(/ы/g, "ı"); car = car.replace(/і/g, "i"); car = car.replace(/э/g, "e"); car = car.replace(/А/g, "A"); car = car.replace(/Ә/g, "Ä"); car = car.replace(/Б/g, "B"); car = car.replace(/В/g, "V"); car = car.replace(/Г/g, "G"); car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ"); car = car.replace(/Д/g, "D"); car = car.replace(/Е/g, "E"); car = car.replace(/Ж/g, "J"); car = car.replace(/З/g, "Z"); car = car.replace(/И/g, "Î"); car = car.replace(/Й/g, "Y"); car = car.replace(/К/g, "K"); car = car.replace(/Қ/g, "Q"); car = car.replace(/Л/g, "L"); car = car.replace(/М/g, "M"); car = car.replace(/Н/g, "N"); car = car.replace(/Ң/g, "Ñ"); car = car.replace(/О/g, "O"); car = car.replace(/Ө/g, "Ö"); car = car.replace(/П/g, "P"); car = car.replace(/Р/g, "R"); car = car.replace(/С/g, "S"); car = car.replace(/Т/g, "T"); car = car.replace(/Ў/g, "W"); car = car.replace(/Ұ/g, "U"); car = car.replace(/Ү/g, "Ü"); car = car.replace(/Ф/g, "F"); car = car.replace(/Х/g, "H"); car = car.replace(/Ш/g, "Ş"); car = car.replace(/Ъ/g, ""); car = car.replace(/Ы/g, "I"); car = car.replace(/І/g, "İ"); car = car.replace(/«/g, "\u201c"); car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); ilz3hieawsy5klhduuu9xdvl5wpqnti 3606205 3606192 2026-05-18T07:28:49Z Anlztrk 15290 3606205 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА"); car = car.replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА"); car = car.replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2"); car = car.replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1"); car = car.replace(/Я/g, "Ьа"); car = car.replace(/я/g, "ьа"); car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО"); car = car.replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО"); car = car.replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2"); car = car.replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1"); car = car.replace(/Ё/g, "Ьо"); car = car.replace(/ё/g, "ьо"); car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ"); car = car.replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ"); car = car.replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2"); car = car.replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1"); car = car.replace(/Ю/g, "Ьу"); car = car.replace(/ю/g, "ьу"); //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс"); car = car.replace(/Ц/g, "С"); car = car.replace(/ц/g, "с"); //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш"); car = car.replace(/Ч/g, "Ш"); car = car.replace(/ч/g, "ш"); //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2"); car = car.replace(/щ/g, "ш"); car = car.replace(/Щ/g, "Ш"); car = car.replace(/Э/g, "Е"); car = car.replace(/э/g, "е"); car = car.replace(/Һ/g, "Х"); car = car.replace(/һ/g, "х"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1Ү"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1ү"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1ү"); //У // CУV → ҰЎ / ҮЎ car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи"); // CУ → Ұ̂ car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У/g, "$1Ұ\u0302"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у/g, "$1ұ\u0302"); // VУ → Ў car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨҮІ])У/g, "$1Ў"); car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨҮІаоуұыәеиөүі])у/g, "$1ў"); // #УC → Ұ̂ car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІ])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "$1Ұ\u0302$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "$1ұ\u0302$2"); // #УV → Ў car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІ])У([АОҰЫӘЕӨҮІИаоұыәеөүіи])/g, "$1Ў$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у([аоұыәеөүіи])/g, "$1ў$2"); // fallback: isolated У car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])У($|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])/g, "$1Ұ\u0302$2"); car = car.replace(/(^|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])у($|[^А-ЯӘӨҮҰҚҢҒҺІа-яәөүұқңғһі])/g, "$1ұ\u0302$2"); // absolute fallback: only #У#-type leftovers car = car.replace(/У/g, "Ұ\u0302"); car = car.replace(/у/g, "ұ\u0302"); car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1"); car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1"); car = car.replace(/([Ьь])/g, ""); car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1"); car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1"); car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1"); car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1"); car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1"); car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1"); car = car.replace(/а/g, "a"); car = car.replace(/ә/g, "ä"); car = car.replace(/б/g, "b"); car = car.replace(/в/g, "v"); car = car.replace(/г/g, "g"); car = car.replace(/ғ/g, "ğ"); car = car.replace(/д/g, "d"); car = car.replace(/е/g, "e"); car = car.replace(/ж/g, "j"); car = car.replace(/з/g, "z"); car = car.replace(/и/g, "î"); car = car.replace(/й/g, "y"); car = car.replace(/к/g, "k"); car = car.replace(/қ/g, "q"); car = car.replace(/л/g, "l"); car = car.replace(/м/g, "m"); car = car.replace(/н/g, "n"); car = car.replace(/ң/g, "ñ"); car = car.replace(/о/g, "o"); car = car.replace(/ө/g, "ö"); car = car.replace(/п/g, "p"); car = car.replace(/р/g, "r"); car = car.replace(/с/g, "s"); car = car.replace(/т/g, "t"); car = car.replace(/ў/g, "w"); car = car.replace(/ұ/g, "u"); car = car.replace(/ү/g, "ü"); car = car.replace(/ф/g, "f"); car = car.replace(/х/g, "h"); car = car.replace(/ш/g, "ş"); car = car.replace(/ъ/g, ""); car = car.replace(/ы/g, "ı"); car = car.replace(/і/g, "i"); car = car.replace(/э/g, "e"); car = car.replace(/А/g, "A"); car = car.replace(/Ә/g, "Ä"); car = car.replace(/Б/g, "B"); car = car.replace(/В/g, "V"); car = car.replace(/Г/g, "G"); car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ"); car = car.replace(/Д/g, "D"); car = car.replace(/Е/g, "E"); car = car.replace(/Ж/g, "J"); car = car.replace(/З/g, "Z"); car = car.replace(/И/g, "Î"); car = car.replace(/Й/g, "Y"); car = car.replace(/К/g, "K"); car = car.replace(/Қ/g, "Q"); car = car.replace(/Л/g, "L"); car = car.replace(/М/g, "M"); car = car.replace(/Н/g, "N"); car = car.replace(/Ң/g, "Ñ"); car = car.replace(/О/g, "O"); car = car.replace(/Ө/g, "Ö"); car = car.replace(/П/g, "P"); car = car.replace(/Р/g, "R"); car = car.replace(/С/g, "S"); car = car.replace(/Т/g, "T"); car = car.replace(/Ў/g, "W"); car = car.replace(/Ұ/g, "U"); car = car.replace(/Ү/g, "Ü"); car = car.replace(/Ф/g, "F"); car = car.replace(/Х/g, "H"); car = car.replace(/Ш/g, "Ş"); car = car.replace(/Ъ/g, ""); car = car.replace(/Ы/g, "I"); car = car.replace(/І/g, "İ"); car = car.replace(/«/g, "\u201c"); car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 1hd7ydgckihan2dj31uhqqoc8kv1brs Қатысушы:Anlztrk/common.js 2 752704 3606186 3486734 2026-05-18T06:43:33Z Anlztrk 15290 3606186 javascript text/javascript //mw.loader.load( '//kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); tbx269vnmze5avaonsmesw9ugsvwkg8 3606189 3606186 2026-05-18T07:12:07Z Anlztrk 15290 3606189 javascript text/javascript mw.loader.load( '//kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); 6wkjhibhfj0z4oisqnb57h1bnz2ioc0 3606190 3606189 2026-05-18T07:12:58Z Anlztrk 15290 3606190 javascript text/javascript //mw.loader.load( '//kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); tbx269vnmze5avaonsmesw9ugsvwkg8 3606193 3606190 2026-05-18T07:16:54Z Anlztrk 15290 3606193 javascript text/javascript mw.loader.load( '//kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); 6wkjhibhfj0z4oisqnb57h1bnz2ioc0 3606204 3606193 2026-05-18T07:28:10Z Anlztrk 15290 3606204 javascript text/javascript //mw.loader.load( '//kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); tbx269vnmze5avaonsmesw9ugsvwkg8 3606206 3606204 2026-05-18T07:29:01Z Anlztrk 15290 3606206 javascript text/javascript mw.loader.load( '//kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Anlztrk/conversion.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); 6wkjhibhfj0z4oisqnb57h1bnz2ioc0 Қатысушы:Aldogarov 2 753164 3606006 3593922 2026-05-17T15:18:53Z Aldogarov 95591 3606006 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Casserium'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |{{User:Box/Зодиак:Сарышаян}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. Қазақ уикипедияны белсемді түрде дамытуға тырысам. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]] 2. [[Дина Болуарте]] 3. [[Масуд Пезешкиан]] 4. [[Никол Воваевич Пашинян]] 5. [[Марк Карни]] 6. [[Франсуа Байру]] 7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] 0wccbpfpxbsa1udbk9b79s2eszkzyh6 3606021 3606006 2026-05-17T16:02:37Z Aldogarov 95591 3606021 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Casserium'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |{{User:Box/Зодиак:Сарышаян}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. Атырау қаласының тұрғынымын. Қазақ уикипедияны белсемді түрде дамытуға тырысам. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]] 2. [[Дина Болуарте]] 3. [[Масуд Пезешкиан]] 4. [[Никол Воваевич Пашинян]] 5. [[Марк Карни]] 6. [[Франсуа Байру]] 7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] 2feq004ab03q5yedujysznnvpam145h 3606023 3606021 2026-05-17T16:12:25Z Aldogarov 95591 3606023 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Casserium'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. Атырау қаласының тұрғынымын. Қазақ уикипедияны белсемді түрде дамытуға тырысам. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]] 2. [[Дина Болуарте]] 3. [[Масуд Пезешкиан]] 4. [[Никол Воваевич Пашинян]] 5. [[Марк Карни]] 6. [[Франсуа Байру]] 7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] jitt1xzd2degkl6w9spxqitooloaiuw 3606208 3606023 2026-05-18T07:29:59Z Aldogarov 95591 3606208 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. Атырау қаласының тұрғынымын. Қазақ уикипедияны белсемді түрде дамытуға тырысам. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]] 2. [[Дина Болуарте]] 3. [[Масуд Пезешкиан]] 4. [[Никол Воваевич Пашинян]] 5. [[Марк Карни]] 6. [[Франсуа Байру]] 7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] jjcb5n8xy5on6utjeqhtwloqiea9x7o 3606260 3606208 2026-05-18T10:52:48Z Aldogarov 95591 3606260 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. Атырау қаласының тұрғынымын. Қазақ уикипедияны белсемді түрде дамытуға тырысам. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]] 2. [[Дина Болуарте]] 3. [[Масуд Пезешкиан]] 4. [[Никол Воваевич Пашинян]] 5. [[Марк Карни]] 6. [[Франсуа Байру]] 7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] r6m25ks40wfiyva6dt89frn5zxo7psd Дина Болуарте 0 753880 3606213 3605232 2026-05-18T07:33:49Z Aldogarov 95591 /* Өмірбаян */ 3606213 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}} |Есімі = Дина Эрсилия Болуарте Сегарра |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Dina Boluarte December 2023.jpg |Титулы = [[Перу]]ның 49-шы [[Перу президенті|Президенті]] |Ту = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады = 7 желтоқсан 2022 |Басқаруын аяқтады = 10 қазан 2025 |Вице-президент = ваканті |Ізашары = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Титулы_2 = [[Перу]]ның [[Перудың вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_2 = 28 қаңтар 2021 |Басқаруын аяқтады_2 = 7 желтоқсан 2022 |Президент_2 = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізашары_2 = [[Мерседес Араос]] |Ізбасары_2 = орны бос |Титулы_3 = [[Перудың даму және әлеуметтік интеграция министрі]] |Ту_3 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_3 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_3 = 29 шілде 2021 |Басқаруын аяқтады_3= 2022 жылдың 25 қарашасы |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = [[Сильвиана Варгас]] |Ізбасары_4 = [[Синтия Линдо Эспиноса]] |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = |Балалары = |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 31.05.1962 |Туған жері = [[Чалъуанка]], [[Апуримак]], [[Перу]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Дина Эрсилия Болуарте Сегарра''' ({{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}}) — [[Перу|перулық]] мемлекеттік қайраткер, саясаткер және заңгер. [[Перу|Перуның]] тарихында Президент лауазымын атқарған алғашқы әйел.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-12-08/dina-boluarte-perus-first-female-president.html|title=Dina Boluarte, Peru’s first female president}}</ref> Дина Болуарте Перуның Президенті (2022-2025), Вице-президенті (2021-2022) және Перудың Даму және әлеуметтік интеграция министрі (2021-2022) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-63895505|title=Peru's President Pedro Castillo replaced by Dina Boluarte after impeachment}}</ref> 2025 жылы Перу Конгресінің шешімімен Дина Болуарте президенттік қызметінен босатылды. Конгресс төрағасы [[Хосе Хери]] жаңа Президент болып тағайындалған. == Өмірбаян == Дина Эрсилия Болуарте Сегарра 1962 жылы 31 мамырда Перудің Апуримак аймағында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120#|title=¿Quiénes conforman la plancha presidencial de Pedro Castillo para las Elecciones 2021?|website=El Popular|date=2021-04-12|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612044638/https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120|url-status=live}}</ref> Сан-Мартин-де-Поррес университетінде заң мамандығы бойынша білім алған. 2007 жылдан бастап вице-президент болып сайланғанға дейін Ұлттық сәйкестендіру және азаматтық хал актілерін тіркеу ұлттық тізілімінде қызмет атқарды. Саяси мансабын 2018 жылы бастады, солшыл «Free Peru» саяси партиясынан Суркильон ауданының әкіміне сәтсіз жүгірді. 2021 жылдың 28 шілдесінде вице-президент қызметіне ресми түрде кірісті. Келесі күні, 2021 жылдың 29 шілдесінде президент Кастильо бір мезгілде өзінің Даму және әлеуметтік қосылу министрін Гидо Беллидо үкіметіне тағайындады. 2022 жылдың 7 желтоқсанында президент Педро Кастильо Конгрессты тарату туралы жариялады. Бұған жауап ретінде Конгресс Кастильоны биліктен шеттетуге дауыс берді. Мексика елшілігіне босқындарды қабылдауға тырысқан кезде, ол тұтқынға алынды. Билік вице-президент Дина Болуартеге тапсырылды. 2016 жылдан бері елде алты президент ауысты, олардың ешқайсысы өз өкілеттік мерзімін толық аяқтамады. Тіпті 2001–2016 жылдар аралығындағы мемлекет басшылары да қызметінен кеткеннен кейін тергеуге тартылды немесе қамауға алынды. Алайда Дина Болуарте конституциялық дағдарыс кезеңінде билік жүргізгеніне қарамастан, мақұлдау рейтингі небәрі 4 % болғанымен, екі жылдан астам уақыт билікте қала алды. Сарапшылар мұны оның парламентпен жақсы қарым-қатынасы және сыбайлас жемқорлыққа қатысты ортақ төзімділігімен байланыстырады. Олардың пікірінше, Болуарте Конгреске елді басқаруға мүмкіндік беріп, есесіне саяси қолдау алған. 2025 жылғы 10 қазанда Перу конгресі президент Дина Болуартеге импичмент жариялау үшін бірауыздан дауыс берді. <references /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Перу саясаткерлері]] [[Санат:Перу заңгерлері]] [[Санат:Перу президенттері]] [[Санат:Перу вице-президенттері]] jk1eck9wqqutegq1k77rvfg1rp3aiv0 3606214 3606213 2026-05-18T07:34:29Z Aldogarov 95591 /* Дереккөздер */ 3606214 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}} |Есімі = Дина Эрсилия Болуарте Сегарра |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Dina Boluarte December 2023.jpg |Титулы = [[Перу]]ның 49-шы [[Перу президенті|Президенті]] |Ту = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады = 7 желтоқсан 2022 |Басқаруын аяқтады = 10 қазан 2025 |Вице-президент = ваканті |Ізашары = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Титулы_2 = [[Перу]]ның [[Перудың вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_2 = 28 қаңтар 2021 |Басқаруын аяқтады_2 = 7 желтоқсан 2022 |Президент_2 = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізашары_2 = [[Мерседес Араос]] |Ізбасары_2 = орны бос |Титулы_3 = [[Перудың даму және әлеуметтік интеграция министрі]] |Ту_3 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_3 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_3 = 29 шілде 2021 |Басқаруын аяқтады_3= 2022 жылдың 25 қарашасы |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = [[Сильвиана Варгас]] |Ізбасары_4 = [[Синтия Линдо Эспиноса]] |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = |Балалары = |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 31.05.1962 |Туған жері = [[Чалъуанка]], [[Апуримак]], [[Перу]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Дина Эрсилия Болуарте Сегарра''' ({{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}}) — [[Перу|перулық]] мемлекеттік қайраткер, саясаткер және заңгер. [[Перу|Перуның]] тарихында Президент лауазымын атқарған алғашқы әйел.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-12-08/dina-boluarte-perus-first-female-president.html|title=Dina Boluarte, Peru’s first female president}}</ref> Дина Болуарте Перуның Президенті (2022-2025), Вице-президенті (2021-2022) және Перудың Даму және әлеуметтік интеграция министрі (2021-2022) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-63895505|title=Peru's President Pedro Castillo replaced by Dina Boluarte after impeachment}}</ref> 2025 жылы Перу Конгресінің шешімімен Дина Болуарте президенттік қызметінен босатылды. Конгресс төрағасы [[Хосе Хери]] жаңа Президент болып тағайындалған. == Өмірбаян == Дина Эрсилия Болуарте Сегарра 1962 жылы 31 мамырда Перудің Апуримак аймағында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120#|title=¿Quiénes conforman la plancha presidencial de Pedro Castillo para las Elecciones 2021?|website=El Popular|date=2021-04-12|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612044638/https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120|url-status=live}}</ref> Сан-Мартин-де-Поррес университетінде заң мамандығы бойынша білім алған. 2007 жылдан бастап вице-президент болып сайланғанға дейін Ұлттық сәйкестендіру және азаматтық хал актілерін тіркеу ұлттық тізілімінде қызмет атқарды. Саяси мансабын 2018 жылы бастады, солшыл «Free Peru» саяси партиясынан Суркильон ауданының әкіміне сәтсіз жүгірді. 2021 жылдың 28 шілдесінде вице-президент қызметіне ресми түрде кірісті. Келесі күні, 2021 жылдың 29 шілдесінде президент Кастильо бір мезгілде өзінің Даму және әлеуметтік қосылу министрін Гидо Беллидо үкіметіне тағайындады. 2022 жылдың 7 желтоқсанында президент Педро Кастильо Конгрессты тарату туралы жариялады. Бұған жауап ретінде Конгресс Кастильоны биліктен шеттетуге дауыс берді. Мексика елшілігіне босқындарды қабылдауға тырысқан кезде, ол тұтқынға алынды. Билік вице-президент Дина Болуартеге тапсырылды. 2016 жылдан бері елде алты президент ауысты, олардың ешқайсысы өз өкілеттік мерзімін толық аяқтамады. Тіпті 2001–2016 жылдар аралығындағы мемлекет басшылары да қызметінен кеткеннен кейін тергеуге тартылды немесе қамауға алынды. Алайда Дина Болуарте конституциялық дағдарыс кезеңінде билік жүргізгеніне қарамастан, мақұлдау рейтингі небәрі 4 % болғанымен, екі жылдан астам уақыт билікте қала алды. Сарапшылар мұны оның парламентпен жақсы қарым-қатынасы және сыбайлас жемқорлыққа қатысты ортақ төзімділігімен байланыстырады. Олардың пікірінше, Болуарте Конгреске елді басқаруға мүмкіндік беріп, есесіне саяси қолдау алған. 2025 жылғы 10 қазанда Перу конгресі президент Дина Болуартеге импичмент жариялау үшін бірауыздан дауыс берді. <references /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Перу саясаткерлері]] [[Санат:Перу заңгерлері]] [[Санат:Перу президенттері]] [[Санат:Перу вице-президенттері]] cbdy7lzqugj7xpdxcgxigjla1giex5k 3606262 3606214 2026-05-18T10:55:18Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды 3606262 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}} |Есімі = Дина Эрсилия Болуарте Сегарра |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Dina Boluarte December 2023.jpg |Титулы = [[Перу]]ның 49-шы [[Перу президенті|Президенті]] |Ту = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады = 7 желтоқсан 2022 |Басқаруын аяқтады = 10 қазан 2025 |Вице-президент = ваканті |Ізашары = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізбасары = [[Хоссе Хери]] |Титулы_2 = [[Перу]]ның [[Перудың вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_2 = 28 қаңтар 2021 |Басқаруын аяқтады_2 = 7 желтоқсан 2022 |Президент_2 = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізашары_2 = [[Мерседес Араос]] |Ізбасары_2 = орны бос |Титулы_3 = [[Перудың даму және әлеуметтік интеграция министрі]] |Ту_3 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_3 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_3 = 29 шілде 2021 |Басқаруын аяқтады_3= 2022 жылдың 25 қарашасы |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = [[Сильвиана Варгас]] |Ізбасары_4 = [[Синтия Линдо Эспиноса]] |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = |Балалары = |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 31.05.1962 |Туған жері = [[Чалъуанка]], [[Апуримак]], [[Перу]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Дина Эрсилия Болуарте Сегарра''' ({{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}}) — [[Перу|перулық]] мемлекеттік қайраткер, саясаткер және заңгер. [[Перу|Перуның]] тарихында Президент лауазымын атқарған алғашқы әйел.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-12-08/dina-boluarte-perus-first-female-president.html|title=Dina Boluarte, Peru’s first female president}}</ref> Дина Болуарте Перуның Президенті (2022-2025), Вице-президенті (2021-2022) және Перудың Даму және әлеуметтік интеграция министрі (2021-2022) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-63895505|title=Peru's President Pedro Castillo replaced by Dina Boluarte after impeachment}}</ref> 2025 жылы Перу Конгресінің шешімімен Дина Болуарте президенттік қызметінен босатылды. Конгресс төрағасы [[Хосе Хери]] жаңа Президент болып тағайындалған. == Өмірбаян == Дина Эрсилия Болуарте Сегарра 1962 жылы 31 мамырда Перудің Апуримак аймағында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120#|title=¿Quiénes conforman la plancha presidencial de Pedro Castillo para las Elecciones 2021?|website=El Popular|date=2021-04-12|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612044638/https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120|url-status=live}}</ref> Сан-Мартин-де-Поррес университетінде заң мамандығы бойынша білім алған. 2007 жылдан бастап вице-президент болып сайланғанға дейін Ұлттық сәйкестендіру және азаматтық хал актілерін тіркеу ұлттық тізілімінде қызмет атқарды. Саяси мансабын 2018 жылы бастады, солшыл «Free Peru» саяси партиясынан Суркильон ауданының әкіміне сәтсіз жүгірді. 2021 жылдың 28 шілдесінде вице-президент қызметіне ресми түрде кірісті. Келесі күні, 2021 жылдың 29 шілдесінде президент Кастильо бір мезгілде өзінің Даму және әлеуметтік қосылу министрін Гидо Беллидо үкіметіне тағайындады. 2022 жылдың 7 желтоқсанында президент Педро Кастильо Конгрессты тарату туралы жариялады. Бұған жауап ретінде Конгресс Кастильоны биліктен шеттетуге дауыс берді. Мексика елшілігіне босқындарды қабылдауға тырысқан кезде, ол тұтқынға алынды. Билік вице-президент Дина Болуартеге тапсырылды. 2016 жылдан бері елде алты президент ауысты, олардың ешқайсысы өз өкілеттік мерзімін толық аяқтамады. Тіпті 2001–2016 жылдар аралығындағы мемлекет басшылары да қызметінен кеткеннен кейін тергеуге тартылды немесе қамауға алынды. Алайда Дина Болуарте конституциялық дағдарыс кезеңінде билік жүргізгеніне қарамастан, мақұлдау рейтингі небәрі 4 % болғанымен, екі жылдан астам уақыт билікте қала алды. Сарапшылар мұны оның парламентпен жақсы қарым-қатынасы және сыбайлас жемқорлыққа қатысты ортақ төзімділігімен байланыстырады. Олардың пікірінше, Болуарте Конгреске елді басқаруға мүмкіндік беріп, есесіне саяси қолдау алған. 2025 жылғы 10 қазанда Перу конгресі президент Дина Болуартеге импичмент жариялау үшін бірауыздан дауыс берді. <references /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Перу саясаткерлері]] [[Санат:Перу заңгерлері]] [[Санат:Перу президенттері]] [[Санат:Перу вице-президенттері]] ac8qksplz594ph0ywkae6u3at7h3abc Масуд Пезешкиан 0 754519 3606215 3605225 2026-05-18T07:40:40Z Aldogarov 95591 3606215 wikitext text/x-wiki {{Машиналық аударма}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Масуд Пезешкиан | Шынайы есімі = {{lang-fa|مسعود پزشکیان}}<br>{{lang-az|مسعود پزشکیان}} | Суреті = Masoud Pezeshkian in 2025 (cropped).jpg | Атауы = | Титулы = [[Иран|Иранның 9-Президенті]] | Ту = Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg | Ту2 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады = 22 шілден 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Иран жоғарғы көсемі = Иран жоғарғы көсемі | Ізашары = [[Ибрахим Раиси]]<br>[[Мохаммад Мохбер]] ({{м.а.}}) | Титулы_2 = Уақытша басқарушы кеңестің мүшесі | Ту_2 = Emblem of Iran.svg | Ту2_2 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады_2 = 1 наурыз | Басқаруын аяқтады_2 = 8 наурыз 2026 | Ізашары_2 = Лауазым құрылды | Ізбасары_2 = [[Моджтаба Хаменеи]] (Иран жоғарғы көсемі) | Титулы_3 = Исламдық консультативтік кеңестің мүшесі | Ту_3 = Islamic Parliament of Iran Seal.svg | Ту2_3 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады_3 = 27 мамыр 2008 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 шілде 2024 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Денсаулық сақтау және медициналық білім министрі | Ту_4 = Emblem of Iran (red).svg | Ту2_4 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады_4 = 22 тамыз 2001 | Басқаруын аяқтады_4 = 24 тамыз 2005 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = | Ту_6 = | Ту2_6 = | Басқара бастады_6 = | Басқаруын аяқтады_6 = | Президент_6 = | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Басқара бастады_7 = | Басқаруын аяқтады_7 = | Президент_7 = | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Басқара бастады_8 = | Басқаруын аяқтады_8 = | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | тақырыпша1_8 = | мәтін1_8 = | Туған күні = 29.09.1954 | Туған жері = {{туғанжері|Мехабад|Мехабадта}}, [[Иран шаһаншаһ мемлекеті|Иран]] | Азаматтығы = | Атағы = | Әскер түрі = [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]]<br>[[Әскери медицина]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Ислам]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Фатемех Маджиди | Балалары = Захра Пезешкиан<br>Мехди Пезешкиан<br>Юзеф Пезешкиан | Династия = | Партиясы = [[Партиясыз]] | Білімі = [[Тебриз медицина ғылымдары университеті]]<br>[[Иран медицина ғылымдары университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = Masoud Pezeshkian signature.svg | Commons = Masoud Pezeshkian | Марапаттары = | Сайты = }} '''Масуд Пезешкиан''' ({{lang-fa|مسعود پزشکیان}}; [[29 қыркүйек]] [[1954 жыл]], [[Мехабад]]) — [[иран]]дық [[Кардиохирургия|кардиохирург]], саяси және мемлекеттік қайраткер, 2024 жылғы 28 шілдеден бастап [[Иран|Иран Ислам Республикасының]] [[Иран президенті|9-шы президенті]].<ref>{{Cite web|url=https://massaget.kz/news/reformator-masud-pezeshkian-irannyin-jana-prezident-bolyip-111214/|title=Реформатор Масуд Пезешкиан Иранның жаңа президенті болып сайланды}}</ref> == Өмірбаяны == Масуд Пезешкиан 1956 жылы 29 қырқүйекте Махабад қаласында дүниеге келген. Өзін түрік деп санайды<ref>{{cite web |url=https://tr.euronews.com/2024/07/06/iranin-yeni-cumhurbaskani-mesud-pezeskiyan-kimdir |title=İran'ın yeni Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan kimdir? |lang=tr |website=[[Euronews]] |quote="Evde çocuklarımla Farsça yerine Türkçe konuşuyorum. Annem de babam da Türk. Türklüğümle gurur duyuyorum" diyen Mesud Pezeşkiyan, Cuma günü düzenlenen Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda Said Celili'den daha fazla oy alarak İran'ın 9'uncu Cumhurbaşkanı oldu. }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://olke.az/siyaset/383863/atam-da-turkdur-anam-da-turk-olmaimla-fexr-edirem-pezeskian/test|title=Atam da türkdür, anam da. Türk olmağımla fəxr edirəm — Pezeşkian|lang=az|website=olke.az|date=2024-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240709123918/https://olke.az/siyaset/383863/atam-da-turkdur-anam-da-turk-olmaimla-fexr-edirem-pezeskian/test|archive-date=2024-07-09|access-date=2024-07-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iranwire.com/en/politics/131251-pezeshkians-ethnicity-and-jalilis-campaign-fail-to-mobilize-turk-voters/|title=Pezeshkian's Ethnicity and Jalili's Campaign Fail to Mobilize Turk Voters|lang=en|author=Ata Mahamad|website=IRANWIRE|date=2024-06-30|archive-date=2024-07-30|access-date=2025-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730085456/https://iranwire.com/en/politics/131251-pezeshkians-ethnicity-and-jalilis-campaign-fail-to-mobilize-turk-voters/|url-status=live}}</ref>. Ана тілі деңгейінде парсы және әзербайжан тілдерінен бөлек, күрд тілін де меңгерген<ref>{{Cite news|title=Who Is Masud Pezeshkian, Iran's President-Elect?|first=Kian|last=Sharifi|url=https://www.rferl.org/a/iran-pezeshkian-profile-election-winner/33012192.html|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=2024-09-11|lang=en|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911025440/https://www.rferl.org/a/iran-pezeshkian-profile-election-winner/33012192.html|url-status=live}}</ref>. 1973 жылы Урмия ауыл шаруашылығы академиясын бітірді. Тамақ өнеркәсібі саласы бойынша диплом алды. Әскерге шақырылып, Заболь қаласына қызмет етуге барған. Дәл осы кезеңде ол медицинаға қызығушылық танытты. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін туған өңіріне оралып, медициналық институтқа түсіп, жалпы медицина бойынша білім алды. Иран-Ирак соғысы кезінде Пезешкиан жиі алғы шепте болып, медициналық бригадаларды жіберуді ұйымдастырып, дәрігер ретінде жұмыс істеді. 1985 жылы Тебриз университетінің медицина факультетінде профессор қызметін атқарды. 1993–1999 жылдары Тебриз медициналық ғылымдар университетін басқарды. 2000 жылы жарты жыл бойы Иранның Денсаулық сақтау, емдеу және медициналық білім министрінің орынбасары болды. 2000–2004 жылдары Денсаулық сақтау, емдеу және медициналық білім министрі қызметін атқарды. 2024 жылғы 28 маусымда өткен президент сайлауының бірінші турында Масуд Пезешкиан 10 415 991 дауысқа (42,5%) ие болып, екінші турға өтті. == Президенттігі == Пезешкиан президент ретіндегі алғашқы баспасөз мәслихатында Иранның «әдеп полициясы» әйелдерді міндетті [[хиджаб]] тағу мәселесі бойынша бұдан былай «мазаламайтынын» уәде етті. Ол сондай-ақ Иранның ядролық келісімі бойынша келіссөздер арқылы елге шетелдік инвестиция тартуға ниетті екенін білдірді. Алайда 2025 жылы [[АҚШ]] президенті болып қайтадан [[Дональд Трамп]] сайланып, Иранға қатысты «ең жоғары қысым» саясатын жариялап, жаңа санкциялар енгізді, бұл елдегі экономикалық жағдайды күрделендірді<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/person/696a0af99a7947c8555ecd40|title=Пезешкиан Масуд|lang=ru-RU|website=[[РБК]]|access-date=2026-02-09}}</ref>. === Дін === Пезешкиан — Құран оқытушысы әрі Нахдж әл-Балаға (шиа мұсылмандары үшін маңызды мәтін) тәпсірін оқушы<ref>{{Cite web |url=https://www.ft.com/content/95896b95-85aa-40d0-9aa5-f06c8a769e3e |title=Reformist candidate Masoud Pezeshkian shakes up Iran presidential election |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613042850/https://www.ft.com/content/95896b95-85aa-40d0-9aa5-f06c8a769e3e |url-status=live }}</ref>. Ол сондай-ақ Иран–Түркия достық қоғамы мүшесі болып табылады<ref>[https://web.archive.org/web/20140724073506/http://www.parliran.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=4467 اسامي اعضاء گروه دوستي پارلماني مجلس نهم]</ref>. === Он екі күндік соғыс === 2025 жылғы 13 маусымда Израиль Иранға әуе соққыларын бастап, Он екі күндік соғыстың басталуына түрткі болды<ref>[https://edition.cnn.com/2025/06/12/middleeast/israel-iran-strikes-intl-hnk Israel hits Iran's nuclear program and military leadership in unprecedented strikes]</ref>. Бұған жауап ретінде Пезешкиан Иранның [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом қуаты халықаралық агенттігімен]] ынтымақтастығын тоқтата тұруды бұйырды<ref>[https://apnews.com/article/iran-nuclear-iaea-cooperation-8bbdc81b9199d8d179d0fb2e1b8dac2a Iran's president orders country to suspend cooperation with UN nuclear watchdog IAEA]</ref>. «Фарс» агенттігі мен [[АҚШ]] барлау дереккөздері 16 маусымда израильдік күштердің Пезешкианды өлтіруге әрекет жасағанын растады<ref>[https://www.cbsnews.com/news/irans-president-injured-during-israeli-strikes-u-s-intelligence-sources-say/ Iran's president injured during Israeli strikes, U.S. intelligence sources say]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/iran-president-masoud-pezeshkian-tells-tucker-carlson-israel-tried-assassinate-him Iran's President Masoud Pezeshkian says Israel tried to assassinate him]</ref><ref>[https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-860301 Iranian President Masoud Pezeshkian claims Israel tried to kill him]</ref><ref>[https://www.indiatoday.in/world/story/irans-president-claims-israel-tried-to-assassinate-him-during-12-day-war-glbs-2752304-2025-07-08 Iran's president claims Israel tried to assassinate him during 12-day war]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cn0z8n037p6o Iran President Pezeshkian was reportedly injured in Israeli strikes]</ref>. Қастандық әрекеті Пезешкиан басқа жоғары лауазымды ирандық шенеуніктермен кездесу өткізіп жатқан ғимаратқа соққы беруді қамтыды. Шабуыл кезінде эвакуация жолдарын бұғаттау және ауа айналымын бұзу үшін ғимараттың кіреберістері мен шығаберістеріне бағытталған алты зымыран немесе бомба қолданылған<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/iran-president-masoud-pezeshkian-injured-in-israels-nasrallah-style-assassination-plot-report-8867547 Iran's President Was Injured In Israel's Nasrallah-Style Assassination Plot: Report]</ref>. Нысаналы қабатта электр қуаты өшірілгеніне қарамастан, Пезешкианды қоса алғанда ирандық шенеуніктер алдын ала жоспарланған төтенше шығу жолы арқылы қашып үлгерді<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/iranian-president-lightly-wounded-while-escaping-israeli-attack Iranian president lightly wounded while escaping Israeli attack]</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/07/13/iranian-president-injured-during-israeli-airstrike/ Wounded Iranian president forced to escape through emergency hatch during Israeli air strike]</ref>. === 2026 жылы Иранға қатысты болған әскери қақтығыстар === Пезешкиан 2026 жылғы 28 ақпанда басталған [[Ирандағы соғыс (2026)|АҚШ-Израильдің Иранға бірлескен соққыларын]] айыптап, бұл шабуылдарды «гуманитарлық қағидаттардың өрескел бұзылуы және мұсылмандарға қарсы ашық соғыс жариялау» деп сипаттады<ref>[https://www.npr.org/2026/03/07/g-s1-112858/iran-president-statement Iran's president apologizes for strikes on neighbors as strikes pound their cities]</ref>. 1 наурызда [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] өлтірілгеннен кейін, президент Пезешкиан Уақытша жетекшілік кеңес құрамына [[Әлиреза Арафи]] (Сарапшылар кеңесі төрағасының екінші орынбасары) және [[Ғолам Хоссейн Мохсени-Эджеи]] (сот жүйесінің басшысы) бірге кірді<ref>[https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/ Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader]</ref>. 7 наурызда Пезешкиан Иранның жауап ретінде жасаған зымыран соққылары үшін көрші елдерден кешірім сұрап, мемлекеттік телеарна арқылы егер бұл елдер Иранға қарсы шабуылдар үшін плацдарм ретінде пайдаланылмаса, Иран аймақ елдеріне жасалатын шабуылдарды тоқтататынын мәлімдеді. Соған қарамастан, шабуылдар жалғаса берді, бұл ирандық басшылықтың Ислам революциясы сақшылары корпусы үстінен бақылауы шектеулі екенін көрсетті. Пезешкиан сондай-ақ [[АҚШ]] президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранның «сөзсіз капитуляциясы» туралы талабын ашық түрде қабылдамады<ref>[https://indianexpress.com/article/world/iran-president-pezeshkian-apology-neighbours-trump-surrender-demand-10569646/ Iran President Pezeshkian apologises to neighbours for attacks, tells Trump to take 'Tehran surrender dream to grave]</ref>. == Жеке өмірі == Масуд Пезешкиан бұрын Фатеме Маджидиге үйленген болатын<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |title=مقام‌های جمهوری اسلامی و همسرانشان؛ مردان نام‌دار و زنان 'بی‌نام' |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610055741/https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |url-status=live }}</ref>. 1993 жылы Пезешкиан автокөлік апатынан жұбайы мен бір баласынан айырылды. Ол қалған екі ұлы мен қызын жалғыз өзі тәрбиелеп өсірді және қайтадан ешқашан үйленбеді. Оның қызы Захра Пезешкиан Шариф технологиялық университетінде химия мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған және Рухани үкіметі билікке келгенге дейін Jam Petrochemical компаниясында жұмыс істеген. Масуд Пезешкиан парсы, күрд және әзербайжан тілдерінде еркін сөйлейді. Пезешкиан «Трактор» футбол клубының жанкүйері.<ref>{{Cite web |url=https://www.khabaronline.ir/news/1919716/پزشکیان-اکثر-بازی-های-تراکتور-را-با-محمدحسینم-به-استادیوم-می/ |title=پزشکیان: اکثر بازی های تراکتور را با نوه‌ام محمدحسین به استادیوم می رویم /باهم بحث می کنیم، نقدم می کند اما هیچوقت دعوا نمی کنیم |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707042204/https://www.khabaronline.ir/amp/1919716/ |url-status=live }}</ref>. == Марапаттары == * {{байрақ|Түрікменстан}} «Magtymguly Pyragy» медалі (2024)<ref>{{Cite web |url=https://www.parahat.info/edict/2949 |title=Указ Президента Туркменистана от 11 октября 2024 года «О награждении юбилейной медалью Туркменистана „Magtymguly Pyragynyň 300 ýyllygyna“ Президента Исламской Республики Иран ПЕЗЕШКИАНА Масуда» |archive-date=2024-11-07 |access-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107165748/https://www.parahat.info/edict/2949 |url-status=live }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Ирандағы соғыс (2026)]] * [[Иран]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Пезешкиан, Масуд}} [[Санат:Иран саясаткерлері]] [[Санат:Иран президенттері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] rk5wsg802ykm2o4vnhjhe43xwx18k3u Никол Воваевич Пашинян 0 754595 3606258 3602871 2026-05-18T10:45:58Z Aldogarov 95591 3606258 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018-2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Еуразиялық Экономикалық Одақдың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = Азаматтық келсімшарт партияның төрағасы |Ту_6 = Logo of the Civil Contract (Armenia).svg |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = Азаматтық келсімшарт (2013 жылдан бастап) | Білімі = Ереван мемлекеттік университеті |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) — [[Армения|Арменияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения|Арменияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты. «Елк» фракциясының жетекшісі. == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды. 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды. == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] sbil37marvn4iwg11ohcrjd7kytj8s6 Франсуа Байру 0 756147 3606211 3605235 2026-05-18T07:32:28Z Aldogarov 95591 /* Тағы қараңыз */ 3606211 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 - 9 қырқүйек 2026 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = |Титулы_2 = [[Францияның Ұлттық білім министрі]] |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 1993 |Басқаруын аяқтады_2 = 1997 |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = |Ту_3 = |Ту2_3 = |Басқара бастады_3 = |Басқаруын аяқтады_3= |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] |Балалары = 4 бала |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі. Франсуа Байру [[Демократиялық қозғалыс]] партиясының жетекшісі, [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] g9nsdq31ddcf6wlgc5675pyzu8mjqpf 3606216 3606211 2026-05-18T07:47:04Z Aldogarov 95591 3606216 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 - 9 қырқүйек 2026 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = |Ту_2 = |Ту2_2 = |Басқара бастады_2 = |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = |Ту_3 = |Ту2_3 = |Басқара бастады_3 = |Басқаруын аяқтады_3= |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі. Франсуа Байру [[Демократиялық қозғалыс]] партиясының жетекшісі, [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] qrlvll7wvo5ttdvll524wd7wnfljuys 3606217 3606216 2026-05-18T07:55:49Z Aldogarov 95591 3606217 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 |Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2026 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = Францияның әделілет министрі |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 17 мамыр |Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017 |Президент_2 = |Ізашары_2 = Жан-Жак Юрвоас |Ізбасары_2 = Николь Беллубэ |Титулы_3 = Ұлттық білім министрі |Ту_3 = Armoiries république française.svg |Ту2_3 = Flag of France.svg |Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993 |Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997 |Ізашары_3 = Жак Ланг |Ізбасары_3 = Клод Алегр |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-2026). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] dr4tyksnitj56kkkpxzz1r5bxjdjw3d 3606224 3606217 2026-05-18T08:22:28Z Aldogarov 95591 3606224 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 |Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2026 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = Францияның әделілет министрі |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 17 мамыр |Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017 |Президент_2 = |Ізашары_2 = Жан-Жак Юрвоас |Ізбасары_2 = Николь Беллубэ |Титулы_3 = Ұлттық білім министрі |Ту_3 = Armoiries république française.svg |Ту2_3 = Flag of France.svg |Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993 |Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997 |Ізашары_3 = Жак Ланг |Ізбасары_3 = Клод Алегр |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Демократиялық қозғалыс партияның басшысы |Ту_5 = Flag of France.svg |Ту2_5 = Flag of France.svg |Басқара бастады_5 = 30 қараш 2017 бастап |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = Эмма Сарту |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = Калист Байру |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = François Bayrou signature.svg |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-2026). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] m5yuesnvnl95thjf372zd7a0snwcuah 3606225 3606224 2026-05-18T08:22:58Z Aldogarov 95591 3606225 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 |Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2026 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = Францияның әделілет министрі |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 17 мамыр |Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017 |Президент_2 = |Ізашары_2 = Жан-Жак Юрвоас |Ізбасары_2 = Николь Беллубэ |Титулы_3 = Ұлттық білім министрі |Ту_3 = Armoiries république française.svg |Ту2_3 = Flag of France.svg |Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993 |Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997 |Ізашары_3 = Жак Ланг |Ізбасары_3 = Клод Алегр |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Демократиялық қозғалыс партияның басшысы |Ту_5 = Flag of France.svg |Ту2_5 = Flag of France.svg |Басқара бастады_5 = 30 қараш 2007 бастап |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = Эмма Сарту |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = Калист Байру |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = François Bayrou signature.svg |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-2026). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] 7dj2nfkdtwf4c3phqy1otuo2qj0bj9o 3606229 3606225 2026-05-18T08:35:05Z Aldogarov 95591 Ақпарат дұрысталды 3606229 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 |Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2025 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = Францияның әделілет министрі |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 17 мамыр |Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017 |Президент_2 = |Ізашары_2 = Жан-Жак Юрвоас |Ізбасары_2 = Николь Беллубэ |Титулы_3 = Ұлттық білім министрі |Ту_3 = Armoiries république française.svg |Ту2_3 = Flag of France.svg |Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993 |Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997 |Ізашары_3 = Жак Ланг |Ізбасары_3 = Клод Алегр |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Демократиялық қозғалыс партияның басшысы |Ту_5 = Flag of France.svg |Ту2_5 = Flag of France.svg |Басқара бастады_5 = 30 қараш 2007 бастап |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = Эмма Сарту |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = Калист Байру |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = François Bayrou signature.svg |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-2026). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] 775lcbrdp11fccli7bfsmz4eq6p57hm 3606230 3606229 2026-05-18T08:35:49Z Aldogarov 95591 Ақпарат дұрысталды 3606230 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 |Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2025 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = Францияның әделілет министрі |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 17 мамыр |Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017 |Президент_2 = |Ізашары_2 = Жан-Жак Юрвоас |Ізбасары_2 = Николь Беллубэ |Титулы_3 = Ұлттық білім министрі |Ту_3 = Armoiries république française.svg |Ту2_3 = Flag of France.svg |Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993 |Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997 |Ізашары_3 = Жак Ланг |Ізбасары_3 = Клод Алегр |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Демократиялық қозғалыс партияның басшысы |Ту_5 = Flag of France.svg |Ту2_5 = Flag of France.svg |Басқара бастады_5 = 30 қараш 2007 бастап |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = Эмма Сарту |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = Калист Байру |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = François Bayrou signature.svg |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-202ғ). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] 7uvfieh0ugux1mn7e7eqscl3q502jcr 3606231 3606230 2026-05-18T08:36:19Z Aldogarov 95591 3606231 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 |Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2025 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = [[Мишель Барнье]] |Ізбасары = [[Себастьен Лекорню]] |Титулы_2 = Францияның әделілет министрі |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 17 мамыр |Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017 |Президент_2 = |Ізашары_2 = Жан-Жак Юрвоас |Ізбасары_2 = Николь Беллубэ |Титулы_3 = Ұлттық білім министрі |Ту_3 = Armoiries république française.svg |Ту2_3 = Flag of France.svg |Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993 |Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997 |Ізашары_3 = Жак Ланг |Ізбасары_3 = Клод Алегр |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Демократиялық қозғалыс партияның басшысы |Ту_5 = Flag of France.svg |Ту2_5 = Flag of France.svg |Басқара бастады_5 = 30 қараш 2007 бастап |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = [[Католицизм]] |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап) |Балалары = 4 бала |Анасы = Эмма Сарту |Жұбайы = Элизабет Байру |Әкесі = Калист Байру |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = François Bayrou signature.svg |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-2025). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Франция]] gf14ivuumahmi48uwy4eam0bbg7p95f Жас қыран (стадион) 0 759672 3606124 3472467 2026-05-18T03:42:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606124 wikitext text/x-wiki {{Стадион |атауы = Жас қыран |толық атауы = |шынайы атауы = |бұрынғы атаулары = |бейресми атауы = |логотипі = |логотип ені = |суреті = |ені = |сурет атауы = |lat_dir = |lat_deg =43 |lat_min =14 |lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 76|lon_min = 52|lon_sec = 45 |region = Almaty |CoordScale = |санат = |орналасуы = [[Алматы]] |қаланғаны = |салынған = 1971 |жаңартылған =2017 |иесі = |басқарушы компания = |мердігер = |құрылыс құны = |жаңартылған құны = |ашылған = |жабылды = |қиратылды = |сәулетші = |команда = [[Жас Қыран]] |сыйымдылығы = 800 |рекордтық келушілер саны = |габариттері = |алаң беті = |жүгіретін жол ұзындығы = |материалы = |сайты = |ортаққор = |позициялық карта = Қазақстан |карта ені = }} '''Жас қыран стадионы''' (''бұрынғы атауы'' '''Спутник''') — [[Алматы]] қаласындағы "Жас Қыран" балалар-жасөспірімдер футбол орталығындағы арена. "[[Жас Қыран]]" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. Түркебаев — Шәкәрім көшелерінің қиылысында орналасқан. == Тарихы == Стадион кеңес дәуірінде салынған. 2017 жылы күрделі жөндеуден өтіп, трибуналарына шатыр орнатылды, табиғи көгал төселді. Трибуналары батыс қапталда орналасқан, екі алып жарықтандырғыш бар. Ашылу салтанаты 2018 жылы 20 қазанда өтті. 2021 жылдан бастап [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы|Қазақстан 2-лигасы]] ойындары өтіп жатыр. == Сілтемелер == *https://www.jasqyran.com/history-of-the-center *[https://lancasterholding.com/news/v-almaty-torzhestvenno-otkryli-detsko-yunosheskiy-futbolnyy-centr-zhas-yran-i-gorodskoy-stadion-sputnik-posle-rekonstrukcii https://lancasterholding.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250516231024/https://lancasterholding.com/news/v-almaty-torzhestvenno-otkryli-detsko-yunosheskiy-futbolnyy-centr-zhas-yran-i-gorodskoy-stadion-sputnik-posle-rekonstrukcii |date=2025-05-16 }} [[Санат:Стадиондар]] [[Санат:Қазақстан стадиондары]] huunrjx139drs64tak8llf8plfuo2ev Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3606079 3605762 2026-05-17T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3606079 json application/json { "articles": 243700, "pages": 667134, "edits": 3602360, "users": 177775, "activeusers": 507, "admins": 15, "files": 8700 } 0p5vpgtmxnxaqx969lh46h1b013ryaf Ермұхамед Мәулен 0 766641 3606226 3556033 2026-05-18T08:26:03Z ~2026-29833-61 181374 Ермұхамедтің достары оны Ермаш деп айтады 3606226 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ермұхамед Мәулен |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1987 |Туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[қазақ]] |Мансабы = журналист, комментатор, менеджер |Белсенді жылдары = |Білімі = Қазақ ұлттық университеті, журналистика факультеті |Мамандығы = журналист |Не үшін белгілі = спорттық комментатор |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ермұхамед Мәулен (Емаш)''' — қазақстандық спорт журналисі, комментатор, және футбол саласының медиа маманы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының]] бұрынғы баспасөз хатшысы, танымал спорт шолушысы және қоғамдық пікір иесі.<ref>Ұ{{Cite web|title=ЛТТЫҚ ҚҰРАМА: ҮМІТ КӨП, ҚОЛДАУ АЗ|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/62274}}</ref> == Өмірбаяны == Ермұхамед Мәулен 1987 жылы Қазақстанда Тараз қаласында дүниеге келген. [[Әл-Фараби атындағы мемлекеттік ұлттық университетінің қазақ филологиясы кафедрасы|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетін тәмамдаған. Еңбек жолын 2007 жылы республикалық басылымдарда спорт журналисі ретінде бастаған. Әр жылдары «Алматы ақшамы», «Спорт айдыны», және «Түркістан»газеттерінде тілші әрі шолушы болып қызмет атқарды. 2013 жылы [[Qazsport|«QAZSPORT»]] телеарнасының редакторы қызметіне қабылданып, отандық спорт комментаторларының жаңа буынының өкілі ретінде танылды. 2014 жылы [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Бразилияда]] өткен футболдан әлем чемпионатында Қазақстан атынан тікелей эфирден матч жүргізіп, тарихта алғаш рет шетелден репортаж жасаған қазақстандық комментатор болды. 2017–2018 жылдары [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] газетінің спорт бөлімін басқарды, 2019 жылы [[Хабар (агенттік)|«Хабар»]] агенттігінің спорт бөлімінің продюсері болды. 2020 жылы «Qazsport» арнасында арнайы жобалардың редакторы ретінде еңбек етті. 2021 жылдан бастап [[Қазақстан футбол федерациясы|Қазақстан футбол федерациясының]] (ҚФФ) баспасөз қызметін басқарды, 2022–2024 жылдары федерация президентінің кеңесшісі әрі ұлттық құраманың баспасөз хатшысы қызметін атқарды<ref>{{Cite web|title=Ермухамед Маулен официально присоединился к национальной сборной|url=https://kpl.kz/kazfootball/ermuhamed-maulen-oficialno-prisoedinilsja-k-nacionalnoj-sbornoj/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ЕРМУХАМЕД МАУЛЕН НАЗНАЧЕН РУКОВОДИТЕЛЕМ ПРЕСС-СЛУЖБЫ КФФ|url=https://kff.kz/ru/news/23531}}</ref>. === Пікірлері мен қызметіндегі ерекшеліктер === Ұлттық құраманың медиа имиджін қалыптастыруда, жанкүйер мәдениетін дамытуда және қазақ тіліндегі спорт контентін көбейтуде белсенді жұмыс атқарды. Оның бастамасымен ұлттық құраманың жаңалықтары қазақ тілінде жарияланып, стадиондарда қазақша музыкалық сүйемелдеу енгізілді. Филология маманы ретінде Ермұхамед Мәулен қазақ тілінің бейнелі құралдарын комментаторлық тілмен шебер ұштастыра білді. Ол өзіндік стиль қалыптастырған санаулы спорт комментаторы. === Даулы мәлімдеме және отставкасы === 2024 жылдың маусым айында Ермұхамед Мәулен FonTeam YouTube арнасына берген сұхбатында Қазақстан Премьер-лигасында келісілген матчтар бар екенін мәлімдеді. Оның сөзінше, «барлық клубтар дерлік бұған қатысы бар», дегенмен ол [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат»]] пен [[Тобыл (футбол клубы)|«Тобыл»]] клубтарын ерекше атап, бұл командалар «принципті түрде» мұндай ойындарға бармайтынын айтты<ref>{{Cite web|title="Всё договорняки": пресс-секретарь сборной РК по футболу ушел с поста после громкого заявления|url=https://rus.baq.kz/vsyo-dogovornyaki-press-sekretar-sbornoy-rk-po-futbolu-ushel-s-posta-posle-gromkogo-zayavleniya_300016473/}}</ref>. Мәулен сұхбатында нақты дәлел келтірмегенімен, футбол қоғамында бұл пікір үлкен резонанс туғызды. Бір күннен кейін, 2024 жылдың 24 маусымында, ол Қазақстан құрамасының баспасөз хатшысы қызметінен кеткенін хабарлады. Мәулен ұлттық құрамамен бірге [[Талғат Байсуфинов]], [[Магомед Мұсаұлы Адиев|Магомед Адиев]], [[Станислав Саламович Черчесов|Станислав Черчесов]] және [[Әли Ханалыұлы Әлиев|Әли Әлиев]] сияқты бас бапкерлермен жұмыс істеді. === Қоғамдық көзқарас === Ермұхамед Мәулен футбол мәдениетін дамыту мен жанкүйерлердің ұлттық рухын арттыруды басты мақсат санаған. Оның ұсынысымен ұлттық құраманың матчтарында жанкүйерлер «Атамекен» әнін орындап, қазақ тіліндегі перформанс дәстүрі қалыптаса бастады. Ол сонымен қатар қазақстандық стадиондардың инфрақұрылымдық артта қалуын жиі сынға алып, әр облыста еуростандартқа сай заманауи ареналар салу қажеттігін атап өтеді. == Cын == Журналистке қойлатын ең үлкен сын ретінде [[Букмекер|букмекерлік кеңсемен]] жақындығы айтылады. Атап айтқанда Фонбет сияқты кеңсе. Одан бөлек [[Әділет Назарбайұлы Барменқұлов|Әділет Барменқұловтың]] кеңесшісі ретінде қызмет атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Футбол журналисттері]] qvg21fmntmb62czezucbqcuklbvpk32 3606227 3606226 2026-05-18T08:27:36Z ~2026-29833-61 181374 3606227 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ермұхамед Мәулен |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1987 |Туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[қазақ]] |Мансабы = журналист, комментатор, менеджер |Белсенді жылдары = |Білімі = Қазақ ұлттық университеті, журналистика факультеті |Мамандығы = журналист |Не үшін белгілі = спорттық комментатор |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ермұхамед Мәулен (Ермаш)''' — қазақстандық спорт журналисі, комментатор, және футбол саласының медиа маманы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының]] бұрынғы баспасөз хатшысы, танымал спорт шолушысы және қоғамдық пікір иесі.<ref>Ұ{{Cite web|title=ЛТТЫҚ ҚҰРАМА: ҮМІТ КӨП, ҚОЛДАУ АЗ|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/62274}}</ref> == Өмірбаяны == Ермұхамед Мәулен 1987 жылы Қазақстанда Тараз қаласында дүниеге келген. [[Әл-Фараби атындағы мемлекеттік ұлттық университетінің қазақ филологиясы кафедрасы|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетін тәмамдаған. Еңбек жолын 2007 жылы республикалық басылымдарда спорт журналисі ретінде бастаған. Әр жылдары «Алматы ақшамы», «Спорт айдыны», және «Түркістан»газеттерінде тілші әрі шолушы болып қызмет атқарды. 2013 жылы [[Qazsport|«QAZSPORT»]] телеарнасының редакторы қызметіне қабылданып, отандық спорт комментаторларының жаңа буынының өкілі ретінде танылды. 2014 жылы [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Бразилияда]] өткен футболдан әлем чемпионатында Қазақстан атынан тікелей эфирден матч жүргізіп, тарихта алғаш рет шетелден репортаж жасаған қазақстандық комментатор болды. 2017–2018 жылдары [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] газетінің спорт бөлімін басқарды, 2019 жылы [[Хабар (агенттік)|«Хабар»]] агенттігінің спорт бөлімінің продюсері болды. 2020 жылы «Qazsport» арнасында арнайы жобалардың редакторы ретінде еңбек етті. 2021 жылдан бастап [[Қазақстан футбол федерациясы|Қазақстан футбол федерациясының]] (ҚФФ) баспасөз қызметін басқарды, 2022–2024 жылдары федерация президентінің кеңесшісі әрі ұлттық құраманың баспасөз хатшысы қызметін атқарды<ref>{{Cite web|title=Ермухамед Маулен официально присоединился к национальной сборной|url=https://kpl.kz/kazfootball/ermuhamed-maulen-oficialno-prisoedinilsja-k-nacionalnoj-sbornoj/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ЕРМУХАМЕД МАУЛЕН НАЗНАЧЕН РУКОВОДИТЕЛЕМ ПРЕСС-СЛУЖБЫ КФФ|url=https://kff.kz/ru/news/23531}}</ref>. === Пікірлері мен қызметіндегі ерекшеліктер === Ұлттық құраманың медиа имиджін қалыптастыруда, жанкүйер мәдениетін дамытуда және қазақ тіліндегі спорт контентін көбейтуде белсенді жұмыс атқарды. Оның бастамасымен ұлттық құраманың жаңалықтары қазақ тілінде жарияланып, стадиондарда қазақша музыкалық сүйемелдеу енгізілді. Филология маманы ретінде Ермұхамед Мәулен қазақ тілінің бейнелі құралдарын комментаторлық тілмен шебер ұштастыра білді. Ол өзіндік стиль қалыптастырған санаулы спорт комментаторы. === Даулы мәлімдеме және отставкасы === 2024 жылдың маусым айында Ермұхамед Мәулен FonTeam YouTube арнасына берген сұхбатында Қазақстан Премьер-лигасында келісілген матчтар бар екенін мәлімдеді. Оның сөзінше, «барлық клубтар дерлік бұған қатысы бар», дегенмен ол [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат»]] пен [[Тобыл (футбол клубы)|«Тобыл»]] клубтарын ерекше атап, бұл командалар «принципті түрде» мұндай ойындарға бармайтынын айтты<ref>{{Cite web|title="Всё договорняки": пресс-секретарь сборной РК по футболу ушел с поста после громкого заявления|url=https://rus.baq.kz/vsyo-dogovornyaki-press-sekretar-sbornoy-rk-po-futbolu-ushel-s-posta-posle-gromkogo-zayavleniya_300016473/}}</ref>. Мәулен сұхбатында нақты дәлел келтірмегенімен, футбол қоғамында бұл пікір үлкен резонанс туғызды. Бір күннен кейін, 2024 жылдың 24 маусымында, ол Қазақстан құрамасының баспасөз хатшысы қызметінен кеткенін хабарлады. Мәулен ұлттық құрамамен бірге [[Талғат Байсуфинов]], [[Магомед Мұсаұлы Адиев|Магомед Адиев]], [[Станислав Саламович Черчесов|Станислав Черчесов]] және [[Әли Ханалыұлы Әлиев|Әли Әлиев]] сияқты бас бапкерлермен жұмыс істеді. === Қоғамдық көзқарас === Ермұхамед Мәулен футбол мәдениетін дамыту мен жанкүйерлердің ұлттық рухын арттыруды басты мақсат санаған. Оның ұсынысымен ұлттық құраманың матчтарында жанкүйерлер «Атамекен» әнін орындап, қазақ тіліндегі перформанс дәстүрі қалыптаса бастады. Ол сонымен қатар қазақстандық стадиондардың инфрақұрылымдық артта қалуын жиі сынға алып, әр облыста еуростандартқа сай заманауи ареналар салу қажеттігін атап өтеді. == Cын == Журналистке қойлатын ең үлкен сын ретінде [[Букмекер|букмекерлік кеңсемен]] жақындығы айтылады. Атап айтқанда Фонбет сияқты кеңсе. Одан бөлек [[Әділет Назарбайұлы Барменқұлов|Әділет Барменқұловтың]] кеңесшісі ретінде қызмет атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Футбол журналисттері]] qbrqyyiwdw8w16m4b0h48hgt2k1dc4q 3606234 3606227 2026-05-18T08:46:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29833-61|~2026-29833-61]] ([[User talk:~2026-29833-61|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-11489-19|~2026-11489-19]] соңғы нұсқасына қайтарды 3556033 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ермұхамед Мәулен |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1987 |Туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[қазақ]] |Мансабы = журналист, комментатор, менеджер |Белсенді жылдары = |Білімі = Қазақ ұлттық университеті, журналистика факультеті |Мамандығы = журналист |Не үшін белгілі = спорттық комментатор |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ермұхамед Мәулен''' — қазақстандық спорт журналисі, комментатор, және футбол саласының медиа маманы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының]] бұрынғы баспасөз хатшысы, танымал спорт шолушысы және қоғамдық пікір иесі.<ref>Ұ{{Cite web|title=ЛТТЫҚ ҚҰРАМА: ҮМІТ КӨП, ҚОЛДАУ АЗ|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/62274}}</ref> == Өмірбаяны == Ермұхамед Мәулен 1987 жылы Қазақстанда Тараз қаласында дүниеге келген. [[Әл-Фараби атындағы мемлекеттік ұлттық университетінің қазақ филологиясы кафедрасы|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетін тәмамдаған. Еңбек жолын 2007 жылы республикалық басылымдарда спорт журналисі ретінде бастаған. Әр жылдары «Алматы ақшамы», «Спорт айдыны», және «Түркістан»газеттерінде тілші әрі шолушы болып қызмет атқарды. 2013 жылы [[Qazsport|«QAZSPORT»]] телеарнасының редакторы қызметіне қабылданып, отандық спорт комментаторларының жаңа буынының өкілі ретінде танылды. 2014 жылы [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Бразилияда]] өткен футболдан әлем чемпионатында Қазақстан атынан тікелей эфирден матч жүргізіп, тарихта алғаш рет шетелден репортаж жасаған қазақстандық комментатор болды. 2017–2018 жылдары [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] газетінің спорт бөлімін басқарды, 2019 жылы [[Хабар (агенттік)|«Хабар»]] агенттігінің спорт бөлімінің продюсері болды. 2020 жылы «Qazsport» арнасында арнайы жобалардың редакторы ретінде еңбек етті. 2021 жылдан бастап [[Қазақстан футбол федерациясы|Қазақстан футбол федерациясының]] (ҚФФ) баспасөз қызметін басқарды, 2022–2024 жылдары федерация президентінің кеңесшісі әрі ұлттық құраманың баспасөз хатшысы қызметін атқарды<ref>{{Cite web|title=Ермухамед Маулен официально присоединился к национальной сборной|url=https://kpl.kz/kazfootball/ermuhamed-maulen-oficialno-prisoedinilsja-k-nacionalnoj-sbornoj/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ЕРМУХАМЕД МАУЛЕН НАЗНАЧЕН РУКОВОДИТЕЛЕМ ПРЕСС-СЛУЖБЫ КФФ|url=https://kff.kz/ru/news/23531}}</ref>. === Пікірлері мен қызметіндегі ерекшеліктер === Ұлттық құраманың медиа имиджін қалыптастыруда, жанкүйер мәдениетін дамытуда және қазақ тіліндегі спорт контентін көбейтуде белсенді жұмыс атқарды. Оның бастамасымен ұлттық құраманың жаңалықтары қазақ тілінде жарияланып, стадиондарда қазақша музыкалық сүйемелдеу енгізілді. Филология маманы ретінде Ермұхамед Мәулен қазақ тілінің бейнелі құралдарын комментаторлық тілмен шебер ұштастыра білді. Ол өзіндік стиль қалыптастырған санаулы спорт комментаторы. === Даулы мәлімдеме және отставкасы === 2024 жылдың маусым айында Ермұхамед Мәулен FonTeam YouTube арнасына берген сұхбатында Қазақстан Премьер-лигасында келісілген матчтар бар екенін мәлімдеді. Оның сөзінше, «барлық клубтар дерлік бұған қатысы бар», дегенмен ол [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат»]] пен [[Тобыл (футбол клубы)|«Тобыл»]] клубтарын ерекше атап, бұл командалар «принципті түрде» мұндай ойындарға бармайтынын айтты<ref>{{Cite web|title="Всё договорняки": пресс-секретарь сборной РК по футболу ушел с поста после громкого заявления|url=https://rus.baq.kz/vsyo-dogovornyaki-press-sekretar-sbornoy-rk-po-futbolu-ushel-s-posta-posle-gromkogo-zayavleniya_300016473/}}</ref>. Мәулен сұхбатында нақты дәлел келтірмегенімен, футбол қоғамында бұл пікір үлкен резонанс туғызды. Бір күннен кейін, 2024 жылдың 24 маусымында, ол Қазақстан құрамасының баспасөз хатшысы қызметінен кеткенін хабарлады. Мәулен ұлттық құрамамен бірге [[Талғат Байсуфинов]], [[Магомед Мұсаұлы Адиев|Магомед Адиев]], [[Станислав Саламович Черчесов|Станислав Черчесов]] және [[Әли Ханалыұлы Әлиев|Әли Әлиев]] сияқты бас бапкерлермен жұмыс істеді. === Қоғамдық көзқарас === Ермұхамед Мәулен футбол мәдениетін дамыту мен жанкүйерлердің ұлттық рухын арттыруды басты мақсат санаған. Оның ұсынысымен ұлттық құраманың матчтарында жанкүйерлер «Атамекен» әнін орындап, қазақ тіліндегі перформанс дәстүрі қалыптаса бастады. Ол сонымен қатар қазақстандық стадиондардың инфрақұрылымдық артта қалуын жиі сынға алып, әр облыста еуростандартқа сай заманауи ареналар салу қажеттігін атап өтеді. == Cын == Журналистке қойлатын ең үлкен сын ретінде [[Букмекер|букмекерлік кеңсемен]] жақындығы айтылады. Атап айтқанда Фонбет сияқты кеңсе. Одан бөлек [[Әділет Назарбайұлы Барменқұлов|Әділет Барменқұловтың]] кеңесшісі ретінде қызмет атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Футбол журналисттері]] hn17mmf8b8pnkib65yieza0h84xyngk Егіндікөл (бекет) 0 769505 3605931 3581278 2026-05-17T12:08:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605931 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} {{cleanup}} '''Егіндікөл''' — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Ақмола облысы]], [[Бұланды ауданы|Бұланды ауданындағы]] темір жол айрығы (станциясы). [[Қазақстан Темір Жолы|Қазақстан Темір Жолының]] (ҚТЖ) Астана өңірлік филиалының Астана бөлімшесінің құрамына кіреді. Айрық [[Нұр-Сұлтан|Астана]] — [[Қостанай]] бағытындағы біржолды темір жол желісінде орналасқан. Ең жақын ірі темір жол торабы — [[Астана-1]] станциясы. ==Тарихы== Егіндікөл айрығы [[Кеңес Одағы]] кезеңінде, [[Орал]] — [[Новосибирск]] тар магистралінің бір бөлігі болған және желінің дамуына байланысты пайда болған. Атауы маңындағы Егіндікөл көлінен ([[қазақ тілі|қаз]]. Егінді — егінші, көл — көл; шамасы, «егіншілер көлі» деген мағынада) алынған. Станция негізінен аймақтағы ауыл шаруашылық өнімдерін (астық, мал) тасымалдауға арналған болуы мүмкін. ==Орналасуы және сипаты== Станция [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] солтүстік-батыс бөлігінде, орманды-далалы белдемде орналасқан. Бұл кішігірім торап, оның инфрақұрылымы негізінен жолаушылар пойыздарын (қалалық және аймақтық бағыттағы) қабылдауға және жүк операцияларын (әсіресе вагондарды тіркеу мен ажырату) жүргізуге бағытталған. Тұрақты тұрғындар саны аз, негізгі қызметкерлер темір жолшылар болып табылады. ==Маңызы== Көлік торабы ретінде: Егіндікөл айрығы Астана мен Қостанай аймақтары арасындағы темір жол қатынасының бір тоғы болып табылады. Ол жергілікті тұрғындардың қалалық және аймақтық байланыс желісіне қосылуын қамтамасыз етеді. '''Экономикалық маңызы''': ауданның ауылшаруашылық кешені үшін жүк тасымалының (әсіресе астық тасымалдау маусымында) рөлін атқаруы мүмкін. '''Логистикалық маңызы''': Астана агломерациясына таяу орналасуына байланысты логистикалық тізбектердің кішігірім бөлігі болып саналады. ==Қазіргі жағдайы== Егіндікөл айрығы ірі темір жол тораптары сынды аса белсенді болмаса да, жұмыс істейді. Күнделікті пойыздардың көпшілігі жолаушылар пойыздары болып табылады. Станция Қазақстан темір жолының ұстанымдары бойынша шағын айрықтарды техникалық және технологиялық жаңарту бағдарламасы аясында дамуда. == Дереккөздер == «Қазақстан темір жолдары». Қазақстан Темір Жолы (ҚТЖ) АҚ ресми сайты. Темір жол желілерінің карталары мен бөлімшелер туралы ақпарат. https://railways.kz Темiр жол станцияларының анықтамалығы. КСРО және ТМД елдерінің темір жол станциялары мен айрықтары туралы деректер жинағы (электронды нұсқа). http://www.railwagonlocation.com/ «Географиялық атаулар». Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тіл комиссиясының порталы. Топонимдердің мағынасын түсіндіру. https://til.gov.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413151132/http://til.gov.kz/ |date=2019-04-13 }} «Ақмола облысы. Энциклопедиялық анықтамалық». Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2004. Облыстың географиясы, тарихы және инфрақұрылымы туралы жалпы ақпарат. OpenStreetMap геожүйесі. Егіндікөл айрығының координаттары мен орналасу картасы. https://www.openstreetmap.org frv5opd0br42qpho44j3csasqgpyq6v Қатысушы:RaiymbekZh 2 770548 3606119 3588119 2026-05-18T03:00:32Z RaiymbekZh 170385 3606119 wikitext text/x-wiki {{Quote|text=Нағыз қазақ — қазақ емес, Нағыз қазақ — домбыра.|sign=[[Қадыр Мырза Әлі]]}}{{Тұлға|Есімі=RaiymbekZh|Шынайы есімі=Райымбек Жантай|Туған жері=[[Астана]]|Азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}}|Мамандығы=жазушы|Марапаттары=* «Қазақстан Республикасының дарынды оқушысы» төсбелгісі * «Еңбектегі жоғары жетістіктері үшін» грамотасы|Басқалары=[[2025 жыл|2025 жылғы]] [[11 тамыз]] күнінен бастап Уикипедияға үлесің қосуда|Сайты=[https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%20%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%20%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96]|Отбасы=* [[Зейін Шашкин]] — нағашым * [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантаев]] — бабам * [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек Жантаев]] — арғы атамның інісі}} == Мен туралы == === Мақала саны === <table id="mp-banner" style="width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;"> <tr><tr><td class="MainPageBG" style="text-align:center; padding:0,2em; background-color:#E0FFFF; border:1px solid #F5F5F5; color:#000; font-size:90%;"> {| cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-top:1px solid #ccc; text-align:center; margin-bottom: 2px; background:transparent; width:98%; border:0;" | style="width:10%" | <center>'''[[xtools:pages/kk.wikipedia.org/RaiymbekZh|Жиынтық мақала саны (айрық беттерді қоса алғанда) — 86]]'''</center> |} === Қорапшаларым === {{User:Box/Qazaq}} {{Userbox |id =[[Сурет:Agroqalashiq.jpg|40px]] |id-c = |id-s = 10 |info = Бұл қатысушы [[Қазақстан]]ның [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|Агроқалашық]] тұрғын алабында тұрады |info-c = #eee |info-fc = |border-c = red }} {{Userbox |id = [[File:Emblem of Astana (streets).png|55px]] |id-c = |id-s = 10 |info = Бұл қатысушы [[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері]] санатын толтыруға қатысып жатыр. |info-c = #eee |info-fc = |border-c = aqua }} {{Userbox |id = [[File:WP25 Short lockup knockout.png|40px]] |id-c = |id-s = 10 |info = Бұл қатысушы [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|Уикипедия 25]] жобасының мүшесі. |info-c = #eee |info-fc = |border-c = purple }} {{User:Box/Қатысушы Арғын}} |{{User kk|male}} {{User ru-5|male}} {{User en-2|male}} {{User uk-1|male}} |{{User:Box/Қызығушылық:Тарих}} {{User:Box/Қызығушылық:Саясат}} {{User Wikipedian For |аты = RaiymbekZh |жыл = 2025 |ай = 8 |күн = 11 }} 5exwi12r8itdg19v9aata5z0kk3xmkg Елдос Тоқтарбай 0 775088 3606047 3605700 2026-05-17T17:08:50Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары */ 3606047 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай|Азаматтығы=Қазақстан|Ұлты=Қазақ|Туған жері=[[Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]|Суреті=Yeldos Toktarbay.jpg|Туған күні=02.01.1993|Мансабы=Жазушы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым|Жанры=Проза, балалар әдебиеті, зерттеу, сын|Шығармашылық жылдары=2008 жылдан бері|Шығармалардың тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]], [[түрік тілі]]|Сайты=https://toktarbay.com/|Сыйлықтары=ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы}} '''Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай''' ([[2 қаңтар]] 1993, [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]) — қазақ жазушысы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым, баспагер, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі.<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2546</ref> [[Ілияс Жансүгіров]] қоғамдық қорының Президенті.<ref>https://www.instagram.com/ilyas_jansugur_qory/</ref><ref>https://egemen.kz/article/389869-surettegi-dgumbaq-dgan-kim</ref> == Өмірбаяны == 1993 жылдың 2 қаңтарында Алматы облысының Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, 1995 жылдан бастап Талдықорған облысы (қазіргі [[Жетісу облысы]]), Қапал ауданы (қазіргі [[Ақсу ауданы]]), [[Арасан (ауыл)|Арасан ауылында]] тұратын нағашыларының тәрбиесінде өскен.<ref>https://toktarbay.com/avtor/</ref> === Білімі === Арасан ауылындағы Барлыбек Сырттанов атындағы орта мектептің түлегі. [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының]] филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында білім алған. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] магистратурасын, докторантурасын тамамдаған. РФ Ғылым академиясының Әдебиет институты (Пушкин үйі) Әдебиет теориялары мәселелері бойынша курсын оқыған. (Санкт-Петербург қаласы) == Еңбек жолы == Еңбек жолын мұғалім ретінде бастаған Елдос Нүсіпұлы әр жылдары әртүрлі қызмет атқарған. * 12.11.2012 – 03.06.2015 жж. Арқалық көпсалалы колледжінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы; * 28.08.2015 – 01.04.2016 жж. [[Сейфуллин мұражайы|С.Сейфуллин мұражайында]] Ғылыми-қор бөлімінің ғылыми қызметкері; * 01.04.2016 – 01.02.2018 жж. Қазақстанның [[Ақ жол (партия)|«Ақ Жол» демократиялық партиясы]], идеологиялық жұмыстар бөлімінің консультанты; * 09.10.2017 – 01.03.2018 жж. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы|Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының]]  сектор жетекшісі; * 01.03.2018 – 01.10. 2018 жж. Ахмет Байтұрсынұлы Білім академиясының ғылыми хатшысы; * 01.10.2018 – 10.05.2020 жж. [[Астана|Нұр-Сұлтан қаласы]] әкімдігінің «Руханият» КММ ғылыми қызметкер; * 19.02.2019 – 28.08.2019 жж. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] www.ruh.kz порталының бас редакторы міндетін атқарушы қызметін атқарып, педагогика, руханият, БАҚ саласындағы әр түрлі қызмет сатыларынан жүріп өткен. * 2019 – 2023 жылдары Алаш тұлғаларын зерттеп, насихаттайтын республикалық [[Qyr Balasy|Qyr balasy]] қоғамдық қорының атқарушы директоры қызметін атқарған.<ref>https://qazaqadebieti.kz/41961/alash-zholynda-y-yr-balasy</ref><ref>https://egemen.kz/article/332321-alash-dgolyndaghy-qyr-balasy</ref> * 23.07.2025 – 06.02.2026 жылдар аралығында [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар Одағы]] Басқармасы жанындағы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті жанрлық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-balalar-adebietine-konil-bolmegen-ulttyn-bolasagy-zoq__10000596</ref><ref>https://qazaqadebieti.kz/58542/balalar-debietini-b-gingi-kelbeti</ref><ref>https://ult.kz/post/zhazushy-konstitutsiyadagy-til-normasy-turaly-zhazbalary-ushin-kyzmetinen-kuylganyn-aytty</ref> * 2024 жылдан бері ATA Creative Hub баспасының бас редакторы болып жұмыс істейді.<ref>https://www.instagram.com/atacreativehub/</ref> * 2025 жылғы 24 сәуірден бері Ілияс Жансүгіров қоғамдық қорының Президенті қызметін атқарып жатыр. == Шығармашылығы == Елдос Тоқтарбайдың шығармашылық дебюті — 2015 жылы жарық көрген «Ақжелкеннің ұландары» прозалық шығармасы. === Көркем-әдеби кітаптары === * «Ақ желкеннің ұландары» (2015)<ref>https://adebiportal.kz/kz/books/view/aq-zelkennin-ulandary__3631</ref>, «Тау құсы»<ref>https://moldir-bulak.kz/mejirim-men-izgilik-zharshysy-tau-kusy/</ref>, «Көгершін-жүрек» прозалық кітаптарының және «Үзілмеген үміт», «Серілер сүйген сұлу» романдарының авторы.  * «Барлыбек» («Жетісу» телеарнасы мен «Jetisufilm» студиясы) көркем фильмінің және «Айтылмаған тарих» («Хабар» телеарнасы) сериялық деректі фильмдерінің сценарийін жазған. «Ілияс» көркем фильмінің кеңесшісі. * «Мен де АрқМПИ түлегімін...» (2014) публицистикалық шығармалар кітабының және «Сөз-сәуле» (2019), «Жарық сәуле» (2019) әдеби портреттік эсселер авторы; * Бірқатар пьесалары ҚР театрларында қойылып жүр.<ref>https://syrboyi.kz/aleymet/tarihi-drama-alash-idejasyn-arqaw-etti-198730/</ref> === Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары === Елдос Тоқтарбай алаштану мен әдебиет ғылымдарында зерттеу жүргізіп, еңбек жазған ғалым. Оның зерттеу еңбектері мен монографиялары: * «Қаламгер, ғалым, қайраткер Ахмет Байтұрсынұлының əдеби мұрасы» (2013); * «Қазақ әдебиеті тарихындағы түрмеде жазылған шығармалар және эмигранттық кезең» (Генезис. Эволюция. Поэтика) (2015);<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-adebiet-erikkennin-ermegi-emes__12058</ref> * «Барлыбек туралы бірер сөз... Барлыбек Сырттанұлының өмірі мен қызметі туралы тарихи толғам» (2019); * «Жетісу өңірінің аңыз-әңгімелері» (2020); * «Абай және Алаш. ''Абайтанудың кейбір мәселелері''» (2020); * «Түрме әдебиеті» (2021); * «Жетісудағы «Алаш» мектебі» (2021); * «Millet Mektebinin Yüreği» (2022); * «Ілиястың Ресейдегі іздері (1925–1928)» (2024). ==== Балалар әдебиеті ==== Елдос Тоқтарбайдың балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгімелері «Кəусар бұлақ» (2012), «Аңсар» (2013), «Балауса жырлар» (2014), «Тəтті алма» (2015), «Жетісуға құйылған жылғалар» (2017), «Əдеби Қазақстан» (2018), «Тәтті алма» (2019), «Қазақстан – Белоруссия» әдеби альманахы (2020), «Құлыншақ. Жетісулық балалар жазушыларының антологиясы» (2021), 10 томдық балалалар әдебиеті прозалық шығармалар антологиясына енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Блогерлер]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Жетісу облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] pnziq59g73l4u5njyj0u4fuusa3kf6t 3606056 3606047 2026-05-17T17:25:32Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Көркем-әдеби кітаптары */ 3606056 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай|Азаматтығы=Қазақстан|Ұлты=Қазақ|Туған жері=[[Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]|Суреті=Yeldos Toktarbay.jpg|Туған күні=02.01.1993|Мансабы=Жазушы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым|Жанры=Проза, балалар әдебиеті, зерттеу, сын|Шығармашылық жылдары=2008 жылдан бері|Шығармалардың тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]], [[түрік тілі]]|Сайты=https://toktarbay.com/|Сыйлықтары=ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы}} '''Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай''' ([[2 қаңтар]] 1993, [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]) — қазақ жазушысы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым, баспагер, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі.<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2546</ref> [[Ілияс Жансүгіров]] қоғамдық қорының Президенті.<ref>https://www.instagram.com/ilyas_jansugur_qory/</ref><ref>https://egemen.kz/article/389869-surettegi-dgumbaq-dgan-kim</ref> == Өмірбаяны == 1993 жылдың 2 қаңтарында Алматы облысының Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, 1995 жылдан бастап Талдықорған облысы (қазіргі [[Жетісу облысы]]), Қапал ауданы (қазіргі [[Ақсу ауданы]]), [[Арасан (ауыл)|Арасан ауылында]] тұратын нағашыларының тәрбиесінде өскен.<ref>https://toktarbay.com/avtor/</ref> === Білімі === Арасан ауылындағы Барлыбек Сырттанов атындағы орта мектептің түлегі. [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының]] филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында білім алған. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] магистратурасын, докторантурасын тамамдаған. РФ Ғылым академиясының Әдебиет институты (Пушкин үйі) Әдебиет теориялары мәселелері бойынша курсын оқыған. (Санкт-Петербург қаласы) == Еңбек жолы == Еңбек жолын мұғалім ретінде бастаған Елдос Нүсіпұлы әр жылдары әртүрлі қызмет атқарған. * 12.11.2012 – 03.06.2015 жж. Арқалық көпсалалы колледжінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы; * 28.08.2015 – 01.04.2016 жж. [[Сейфуллин мұражайы|С.Сейфуллин мұражайында]] Ғылыми-қор бөлімінің ғылыми қызметкері; * 01.04.2016 – 01.02.2018 жж. Қазақстанның [[Ақ жол (партия)|«Ақ Жол» демократиялық партиясы]], идеологиялық жұмыстар бөлімінің консультанты; * 09.10.2017 – 01.03.2018 жж. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы|Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының]]  сектор жетекшісі; * 01.03.2018 – 01.10. 2018 жж. Ахмет Байтұрсынұлы Білім академиясының ғылыми хатшысы; * 01.10.2018 – 10.05.2020 жж. [[Астана|Нұр-Сұлтан қаласы]] әкімдігінің «Руханият» КММ ғылыми қызметкер; * 19.02.2019 – 28.08.2019 жж. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] www.ruh.kz порталының бас редакторы міндетін атқарушы қызметін атқарып, педагогика, руханият, БАҚ саласындағы әр түрлі қызмет сатыларынан жүріп өткен. * 2019 – 2023 жылдары Алаш тұлғаларын зерттеп, насихаттайтын республикалық [[Qyr Balasy|Qyr balasy]] қоғамдық қорының атқарушы директоры қызметін атқарған.<ref>https://qazaqadebieti.kz/41961/alash-zholynda-y-yr-balasy</ref><ref>https://egemen.kz/article/332321-alash-dgolyndaghy-qyr-balasy</ref> * 23.07.2025 – 06.02.2026 жылдар аралығында [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар Одағы]] Басқармасы жанындағы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті жанрлық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-balalar-adebietine-konil-bolmegen-ulttyn-bolasagy-zoq__10000596</ref><ref>https://qazaqadebieti.kz/58542/balalar-debietini-b-gingi-kelbeti</ref><ref>https://ult.kz/post/zhazushy-konstitutsiyadagy-til-normasy-turaly-zhazbalary-ushin-kyzmetinen-kuylganyn-aytty</ref> * 2024 жылдан бері ATA Creative Hub баспасының бас редакторы болып жұмыс істейді.<ref>https://www.instagram.com/atacreativehub/</ref> * 2025 жылғы 24 сәуірден бері Ілияс Жансүгіров қоғамдық қорының Президенті қызметін атқарып жатыр. == Шығармашылығы == Елдос Тоқтарбайдың шығармашылық дебюті — 2015 жылы жарық көрген «Ақжелкеннің ұландары» прозалық шығармасы. === Көркем-әдеби еңбектері === ==== Басқа да ==== * «Барлыбек» («Жетісу» телеарнасы мен «Jetisufilm» студиясы) көркем фильмінің және «Айтылмаған тарих» («Хабар» телеарнасы) сериялық деректі фильмдерінің сценарийін жазған. «Ілияс» көркем фильмінің кеңесшісі. * Бірқатар пьесалары ҚР театрларында қойылып жүр.<ref>https://syrboyi.kz/aleymet/tarihi-drama-alash-idejasyn-arqaw-etti-198730/</ref> ==== Әдеби портреттік эсселері ==== * «Сөз-сәуле» (2019) * «Жарық сәуле» (2019) ==== Публицистикалық шығармалар кітабы ==== «Мен де АрқМПИ түлегімін...» (2014) ==== Романдары ==== * «Үзілмеген үміт» * «Серілер сүйген сұлу» ==== Прозалық кітаптары ==== * «Ақ желкеннің ұландары» (2015)<ref>https://adebiportal.kz/kz/books/view/aq-zelkennin-ulandary__3631</ref> * «Тау құсы»<ref>https://moldir-bulak.kz/mejirim-men-izgilik-zharshysy-tau-kusy/</ref> * «Көгершін-жүрек» === Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары === Елдос Тоқтарбай алаштану мен әдебиет ғылымдарында зерттеу жүргізіп, еңбек жазған ғалым. Оның зерттеу еңбектері мен монографиялары: * «Қаламгер, ғалым, қайраткер Ахмет Байтұрсынұлының əдеби мұрасы» (2013); * «Қазақ әдебиеті тарихындағы түрмеде жазылған шығармалар және эмигранттық кезең» (Генезис. Эволюция. Поэтика) (2015);<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-adebiet-erikkennin-ermegi-emes__12058</ref> * «Барлыбек туралы бірер сөз... Барлыбек Сырттанұлының өмірі мен қызметі туралы тарихи толғам» (2019); * «Жетісу өңірінің аңыз-әңгімелері» (2020); * «Абай және Алаш. ''Абайтанудың кейбір мәселелері''» (2020); * «Түрме әдебиеті» (2021); * «Алаш сөзі»; * «Жетісудағы Алаш іздері»; * «Жетісудағы «Алаш» мектебі» (2021); * «Millet Mektebinin Yüreği» (2022); * «Ілиястың Ресейдегі іздері (1925–1928)» (2024). * «Арғы жағы Хазардың, бергі жағы...» (2025); ==== Балалар әдебиеті ==== Елдос Тоқтарбайдың балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгімелері «Кəусар бұлақ» (2012), «Аңсар» (2013), «Балауса жырлар» (2014), «Тəтті алма» (2015), «Жетісуға құйылған жылғалар» (2017), «Əдеби Қазақстан» (2018), «Тәтті алма» (2019), «Қазақстан – Белоруссия» әдеби альманахы (2020), «Құлыншақ. Жетісулық балалар жазушыларының антологиясы» (2021), 10 томдық балалалар әдебиеті прозалық шығармалар антологиясына енген. * Ілияс Жансүгірұлы кім? == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Блогерлер]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Жетісу облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] jwy5np7072uyua1w9g6m4d7ggc2df0k Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3606120 3605810 2026-05-18T03:06:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3606120 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72326] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 43147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 118673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 362113] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277733] |- |4 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 6522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40737] |- |5 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 9349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40660] |- |6 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 33222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 56049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 214630] |- |7 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 36463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 115131] |- |8 |[[Арқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 3373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 14002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17202] |- |9 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 131187] |- |10 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21919] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 118622] |- |12 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 73171] |- |13 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26579] |- |14 |[[Түпті жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11202] |- |15 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 4224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17272] |- |16 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14525] |- |17 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 25897] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 88148] |- |19 |[[Қазақстан музейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8792] |- |20 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 3155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 28761] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 102304] |- |22 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 16888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 68644] |- |23 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33159] |- |24 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10639] |- |25 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49633] |- |26 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 61376] |- |27 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25017] |- |28 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 125060] |- |29 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29755] |- |30 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 3443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13053] |- |31 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60573] |- |32 |[[Жуніс Сахиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9212] |- |33 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55566] |- |34 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 27728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59048] |- |35 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78739] |- |36 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39955] |- |37 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7621] |- |38 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6976] |- |39 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19017] |- |40 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 9038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 9038] |- |41 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55657] |- |42 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15653] |- |43 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84119] |- |44 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 17182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 116228] |- |45 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51747] |- |46 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6240] |- |47 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 7021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18316] |- |48 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58724] |- |49 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 25660] |- |50 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85508] |- |51 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18834] |- |52 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11791] |- |53 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16263] |- |54 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43291] |- |55 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35625] |- |56 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40177] |- |57 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25261] |- |58 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16315] |- |59 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40652] |- |60 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40380] |- |61 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46788] |- |62 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31049] |- |63 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21703] |- |64 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 6020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8654] |- |65 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27277] |- |66 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27766] |- |67 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8425] |- |68 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33025] |- |69 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23161] |- |70 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14806] |- |71 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25828] |- |72 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16475] |- |73 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36606] |- |74 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62777] |- |75 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28382] |- |76 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 37881] |- |77 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16075] |- |78 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50040] |- |79 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9367] |- |80 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49746] |- |81 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12632] |- |82 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29087] |- |83 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4393] |- |84 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10743] |- |85 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41691] |- |86 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20322] |- |87 |[[Асқар Алтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5362] |- |88 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18073] |- |89 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 13376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 67997] |- |90 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3978] |- |91 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10865] |- |92 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17219] |- |93 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23192] |- |94 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12481] |- |95 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 6965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26148] |- |96 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 3339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4569] |- |97 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14675] |- |98 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33318] |- |99 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41925] |- |100 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 6619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 65357] |- |101 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33365] |- |102 |[[Ғарышкер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6346] |- |103 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26820] |- |104 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66287] |- |105 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20500] |- |106 |[[Темірхан Медетбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4387] |- |107 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13906] |- |108 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21748] |- |109 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28574] |- |110 |[[Юрий Алексеевич Гагарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5258] |- |111 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6572] |- |112 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18571] |- |113 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25317] |- |114 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 83205] |- |115 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 5559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19293] |- |116 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28145] |- |117 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30823] |- |118 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59982] |- |119 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47640] |- |120 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8275] |- |121 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37187] |- |122 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6646] |- |123 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6632] |- |124 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 5000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12586] |- |125 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27620] |- |126 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4003] |- |127 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24782] |- |128 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22209] |- |129 |[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3284] |- |130 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 64036] |- |131 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41669] |- |132 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11621] |- |133 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8772] |- |134 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12730] |- |135 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6805] |- |136 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26752] |- |137 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7896] |- |138 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21340] |- |139 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32372] |- |140 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4422] |- |141 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30081] |- |142 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41199] |- |143 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38049] |- |144 |[[Ғарышкерлер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2518] |- |145 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 5677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28516] |- |146 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7176] |- |147 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19835] |- |148 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13352] |- |149 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15951] |- |150 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28535] |- |151 |[[Отырар кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3942] |- |152 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16839] |- |153 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24758] |- |154 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21734] |- |155 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 17592] |- |156 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 26465] |- |157 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34066] |- |158 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26049] |- |159 |[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3464] |- |160 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13400] |- |161 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32660] |- |162 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32117] |- |163 |[[Авторлық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3572] |- |164 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37234] |- |165 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15823] |- |166 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30728] |- |167 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23633] |- |168 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22762] |- |169 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10268] |- |170 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9895] |- |171 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8346] |- |172 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 45184] |- |173 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20233] |- |174 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13755] |- |175 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28361] |- |176 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36010] |- |177 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31252] |- |178 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21297] |- |179 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33551] |- |180 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22169] |- |181 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4082] |- |182 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58358] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23501] |- |184 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30325] |- |185 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11164] |- |186 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17070] |- |187 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15877] |- |188 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22055] |- |189 |[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10351] |- |190 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10887] |- |191 |[[Александрия кiтапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2549] |- |192 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31747] |- |193 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23163] |- |194 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23881] |- |195 |[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4793] |- |196 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20827] |- |197 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24904] |- |198 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7060] |- |199 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17262] |- |200 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 4520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20735] |- |201 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8025] |- |202 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10449] |- |203 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6001] |- |204 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8632] |- |205 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27800] |- |206 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23901] |- |207 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29123] |- |208 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16275] |- |209 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26444] |- |210 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23813] |- |211 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29879] |- |212 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32791] |- |213 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20529] |- |214 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14951] |- |215 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21536] |- |216 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24887] |- |217 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12459] |- |218 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16371] |- |219 |[[Ғарыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5037] |- |220 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26527] |- |221 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18007] |- |222 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17732] |- |223 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25505] |- |224 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18600] |- |225 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14328] |- |226 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18549] |- |227 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24014] |- |228 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26903] |- |229 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2959] |- |230 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19936] |- |231 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25482] |- |232 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19963] |- |233 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24883] |- |234 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39385] |- |235 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11425] |- |236 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5930] |- |237 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11021] |- |238 |[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4160] |- |239 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17636] |- |240 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26256] |- |241 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7866] |- |242 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30939] |- |243 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26521] |- |244 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23861] |- |245 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18500] |- |246 |[[Принтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2736] |- |247 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20871] |- |248 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13126] |- |249 |[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3747] |- |250 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 4026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18082] |- |251 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16443] |- |252 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17339] |- |253 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59565] |- |254 |[[Қазақстан кітапханалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2070] |- |255 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13515] |- |256 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12689] |- |257 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28012] |- |258 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21329] |- |259 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17536] |- |260 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 6715] |- |261 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 7135] |- |262 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17717] |- |263 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18618] |- |264 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30218] |- |265 |[[Тінтуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2140] |- |266 |[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3842] |- |267 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6002] |- |268 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 4036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19125] |- |269 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 11952] |- |270 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22970] |- |271 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16876] |- |272 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6119] |- |273 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9332] |- |274 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 5470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22738] |- |275 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6894] |- |276 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 7941] |- |277 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32333] |- |278 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 3363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 14470] |- |279 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 28911] |- |280 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9663] |- |281 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20264] |- |282 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9051] |- |283 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21207] |- |284 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19641] |- |285 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38520] |- |286 |[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1738] |- |287 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 22416] |- |288 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10986] |- |289 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8105] |- |290 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15393] |- |291 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41223] |- |292 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11966] |- |293 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13542] |- |294 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12606] |- |295 |[[Галактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3204] |- |296 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16452] |- |297 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17881] |- |298 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 6014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37221] |- |299 |[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2820] |- |300 |[[Марс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5024] |- |301 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21564] |- |302 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3619] |- |303 |[[Үй құстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1881] |- |304 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10069] |- |305 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8610] |- |306 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17917] |- |307 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23724] |- |308 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6565] |- |309 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10311] |- |310 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9716] |- |311 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9463] |- |312 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9336] |- |313 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1837] |- |314 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17147] |- |315 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 5562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29485] |- |316 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14624] |- |317 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5285] |- |318 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19278] |- |319 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17438] |- |320 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26723] |- |321 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10796] |- |322 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13960] |- |323 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17496] |- |324 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15682] |- |325 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12839] |- |326 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16171] |- |327 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12685] |- |328 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7545] |- |329 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14343] |- |330 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20617] |- |331 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12738] |- |332 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18207] |- |333 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16445] |- |334 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6186] |- |335 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12681] |- |336 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30199] |- |337 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13463] |- |338 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15574] |- |339 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12633] |- |340 |[[Тел өскен ұл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1953] |- |341 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19768] |- |342 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10740] |- |343 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7661] |- |344 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27350] |- |345 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10677] |- |346 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12416] |- |347 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26097] |- |348 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12122] |- |349 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15741] |- |350 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12033] |- |351 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14097] |- |352 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4726] |- |353 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5348] |- |354 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15388] |- |355 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23038] |- |356 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7462] |- |357 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11328] |- |358 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19964] |- |359 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11997] |- |360 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24901] |- |361 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16086] |- |362 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6039] |- |363 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4931] |- |364 |[[Монитор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3572] |- |365 |[[Леонардо да Винчи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4474] |- |366 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13399] |- |367 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14287] |- |368 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19475] |- |369 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5215] |- |370 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15205] |- |371 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 7007] |- |372 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6291] |- |373 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15954] |- |374 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9235] |- |375 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4634] |- |376 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 7871] |- |377 |[[Шолпан (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 5944] |- |378 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2482] |- |379 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16377] |- |380 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12826] |- |381 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15235] |- |382 |[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3112] |- |383 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15173] |- |384 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24992] |- |385 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19016] |- |386 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16153] |- |387 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16670] |- |388 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11889] |- |389 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17409] |- |390 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12809] |- |391 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25717] |- |392 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11739] |- |393 |[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5367] |- |394 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13850] |- |395 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8676] |- |396 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8802] |- |397 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24834] |- |398 |[[Франция Ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1367] |- |399 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18644] |- |400 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37144] |- |401 |[[Қайта құру кезеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7320] |- |402 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3955] |- |403 |[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1497] |- |404 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 13652] |- |405 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13354] |- |406 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8290] |- |407 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6349] |- |408 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8213] |- |409 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7202] |- |410 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9360] |- |411 |[[Плагиат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1977] |- |412 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17009] |- |413 |[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1209] |- |414 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9228] |- |415 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3720] |- |416 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13072] |- |417 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12843] |- |418 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14679] |- |419 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6656] |- |420 |[[Жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1890] |- |421 |[[Кеңес Одағының Батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5016] |- |422 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32756] |- |423 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24192] |- |424 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 4062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7164] |- |425 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7791] |- |426 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32321] |- |427 |[[Аспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3225] |- |428 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5346] |- |429 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5463] |- |430 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8110] |- |431 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9389] |- |432 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 12154] |- |433 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7275] |- |434 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8505] |- |435 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9990] |- |436 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12831] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12429] |- |438 |[[Қояндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11127] |- |439 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13207] |- |440 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11125] |- |441 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4618] |- |442 |[[Мона Лиза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3554] |- |443 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11828] |- |444 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7029] |- |445 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19334] |- |446 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12395] |- |447 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8336] |- |448 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16324] |- |449 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2244] |- |450 |[[Лувр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2725] |- |451 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11254] |- |452 |[[Электронды пошта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4103] |- |453 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11783] |- |454 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4879] |- |455 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12342] |- |456 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3827] |- |457 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19982] |- |458 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14986] |- |459 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14647] |- |460 |[[Бейсенбай Кенжебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2957] |- |461 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8249] |- |462 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13195] |- |463 |[[Киелі жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1461] |- |464 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8148] |- |465 |[[Гераклит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1564] |- |466 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18331] |- |467 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10689] |- |468 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23562] |- |469 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12997] |- |470 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11096] |- |471 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15363] |- |472 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15942] |- |473 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15271] |- |474 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8250] |- |475 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 8080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19695] |- |476 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19121] |- |477 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12641] |- |478 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9433] |- |479 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19321] |- |480 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31762] |- |481 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7750] |- |482 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12098] |- |483 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 5625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32905] |- |484 |[[Келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1847] |- |485 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15541] |- |486 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2028] |- |487 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11010] |- |488 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6918] |- |489 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 22856] |- |490 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30668] |- |491 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10818] |- |492 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9034] |- |493 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12825] |- |494 |[[Орыс асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1626] |- |495 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15736] |- |496 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18731] |- |497 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6277] |- |498 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19034] |- |499 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12690] |- |500 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6582] |- |501 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18443] |- |502 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9479] |- |503 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13068] |- |504 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21289] |- |505 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12586] |- |506 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6257] |- |507 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11461] |- |508 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10132] |- |509 |[[Қатысушы:1nter pares]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2415] |- |510 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10113] |- |511 |[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10270] |- |512 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2603] |- |513 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 23925] |- |514 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 9869] |- |515 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9191] |- |516 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16305] |- |517 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18166] |- |518 |[[Әсет Найманбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3534] |- |519 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27525] |- |520 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15933] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10441] |- |522 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7185] |- |523 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6315] |- |524 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8131] |- |525 |[[Ай (серік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6239] |- |526 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22870] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11941] |- |528 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9430] |- |529 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18076] |- |530 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12317] |- |531 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4220] |- |532 |[[Дүниежүзілік көрме (2017)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11742] |- |533 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12760] |- |534 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5641] |- |535 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9880] |- |536 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6417] |- |537 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14586] |- |538 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8466] |- |539 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10636] |- |540 |[[Гиннесс рекордтар кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2448] |- |541 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18406] |- |542 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5914] |- |543 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15832] |- |544 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12659] |- |545 |[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3483] |- |546 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5352] |- |547 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5215] |- |548 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3845] |- |549 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7538] |- |550 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12737] |- |551 |[[Аққан жұлдыз (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3275] |- |552 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11371] |- |553 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9346] |- |554 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12699] |- |555 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15951] |- |556 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17282] |- |557 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 9955] |- |558 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16092] |- |559 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11791] |- |560 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6597] |- |561 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9979] |- |562 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11571] |- |563 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22221] |- |564 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12915] |- |565 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17038] |- |566 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7693] |- |567 |[[Чернобыль апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 2995] |- |568 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7040] |- |569 |[[Кітапхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3991] |- |570 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14909] |- |571 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9767] |- |572 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12227] |- |573 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3739] |- |574 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7154] |- |575 |[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4550] |- |576 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7916] |- |577 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21360] |- |578 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16803] |- |579 |[[Құс жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3863] |- |580 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8963] |- |581 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8917] |- |582 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14518] |- |583 |[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2272] |- |584 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10401] |- |585 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7851] |- |586 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11183] |- |587 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9556] |- |588 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12687] |- |589 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 12685] |- |590 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13664] |- |591 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9125] |- |592 |[[Татарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3296] |- |593 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4269] |- |594 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11712] |- |595 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3673] |- |596 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8741] |- |597 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4480] |- |598 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6315] |- |599 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10248] |- |600 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17914] |- |601 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13119] |- |602 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11548] |- |603 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5615] |- |604 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5444] |- |605 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8934] |- |606 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5123] |- |607 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7122] |- |608 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13520] |- |609 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9083] |- |610 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8243] |- |611 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15675] |- |612 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15391] |- |613 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7786] |- |614 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9033] |- |615 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4400] |- |616 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7842] |- |617 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11697] |- |618 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 10924] |- |619 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9407] |- |620 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5611] |- |621 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5038] |- |622 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7541] |- |623 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12709] |- |624 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11464] |- |625 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3803] |- |626 |[[Өзбектер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4295] |- |627 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10371] |- |628 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15242] |- |629 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3701] |- |630 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29509] |- |631 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7280] |- |632 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13162] |- |633 |[[Кемпірқосақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3713] |- |634 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10584] |- |635 |[[Қырғыз асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1570] |- |636 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6765] |- |637 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8243] |- |638 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7954] |- |639 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9421] |- |640 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3297] |- |641 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13224] |- |642 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9723] |- |643 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14081] |- |644 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11500] |- |645 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8471] |- |646 |[[Қарағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4953] |- |647 |[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3798] |- |648 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11156] |- |649 |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6991] |- |650 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13899] |- |651 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9105] |- |652 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10590] |- |653 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11767] |- |654 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7320] |- |655 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8389] |- |656 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4950] |- |657 |[[Николай Коперник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 3961] |- |658 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3849] |- |659 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16795] |- |660 |[[Ежелгі Рим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4355] |- |661 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9636] |- |662 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9683] |- |663 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15065] |- |664 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7001] |- |665 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12770] |- |666 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5723] |- |667 |[[Шоқжұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4566] |- |668 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10704] |- |669 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9180] |- |670 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5119] |- |671 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13901] |- |672 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6462] |- |673 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8552] |- |674 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12811] |- |675 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11602] |- |676 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14120] |- |677 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25988] |- |678 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13367] |- |679 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12512] |- |680 |[[Тiлеуке Құлекеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3137] |- |681 |[[КСРО ыдырауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5859] |- |682 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9543] |- |683 |[[Бейбітшілік және келісім сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5688] |- |684 |[[Спорт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4529] |- |685 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6006] |- |686 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14477] |- |687 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8912] |- |688 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6727] |- |689 |[[Көтеш Райымбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2090] |- |690 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11185] |- |691 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19527] |- |692 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7921] |- |693 |[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |- |694 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8839] |- |695 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8438] |- |696 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8930] |- |697 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8479] |- |698 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8514] |- |699 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11044] |- |700 |[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2161] |- |701 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19975] |- |702 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21642] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7121] |- |704 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4487] |- |705 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11194] |- |706 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9565] |- |707 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6348] |- |708 |[[Мәскеу шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2757] |- |709 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10775] |- |710 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10854] |- |711 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2378] |- |712 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4337] |- |713 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9432] |- |714 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16620] |- |715 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4383] |- |716 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8755] |- |717 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24548] |- |718 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13474] |- |719 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 6876] |- |720 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4383] |- |721 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10113] |- |722 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10187] |- |723 |[[Украин асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 822] |- |724 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5065] |- |725 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6698] |- |726 |[[Алғашқы көмек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5662] |- |727 |[[Балбырауын (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4045] |- |728 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6848] |- |729 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12267] |- |730 |[[Бразилия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6393] |- |731 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13052] |- |732 |[[Көпен Әмірбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3547] |- |733 |[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2676] |- |734 |[[Оқшау сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5800] |- |735 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8763] |- |736 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11095] |- |737 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4299] |- |738 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 18053] |- |739 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18071] |- |740 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9606] |- |741 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6789] |- |742 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8332] |- |743 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7849] |- |744 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15330] |- |745 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5930] |- |746 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17643] |- |747 |[[Үркер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2506] |- |748 |[[Арыстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4745] |- |749 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10824] |- |750 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9440] |- |751 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14481] |- |752 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8732] |- |753 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6093] |- |754 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9680] |- |755 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8091] |- |756 |[[Әдемі инелік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 909] |- |757 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10518] |- |758 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2477] |- |759 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4744] |- |760 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9870] |- |761 |[[Адам даму индексі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3565] |- |762 |[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1101] |- |763 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31255] |- |764 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6801] |- |765 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10940] |- |766 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8657] |- |767 |[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5992] |- |768 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3175] |- |769 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8350] |- |770 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6084] |- |771 |[[Меркурий (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4362] |- |772 |[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 913] |- |773 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6251] |- |774 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7746] |- |775 |[[:Санат:Айтыс ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7198] |- |776 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6787] |- |777 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6588] |- |778 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6359] |- |779 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6124] |- |780 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9265] |- |781 |[[Ұлықбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3097] |- |782 |[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 846] |- |783 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3399] |- |784 |[[Шиебөрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2267] |- |785 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7311] |- |786 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5350] |- |787 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15060] |- |788 |[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5339] |- |789 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11107] |- |790 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6277] |- |791 |[[Қоқиқаздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3948] |- |792 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5804] |- |793 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17787] |- |794 |[[Ғылыми-техникалық революция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 4711] |- |795 |[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4928] |- |796 |[[Пароль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1304] |- |797 |[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2094] |- |798 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6575] |- |799 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7786] |- |800 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5799] |- |801 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10935] |- |802 |[[Өркениеттер қақтығысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2982] |- |803 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17220] |- |804 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4205] |- |805 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1467] |- |806 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4317] |- |807 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8323] |- |808 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4531] |- |809 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13224] |- |810 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11589] |- |811 |[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2349] |- |812 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11708] |- |813 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7530] |- |814 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5226] |- |815 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2478] |- |816 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4195] |- |817 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8730] |- |818 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1646] |- |819 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6773] |- |820 |[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2149] |- |821 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10871] |- |822 |[[Қартқожа (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4895] |- |823 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23744] |- |824 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12008] |- |825 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11827] |- |826 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8116] |- |827 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11054] |- |828 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8677] |- |829 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17799] |- |830 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7040] |- |831 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9526] |- |832 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11659] |- |833 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8457] |- |834 |[[Хромосомалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4873] |- |835 |[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2912] |- |836 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11864] |- |837 |[[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3166] |- |838 |[[Адамның кейбір кездері...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1410] |- |839 |[[Баубек Бұлқышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 2986] |- |840 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10157] |- |841 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18605] |- |842 |[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6285] |- |843 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7124] |- |844 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9449] |- |845 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7775] |- |846 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9327] |- |847 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9561] |- |848 |[[Мария Кюри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1972] |- |849 |[[Ықылас Дүкенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4029] |- |850 |[[Рауғаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2144] |- |851 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9913] |- |852 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9578] |- |853 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5895] |- |854 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6308] |- |855 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3778] |- |856 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8047] |- |857 |[[Надежда Андреевна Лушникова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1456] |- |858 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4277] |- |859 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9435] |- |860 |[[Анықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10784] |- |861 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5863] |- |862 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7072] |- |863 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8106] |- |864 |[[:Санат:Қазақстан актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2498] |- |865 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11111] |- |866 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8662] |- |867 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5291] |- |868 |[[Спартак көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1758] |- |869 |[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4389] |- |870 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9648] |- |871 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14780] |- |872 |[[Қорық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4141] |- |873 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5153] |- |874 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4517] |- |875 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7285] |- |876 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2609] |- |877 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7563] |- |878 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8480] |- |879 |[[Тамыз бүлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3386] |- |880 |[[Дүниежүзілік денсаулық күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 922] |- |881 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9951] |- |882 |[[Үлгі:Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5438] |- |883 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4498] |- |884 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2995] |- |885 |[[Сатурн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3507] |- |886 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7770] |- |887 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15750] |- |888 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6663] |- |889 |[[Дәнеш Рақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1876] |- |890 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8909] |- |891 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15138] |- |892 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2925] |- |893 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14328] |- |894 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8721] |- |895 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16671] |- |896 |[[Кенелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2371] |- |897 |[[Антивирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5370] |- |898 |[[Конгресс кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1145] |- |899 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15459] |- |900 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8740] |- |901 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7656] |- |902 |[[Бауырымен жорғалаушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4690] |- |903 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9155] |- |904 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8727] |- |905 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6729] |- |906 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5661] |- |907 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11338] |- |908 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13307] |- |909 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 11610] |- |910 |[[Британ мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 803] |- |911 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14570] |- |912 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7671] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4583] |- |914 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17321] |- |915 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8019] |- |916 |[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3941] |- |917 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6243] |- |918 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5236] |- |919 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8589] |- |920 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10749] |- |921 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5580] |- |922 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7791] |- |923 |[[Қазанғап Тілепбергенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3528] |- |924 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6943] |- |925 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25895] |- |926 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10150] |- |927 |[[:Санат:Қазақстан театрлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1690] |- |928 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8560] |- |929 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5640] |- |930 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11152] |- |931 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5986] |- |932 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20373] |- |933 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9677] |- |934 |[[Хеопс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3356] |- |935 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3607] |- |936 |[[Сілтеме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1699] |- |937 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8483] |- |938 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4950] |- |939 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9825] |- |940 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19596] |- |941 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 702] |- |942 |[[Ұлттық кітап күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 557] |- |943 |[[Эрмитаж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1850] |- |944 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10885] |- |945 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16182] |- |946 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2425] |- |947 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8944] |- |948 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5595] |- |949 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 12726] |- |950 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10194] |- |951 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3736] |- |952 |[[Инеліктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1995] |- |953 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8149] |- |954 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10125] |- |955 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13937] |- |956 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9627] |- |957 |[[Күйші (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3898] |- |958 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5454] |- |959 |[[Қуыршақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1767] |- |960 |[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1222] |- |961 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5647] |- |962 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7038] |- |963 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6956] |- |964 |[[Алкендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3532] |- |965 |[[Бір жасушалылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2433] |- |966 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7228] |- |967 |[[Төлеген Тоқтаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2561] |- |968 |[[Сталинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2245] |- |969 |[[Швейцария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5409] |- |970 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14102] |- |971 |[[Емен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3302] |- |972 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5260] |- |973 |[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4108] |- |974 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11923] |- |975 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4650] |- |976 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7692] |- |977 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9602] |- |978 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13580] |- |979 |[[Айша бибі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6066] |- |980 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8316] |- |981 |[[Торғайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2484] |- |982 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6465] |- |983 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10049] |- |984 |[[Сәбит Дөнентаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4390] |- |985 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7378] |- |986 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10483] |- |987 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4079] |- |988 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7576] |- |989 |[[Үлкен деректер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2023] |- |990 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 8997] |- |991 |[[Аутизм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5371] |- |992 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8110] |- |993 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7975] |- |994 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7685] |- |995 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5848] |- |996 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12864] |- |997 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9825] |- |998 |[[Қарахан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5743] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} r521xfnqimgvsb5hu3cuhtorg8dcbrp Каппа (мифологиялық кейіпкер) 0 777177 3606009 3583240 2026-05-17T15:35:53Z Tuttiorchestra687 173049 3606009 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kappa-dera Temple Kappa statue.jpg|нобай|Токио маңындағы Каппа-дера ғибатханасындағы Каппа құдайының мүсіні]] {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|25-03-2026}} '''Каппа''' (жап. 河童 — «өзен баласы») — Жапония мифологиясындағы су рухтарының бір түрі. Сонымен қатар Жапонияда «каппа» сөзі жаңбырдан қорғайтын (плащты???) да білдіреді (португал тілінен енген сөз). Каппа бүкіл Жапонияға белгілі, бірақ әр аймақта оның атауы мен сыртқы бейнесі аздап өзгеруі мүмкін. Оған ұқсас жаратылыстар да бар: Cэко — тауға кеткен жас каппа минтуци — айну мифологиясындағы жаратылыс суйко — «су жолбарысы» Каппа они және тэнгу сияқты ең танымал жапон мифологиялық кейіпкерлерінің бірі. ==Этимологиясы== Каппаның шығу тегі екіге бөлінеді: Батыс Жапонияда — Қытайдан келген су рухымен байланысты Шығыс Жапонияда — сиқыр арқылы жасалған жаратылыс ретінде қарастырылады (мысалы, Абэ-но Сэймэй жасаған) Кейбір аңыздарда каппа — суға батып кеткен балалардың рухы деп айтылады. ==Сыртқы келбеті== Каппа көбінесе: бақа тасбақа аралас бейнеде болады. ==Ерекшеліктері:== жасыл тері тұмсық тәрізді мұрын жүзуге арналған жарғақты саусақтар арқасында сауыт (панцирь) басында су толы ойық (күш көзі) Егер сол су төгілсе — каппа әлсірейді немесе өледі. Мінез-құлқы Каппа: өзендер мен батпақтарда өмір сүреді жақсы жүзеді адамдарға әзіл жасағанды жақсы көреді Кейбір аңыздарда: адамдарды суға тартып кетеді мифтік «жан шарын» алып қояды Бірақ кейде: адамдарға көмектеседі балық сыйлайды дәрі жасауды үйретеді Қызықты ерекшеліктер Каппа: сумоны жақсы көреді адамдармен күреседі Оны жеңудің айласы: иіліп сәлем беру → каппа да қайталайды → басындағы су төгіледі → әлсірейді Сүйікті тағамы қияр балық Сондықтан қияр қосылған суши: «каппа-маки» деп аталады Жек көретін нәрселері темір бұғы мүйізі маймыл Қосымша аңыздар Каппа кейде адамға айнала алады Ұстап алсаң — тілегіңді орындайды Кейде адам даусын салып, ән айта алады ep0qhgoaukw7yxg8t8k5mqsjj6cgk0i Әйел дирижёрлер (тізім) 0 777758 3606002 3605077 2026-05-17T14:32:53Z Tuttiorchestra687 173049 3606002 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref>{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.<ref>{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы Познань қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіліктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) <ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Ализе Леон ([[Франция]]) <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo <nowiki>|</nowiki> South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Ана Эрчулий (Словения) <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Амина Азатқызы Ибраева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Поплавска (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Барбара Скоукрофт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Беверли Эверетт (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Бинь Чанг (1933–2025) Вьетнам <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''В''' * Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валентина Викторовна Голубева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вирджиния Аллен (1953) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Д''' * Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Далия Андреевна Стасевская (Украина, Финляндия) <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Дина Ардақ (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) <ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == ''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада әйел дирижëрлердің 250 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.'' == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] fmezbsli3k88ybg77ob790ss3149wns Жоба:Уики-көктем 2026 102 777916 3605950 3605897 2026-05-17T13:05:19Z MuratbekErkebulan 162992 /* Қатысушылар */ 3605950 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабат]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |23 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]] |61 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |- || [[Қатысушы: Beautiful202305|Beautiful202305]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 5fd2h61mmegbsodhkx4bltwaau5nhax Елена Анкудинова (шахматшы) 0 779148 3605999 3585179 2026-05-17T14:17:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605999 wikitext text/x-wiki {{Шахматшы | есімі = Елена Анкудинова | шынайы есімі = Елена Анатольевна Анкудинова | суреті = ElenaAnkudinova.jpg | сурет тақырыбы = | мемлекеттер = {{USSR}}<br>{{KAZ}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 14.11.1962 | туған жері = {{туғанжері|Павлодар|Павлодарда}}, [[Қазақстан]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | тұрғылықты жері = | лауазымы = [[Гроссмейстер|Әйелдер арасындағы гроссмейстер]] (2013)<br>Әйелдер арасындағы халықаралық шебер (2007) | максималды рейтингі = 2268 (шілде 2007) | марапаттары мен сыйлықтары = | ФИДЕ нөмірі = 13702114 | сайты = | Commons = }} '''Елена Анатольевна Анкудинова''' (тегі Петрова; [[14 қараша]] [[1962 жыл|1962]], [[Павлодар]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]) — қазақстандық, бұрынғы кеңестік [[шахмат]]шы, әйелдер арасындағы гроссмейстер (2013). Сеньориттер (50 жастан асқандар) арасындағы әлем чемпионы (2013), Қазақстан чемпионы (2015). Шахмат жаттықтырушысы және төрешісі. == Мансабы == ​Алты жасында әкесі — адвокат әрі Павлодардың құрметті азаматы оны шахмат ойнауға үйреткен, ал он жасында шахмат мектебіне барып, балалар арасындағы жас санаттарында республика чемпионы атанды. 1978 жылы мектеп оқушысы Елена Петрова Қазақ КСР-і спартакиадасында әйелдер тақтасындағы турнирде сенсациялық жеңіске жетіп, сол кездегі Қазақстандағы санаулы шеберлер — Аида Мүсілімова мен Татьяна Живаеваны (Сергеева) басып озды. Одан кейін КСРО мектеп оқушыларының спартакиадасына, Одақтық жастар ойындарына және Кеңес Одағының үш жасөспірімдер чемпионатына қатысты, бұл сол кездегі шахмат шеткерісі (перифериясы) үшін таңғаларлық жағдай еді. КСРО құрама командасының болашақ мүшесі [[Гүлнар Сахатова]] сол уақытта одан үнемі жеңіліп қалатын. Алайда, 1985 жылы институтты бітіргеннен кейін инженер-электрик Елена Петрова жолдама бойынша [[Степногорск]] қаласына жұмысқа аттанады. 1992 жылы тұрмысқа шығып, қызды болған соң, ол 5 жылға белсенді шахматтан қол үзіп қалды.<ref>[http://kazchess.kz/елена-анкудинова-неудача-есть-счаст/ Елена Анкудинова: «Неудача есть счастливая возможность попробовать ещё раз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628114526/https://kazchess.kz/%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B0-%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C-%D1%81%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-06-28 }}</ref> 1997 жылы туған қаласы Павлодарға оралған соң, ол шахматқа қайта оралды. 2000 жылы Қазақстанның вице-чемпионы атанды, 2004 жылы бұл жетістігін қайталап, құрама сапына нық енді және [[Дүниежүзілік шахмат олимпиадасы]]на (Кальвия, Испания, 2004) қатысты. 2007 жылы ФИДЕ шебері атанды.<ref>{{Cite web |url=https://www.caravan.kz/gazeta/chempionka-mira-po-shakhmatam-elena-ankudinova-kompyuternye-igry-prituplyayut-intellekt-86996/ |title=Чемпионка мира по шахматам Елена АНКУДИНОВА: Компьютерные игры притупляют интеллект |access-date=2018-04-20 |archive-date=2018-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071546/https://www.caravan.kz/gazeta/chempionka-mira-po-shakhmatam-elena-ankudinova-kompyuternye-igry-prituplyayut-intellekt-86996/ |url-status=live }}</ref> 2012 жылы оған Грекияда өткен сеньориттер (50 жастан асқандар) арасындағы XXII әлем чемпионатында бақ сынау мүмкіндігі туды. Анкудинова соңғы турға дейін турнир кестесін бастап келді, тіпті тең ойын оның жеңісіне кепілдік беретін еді. Алайда германиялық Ольга Лопатинамен болған партияда ол кенеттен фигурасынан айырылып қалып, коэффициенттер бойынша 6-орынға тұрақтады.<ref>{{Cite web |url=http://chess-results.com/tnr81825.aspx?lan=11&art=1&rd=11&turdet=YES&flag=30 |title=22nd World Senior Chess Championship 2012 WOMEN SECTION |access-date=2018-04-23 |archive-date=2018-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071542/http://chess-results.com/tnr81825.aspx?lan=11&art=1&rd=11&turdet=YES&flag=30 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы қарашада Хорватияның [[Опатия]] қаласында өткен келесі чемпионатта Анкудинова аты аңызға айналған грузиялық [[Нона Гаприндашвили]]ді жарты ұпайға басып озып, сеньориттер арасындағы әлем чемпионы атанды.<ref>{{Cite web |url=http://chesspavl.kz/news/?page=news&id=815 |title=ЕЛЕНА АНКУДИНОВА ПРИНОСИТ СЛАВУ КАЗАХСТАНУ |access-date=2018-04-20 |archive-date=2018-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180421163040/http://chesspavl.kz/news/?page=news&id=815 |url-status=live }}</ref> Осы жеңісі үшін Еленаға әйелдер арасындағы халықаралық [[гроссмейстер]] (2013) атағы берілді.<ref>[https://prosports.kz/news/28205 Елена Анкудинова — новый казахстанский гроссмейстер]</ref> 2014 жылғы қарашада [[Катерини]]де ([[Грекия]]) өткен сеньориттер арасындағы кезекті әлем чемпионатында Анкудинова күміс медаль иеленді.<ref>{{Cite web |url=https://www.sports.kz/news/elena-ankudinova-stala-prizerom-chempionata-mira-po-shahmatam-sredi-senorit |title=Елена Анкудинова стала призером чемпионата Мира по шахматам среди сеньорит |access-date=2018-04-20 |archive-date=2018-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513011400/https://www.sports.kz/news/elena-ankudinova-stala-prizerom-chempionata-mira-po-shahmatam-sredi-senorit |url-status=live }}</ref> 2015 жылғы мамырда ол алғаш рет әйелдер арасындағы Қазақстан чемпионы атанды,<ref>{{Cite web |url=http://www.chessdom.ru/%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81-%D0%9A%D0%B0%D0%B6%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2-%D0%B8-%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0/ |title=Муртас Кажгалеев и Елена Анкундинова стали чемпионами Казахстана |access-date=2022-06-03 |archive-date=2020-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112164857/http://www.chessdom.ru/%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81-%D0%9A%D0%B0%D0%B6%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2-%D0%B8-%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0/ |url-status=live }}</ref> келесі жылы — вице-чемпион, ал 2018 жылғы сәуірде қола жүлдегер атанды. 2018 жылғы тамызда [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар]] ауылында ([[Түркістан облысы]]) 50–65 жас аралығындағы сеньориттер арасында Қазақстан чемпионы атанды.<ref>{{Cite web |url=https://www.sports.kz/news/stali-izvestnyi-chempionyi-kazahstana-sredi-senorov |title=Стали известны чемпионы Казахстана среди сеньоров |access-date=2018-09-10 |archive-date=2018-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910164926/https://www.sports.kz/news/stali-izvestnyi-chempionyi-kazahstana-sredi-senorov |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан шахматшылары]] [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]] orbth1kzwowsvglwqf5ijmzfsbriyfr Елу бірінші штат 0 779536 3606003 3587921 2026-05-17T14:44:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606003 wikitext text/x-wiki '''Елу бірінші штат''' ({{lang-en|Fifty-first State}}) — [[АҚШ]].-тың қазіргі елу штатына қосымша ретінде штат мәртебесін алуға үміткер аумақтарға қатысты қолданылатын термин. 1959 жылы [[Аляска]] мен [[Гавайи]] штат мәртебесін алғанға дейін ''«қырық тоғызыншы штат»'' термині қолданылып келді. [[Сурет:Flag of the United States (51 stars).svg|thumb|51 жұлдызды [[АҚШ]] туы]] [[Сурет:Flag of the United States (51 stars, circle).svg|thumb|[[Пуэрто-Рико]]ға штат мәртебесін беруді жақтайтын [[Жаңа прогрессивті партия]] жасаған 51 жұлдызды [[АҚШ]]-тың баламалы туы]] [[Сурет:Flag of the United States (51 stars, circular with a large star).svg|thumb|Бір үлкен жұлдыз бейнеленген нұсқасы]] Бұл мәтінді келесідей аударуға болады: ​Сонымен қатар, «елу бірінші штат» деп АҚШ-тың күшті саяси, экономикалық немесе мәдени ықпалына ұшыраған мемлекеттерді атайды; бұл терминді көбінесе тиісті ел қатты американизацияға ұшырап жатыр деп есептейтін адамдар қолданады. Бұл мағынада термин [[Пуэрто-Рико]]ға,<ref>{{Cite web |url=http://www.golos-ameriki.ru/a/p-r-election/1543008.html |title=Пуэрто-Рико: 51-й штат США? |access-date=2016-08-26 |archive-date=2016-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920040915/http://www.golos-ameriki.ru/a/p-r-election/1543008.html |url-status=live }}</ref> [[Аустралия]]ға,<ref>{{cite web |author=John Pilger |url=http://www.informationclearinghouse.info/article17218.htm |title=Australia: the new 51st state |website=Information Clearing House |publisher= |date=2007-02-01 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113225353/http://www.informationclearinghouse.info/article17218.htm |archive-date=2008-01-13 |url-status=dead}}</ref> [[Мексика]]ға,<ref>[http://www.mexicothe51ststate.com/ Веб-сайт «Mexico, the 51st state»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129020752/http://www.mexicothe51ststate.com/ |date=2011-01-29 }}{{ref|en}}</ref> [[Ирак]]қа,<ref>{{кітап|авторы=James Fallows|бөлімі=The Fifty-First State?|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=The Atlantic|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.theatlantic.com/doc/200211/fallows|уикитека=|жауапты=|басылым=magazine|орны=|баспасы=|жыл=2002|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref><ref>{{cite web |author=Matthew Engel |url=https://www.theguardian.com/world/2003/mar/19/usa.iraq2 |title=Iraq, the 51st state |website= |publisher=[[Guardian]] |date=2003-03-19 |lang=en |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305030212/http://www.guardian.co.uk/world/2003/mar/19/usa.iraq2 |archive-date=2009-03-05 |url-status=}}</ref> [[Ұлыбритания]]ға,<ref>{{cite web |author=Larry Jaffee |url=http://promomagazine.com/othertactics/marketing_st_state/ |title=51st State? |website= |publisher=Promo |date=2008-01-01 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905184558/http://promomagazine.com/othertactics/marketing_st_state/ |archive-date=2008-09-05 |url-status=dead}}</ref> [[Израиль]]ге,<ref>{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2010/03/15/70006.html |title=Кто стоит за антиизраильской позицией Вашингтона? |website=ZMAN.com |date=2010-03-15 |access-date=2011-02-09 |archive-date=2010-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100628220746/http://www.zman.com/news/2010/03/15/70006.html |url-status=dead}}</ref> [[Канада]]ға және басқа да елдерге қатысты айтылады. == Ықтимал кандидаттар == === [[Вашингтон|​Колумбия округі]] === ​Федералдық Колумбия округіне штат мәртебесін беруді, ең алдымен, округ тұрғындарының өздері қолдайды. Мұның басты себебі — [[АҚШ Конгресі]]не депутаттар тек штаттардан сайланады, соның салдарынан Колумбия округінің тұрғындары онда өз өкілдеріне ие емес. Колумбия округінен Өкілдер палатасына бір делегат жіберіледі, бірақ АҚШ Конституциясына сәйкес (1-бап, 2-бөлім), өкіл тек штат тұрғыны болуы тиіс болғандықтан, оның дауыс беру құқығы жоқ. Сонымен қатар округ халқының саны 600 000 адамды құрайды, бұл [[Вайоминг]] штатындағы халық санынан көп. Округтің тағдыры Конгресте бірнеше рет талқыланды. Колумбия округінің штат мәртебесін алу жөніндегі талаптарына қатысты соңғы дауыс беру 1993 жылдың қарашасында өтті, бірақ жоба қабылданбады: 153 адам «жақтап», 277 адам «қарсы» дауыс берді. ​Колумбия округіне штат мәртебесін беру — жергілікті D.C. Statehood Green Party саяси партиясының бағдарламалық тармағы болып табылады. 2016 жылғы 8 қарашада АҚШ президентінің сайлауымен бірге өткізілген референдум нәтижесі бойынша Колумбия округіне АҚШ штаты мәртебесін беру туралы шешім қабылданды. Бұл шешімді АҚШ Конгресі қарастыруы тиіс. 2020 жылғы 26 маусымда [[АҚШ Өкілдер палатасы]] округке штат мәртебесін беруді жақтап дауыс берді.<ref>{{Cite web|title=В конгрессе США проголосовали за создание 51-го штата|url=https://iz.ru/1028527/2020-06-26/v-kongresse-ssha-progolosovali-za-sozdanie-51-go-shtata|publisher=Известия|date=2020-06-26|access-date=2020-06-26|lang=ru|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627082607/https://iz.ru/1028527/2020-06-26/v-kongresse-ssha-progolosovali-za-sozdanie-51-go-shtata|url-status=live}}</ref> Бұл шешімді Сенат бекітуі керек. === Солтүстік Вирджиния === ​Солтүстік Вирджиния — Вирджиния штатының солтүстігіндегі аумақ. Бұл аймақтың өкілдері аймақтың қазіргі мәртебесі экономикалық тұрғыдан тиімсіз екенін, себебі Солтүстік [[Вирджиния]] штаттың қалған бөлігіне қарағанда әлдеқайда жылдам дамып жатқанын бірнеше рет айтқан болатын.<ref>{{cite web |author=Drew Lindsay |url=https://www.washingtonian.com/2008/11/01/will-northern-virginia-become-the-51st-state/ |title=Will Northern Virginia Become the 51st State? |website= |publisher=Washingtonian |lang=en |date=2008-11-01 |access-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319233113/http://www.washingtonian.com/articles/people/9947.html |archive-date=2012-03-19 |url-status=}}</ref> [[​Джон Маккейн]]нің кеңесшісі Нэнси Пфотенхауэр штаттың солтүстік және оңтүстік бөліктерінің бір-бірінен қатты ерекшеленетінін атап өтті: Солтүстік Вирджинияда [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партияны]] қолдаушылар саны артып келеді, ал қалған бөлігі — «табиғаты жағынан көбірек „оңтүстіктік“».<ref>{{cite web |author=Rebecca Sinderbrand |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2008/10/18/mccain-aide-defines-real-virginia/ |title=McCain aide defines ‘real Virginia’ |website= |publisher=[[CNN]] |date=2008-10-18 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303144926/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2008/10/18/mccain-aide-defines-real-virginia/ |archive-date=2009-03-03 |url-status=dead}}</ref> === [[Пуэрто-Рико]] === ​Қазіргі уақытта Пуэрто-Рико АҚШ-тың басқаруындағы еркін қауымдасқан мемлекет болып табылады, ал пуэрторикалықтар АҚШ азаматтығына ие. Үш жарым миллион тұрғыны бар арал Конгресте дауыс беру құқығы жоқ бір ғана делегатпен ұсынылған; [[Партиялық ішкі сайлау|праймеризге]] қатысқанымен, [[АҚШ Сайлаушылар алқасы|Сайлаушылар алқасына]] өз өкілдерін жібермейді. ​Пуэрто-Рико мәртебесі ұзақ уақыт бойы талқыланып келеді. Бұл мәселе бойынша бірнеше рет референдум өткізілді, бірақ әр жолы статус-квоны сақтауды жақтаушылар аралдың Одаққа кіруін қолдайтындардан басым түсіп отырды. Пуэрто-Риконың штатқа айналуын Пуэрто-Риконың [[Жаңа прогрессивті партия]]сы қолдайды. ​2012 жылғы 7 қарашада Пуэрто-Рико азаматтары референдумда 51-штат ретінде АҚШ-қа қосылуды жақтап дауыс берді.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/11/121107_rn_puerto_rico_vote.shtml |title=В США может появиться новый штат — Пуэрто-Рико |publisher=[[Би-би-си|BBC]] |date=2012-11-07 |access-date=2013-01-02 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DSAWlbFS?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/11/121107_rn_puerto_rico_vote.shtml |archive-date=2013-01-05 |url-status=dead}}</ref> ​2017 жылғы 11 маусымда өткен саяси мәртебе туралы референдумда [[пуэрторикалықтар]] АҚШ құрамына 51-штат ретінде кіруді қолдады.<ref>{{Cite web |title=Пуэрториканцы высказались на референдуме за вхождение в состав США |url=https://ria.ru/world/20170612/1496313361.html |publisher=[[РИА Новости]] |date=2017-06-12 |access-date=2017-06-12 |lang=ru |archive-date=2017-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612022913/https://ria.ru/world/20170612/1496313361.html |url-status=}}</ref> == Басқа ұсыныстар == [[Сурет:Lincoln in WA and ID.svg|thumb|Шығыс Вашингтон және Айдахоның солтүстік бөлігі аумағындағы Линкольн]] [[Сурет:Lincoln in TX.png|thumb|1869 жылы Техас штатының аумағында ұсынылған жоспарлы Линкольн штаты]] === Линкольн штаты === ​1996, 1999 және 2005 жылдары Шығыс Вашингтон (Вашингтон штатының [[Каскад таулары]]нан шығысқа қарай жатқан бөлігі) мен [[Айдахо]]ның солтүстік бөлігі аумағында Линкольн штатын құру туралы ұсыныстар түсті. Бұдан әлдеқайда ерте, 1869 жылы Техас штаты аумағының бір бөлігін бөліп алып, Линкольн деп аталатын жаңа штат құру ұсынылған болатын, бірақ Конгресс бұл ұсынысты да, басқа да көптеген бастамалар сияқты қабылдамады. === Джефферсон штаты === [[Сурет:State of Jefferson.png|thumb|right|Джефферсон штаты. Қызыл түспен 1941 жылы ұсынылған аумақтар, қызғылт түспен қазіргі ұсыныстар белгіленген]] 1941 жылдың қазан айында [[Порт-Орфорд]] қаласының мэрі Гилберт Гейбл [[Орегон]] штатының [[Карри]], [[Джосефин]], [[Джэксон]] және [[Кламат]] округтері Калифорния штатының [[Дель-Норте]], [[Сискию]] және [[Модок]] округтерімен бірігуі керек деп мәлімдеді. Кейінірек бұл бірлестікке «Джефферсон» деп аталатын жаңа штат құру ұсынылды.<ref>{{Cite web |author=Christopher Hall |url=http://www.viamagazine.com/destinations/jefferson-county-state-almost-seceded |title=Jefferson County: The State that Almost Seceded |publisher=VIA Magazine |lang=en |date=2010-12-27 |access-date=2020-04-10 |archive-date=2010-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227093932/http://www.viamagazine.com/destinations/jefferson-county-state-almost-seceded |url-status=dead}}</ref> === Абсарока === [[Сурет:Map of USA AB.png|thumb|left|АҚШ картасындағы Абсарока]] Абсарока — [[Вайоминг]]тің солтүстігін, [[Монтана]]ның оңтүстігін және [[Оңтүстік Дакота]]ның батысын біріктіретін АҚШ-тағы аумақ. [[1939 жыл]]ы жергілікті белсенділер Абсароканың аталған штаттардан бөлінуін ([[сецессия]]сын) және оған АҚШ штаты мәртебесін беруді талап етті. === Нью-Йорк-Сити === ​[[Нью-Йорк]] қаласына штат мәртебесін беру мәселесі бірнеше рет көтерілді. [[2008 жыл]]дың қаңтарында қалалық кеңестің мүшесі Питер Валлоне экономикалық себептерге байланысты Нью-Йорк штатынан бөлініп шығу туралы ұсыныс тастады. === Шығыс Орегон === ​Шығыс Орегонда ([[Орегон]] штатының [[Каскад таулары]]нан шығысқа қарай [[Айдахо]] шекарасына дейінгі бөлігі) аймақты жеке штат ретінде бөліп шығаруды көздейтін қозғалыс бар. === Супериор === [[Сурет:Superior-Proposed-State-Expanded.png|thumb|200px|left|​Ықтимал Супериор штатының картасы. Қызыл түспен бірқатар сыншылар қолдайтын шекаралар, қызғылт түспен пікірталас тудыратын аумақтар белгіленген]] ​[[XIX ғасыр]]дың ортасынан бастап Мичиган көлінің Жоғарғы түбегі мен [[Висконсин]] штатының бір бөлігінде Супериор (сондай-ақ Сильвания немесе Онтонагон) штатын құру әрекеттері жасалып келеді. Бөлінуді жақтаушылар [[Мичиган]] штатының басшылығы түбек тұрғындарының мәселелеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін алға тартады. === Оңтүстік Юта === [[Юта]] штатынан сайланған конгрессмен Нил Хендриксон 2008 жылы Юта округінен оңтүстікке қарай орналасқан штат аумағын жеке штат ретінде бөліп шығару жобасын дайындады. Жоба АҚШ Конгресіне жіберу үшін жоспарланған болатын, бірақ штат деңгейінде-ақ қабылданбады. === Пасифика === [[Сурет:Pacific Islands as 51st state of the US.jpg|right|thumb|300px|​АҚШ-тың бірнеше бұрынғы және қазіргі Тынық мұхитындағы аумақтарын біртұтас штатқа біріктіру туралы гипотеза]] ​Ықтималдығы төмен басқа үміткерлер ретінде АҚШ-тың инкорпорацияланбаған аумақтары болып табылатын [[Гуам]] мен [[Америкалық Вирджин аралдары]]н атауға болады. Соңғысы географиялық жақындығына байланысты (бірақ тарихы, мәдениеті мен тілдері әртүрлі болса да) Пуэрто-Рикомен бірігіп, «Prusvi достастығы» (Пуэрто-Рико және Виргин аралдары) деп аталатын бірлестік құруы мүмкін. Пуэрто-Рико достастығы мен [[Америка Самоасы|Америкалық Самоа]] сияқты, Солтүстік Мариана аралдары да штат мәртебесін алуға талпынуы мүмкін; сондай-ақ АҚШ-тың Тынық мұхитындағы қазіргі немесе бұрынғы аумақтарын біріктіру үшін «Үлкен Гавайи» тұжырымдамасы ұсынылып жүр. Гуам мен [[Солтүстік Мариана аралдары]] [[Палау]], [[Микронезия Федерациялық Штаттары]] және [[Маршалл аралдары]]мен бірге бір штат болуы мүмкін (дегенмен соңғы үшеуі қазіргі уақытта «АҚШ-пен еркін қауымдастық» мәртебесіндегі жеке егемен мемлекеттер болып табылады). Мұндай штаттың халқы 2005–2007 жылдардағы бағалау бойынша 447 048 адамды (Вайоминг штатының халқынан сәл аз), ал аумағы 911,82 шаршы мильді (Род-Айленд штатынан сәл кіші) құрайтын еді. Америкалық Самоа бұл штаттың құрамына кірген жағдайда, халық саны 511 917 адамға, ал аумағы 988,65 шаршы мильге (2560,6 км²) дейін ұлғаяды. === Солтүстік Колорадо === ​2013 жылғы маусымда [[CBS News]] телеарнасы [[Колорадо]]ның бірнеше округі штат құрамынан бөлініп, Солтүстік Колорадо штатын құруды қалайтынын, сондай-ақ бұл бастамаға Небрасканың кейбір округтері де қосылуы мүмкін екенін хабарлады. БАҚ Уэлд округі басшыларының бірі Дуглас Радемахердің мәлімдемесіне сілтеме жасады; ол штаттың заң шығарушы және атқарушы билігі консерваторлардың көзқарастары мен моральдық құндылықтарын бұдан былай білдірмейтінін, сондықтан әрекет ететін уақыт келгенін айтқан. === Лонг-Айленд === ​2008 жылғы 28 наурызда Саффолк округінің қаржы бақылаушысы Джозеф Сависки [[Лонг-Айленд]]ті (нақтырақ айтқанда, [[Нассау]] және [[Саффолк]] округтерін) АҚШ-тың 51-штатына айналдыру жоспарын ұсынды. Савискидің пайымдауынша, бұл жағдайда Лонг-Айленд салық төлеушілерінің ақшасы бүкіл Нью-Йорк штатына бөлініп кетпей, Лонг-Айлендтің өзінде қалады. Болашақ штаттың халық саны 2,7 миллион адамды құрауы мүмкін. Алайда, қазірге дейін Нассау округінің билігі Нью-Йорк штаты тарапынан мақұлдануы тиіс бұл жоспарға қатысуға қызығушылық танытқан жоқ. == АҚШ-тан тыс жерлердегі басқа да талпыныстар мен ұсыныстар == === Рио-Гранде Республикасы === [[Сурет:Flag of the Republic of the Rio Grande.svg|thumb|right|135px|Рио-Гранде Республикасының туы]] ​Рио-Гранде Республикасы — Орталық Мексика үкіметіне қарсы күрескен көтерілісшілердің тәуелсіз мемлекеті болды. Көтеріліс 1840 жылдың 17 қаңтарынан 6 қарашасына дейін жалғасты. Кейіннен бұл аумақ АҚШ пен Мексика арасында бөліске түсті. === Юкатан Республикасы === [[Сурет:Flag_of_the_Republic_of_Yucatan.svg|thumb|right|135px|Юкатан Республикасының туы]] ​Мексика тарихындағы 1841 жылғы 16 наурыз бен 1848 жылғы 14 шілде аралығында мемлекет ретінде өмір сүрген бүлікшіл аумақ. === Сонора Республикасы === [[Сурет:Flag of the Republic of Sonora.svg|thumb|right|135px|Сонора Республикасының туы]] ​Мексика тарихындағы 1854 жылғы 10 қаңтар мен 1854 жылғы 8 мамыр аралығында мемлекет ретінде өмір сүрген бүлікшіл аумақ. === [[Филиппин]] === ​1898 жылы [[Испан-Америка соғысы]]нан кейін, 1898 жылғы Париж бейбіт шартына сәйкес, Испания [[Филиппин]], [[Куба]], [[Гуам]] және [[Пуэрто-Рико]]ны Америка Құрама Штаттарына 20 миллион долларға берді. 1946 жылы Филиппинге тәуелсіздік берілді. === [[Гаити]] === Time журналының шолушысы Марк Томпсон [[Гаитидегі жер сілкінісі (2010)|2010 жылғы жер сілкінісінен]] кейін Гаитиге 51-штат болуды ұсынды. Жер сілкінісінен болған ауқымды қираулар Америка Құрама Штаттарының жедел әрі кең көлемді көмек көрсетуіне түрткі болды. Американдық әскерилер көмек жеткізу үшін Гаитидің әуе және теңіз порттарын шұғыл түрде пайдаланды.<ref>{{cite web |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1953379_1953494_1954326,00.html |title=The U.S. Military in Haiti: A Compassionate Invasion |author=Mark Thompson |publisher=[[TIME]]|location=Washington |lang=en |date=2010-01-16 |access-date=2010-01-18 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119160129/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0%2C28804%2C1953379_1953494_1954326%2C00.html}}</ref> === [[Гайана]] === ​Гайананы Америка Құрама Штаттарымен интеграциялауға бағытталған «Guyana with the United States» атты ұйым бар.<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanausa.org/ |title=GuyanaUSA |access-date=2010-11-16 |archive-date=2011-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203221814/http://www.guyanausa.org/ |url-status=live }}</ref> === [[Канада]] === ​2025 жылғы 6 қаңтарда [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] Канада [[АҚШ]]-тың 51-штаты бола алатынын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұны канадалықтардың өздері де қалайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.com/news/2024/12/03/trump-canada-51st-state-joke-00192449|title=Does Trump want to annex Canada?|lang=en|first=Nick|last=Taylor-Vaisey|website=POLITICO|date=2024-12-03|access-date=2025-01-08|archive-date=2025-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115073626/https://www.politico.com/news/2024/12/03/trump-canada-51st-state-joke-00192449|url-status=live}}</ref> === [[Гренландия]] === ​2025 жылғы 7 қаңтарда [[АҚШ президенті]] Дональд Трамп Гренландияны сатып алу ниетін мәлімдеді, бұған жауап ретінде [[Дания]] аралдың қорғанысын күшейте бастады. Өз кезегінде [[Гренландия премьер-министрі]] «Гренландия гренландтықтарға тиесілі» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Why is Donald Trump talking about annexing Greenland?|first=Miranda|last=Bryant|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/08/why-is-donald-trump-talking-about-annexing-greenland|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2025-01-08|access-date=2025-01-08|lang=en-GB}}</ref> == Жаңа штаттарды қабылдау процедурасы == ​АҚШ аумағы жергілікті сайлауда штат мәртебесіне қатысты консенсус (ортақ келісім) таныту арқылы процесті бастайды, содан кейін [[АҚШ Конгресі]]не ресми [[петиция]] тапсырады. Өкілді басқару формасы құрылып, конституция жобасы дайындалуы және ол АҚШ Конгресінің қарауына көпшілік дауыспен бекіту үшін ұсынылуы тиіс. Осыдан кейін АҚШ президенті жаңа штат құру туралы заңға қол қояды. Бұл шешім қайтарымсыз болып табылады. 1860–1861 жылдардағы сецессия мен [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азамат соғысынан]] кейін, 1869 жылы [[АҚШ Жоғарғы Соты]] Құрама Штаттар құрамына кіру «үзілмес байланыс» орнататынын және [[АҚШ Конституциясы]] штаттардың біржақты тәртіппен шығуына рұқсат бермейтінін қаулы етті.<ref>{{Cite web |url=http://thephilanews.com/RU/a-51st-u-s-state-it-could-happen-36942.htm |title=«51-й штат США? Вполне возможно!» // Philadelphia News, 1 січня 2013 |access-date=2024-05-04 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702184551/http://thephilanews.com/RU/a-51st-u-s-state-it-could-happen-36942.htm |url-status=live }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ әкімшілік бөлінуі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ саясаты]] [[Санат:АҚШ саяси терминдері]] [[Санат:АҚШ штаттары]] 3x7w8il74oxwddnplpja0wwqraxqvus Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы 0 780031 3606007 3602848 2026-05-17T15:21:58Z Aldogarov 95591 3606007 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны. ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған). 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды. 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды. 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды. 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды. ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] cx76mhrfvdfbb30ak9y6fxw8gwbtidz 3606008 3606007 2026-05-17T15:31:11Z Aldogarov 95591 3606008 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны. ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған). 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды. 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды. 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] 32oxm30yibxp1f4ty5vjisgsaiyrghd 3606010 3606008 2026-05-17T15:38:32Z Aldogarov 95591 3606010 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны. ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] 7j8empzgaevftisljazo1imiruqej44 3606012 3606010 2026-05-17T15:42:33Z Aldogarov 95591 /* Басқарма */ 3606012 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны. ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4.Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] jypbfrvx8a8chbnztx3bmd4k30a1mex 3606013 3606012 2026-05-17T15:43:57Z Aldogarov 95591 3606013 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны. ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] 2drr9tba2p2hpu4wxmt8cjk4irds0j7 3606014 3606013 2026-05-17T15:54:44Z Aldogarov 95591 3606014 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқа |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = [https://www.apa.kz/] |Марапаттары =}} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны. ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] ieolvuq1s3cwscn1nn2kh3480njpvl4 3606017 3606014 2026-05-17T15:57:32Z Aldogarov 95591 3606017 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқа |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = [https://www.apa.kz/] |Марапаттары =}} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] s5qugnuu7ezzgxlhxq0a7ge38s1snba 3606191 3606017 2026-05-18T07:15:36Z Aldogarov 95591 3606191 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқа |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] qrgftzhv4p1dxcjif1mefjzf397v9kf 3606194 3606191 2026-05-18T07:16:55Z Aldogarov 95591 /* Оқу бағдарламасы{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}} */ 3606194 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқа |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] ssj9lnpz4ssz87azqccn5nhaebpifln 3606203 3606194 2026-05-18T07:28:04Z Aldogarov 95591 /* Оқу бағдарламасы{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}} */ 3606203 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқа |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». ==Тағы қараңыз== * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] 4gdozl8qdkx6ghd1rpth9v3uey2xk02 3606221 3606203 2026-05-18T08:06:55Z 1nter pares 146705 3606221 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқа |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». ==Тағы қараңыз== * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] qwkxsdt0d9g0o6utm5zywwjjlx06rce Ауғанстан–Пәкістан соғысы 0 780788 3605926 3599982 2026-05-17T12:01:31Z Rasulbek Adil 176232 3605926 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ауғанстан–Пәкістан соғысы |бөлім = |сурет = Pakistan Afghanistan locator.svg |сурет атауы = Азия картасындағы [[Ауғанстан]] (сары) мен [[Пәкістан]] (жасыл) |дата = 21 ақпан 2026 жылдан бері |орын = {{hlist|[[Ауғанстан]]|[[Пәкістан]]}} |себеп = |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = {{байрақ|Пәкістан}} |қарсылас2 = {{ublist |{{байрақ|Ауғанстан}} |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Пәкістандық Талибан]]<ref name="ttp">{{cite news |title=تی‌تی‌پی از جنگجویانش خواست به کمک طالبان افغان بشتابند |url=https://www.afintl.com/fa/202602270715 |work=afintl.com |date=2026-02-27 |language=fa}}</ref><ref name="ttpjua">{{cite news |last=Peltier |first=Elian |title=No Clear Endgame in the Conflict Between Afghanistan and Pakistan |language=en |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/asia/afghanistan-pakistan-war-taliban.html |work=The New York Times |date=2026-02-28 |quote=After Pakistan’s airstrikes in Afghanistan, the Pakistani Taliban and two other Islamist militant groups urged their fighters to intensify attacks in Pakistan...}}</ref> }} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{ublist |{{ту|Пәкістан}} [[Шахбаз Шариф]] |{{ту|Пәкістан}} [[Асим Мунир]] |{{ту|Пәкістан}} [[Хаваджа Асиф]] }} |командир2 = {{ublist |{{ту|Ауғанстан}} [[Хайбатулла Ахундзада]] |{{ту|Ауғанстан}} [[Мұхаммед Якуб]] |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Нұр Уәли Мехсуд]] }} |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 13 сарбаз өлді, 27 жарақаттанды<ref name="anadoluagency1" /><ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=Pakistan says it hit 22 locations across Afghanistan |url=https://aje.news/zwor25?update=4343164 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |language=en}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 327 сарбаз өлді, 350+ жарақаттанды<ref name="Ariana">{{cite news|url=https://www.ariananews.af/afghanistan-says-327-pakistani-soldiers-killed-in-radd-ul-zulm-operation/ |title=Afghanistan says 327 Pakistani soldiers killed in 'Radd-ul-Zulm' operation |language=en |work=Ariana News |date=2026-03-06 |accessdate=2026-03-07}}</ref> }} |шығындар2 = {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 28 сарбаз өлді, 42 жарақаттанды (3 наурыз){{efn|Шекара бойындағы шайқастардан қайтыс болғандар.<ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2026/03/03/150-pakistani-soldiers-killed-in-afghan-counterattacks-khwarazmi/ |title=150 Pakistani soldiers killed in Afghan counterattacks: Khwarazmi |work=Pajhwok Afghan News |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-198204 |title=Fitrat: Our Forces Defending Country; Too Early to Close Pakistani Embassy |work=TOLOnews |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref>}} |'''Ауғанстан жергілікті ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 40 сарбаз өлді, Нұристан провинциясында<ref name="nuristan clashes">{{cite news |title=نگرانی‌ها از بی‌ثباتی نورستان شرقی پس از 'حملات مرگبار پاکستان' |url=https://www.afintl.com/202603229879 |work=Afghanistan International |date=2026-03-22 |language=fa}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} 80+ ТТП сарбазы өлді<ref name="Yousaf-2026">{{cite news |last=Yousaf |first=Kamran |title=Air raids in Afghanistan destroy 7 terror camps |url=https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps |work=The Express Tribune |date=2026-02-23 |language=en |accessdate=2026-02-23}} {{Wayback|date=2026-02-23 |url=https://web.archive.org/web/20260223021902/https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps}}</ref> |{{ту|Ауғанстан}} 796 тәліп сарбазы өлді, 1,043+ жарақаттанды<ref>{{Cite web |date=2026-04-05 |title=796 Afghan Taliban operatives killed so far: Info Minister |url=https://www.radio.gov.pk/05-04-2026/796-afghan-taliban-operatives-killed-so-far-info-minister |accessdate=2026-04-05 |publisher=Radio Pakistan}}</ref> }} |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = {{ublist |779 ауған бейбіт азаматы өлді, 626 жарақаттанды |(Ауғанстан ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 18 өлді,<ref name="Hasht-e Subh-2026a" /> 22 ақпаннан 3 сәуірге дейін 761 өлді, 626 жарақаттанды.<ref name="amutv11">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say Pakistani strikes have killed over 750 civilians |url=https://amu.tv/233741/ |work=Amu TV |date=2026-04-05}}</ref>}} |232 ауған бейбіт азаматы өлді, 220 жарақаттанды |([[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы|UNAMA]] ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 13 өлді, 7 жарақаттанды.<ref name="Sirat-2026">{{Cite web |last=Sirat |first=Siyar |date=2026-02-23 |title=UNAMA says 13 'civilians' killed in Pakistan airstrikes in Afghanistan |url=https://amu.tv/227779/ |accessdate=2026-02-27 |publisher=Amu TV |language=en}}</ref><ref name="Mohammadi-2026">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say 17 civilians, including 11 children, killed in Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227608/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22 |accessdate=2026-02-24}} {{Wayback|date=2026-02-26 |url=https://web.archive.org/web/20260226174853/https://amu.tv/227608/}}</ref> 26 ақпаннан 16 наурызға дейін 76 өлді, 213 жарақаттанды.<ref name="anadoluagency1">{{cite news |title=761 civilians killed in recent clashes with Pakistan, claims Afghan government |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/761-civilians-killed-in-recent-clashes-with-pakistan-claims-afghan-government/3892890 |work=Anadolu Agency |date=2026-04-06 |language=tr}}</ref> нашақорлықтан емделу орталығына шабуылдан 143 өлді.<ref name="anadoluagency1" />}} |115 000 ауған бейбіт азаматы босқын болды |([[Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы|БЖКБ]] ақпаратынша)<ref name="unhcr">{{cite news |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |title=Pakistani, Afghan border forces clash as UN says war displaces 100,000 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistani-afghan-border-forces-clash-un-says-war-displaces-100000-2026-03-06/ |language=en |work=Reuters |date=2026-03-06}}</ref> |11 Пәкістан бейбіт азаматы өлді, 26 жарақаттанды |(Пәкістан ақпаратынша){{efn|27 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties">{{cite news |title=Unmanned aerial vehicles banned countrywide amid escalating tensions with Afghanistan |url=https://www.dawn.com/news/1976209 |work=Dawn |date=2026-02-27 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-03-02 |url=https://web.archive.org/web/20260302070305/https://www.dawn.com/news/1976209}}</ref><ref name="pakciviliancasualties2">{{cite news |last=Khan |first=Ahtesham |title=Terrorists launch coordinated attacks on police posts |url=https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p |work=The Express Tribune |date=2026-02-28 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228180755/https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p}}</ref> 28 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties1">{{cite news |title=Two cops, six civilians injured in attacks on Peshawar police installations |url=https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations |work=Dawn |date=2026-03-01 |language=en |accessdate=2026-03-03}} {{Wayback|date=2026-03-01 |url=https://web.archive.org/web/20260301063517/https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations}}</ref> 2 наурызда 4 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties3">{{cite news |title=Mortal shell fired from Afghanistan injures four in Landi Kotal |url=https://www.dawn.com/news/1977544/mortal-shell-fired-from-afghanistan-injures-four-in-landi-kotal |work=Dawn |date=2026-03-02 |language=en}}</ref> 5 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties4">{{cite news |title=2 killed as missile strikes Governor Cottage in North Waziristan |url=https://www.dawn.com/news/1978612/2-killed-as-missile-strikes-governor-cottage-in-north-waziristan |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref><ref name="pakciviliancasualties5">{{cite news |title=3 injured in Mohmand as shell fired from Afghanistan hits house |url=https://www.dawn.com/news/1978749/3-injured-in-mohmand-as-shell-fired-from-afghanistan-hits-house |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> 8 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties6">{{cite news |title=Death toll from North Waziristan mortar shell incident rises to 2 |url=https://www.dawn.com/news/1980160/death-toll-from-north-waziristan-mortar-shell-incident-rises-to-2 |work=Dawn |date=2026-03-09 |language=en}}</ref> 15 наурызда 4 өлді, 1 жарақаттанды.<ref name="pakcasualties8">{{Cite web |date=2026-03-15 |title=Afghan Taliban mortar fire kills four civilians in Bajaur: Tarar |url=https://tribune.com.pk/story/2597765/afghan-taliban-mortar-fire-kills-four-civilians-in-bajaur-tarar |accessdate=2026-03-15 |publisher=The Express Tribune |language=en}}</ref> 15 наурызда 3 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="ET15April2026">{{cite news |last=Mehmood |first=Khalid |title=Three civilians killed in Bajaur in Afghan Taliban's unprovoked shelling across border: security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2602958/3-civilians-killed-by-afghan-talibans-unprovoked-cross-border-shelling-in-k-ps-bajaur-state-media |work=The Express Tribune |date=2026-04-15 |language=en}}</ref>}} |3 000 Пәкістан бейбіт азаматы босқын болды |(БЖКБ ақпаратынша)<ref name="unhcr" /> }} |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы ақпанның соңына қарай [[Ауғанстан]] мен [[Пәкістан]] арасында соғыс басталды. Бұдан Пәкістанның шығыс Ауғанстандағы әскери нысаналарға әуе шабуылдары себеп болды.<ref name="Hasht-e Subh-2026a">{{cite web |title=Sources: 23 People Buried Under Rubble in Pakistan's Airstrikes on Nangarhar |url=https://8am.media/eng/sources-23-people-buried-under-rubble-in-pakistans-airstrikes-on-nangarhar/ |language=en |publisher=Hasht-e Subh |date=2026-02-22}}</ref> Пәкістан хабарлауынша, бұл шабуылдар Пәкістанда болған бұрынғы шабуылдарға жауап ретінде, [[Ислам мемлекеті]] [[Хорасан уәлаяты]]ның құрамындағы [[Пәкістандық Талибан]]ға жасалған болатын деді. Талибан әкімшілігі мен [[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы]] (UNAMA) қайтыс болған азаматтар санын хабарлап отырды, алайда берген сандары өзгеше еді.<ref>{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Victims of Pakistani airstrike buried as others remain under rubble |url=https://amu.tv/227611/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Mitchell">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxgln3gnd6o |title=Pakistan launches deadly strikes on Afghanistan |language=en |date=2026-02-22 |work=[[BBC News]] |accessdate=2026-02-22 |author=Mitchell, Ottilie; Bariz, Yama}}</ref><ref>{{Cite web |last=Saifi |first=Sophia |date=2026-02-22 |title=Pakistan launches airstrikes against Afghan-based 'militants' it blames for cross-border attacks |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/asia/pakistan-strikes-afghanistan-militant-camps-intl-hnk |accessdate=2026-02-22 |publisher=CNN |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Azizi |first=Ahmad |title=Taliban defense ministry vows 'calculated response' to Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227613/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Al Jazeera-2026">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/pakistan-carries-out-strikes-in-afghanistan-after-islamabad-suicide-attack |title=Afghanistan promises 'appropriate response' after deadly Pakistani strikes |language=en |date=2026-02-22 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |accessdate=2026-02-22}}</ref> Бастапқы соққылар әуе шабуылдары, артиллериялық атыстарды, дрондарға қатысты оқиғаларды мен Ауғанстан–Пәкістан шекарасының бірнеше нүктесінде болған қақтығыстарды қамтыған кең ауқымды трансшекаралық текетіреске ұласты. 26 ақпанда «[[Талибан]]» күштері Пәкістанның әскери позициялары мен шекара бекеттеріне жауап ретінде жоспарланған шабуылдар жасады. Бұдан кейін Пәкістан Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» жариялап, «'''Ғазаб лил Хақ операциясы'''» атты ірі көлемді науқан бастады,{{efn|{{lang-ar|غضب للحق}}, 'Шындық үшін қаһар', бір кезде 'Әділетті ашу'<ref name="kazorda" />}} ол Ауғанстанның шығысындағы «Талибан» позицияларына қарсы әуе және жерүсті соққылар жүргізді.<ref>{{Cite web |title=Pakistan and Afghanistan announce duelling military operations amid border clashes |url=https://www.turkiyetoday.com/world/pakistan-and-afghanistan-announce-duelling-military-operations-amid-border-clashes-3215198 |accessdate=2026-02-26 |publisher=Türkiye Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan's defense minister says that there is now 'open war' with Afghanistan after latest strikes |url=https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6 |publisher=AP News |accessdate=2026-02-27 |language=en |date=2026-02-27}} {{Wayback|date=2026-02-27 |url=https://web.archive.org/web/20260227074945/https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan launches 'Operation Ghazab-ul-Haq' amid border tensions with Afghanistan |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/pakistan-launches-operation-ghazab-lil-haq-2145823.html |accessdate=2026-02-26 |publisher=UrduPoint |language=en}}</ref><ref name="France 24-2026">{{cite news |title=Pakistan bombs Kabul, declares 'open war' with Afghanistan after months of border clashes |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks |accessdate=2026-02-27 |publisher=France 24 |date=2026-02-26 |language=en}}</ref> Екі жақ та қаза тапқандар саны мен әскери нәтижелер туралы бір-бірінен едәуір айырмашылығы бар мәліметтер келтірді; әр жақ қарсыласының хабарларын жоққа шығарып тұрды.<ref>{{cite news |title=Pakistan, Afghanistan trade heavy casualty claims, battlefield losses as cross-border fighting escalates |url=https://www.arabnews.com/node/2634618/pakistan |work=Arab News |date=2026-02-27 |language=en}}</ref><ref name="ET1">{{cite news |title=Over 600 Afghan Taliban killed as Pakistan continues Ghazab lil-Haq strikes |url=https://tribune.com.pk/story/2597056/over-600-afghan-taliban-killed-as-pakistan-continues-ghazab-lil-haq-strikes-tarar |work=The Express Tribune |date=2026-03-11 |language=en}}</ref><ref name="civilian infrastructure">{{cite news |title=طالبان: حریم هوایی افغانستان پیوسته توسط پاکستان نقض می‌شود |url=https://www.afintl.com/fa/202603038159 |work=Afghanistan International |date=2026-03-03 |language=fa}}</ref><ref name="AI1">{{cite news |title=Taliban Claims Dozens Of Cross-Border Attacks In Pakistan |url=https://www.afintl.com/en/202603064594 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=en}}</ref> Тәуелсіз есептер мен ғарыштан алынған түсірілімдер Пәкістанның көптеген соққылары әскери нысандарға бағытталғанын көрсетті.<ref name="bbc1">{{cite news |author=Menon, Shruti; Brown, Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3A819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset:819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news |last=Gould |first=Tom |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post |publisher=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post}}</ref><ref name="bbc3">{{cite news |last=Brown |first=Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post |language=en |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165857/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post}}</ref><ref name="AT1">{{cite news |last=Hayat |first=Bais |title=Pakistan-Taliban clashes enter seventh day |url=https://amu.tv/229340/ |language=en |work=Amu TV |date=2026-03-04}}</ref><ref name="Independent1">{{cite news |last=Rai |first=Arpan |title=Satellite images show Afghanistan's Bagram air base damaged by Pakistan's airstrikes |url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/pakistan-afghanistan-bagram-air-base-taliban-b2930860.html |work=The Independent |date=2026-03-03 |language=en}}</ref> Қақтығыс елеулі гуманитарлық және саяси салдарға әкелді. UNAMA бейбіт тұрғындар арасында қаза тапқандар мен жарақаттанғандар туралы хабарлап, халықаралық құқықтың сақталуын талап етті.<ref name="unama1">{{cite news |title=یوناما: ۵۵ درصد قربانیان غیرنظامی درگیری‌های طالبان و پاکستان زنان و کودکان هستند |url=https://www.afintl.com/fa/202603063906 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="Peltier-2026">{{Cite news |author=Peltier, Elian; Padshah, Safiullah; Hayeri, Kiana |date=2026-03-15 |title=Pakistani-Afghan War Takes Heavy Toll on Civilians |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/asia/afghanistan-pakistan-war.html |accessdate=2026-03-16 |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=0362-4331}}</ref><ref name="unhcr1">{{cite news |title=118,000 displaced in Pak-Afghan conflict: UNHCR |url=https://www.dawn.com/news/1978778/118000-displaced-in-pak-afghan-conflict-unhcr |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> Шекараның екі жағында да мыңдаған адам қоныс аударуға мәжбүр болды. Ауғанстаннан келген мәлімет бұқаралық ақпарат құралдарына шектеулердің қойылғаны, бейбіт тұрғындарға «Пәкістанға қарсы» әрекеттерге қатысу үшін қысым жасалғаны және жаңа сарбаз жинауы әрекеттері сипатталған.<ref name="kunar">{{cite news |title=Local sources in Kunar province say the Taliban have forced residents to participate in a protest march against Pakistan. |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-forcing-residents-in-kunar-to-protest-against-pakistan/ |language=en |work=kabulNow |date=2026-03-08}}</ref><ref name="nangarhar">{{cite news |title=Local sources in Nangarhar say the Taliban have forced residents of the province to participate in a protest against Pakistan |language=en |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-force-residents-in-nangarhar-to-protest-against-pakistan/ |work=KabulNow |date=2026-03-07 |last=Mohseni |first=Nazanin}}</ref><ref name="exsoldiers">{{cite news |title=طالبان نظامیان سابق را به جنگ با پاکستان می‌فرستد |url=https://www.afintl.com/fa/202603068155 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="8amdaily1">{{cite news |title=Deadly Clashes: Civilians Caught in the Crossfire of a Taliban-Pakistan Power Struggle |language=en |url=https://8am.media/eng/deadly-clashes-civilians-caught-in-the-crossfire-of-a-taliban-pakistan-power-struggle/ |work=Hasht-e Subh |date=2026-03-07 |quote=Sources from various provinces report that the Taliban, amid the ongoing fighting, have turned to forced conscription, compelling several young men, former military personnel, and even some of their own forces to be deployed to border areas in the war against Pakistan.}}</ref> == Алғышарттары == 2026 жылғы ақпан айының басында Пәкістанның түрлі жерінде, соның ішінде [[Исламабад]]тағы мешітте, Баджаур мен Баннуда лаңкестік актілер жасалды. [[Пәкістандық Талибан]] (ТТП) жауапкершілікті өз мойнына алды.<ref name="kazorda" /> == Барысы == 2026 жылғы 21 және 22 ақпан аралығында Пәкістан Ауғанстанның түрлі жеріне, соның ішінде Кабул, Кандагар, Пактия<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-02-27/paekistan-aughanstan-soghysy-sim-qazaqstandyqtargha-uendeu-zhasady/ |title=Пәкістан-Ауғанстан соғысы: СІМ қазақстандықтарға үндеу жасады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Төленді |first=Ақниет |date=2026-02-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> Пактика, Нангархар мен Хост провинцияларына, әуе соққыларын жасады. Бұл нысандарды ол ТТП лагерьлері деді.[https://www.bbc.com/russian/articles/cr%20m8x389vd0o%20Пәкістан%20Кабул%20мен%20Кандагарға%20әуе%20соққыларын%20жасап,%20«ашық%20соғыс»%20жариялады https://www.bbc.com/russian/articles/cr m8x389vd0o Пәкістан Кабул мен Кандагарға әуе соққыларын жасап, «ашық соғыс» жариялады] 26 ақпанда Талибан шекара бойындағы Пәкістан әскерилеріне ірі соққы жасады.<ref name="kazorda" /> 27 ақпанда Пәкістан қорғаныс министрі [[Хаваджа Асиф]] «Ғазаб лил Хақ операциясын» жариялап, Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» ашты.<ref name="kazorda" /> 2026 жылғы 17 наурызда Талибан [[Кабул]]дағы наркологиялық ауруханаға соққы жасалғанын, себебінен 400 адамның қайтыс, 250 жарақат болғанын хабарлады. Пәкістан бұл ақпаратты жоққа шығарды.<ref name="kazorda">{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/auganstanpakistan-sogysy-kabuldagy-auruhanaga-sokky-zhasaldy-400-adam-kaza-tapty-tagy-250-zharakat-aldy-138222/ |title=Ауғанстан–Пәкістан соғысы: Кабулдағы ауруханаға соққы жасалды — 400 адам қаза тапты, тағы 250 жарақат алды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Құлтай |first=Ардақ |date=2026-03-17 |accessdate=2026-05-05}}</ref> 27 наурызда [[Рамазан (ай)|Рамазан]] айына орай болған уақытша бітім аяқталды да, Ауғанстан әскери операциясының қайта басталмақ болғанын хабарлады. Сыртқы істер министрлігінің ақпаратынша 23 наурыздан 24 наурызға қараған түні әскери әрекеттер үзілген еді.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/pakistan-men-auganstan-shekarasynda-kaktygystar-kajta-bastaldy-138439/ |title=Пәкістан мен Ауғанстан шекарасында қақтығыстар қайта басталды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Адамбек |first=Альфия |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ауғанстан соғыстары]] [[Санат:Пәкістан соғыстары]] [[Санат:XXI ғасыр соғыстары]] [[Санат:Қазірге дейін жалғасып жатқан соғыстар]] [[Санат:2026 жылдағы Ауғанстан]] [[Санат:2026 жылдағы Пәкістан]] [[Санат:Ауғанстан-Пәкістан қатынастары]] bjupwqdjp9xueer9t5wi41wdxhd7vxy 3605928 3605926 2026-05-17T12:03:05Z Rasulbek Adil 176232 [[Арнайы:Үлесі/Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылауы]]) істеген нөмір 3605926 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3605928 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ауғанстан–Пәкістан соғысы |бөлім = |сурет = Pakistan Afghanistan locator.svg |сурет атауы = Азия картасындағы [[Ауғанстан]] (сары) мен [[Пәкістан]] (жасыл) |дата = 21 ақпан 2026 жылдан бері |орын = {{hlist|[[Ауғанстан]]|[[Пәкістан]]}} |себеп = |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = {{байрақ|Пәкістан}} |қарсылас2 = {{ublist |{{байрақ|Ауғанстан}} |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Пәкістандық Талибан]]<ref name="ttp">{{cite news |title=تی‌تی‌پی از جنگجویانش خواست به کمک طالبان افغان بشتابند |url=https://www.afintl.com/fa/202602270715 |work=afintl.com |date=2026-02-27 |language=fa}}</ref><ref name="ttpjua">{{cite news |last=Peltier |first=Elian |title=No Clear Endgame in the Conflict Between Afghanistan and Pakistan |language=en |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/asia/afghanistan-pakistan-war-taliban.html |work=The New York Times |date=2026-02-28 |quote=After Pakistan’s airstrikes in Afghanistan, the Pakistani Taliban and two other Islamist militant groups urged their fighters to intensify attacks in Pakistan...}}</ref> }} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{ublist |{{ту|Пәкістан}} [[Шахбаз Шариф]] |{{ту|Пәкістан}} [[Асим Мунир]] |{{ту|Пәкістан}} [[Хаваджа Асиф]] }} |командир2 = {{ublist |{{ту|Ауғанстан}} [[Хайбатулла Ахундзада]] |{{ту|Ауғанстан}} [[Мұхаммед Якуб]] |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Нұр Уәли Мехсуд]] }} |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 13 сарбаз өлді, 27 жарақаттанды<ref name="anadoluagency1" /><ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=Pakistan says it hit 22 locations across Afghanistan |url=https://aje.news/zwor25?update=4343164 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |language=en}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 327 сарбаз өлді, 350+ жарақаттанды<ref name="Ariana">{{cite news|url=https://www.ariananews.af/afghanistan-says-327-pakistani-soldiers-killed-in-radd-ul-zulm-operation/ |title=Afghanistan says 327 Pakistani soldiers killed in 'Radd-ul-Zulm' operation |language=en |work=Ariana News |date=2026-03-06 |accessdate=2026-03-07}}</ref> }} |шығындар2 = {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 28 сарбаз өлді, 42 жарақаттанды (3 наурыз){{efn|Шекара бойындағы шайқастардан қайтыс болғандар.<ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2026/03/03/150-pakistani-soldiers-killed-in-afghan-counterattacks-khwarazmi/ |title=150 Pakistani soldiers killed in Afghan counterattacks: Khwarazmi |work=Pajhwok Afghan News |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-198204 |title=Fitrat: Our Forces Defending Country; Too Early to Close Pakistani Embassy |work=TOLOnews |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref>}} |'''Ауғанстан жергілікті ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 40 сарбаз өлді, Нұристан провинциясында<ref name="nuristan clashes">{{cite news |title=نگرانی‌ها از بی‌ثباتی نورستان شرقی پس از 'حملات مرگبار پاکستان' |url=https://www.afintl.com/202603229879 |work=Afghanistan International |date=2026-03-22 |language=fa}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} 80+ ТТП сарбазы өлді<ref name="Yousaf-2026">{{cite news |last=Yousaf |first=Kamran |title=Air raids in Afghanistan destroy 7 terror camps |url=https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps |work=The Express Tribune |date=2026-02-23 |language=en |accessdate=2026-02-23}} {{Wayback|date=2026-02-23 |url=https://web.archive.org/web/20260223021902/https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps}}</ref> |{{ту|Ауғанстан}} 796 тәліп сарбазы өлді, 1,043+ жарақаттанды<ref>{{Cite web |date=2026-04-05 |title=796 Afghan Taliban operatives killed so far: Info Minister |url=https://www.radio.gov.pk/05-04-2026/796-afghan-taliban-operatives-killed-so-far-info-minister |accessdate=2026-04-05 |publisher=Radio Pakistan}}</ref> }} |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = {{ublist |779 ауған бейбіт азаматы өлді, 626 жарақаттанды |(Ауғанстан ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 18 өлді,<ref name="Hasht-e Subh-2026a" /> 22 ақпаннан 3 сәуірге дейін 761 өлді, 626 жарақаттанды.<ref name="amutv11">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say Pakistani strikes have killed over 750 civilians |url=https://amu.tv/233741/ |work=Amu TV |date=2026-04-05}}</ref>}} |232 ауған бейбіт азаматы өлді, 220 жарақаттанды |([[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы|UNAMA]] ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 13 өлді, 7 жарақаттанды.<ref name="Sirat-2026">{{Cite web |last=Sirat |first=Siyar |date=2026-02-23 |title=UNAMA says 13 'civilians' killed in Pakistan airstrikes in Afghanistan |url=https://amu.tv/227779/ |accessdate=2026-02-27 |publisher=Amu TV |language=en}}</ref><ref name="Mohammadi-2026">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say 17 civilians, including 11 children, killed in Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227608/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22 |accessdate=2026-02-24}} {{Wayback|date=2026-02-26 |url=https://web.archive.org/web/20260226174853/https://amu.tv/227608/}}</ref> 26 ақпаннан 16 наурызға дейін 76 өлді, 213 жарақаттанды.<ref name="anadoluagency1">{{cite news |title=761 civilians killed in recent clashes with Pakistan, claims Afghan government |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/761-civilians-killed-in-recent-clashes-with-pakistan-claims-afghan-government/3892890 |work=Anadolu Agency |date=2026-04-06 |language=tr}}</ref> нашақорлықтан емделу орталығына шабуылдан 143 өлді.<ref name="anadoluagency1" />}} |115 000 ауған бейбіт азаматы босқын болды |([[Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы|БЖКБ]] ақпаратынша)<ref name="unhcr">{{cite news |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |title=Pakistani, Afghan border forces clash as UN says war displaces 100,000 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistani-afghan-border-forces-clash-un-says-war-displaces-100000-2026-03-06/ |language=en |work=Reuters |date=2026-03-06}}</ref> |11 Пәкістан бейбіт азаматы өлді, 26 жарақаттанды |(Пәкістан ақпаратынша){{efn|27 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties">{{cite news |title=Unmanned aerial vehicles banned countrywide amid escalating tensions with Afghanistan |url=https://www.dawn.com/news/1976209 |work=Dawn |date=2026-02-27 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-03-02 |url=https://web.archive.org/web/20260302070305/https://www.dawn.com/news/1976209}}</ref><ref name="pakciviliancasualties2">{{cite news |last=Khan |first=Ahtesham |title=Terrorists launch coordinated attacks on police posts |url=https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p |work=The Express Tribune |date=2026-02-28 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228180755/https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p}}</ref> 28 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties1">{{cite news |title=Two cops, six civilians injured in attacks on Peshawar police installations |url=https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations |work=Dawn |date=2026-03-01 |language=en |accessdate=2026-03-03}} {{Wayback|date=2026-03-01 |url=https://web.archive.org/web/20260301063517/https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations}}</ref> 2 наурызда 4 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties3">{{cite news |title=Mortal shell fired from Afghanistan injures four in Landi Kotal |url=https://www.dawn.com/news/1977544/mortal-shell-fired-from-afghanistan-injures-four-in-landi-kotal |work=Dawn |date=2026-03-02 |language=en}}</ref> 5 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties4">{{cite news |title=2 killed as missile strikes Governor Cottage in North Waziristan |url=https://www.dawn.com/news/1978612/2-killed-as-missile-strikes-governor-cottage-in-north-waziristan |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref><ref name="pakciviliancasualties5">{{cite news |title=3 injured in Mohmand as shell fired from Afghanistan hits house |url=https://www.dawn.com/news/1978749/3-injured-in-mohmand-as-shell-fired-from-afghanistan-hits-house |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> 8 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties6">{{cite news |title=Death toll from North Waziristan mortar shell incident rises to 2 |url=https://www.dawn.com/news/1980160/death-toll-from-north-waziristan-mortar-shell-incident-rises-to-2 |work=Dawn |date=2026-03-09 |language=en}}</ref> 15 наурызда 4 өлді, 1 жарақаттанды.<ref name="pakcasualties8">{{Cite web |date=2026-03-15 |title=Afghan Taliban mortar fire kills four civilians in Bajaur: Tarar |url=https://tribune.com.pk/story/2597765/afghan-taliban-mortar-fire-kills-four-civilians-in-bajaur-tarar |accessdate=2026-03-15 |publisher=The Express Tribune |language=en}}</ref> 15 наурызда 3 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="ET15April2026">{{cite news |last=Mehmood |first=Khalid |title=Three civilians killed in Bajaur in Afghan Taliban's unprovoked shelling across border: security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2602958/3-civilians-killed-by-afghan-talibans-unprovoked-cross-border-shelling-in-k-ps-bajaur-state-media |work=The Express Tribune |date=2026-04-15 |language=en}}</ref>}} |3 000 Пәкістан бейбіт азаматы босқын болды |(БЖКБ ақпаратынша)<ref name="unhcr" /> }} |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы ақпанның соңына қарай [[Ауғанстан]] мен [[Пәкістан]] арасында соғыс басталды. Бұдан Пәкістанның шығыс Ауғанстандағы әскери нысаналарға әуе шабуылдары себеп болды.<ref name="Hasht-e Subh-2026a">{{cite web |title=Sources: 23 People Buried Under Rubble in Pakistan's Airstrikes on Nangarhar |url=https://8am.media/eng/sources-23-people-buried-under-rubble-in-pakistans-airstrikes-on-nangarhar/ |language=en |publisher=Hasht-e Subh |date=2026-02-22}}</ref> Пәкістан хабарлауынша, бұл шабуылдар Пәкістанда болған бұрынғы шабуылдарға жауап ретінде, [[Ислам мемлекеті]] [[Хорасан уәлаяты]]ның құрамындағы [[Пәкістандық Талибан]]ға жасалған болатын деді. Талибан әкімшілігі мен [[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы]] (UNAMA) қайтыс болған азаматтар санын хабарлап отырды, алайда берген сандары өзгеше еді.<ref>{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Victims of Pakistani airstrike buried as others remain under rubble |url=https://amu.tv/227611/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Mitchell">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxgln3gnd6o |title=Pakistan launches deadly strikes on Afghanistan |language=en |date=2026-02-22 |work=[[BBC News]] |accessdate=2026-02-22 |author=Mitchell, Ottilie; Bariz, Yama}}</ref><ref>{{Cite web |last=Saifi |first=Sophia |date=2026-02-22 |title=Pakistan launches airstrikes against Afghan-based 'militants' it blames for cross-border attacks |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/asia/pakistan-strikes-afghanistan-militant-camps-intl-hnk |accessdate=2026-02-22 |publisher=CNN |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Azizi |first=Ahmad |title=Taliban defense ministry vows 'calculated response' to Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227613/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Al Jazeera-2026">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/pakistan-carries-out-strikes-in-afghanistan-after-islamabad-suicide-attack |title=Afghanistan promises 'appropriate response' after deadly Pakistani strikes |language=en |date=2026-02-22 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |accessdate=2026-02-22}}</ref> Бастапқы соққылар әуе шабуылдары, артиллериялық атыстарды, дрондарға қатысты оқиғаларды мен Ауғанстан–Пәкістан шекарасының бірнеше нүктесінде болған қақтығыстарды қамтыған кең ауқымды трансшекаралық текетіреске ұласты. 26 ақпанда «[[Талибан]]» күштері Пәкістанның әскери позициялары мен шекара бекеттеріне жауап ретінде жоспарланған шабуылдар жасады. Бұдан кейін Пәкістан Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» жариялап, «'''Ғазаб лил Хақ операциясы'''» атты ірі көлемді науқан бастады,{{efn|{{lang-ar|غضب للحق}}, 'Шындық үшін қаһар', бір кезде 'Әділетті ашу'<ref name="kazorda" />}} ол Ауғанстанның шығысындағы «Талибан» позицияларына қарсы әуе және жерүсті соққылар жүргізді.<ref>{{Cite web |title=Pakistan and Afghanistan announce duelling military operations amid border clashes |url=https://www.turkiyetoday.com/world/pakistan-and-afghanistan-announce-duelling-military-operations-amid-border-clashes-3215198 |accessdate=2026-02-26 |publisher=Türkiye Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan's defense minister says that there is now 'open war' with Afghanistan after latest strikes |url=https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6 |publisher=AP News |accessdate=2026-02-27 |language=en |date=2026-02-27}} {{Wayback|date=2026-02-27 |url=https://web.archive.org/web/20260227074945/https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan launches 'Operation Ghazab-ul-Haq' amid border tensions with Afghanistan |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/pakistan-launches-operation-ghazab-lil-haq-2145823.html |accessdate=2026-02-26 |publisher=UrduPoint |language=en}}</ref><ref name="France 24-2026">{{cite news |title=Pakistan bombs Kabul, declares 'open war' with Afghanistan after months of border clashes |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks |accessdate=2026-02-27 |publisher=France 24 |date=2026-02-26 |language=en}}</ref> Екі жақ та қаза тапқандар саны мен әскери нәтижелер туралы бір-бірінен едәуір айырмашылығы бар мәліметтер келтірді; әр жақ қарсыласының хабарларын жоққа шығарып тұрды.<ref>{{cite news |title=Pakistan, Afghanistan trade heavy casualty claims, battlefield losses as cross-border fighting escalates |url=https://www.arabnews.com/node/2634618/pakistan |work=Arab News |date=2026-02-27 |language=en}}</ref><ref name="ET1">{{cite news |title=Over 600 Afghan Taliban killed as Pakistan continues Ghazab lil-Haq strikes |url=https://tribune.com.pk/story/2597056/over-600-afghan-taliban-killed-as-pakistan-continues-ghazab-lil-haq-strikes-tarar |work=The Express Tribune |date=2026-03-11 |language=en}}</ref><ref name="civilian infrastructure">{{cite news |title=طالبان: حریم هوایی افغانستان پیوسته توسط پاکستان نقض می‌شود |url=https://www.afintl.com/fa/202603038159 |work=Afghanistan International |date=2026-03-03 |language=fa}}</ref><ref name="AI1">{{cite news |title=Taliban Claims Dozens Of Cross-Border Attacks In Pakistan |url=https://www.afintl.com/en/202603064594 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=en}}</ref> Тәуелсіз есептер мен ғарыштан алынған түсірілімдер Пәкістанның көптеген соққылары әскери нысандарға бағытталғанын көрсетті.<ref name="bbc1">{{cite news |author=Menon, Shruti; Brown, Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3A819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset:819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news |last=Gould |first=Tom |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post |publisher=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post}}</ref><ref name="bbc3">{{cite news |last=Brown |first=Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post |language=en |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165857/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post}}</ref><ref name="AT1">{{cite news |last=Hayat |first=Bais |title=Pakistan-Taliban clashes enter seventh day |url=https://amu.tv/229340/ |language=en |work=Amu TV |date=2026-03-04}}</ref><ref name="Independent1">{{cite news |last=Rai |first=Arpan |title=Satellite images show Afghanistan's Bagram air base damaged by Pakistan's airstrikes |url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/pakistan-afghanistan-bagram-air-base-taliban-b2930860.html |work=The Independent |date=2026-03-03 |language=en}}</ref> Қақтығыс елеулі гуманитарлық және саяси салдарға әкелді. UNAMA бейбіт тұрғындар арасында қаза тапқандар мен жарақаттанғандар туралы хабарлап, халықаралық құқықтың сақталуын талап етті.<ref name="unama1">{{cite news |title=یوناما: ۵۵ درصد قربانیان غیرنظامی درگیری‌های طالبان و پاکستان زنان و کودکان هستند |url=https://www.afintl.com/fa/202603063906 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="Peltier-2026">{{Cite news |author=Peltier, Elian; Padshah, Safiullah; Hayeri, Kiana |date=2026-03-15 |title=Pakistani-Afghan War Takes Heavy Toll on Civilians |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/asia/afghanistan-pakistan-war.html |accessdate=2026-03-16 |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=0362-4331}}</ref><ref name="unhcr1">{{cite news |title=118,000 displaced in Pak-Afghan conflict: UNHCR |url=https://www.dawn.com/news/1978778/118000-displaced-in-pak-afghan-conflict-unhcr |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> Шекараның екі жағында да мыңдаған адам қоныс аударуға мәжбүр болды. Ауғанстаннан келген мәлімет бұқаралық ақпарат құралдарына шектеулердің қойылғаны, бейбіт тұрғындарға «Пәкістанға қарсы» әрекеттерге қатысу үшін қысым жасалғаны және жаңа сарбаз жинауы әрекеттері сипатталған.<ref name="kunar">{{cite news |title=Local sources in Kunar province say the Taliban have forced residents to participate in a protest march against Pakistan. |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-forcing-residents-in-kunar-to-protest-against-pakistan/ |language=en |work=kabulNow |date=2026-03-08}}</ref><ref name="nangarhar">{{cite news |title=Local sources in Nangarhar say the Taliban have forced residents of the province to participate in a protest against Pakistan |language=en |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-force-residents-in-nangarhar-to-protest-against-pakistan/ |work=KabulNow |date=2026-03-07 |last=Mohseni |first=Nazanin}}</ref><ref name="exsoldiers">{{cite news |title=طالبان نظامیان سابق را به جنگ با پاکستان می‌فرستد |url=https://www.afintl.com/fa/202603068155 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="8amdaily1">{{cite news |title=Deadly Clashes: Civilians Caught in the Crossfire of a Taliban-Pakistan Power Struggle |language=en |url=https://8am.media/eng/deadly-clashes-civilians-caught-in-the-crossfire-of-a-taliban-pakistan-power-struggle/ |work=Hasht-e Subh |date=2026-03-07 |quote=Sources from various provinces report that the Taliban, amid the ongoing fighting, have turned to forced conscription, compelling several young men, former military personnel, and even some of their own forces to be deployed to border areas in the war against Pakistan.}}</ref> == Алғышарттары == 2026 жылғы ақпан айының басында Пәкістанның түрлі жерінде, соның ішінде [[Исламабад]]тағы мешітте, Баджаур мен Баннуда лаңкестік актілер жасалды. [[Пәкістандық Талибан]] (ТТП) жауапкершілікті өз мойнына алды.<ref name="kazorda" /> == Барысы == 2026 жылғы 21 және 22 ақпан аралығында Пәкістан Ауғанстанның түрлі жеріне, соның ішінде Кабул, Кандагар, Пактия<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-02-27/paekistan-aughanstan-soghysy-sim-qazaqstandyqtargha-uendeu-zhasady/ |title=Пәкістан-Ауғанстан соғысы: СІМ қазақстандықтарға үндеу жасады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Төленді |first=Ақниет |date=2026-02-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> Пактика, Нангархар мен Хост провинцияларына, әуе соққыларын жасады. Бұл нысандарды ол ТТП лагерьлері деді. 26 ақпанда Талибан шекара бойындағы Пәкістан әскерилеріне ірі соққы жасады.<ref name="kazorda" /> 27 ақпанда Пәкістан қорғаныс министрі [[Хаваджа Асиф]] «Ғазаб лил Хақ операциясын» жариялап, Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» ашты.<ref name="kazorda" /> 2026 жылғы 17 наурызда Талибан [[Кабул]]дағы наркологиялық ауруханаға соққы жасалғанын, себебінен 400 адамның қайтыс, 250 жарақат болғанын хабарлады. Пәкістан бұл ақпаратты жоққа шығарды.<ref name="kazorda">{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/auganstanpakistan-sogysy-kabuldagy-auruhanaga-sokky-zhasaldy-400-adam-kaza-tapty-tagy-250-zharakat-aldy-138222/ |title=Ауғанстан–Пәкістан соғысы: Кабулдағы ауруханаға соққы жасалды — 400 адам қаза тапты, тағы 250 жарақат алды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Құлтай |first=Ардақ |date=2026-03-17 |accessdate=2026-05-05}}</ref> 27 наурызда [[Рамазан (ай)|Рамазан]] айына орай болған уақытша бітім аяқталды да, Ауғанстан әскери операциясының қайта басталмақ болғанын хабарлады. Сыртқы істер министрлігінің ақпаратынша 23 наурыздан 24 наурызға қараған түні әскери әрекеттер үзілген еді.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/pakistan-men-auganstan-shekarasynda-kaktygystar-kajta-bastaldy-138439/ |title=Пәкістан мен Ауғанстан шекарасында қақтығыстар қайта басталды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Адамбек |first=Альфия |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ауғанстан соғыстары]] [[Санат:Пәкістан соғыстары]] [[Санат:XXI ғасыр соғыстары]] [[Санат:Қазірге дейін жалғасып жатқан соғыстар]] [[Санат:2026 жылдағы Ауғанстан]] [[Санат:2026 жылдағы Пәкістан]] [[Санат:Ауғанстан-Пәкістан қатынастары]] 6kwepk4qrrzydn5ibvabnpgqs5jc943 3605929 3605928 2026-05-17T12:05:58Z Rasulbek Adil 176232 3605929 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ауғанстан–Пәкістан соғысы |бөлім = |сурет = Pakistan Afghanistan locator.svg |сурет атауы = Азия картасындағы [[Ауғанстан]] (сары) мен [[Пәкістан]] (жасыл) |дата = 21 ақпан 2026 жылдан бері |орын = {{hlist|[[Ауғанстан]]|[[Пәкістан]]}} |себеп = |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = {{байрақ|Пәкістан}} |қарсылас2 = {{ublist |{{байрақ|Ауғанстан}} |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Пәкістандық Талибан]]<ref name="ttp">{{cite news |title=تی‌تی‌پی از جنگجویانش خواست به کمک طالبان افغان بشتابند |url=https://www.afintl.com/fa/202602270715 |work=afintl.com |date=2026-02-27 |language=fa}}</ref><ref name="ttpjua">{{cite news |last=Peltier |first=Elian |title=No Clear Endgame in the Conflict Between Afghanistan and Pakistan |language=en |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/asia/afghanistan-pakistan-war-taliban.html |work=The New York Times |date=2026-02-28 |quote=After Pakistan’s airstrikes in Afghanistan, the Pakistani Taliban and two other Islamist militant groups urged their fighters to intensify attacks in Pakistan...}}</ref> }} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{ublist |{{ту|Пәкістан}} [[Шахбаз Шариф]] |{{ту|Пәкістан}} [[Асим Мунир]] |{{ту|Пәкістан}} [[Хаваджа Асиф]] }} |командир2 = {{ublist |{{ту|Ауғанстан}} [[Хайбатулла Ахундзада]] |{{ту|Ауғанстан}} [[Мұхаммед Якуб]] |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} [[Нұр Уәли Мехсуд]] }} |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 13 сарбаз өлді, 27 жарақаттанды<ref name="anadoluagency1" /><ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=Pakistan says it hit 22 locations across Afghanistan |url=https://aje.news/zwor25?update=4343164 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |language=en}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Пәкістан}} 327 сарбаз өлді, 350+ жарақаттанды<ref name="Ariana">{{cite news|url=https://www.ariananews.af/afghanistan-says-327-pakistani-soldiers-killed-in-radd-ul-zulm-operation/ |title=Afghanistan says 327 Pakistani soldiers killed in 'Radd-ul-Zulm' operation |language=en |work=Ariana News |date=2026-03-06 |accessdate=2026-03-07}}</ref> }} |шығындар2 = {{ublist |'''Ауғанстан ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 28 сарбаз өлді, 42 жарақаттанды (3 наурыз){{efn|Шекара бойындағы шайқастардан қайтыс болғандар.<ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2026/03/03/150-pakistani-soldiers-killed-in-afghan-counterattacks-khwarazmi/ |title=150 Pakistani soldiers killed in Afghan counterattacks: Khwarazmi |work=Pajhwok Afghan News |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-198204 |title=Fitrat: Our Forces Defending Country; Too Early to Close Pakistani Embassy |work=TOLOnews |date=2026-03-03 |accessdate=2026-03-03}}</ref>}} |'''Ауғанстан жергілікті ақпаратынша:''' |{{ту|Ауғанстан}} 40 сарбаз өлді, Нұристан провинциясында<ref name="nuristan clashes">{{cite news |title=نگرانی‌ها از بی‌ثباتی نورستان شرقی پس از 'حملات مرگبار پاکستان' |url=https://www.afintl.com/202603229879 |work=Afghanistan International |date=2026-03-22 |language=fa}}</ref> }} ---- {{ublist |'''Пәкістан ақпаратынша:''' |{{flagicon image|Flag of the Tehreek-e-Taliban Pakistan.svg|border}} 80+ ТТП сарбазы өлді<ref name="Yousaf-2026">{{cite news |last=Yousaf |first=Kamran |title=Air raids in Afghanistan destroy 7 terror camps |url=https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps |work=The Express Tribune |date=2026-02-23 |language=en |accessdate=2026-02-23}} {{Wayback|date=2026-02-23 |url=https://web.archive.org/web/20260223021902/https://tribune.com.pk/story/2594086/air-raids-in-afghanistan-destroy-7-terror-camps}}</ref> |{{ту|Ауғанстан}} 796 тәліп сарбазы өлді, 1,043+ жарақаттанды<ref>{{Cite web |date=2026-04-05 |title=796 Afghan Taliban operatives killed so far: Info Minister |url=https://www.radio.gov.pk/05-04-2026/796-afghan-taliban-operatives-killed-so-far-info-minister |accessdate=2026-04-05 |publisher=Radio Pakistan}}</ref> }} |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = {{ublist |779 ауған бейбіт азаматы өлді, 626 жарақаттанды |(Ауғанстан ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 18 өлді,<ref name="Hasht-e Subh-2026a" /> 22 ақпаннан 3 сәуірге дейін 761 өлді, 626 жарақаттанды.<ref name="amutv11">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say Pakistani strikes have killed over 750 civilians |url=https://amu.tv/233741/ |work=Amu TV |date=2026-04-05}}</ref>}} |232 ауған бейбіт азаматы өлді, 220 жарақаттанды |([[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы|UNAMA]] ақпаратынша){{efn|21 ақпандағы әуеден шабуылдан 13 өлді, 7 жарақаттанды.<ref name="Sirat-2026">{{Cite web |last=Sirat |first=Siyar |date=2026-02-23 |title=UNAMA says 13 'civilians' killed in Pakistan airstrikes in Afghanistan |url=https://amu.tv/227779/ |accessdate=2026-02-27 |publisher=Amu TV |language=en}}</ref><ref name="Mohammadi-2026">{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Taliban say 17 civilians, including 11 children, killed in Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227608/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22 |accessdate=2026-02-24}} {{Wayback|date=2026-02-26 |url=https://web.archive.org/web/20260226174853/https://amu.tv/227608/}}</ref> 26 ақпаннан 16 наурызға дейін 76 өлді, 213 жарақаттанды.<ref name="anadoluagency1">{{cite news |title=761 civilians killed in recent clashes with Pakistan, claims Afghan government |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/761-civilians-killed-in-recent-clashes-with-pakistan-claims-afghan-government/3892890 |work=Anadolu Agency |date=2026-04-06 |language=tr}}</ref> нашақорлықтан емделу орталығына шабуылдан 143 өлді.<ref name="anadoluagency1" />}} |115 000 ауған бейбіт азаматы босқын болды |([[Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы|БЖКБ]] ақпаратынша)<ref name="unhcr">{{cite news |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |title=Pakistani, Afghan border forces clash as UN says war displaces 100,000 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistani-afghan-border-forces-clash-un-says-war-displaces-100000-2026-03-06/ |language=en |work=Reuters |date=2026-03-06}}</ref> |11 Пәкістан бейбіт азаматы өлді, 26 жарақаттанды |(Пәкістан ақпаратынша){{efn|27 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties">{{cite news |title=Unmanned aerial vehicles banned countrywide amid escalating tensions with Afghanistan |url=https://www.dawn.com/news/1976209 |work=Dawn |date=2026-02-27 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-03-02 |url=https://web.archive.org/web/20260302070305/https://www.dawn.com/news/1976209}}</ref><ref name="pakciviliancasualties2">{{cite news |last=Khan |first=Ahtesham |title=Terrorists launch coordinated attacks on police posts |url=https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p |work=The Express Tribune |date=2026-02-28 |language=en |accessdate=2026-03-02}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228180755/https://tribune.com.pk/story/2595071/terrorists-launch-coordinated-attacks-on-police-posts-in-k-p}}</ref> 28 ақпанда 6 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties1">{{cite news |title=Two cops, six civilians injured in attacks on Peshawar police installations |url=https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations |work=Dawn |date=2026-03-01 |language=en |accessdate=2026-03-03}} {{Wayback|date=2026-03-01 |url=https://web.archive.org/web/20260301063517/https://www.dawn.com/news/1976723/two-cops-six-civilians-injured-in-attacks-on-peshawar-police-installations}}</ref> 2 наурызда 4 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties3">{{cite news |title=Mortal shell fired from Afghanistan injures four in Landi Kotal |url=https://www.dawn.com/news/1977544/mortal-shell-fired-from-afghanistan-injures-four-in-landi-kotal |work=Dawn |date=2026-03-02 |language=en}}</ref> 5 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties4">{{cite news |title=2 killed as missile strikes Governor Cottage in North Waziristan |url=https://www.dawn.com/news/1978612/2-killed-as-missile-strikes-governor-cottage-in-north-waziristan |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref><ref name="pakciviliancasualties5">{{cite news |title=3 injured in Mohmand as shell fired from Afghanistan hits house |url=https://www.dawn.com/news/1978749/3-injured-in-mohmand-as-shell-fired-from-afghanistan-hits-house |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> 8 наурызда 2 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="pakciviliancasualties6">{{cite news |title=Death toll from North Waziristan mortar shell incident rises to 2 |url=https://www.dawn.com/news/1980160/death-toll-from-north-waziristan-mortar-shell-incident-rises-to-2 |work=Dawn |date=2026-03-09 |language=en}}</ref> 15 наурызда 4 өлді, 1 жарақаттанды.<ref name="pakcasualties8">{{Cite web |date=2026-03-15 |title=Afghan Taliban mortar fire kills four civilians in Bajaur: Tarar |url=https://tribune.com.pk/story/2597765/afghan-taliban-mortar-fire-kills-four-civilians-in-bajaur-tarar |accessdate=2026-03-15 |publisher=The Express Tribune |language=en}}</ref> 15 наурызда 3 өлді, 3 жарақаттанды.<ref name="ET15April2026">{{cite news |last=Mehmood |first=Khalid |title=Three civilians killed in Bajaur in Afghan Taliban's unprovoked shelling across border: security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2602958/3-civilians-killed-by-afghan-talibans-unprovoked-cross-border-shelling-in-k-ps-bajaur-state-media |work=The Express Tribune |date=2026-04-15 |language=en}}</ref>}} |3 000 Пәкістан бейбіт азаматы босқын болды |(БЖКБ ақпаратынша)<ref name="unhcr" /> }} |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы ақпанның соңына қарай [[Ауғанстан]] мен [[Пәкістан]] арасында соғыс басталды. Бұдан Пәкістанның шығыс Ауғанстандағы әскери нысаналарға әуе шабуылдары себеп болды.<ref name="Hasht-e Subh-2026a">{{cite web |title=Sources: 23 People Buried Under Rubble in Pakistan's Airstrikes on Nangarhar |url=https://8am.media/eng/sources-23-people-buried-under-rubble-in-pakistans-airstrikes-on-nangarhar/ |language=en |publisher=Hasht-e Subh |date=2026-02-22}}</ref> Пәкістан хабарлауынша, бұл шабуылдар Пәкістанда болған бұрынғы шабуылдарға жауап ретінде, [[Ислам мемлекеті]] [[Хорасан уәлаяты]]ның құрамындағы [[Пәкістандық Талибан]]ға жасалған болатын деді. Талибан әкімшілігі мен [[Ауғанстандағы БҰҰ-ның көмек миссиясы]] (UNAMA) қайтыс болған азаматтар санын хабарлап отырды, алайда берген сандары өзгеше еді.<ref>{{cite news |last=Mohammadi |first=Habib |title=Victims of Pakistani airstrike buried as others remain under rubble |url=https://amu.tv/227611/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Mitchell">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxgln3gnd6o |title=Pakistan launches deadly strikes on Afghanistan |language=en |date=2026-02-22 |work=[[BBC News]] |accessdate=2026-02-22 |author=Mitchell, Ottilie; Bariz, Yama}}</ref><ref>{{Cite web |last=Saifi |first=Sophia |date=2026-02-22 |title=Pakistan launches airstrikes against Afghan-based 'militants' it blames for cross-border attacks |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/asia/pakistan-strikes-afghanistan-militant-camps-intl-hnk |accessdate=2026-02-22 |publisher=CNN |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Azizi |first=Ahmad |title=Taliban defense ministry vows 'calculated response' to Pakistani airstrikes |url=https://amu.tv/227613/ |language=en |publisher=Amu TV |date=2026-02-22}}</ref><ref name="Al Jazeera-2026">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/pakistan-carries-out-strikes-in-afghanistan-after-islamabad-suicide-attack |title=Afghanistan promises 'appropriate response' after deadly Pakistani strikes |language=en |date=2026-02-22 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |accessdate=2026-02-22}}</ref> Бастапқы соққылар әуе шабуылдары, артиллериялық атыстарды, дрондарға қатысты оқиғаларды мен Ауғанстан–Пәкістан шекарасының бірнеше нүктесінде болған қақтығыстарды қамтыған кең ауқымды трансшекаралық текетіреске ұласты. 26 ақпанда «[[Талибан]]» күштері Пәкістанның әскери позициялары мен шекара бекеттеріне жауап ретінде жоспарланған шабуылдар жасады. Бұдан кейін Пәкістан Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» жариялап, «'''Ғазаб лил Хақ операциясы'''» атты ірі көлемді науқан бастады,{{efn|{{lang-ar|غضب للحق}}, 'Шындық үшін қаһар', бір кезде 'Әділетті ашу'<ref name="kazorda" />}} ол Ауғанстанның шығысындағы «Талибан» позицияларына қарсы әуе және жерүсті соққылар жүргізді.<ref>{{Cite web |title=Pakistan and Afghanistan announce duelling military operations amid border clashes |url=https://www.turkiyetoday.com/world/pakistan-and-afghanistan-announce-duelling-military-operations-amid-border-clashes-3215198 |accessdate=2026-02-26 |publisher=Türkiye Today |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan's defense minister says that there is now 'open war' with Afghanistan after latest strikes |url=https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6 |publisher=AP News |accessdate=2026-02-27 |language=en |date=2026-02-27}} {{Wayback|date=2026-02-27 |url=https://web.archive.org/web/20260227074945/https://apnews.com/article/afghanistan-pakistan-airstrikes-open-war-98927b79ee9ef5741bf0804956d3c2e6}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan launches 'Operation Ghazab-ul-Haq' amid border tensions with Afghanistan |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/pakistan-launches-operation-ghazab-lil-haq-2145823.html |accessdate=2026-02-26 |publisher=UrduPoint |language=en}}</ref><ref name="France 24-2026">{{cite news |title=Pakistan bombs Kabul, declares 'open war' with Afghanistan after months of border clashes |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks |accessdate=2026-02-27 |publisher=France 24 |date=2026-02-26 |language=en}}</ref> Екі жақ та қаза тапқандар саны мен әскери нәтижелер туралы бір-бірінен едәуір айырмашылығы бар мәліметтер келтірді; әр жақ қарсыласының хабарларын жоққа шығарып тұрды.<ref>{{cite news |title=Pakistan, Afghanistan trade heavy casualty claims, battlefield losses as cross-border fighting escalates |url=https://www.arabnews.com/node/2634618/pakistan |work=Arab News |date=2026-02-27 |language=en}}</ref><ref name="ET1">{{cite news |title=Over 600 Afghan Taliban killed as Pakistan continues Ghazab lil-Haq strikes |url=https://tribune.com.pk/story/2597056/over-600-afghan-taliban-killed-as-pakistan-continues-ghazab-lil-haq-strikes-tarar |work=The Express Tribune |date=2026-03-11 |language=en}}</ref><ref name="civilian infrastructure">{{cite news |title=طالبان: حریم هوایی افغانستان پیوسته توسط پاکستان نقض می‌شود |url=https://www.afintl.com/fa/202603038159 |work=Afghanistan International |date=2026-03-03 |language=fa}}</ref><ref name="AI1">{{cite news |title=Taliban Claims Dozens Of Cross-Border Attacks In Pakistan |url=https://www.afintl.com/en/202603064594 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=en}}</ref> Тәуелсіз есептер мен ғарыштан алынған түсірілімдер Пәкістанның көптеген соққылары әскери нысандарға бағытталғанын көрсетті.<ref name="bbc1">{{cite news |author=Menon, Shruti; Brown, Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3A819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset:819ec5b8-2d32-4a58-bcc2-cc2f0ccf2674#post}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news |last=Gould |first=Tom |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post |publisher=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165858/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Abad0ade6-425c-4f69-bbd4-2626663f0c25#post}}</ref><ref name="bbc3">{{cite news |last=Brown |first=Paul |title=Misinformation spreading over Pakistan strikes in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post |language=en |work=BBC News |date=2026-02-27 |accessdate=2026-03-01}} {{Wayback|date=2026-02-28 |url=https://web.archive.org/web/20260228165857/https://www.bbc.com/news/live/cx28nzdkwljt?post=asset%3Aa822b75b-977f-4646-a942-51155d468eae#post}}</ref><ref name="AT1">{{cite news |last=Hayat |first=Bais |title=Pakistan-Taliban clashes enter seventh day |url=https://amu.tv/229340/ |language=en |work=Amu TV |date=2026-03-04}}</ref><ref name="Independent1">{{cite news |last=Rai |first=Arpan |title=Satellite images show Afghanistan's Bagram air base damaged by Pakistan's airstrikes |url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/pakistan-afghanistan-bagram-air-base-taliban-b2930860.html |work=The Independent |date=2026-03-03 |language=en}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cr&#x20;m8x389vd0o Пәкістан Кабул мен Кандагарға әуе соққыларын жасап, «ашық соғыс» жариялады]</ref> Қақтығыс елеулі гуманитарлық және саяси салдарға әкелді. UNAMA бейбіт тұрғындар арасында қаза тапқандар мен жарақаттанғандар туралы хабарлап, халықаралық құқықтың сақталуын талап етті.<ref name="unama1">{{cite news |title=یوناما: ۵۵ درصد قربانیان غیرنظامی درگیری‌های طالبان و پاکستان زنان و کودکان هستند |url=https://www.afintl.com/fa/202603063906 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="Peltier-2026">{{Cite news |author=Peltier, Elian; Padshah, Safiullah; Hayeri, Kiana |date=2026-03-15 |title=Pakistani-Afghan War Takes Heavy Toll on Civilians |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/asia/afghanistan-pakistan-war.html |accessdate=2026-03-16 |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=0362-4331}}</ref><ref name="unhcr1">{{cite news |title=118,000 displaced in Pak-Afghan conflict: UNHCR |url=https://www.dawn.com/news/1978778/118000-displaced-in-pak-afghan-conflict-unhcr |work=Dawn |date=2026-03-05 |language=en}}</ref> Шекараның екі жағында да мыңдаған адам қоныс аударуға мәжбүр болды. Ауғанстаннан келген мәлімет бұқаралық ақпарат құралдарына шектеулердің қойылғаны, бейбіт тұрғындарға «Пәкістанға қарсы» әрекеттерге қатысу үшін қысым жасалғаны және жаңа сарбаз жинауы әрекеттері сипатталған.<ref name="kunar">{{cite news |title=Local sources in Kunar province say the Taliban have forced residents to participate in a protest march against Pakistan. |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-forcing-residents-in-kunar-to-protest-against-pakistan/ |language=en |work=kabulNow |date=2026-03-08}}</ref><ref name="nangarhar">{{cite news |title=Local sources in Nangarhar say the Taliban have forced residents of the province to participate in a protest against Pakistan |language=en |url=https://kabulnow.com/2026/03/sources-taliban-force-residents-in-nangarhar-to-protest-against-pakistan/ |work=KabulNow |date=2026-03-07 |last=Mohseni |first=Nazanin}}</ref><ref name="exsoldiers">{{cite news |title=طالبان نظامیان سابق را به جنگ با پاکستان می‌فرستد |url=https://www.afintl.com/fa/202603068155 |work=Afghanistan International |date=2026-03-06 |language=fa}}</ref><ref name="8amdaily1">{{cite news |title=Deadly Clashes: Civilians Caught in the Crossfire of a Taliban-Pakistan Power Struggle |language=en |url=https://8am.media/eng/deadly-clashes-civilians-caught-in-the-crossfire-of-a-taliban-pakistan-power-struggle/ |work=Hasht-e Subh |date=2026-03-07 |quote=Sources from various provinces report that the Taliban, amid the ongoing fighting, have turned to forced conscription, compelling several young men, former military personnel, and even some of their own forces to be deployed to border areas in the war against Pakistan.}}</ref> == Алғышарттары == 2026 жылғы ақпан айының басында Пәкістанның түрлі жерінде, соның ішінде [[Исламабад]]тағы мешітте, Баджаур мен Баннуда лаңкестік актілер жасалды. [[Пәкістандық Талибан]] (ТТП) жауапкершілікті өз мойнына алды.<ref name="kazorda" /> == Барысы == 2026 жылғы 21 және 22 ақпан аралығында Пәкістан Ауғанстанның түрлі жеріне, соның ішінде Кабул, Кандагар, Пактия<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-02-27/paekistan-aughanstan-soghysy-sim-qazaqstandyqtargha-uendeu-zhasady/ |title=Пәкістан-Ауғанстан соғысы: СІМ қазақстандықтарға үндеу жасады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Төленді |first=Ақниет |date=2026-02-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> Пактика, Нангархар мен Хост провинцияларына, әуе соққыларын жасады. Бұл нысандарды ол ТТП лагерьлері деді. 26 ақпанда Талибан шекара бойындағы Пәкістан әскерилеріне ірі соққы жасады.<ref name="kazorda" /> 27 ақпанда Пәкістан қорғаныс министрі [[Хаваджа Асиф]] «Ғазаб лил Хақ операциясын» жариялап, Ауғанстанға қарсы «ашық соғыс» ашты.<ref name="kazorda" /> 2026 жылғы 17 наурызда Талибан [[Кабул]]дағы наркологиялық ауруханаға соққы жасалғанын, себебінен 400 адамның қайтыс, 250 жарақат болғанын хабарлады. Пәкістан бұл ақпаратты жоққа шығарды.<ref name="kazorda">{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/auganstanpakistan-sogysy-kabuldagy-auruhanaga-sokky-zhasaldy-400-adam-kaza-tapty-tagy-250-zharakat-aldy-138222/ |title=Ауғанстан–Пәкістан соғысы: Кабулдағы ауруханаға соққы жасалды — 400 адам қаза тапты, тағы 250 жарақат алды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Құлтай |first=Ардақ |date=2026-03-17 |accessdate=2026-05-05}}</ref> 27 наурызда [[Рамазан (ай)|Рамазан]] айына орай болған уақытша бітім аяқталды да, Ауғанстан әскери операциясының қайта басталмақ болғанын хабарлады. Сыртқы істер министрлігінің ақпаратынша 23 наурыздан 24 наурызға қараған түні әскери әрекеттер үзілген еді.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/pakistan-men-auganstan-shekarasynda-kaktygystar-kajta-bastaldy-138439/ |title=Пәкістан мен Ауғанстан шекарасында қақтығыстар қайта басталды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Адамбек |first=Альфия |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-05}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ауғанстан соғыстары]] [[Санат:Пәкістан соғыстары]] [[Санат:XXI ғасыр соғыстары]] [[Санат:Қазірге дейін жалғасып жатқан соғыстар]] [[Санат:2026 жылдағы Ауғанстан]] [[Санат:2026 жылдағы Пәкістан]] [[Санат:Ауғанстан-Пәкістан қатынастары]] bg1govh1ge4v6g5hu5g3kbj2g269ugk Қатысушы:Эльмира Ералиева/зертхана 2 780805 3606131 3604903 2026-05-18T05:14:32Z Эльмира Ералиева 179349 ''Әзірет Сұлтан'' 3606131 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== ##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары ##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. ##Түркістан облысының туризм басқармасы. Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . ″ '''Әзірет Сұлтан″''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы [[Назарбаев]] [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Театр|*]] agaitizb9lg571ckk6gwtpgr57gs6pb 3606132 3606131 2026-05-18T05:16:19Z Эльмира Ералиева 179349 3606132 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. Түркістан облысының туризм басқармасы. Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . ″ '''Әзірет Сұлтан″''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы [[Назарбаев]] [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Театр|*]] l05o04m5u79vqyw9xxe43stqq4h4yv3 3606133 3606132 2026-05-18T05:22:11Z Эльмира Ералиева 179349 # белгісі дереккөздерде 3606133 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== ≠Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары ≠Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. ≠Түркістан облысының туризм басқармасы. ≠Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . ≠″ '''Әзірет Сұлтан″''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы ≠[[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Театр|*]] dhdi1ddstjgs6atg2f8xchjaxohi5jk Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3606004 3605683 2026-05-17T15:00:23Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606004 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-16'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1574" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 574] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1077" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 077] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="416" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 416] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Көксағыз бақбағы]] | data-sort-value="262" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 262] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 205] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="200" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 200] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="178" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 178] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="156" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 156] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 135] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 130] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 114] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 111] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 110] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Құралайдың салқыны]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 109] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 108] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 107] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 105] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 101] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 96] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 90] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 87] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 87] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 86] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 86] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 80] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 80] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 79] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 78] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 77] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 77] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 76] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 75] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 74] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 74] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 70] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 70] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 69] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 69] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 69] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 68] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 66] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Режеп Тайып Ердоған]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BF_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80%D0%B4%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD 64] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақ кеңес әдебиеті мен өнерінің қалыптасуы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 64] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 63] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 62] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 62] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 62] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 61] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 61] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 61] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 61] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 60] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 59] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 58] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 58] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 58] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 57] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 56] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 56] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Астана ЛРТ]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%A0%D0%A2 56] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 54] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 54] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 53] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 52] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 51] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Пестицидтер]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 51] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 51] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Ысты]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 51] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 51] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Сібір хандығы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 51] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Кіші жыныстық ерін]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD 50] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 50] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 50] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 49] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 49] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Сақтар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 48] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Тұрлаулы мүшелер]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 48] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Албан руы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 48] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 47] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Гүлбаушан Тілеубекова]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 47] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 47] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[КешYOU]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 46] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 46] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 46] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Экологиялық пирамида ережесі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Махат Төрәлі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 45] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Арғын]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 45] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 45] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Мимар Синан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Мимар Синан ғимараттары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 43] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 43] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 43] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Ангина]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0 43] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 42] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Қазақстан азаматтық қарама-қайшылық жылдарында]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 42] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Табын]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 42] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Дулат]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 41] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 40] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 40] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Диқанбай Дұржанұлы Биткөзов]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D1%82%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 39] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Талқылау:Динара Нұрғисақызы Тілендиева]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 39] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 39] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 39] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Мозырь]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8C 38] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қапаш Қабыкенқызы Құлыш]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%88 38] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қылқан жапырақтылар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Елубай Абдуллаұлы Орымбаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 37] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 37] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 36] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Kazakhstan]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kazakhstan 36] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 36] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 35] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 35] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Мүктәрізділер]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BA%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 35] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 35] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 35] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Василий Григорьевич Перов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Алматы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қожа]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 34] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B._%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%96 34] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Орманды дала зонасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Белсенділік]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 34] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 33] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 33] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 33] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Астана]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 33] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Наймандар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 33] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 33] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Молекула]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 33] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 32] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Sәlem Entertainment]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 32] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 32] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Абайдың өмірі мен шығармашылығы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 32] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақстан Конституциялық Соты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A1%D0%BE%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 31] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Тұрғын халықты зорлап көшіру]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D1%83 31] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Түркия]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 31] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 31] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Күй аңызы (әңгіме)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 31] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Пайдалы қазбалардың өндірістік қорлары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 31] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 31] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Пластикалық бөтелке]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B5 30] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Үстеу]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 30] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 30] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Бекет ата мешіттері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Еуропа]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 30] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Колибри]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8 30] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 30] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Депортация]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Жаныс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 29] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 29] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қазақтың бала туылғаннан кейінгі дәстүрлері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 29] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Адай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 28] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Салауат]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 28] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақстанның мұнай өнеркәсібі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 27] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Митоз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 27] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 27] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Мәлін]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 27] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 27] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 27] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Дала зонасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Есім хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 26] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Ұлы біртұтастық дәуірі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%82%D2%B1%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 26] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Диплом]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC 26] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 26] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Байкөл]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D3%A9%D0%BB 26] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Ерте токсикоз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 25] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 25] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 25] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 25] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 25] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 25] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Аумақтық рекреациялық жүйе]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 25] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Көмірқышқыл газ]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D0%B3%D0%B0%D0%B7 25] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 25] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қытай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Хантавирус инфекциясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Ислам]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 24] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 23] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Кибела]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0 23] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Ресей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 23] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 23] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_c%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282022%29 22] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 22] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Портал:Шолу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D1%83 22] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Тараз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 22] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[:Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері|Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қызылағаш оқиғасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қылмыстық іс жүргізу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 22] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Төртқара]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 22] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 22] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Азот оксидтері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%BE%D1%82_%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Жартылай ыдырау мерзімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 22] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 22] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Үндістан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Шек беру]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 21] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 21] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Қытай философиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 21] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 21] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Жетім]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC 21] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Уикипедия:Жаңалықтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Жаңа білім беру жүйесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 21] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Дәурен Серікбекұлы Серғазин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 21] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Әсет Найманбайұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Құрбан айт]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 21] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Демосфен]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD 21] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Кәмелеттік жасқа толмағандардың әкімшілік жауапкершілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қант қызылшасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту бағдарламасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Таз руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Тарақты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 20] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Эстрада]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0 20] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Тобықты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Балқаш экологиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Азия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 19] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Эссе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 19] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 19] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Ботбай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 19] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Данил Голубенко]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 19] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Шахмат]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 19] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Қожа Ахмет Ясауи ордені]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 19] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Жаппас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Әзербайжан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Шаймерден Қосшығұлұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 19] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 19] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Тасты (Түркістан облысы)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%28%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 19] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Тау-кен өнеркәсібі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 19] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Айнымалы ток генераторы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Аусыл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 19] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 19] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[:Сурет:Relations of the aorta, trachea, esophagus and other heart structures.png|Сурет:Relations of the aorta, trachea, esophagus and other heart structures.png]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ARelations_of_the_aorta%2C_trachea%2C_esophagus_and_other_heart_structures.png 19] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Ән-Ниса сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 18] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 18] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 18] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 18] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Германия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 18] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Жоламан Тіленшіұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Сын есім]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 18] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Қыземшек (Түркістан облысы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA_%28%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Өмір сүру ұзақтығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%83_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 18] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Жақайым]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 18] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 18] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 18] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 18] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Елең-алаң]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D2%A3-%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3 18] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Ұйғырлар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Дала уәлаятының газеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%83%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 18] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[:Санат:Қазақ жыраулары|Санат:Қазақ жыраулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Мэйдзи (император)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8D%D0%B9%D0%B4%D0%B7%D0%B8_%28%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Жетіру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 17] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 17] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Көпен Әмірбек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Түйелер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Прагматизм]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 17] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 17] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 17] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 17] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Сиқым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 17] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Жасуша]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 17] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 17] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Сүре]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 17] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Мәтін]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 17] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 17] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Ғали Орманов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 17] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Кенелер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Сібір қырғыздары туралы жарғы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Байбақты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Авторлық мектептер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Айдын Мирзазаде]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B5 16] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Жапония]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Ресейдегі қазақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Семей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Үлгі:Бәйтерек ауданы елді мекендері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Сұлухан Әшірапқызы Мыңбаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Іс-әрекеттің бағдарлылық негізі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%81-%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%96 16] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 16] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Керей хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Ақтау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазақстан-Ресей шекарасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 16] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Африка өзендері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Құрқылтайлар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 16] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Қ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 16] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 16] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Интернет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Балқаш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 16] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 15] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Мұхит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[:Сурет:Thoracic anatomy.jpg|Сурет:Thoracic anatomy.jpg]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AThoracic_anatomy.jpg 15] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 15] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Төре]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 15] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Саңғыл]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB 15] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Аустралия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 15] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Сиыр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 15] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Нарын құмы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D1%8B 15] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Келінжан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Жай сан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Беріш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 15] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Шымкент]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Нидерланд]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 15] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Дәрігерлік құпия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D0%BF%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Шырақшы (фильм)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 15] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Иезуиттер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Ел тізімі (адамның өмір сүру ұзақтығы)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%83_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 15] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Тимур Анатольевич Козырев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Африка]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 15] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[:Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары|Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Төле би]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 15] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Қазақтың 100 әні]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_100_%D3%99%D0%BD%D1%96 15] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Жиде]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 15] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Бейсенбай Кенжебаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Фотограмметриялық координаталар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Түркілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Тәкен Әлімқұлов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Геодезияда қолданылатын координаталар жүйесі.]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96. 14] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Шұбар ауылдық округі (Түркістан облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 14] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Елдос Тоқтарбай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Әбілмәмбет хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Әнет би]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 14] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 14] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Тасбақалар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Абайдың педагогикалық көзқарасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[:Санат:Үндістан қалалары|Санат:Үндістан қалалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Ағзалар арасындағы байланыс түрлері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8B%D2%93%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Девианттық мінез-құлық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Рекреациялық ресурстар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Буын (фонетика)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Желшешек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[IC 544]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 14] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Тама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 14] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Аборт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 14] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 14] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Шәріп Омарұлы Омаров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Секіргіштер (мультфильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 14] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B8%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BD%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Зорлау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Мың бір түн]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD 13] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Есекжем]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 13] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Туризм]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 13] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Эволюциялық ілім]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 13] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Адольф Гитлер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Калинковичи]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 13] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Қоғам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 13] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Шылау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Байұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қинаятұлы Бабақұмар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%8F%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 13] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D1%82%D0%B8%D1%96%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 13] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Геосаясат]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Уақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Етеккір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Шымыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 13] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Жусан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қазақ эстрадасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Сөйлем]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 13] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Қазақ Ғылым Академиясы (мақала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[:Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар|Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Санаториялық Мектеп-Интернат]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF-%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82 13] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Толықтауыш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 13] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Үлгі:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Уикипедия:Жақсы мақалалар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Қоңырбас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Әскери коммунизм саясаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Биология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Сарайшық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Біріккен Араб Әмірліктері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 13] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Канада]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 13] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Минет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Ноғай ордасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Қатысушы:Casserium/зертхана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ACasserium%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Ошақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Фауст (трагедия)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%82_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 12] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 12] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Кітап графикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Иран]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Отбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Сары өзен (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Шежіре]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 12] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Әли ибн Әбу Талиб]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1 12] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Отырар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Суан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Гидросфера]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 12] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Пиридоксин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Balapan (телеарна)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Шекті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Жауғашты руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Таласбек Әсемқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Бура (найман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Өскемен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Жер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Робототехника]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 12] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Құралай Ғалымжанқызы Анарбекова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 12] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 12] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Жаңа Зеландия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[:Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер|Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AISBN_%D1%81%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Көтеш Райымбекұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Үлгі:Тәттімбеттің күйлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Физика]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Кекештік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Сырдария]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Бауыр (орган)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 12] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Радиоактивті ыдырау заңы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[SDU University]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 12] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Темір]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 12] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Әжібай Найманбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Ақ Бим Қара құлақ (кітап)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%91%D0%B8%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 12] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Бәйтерек ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 11] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Мамаш хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Түр түзілу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Рекреациялық география]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Игнатица (Враца облысы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B0_%28%D0%92%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Болашақ (стипендия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Алшын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Терроризм]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 11] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Вирустар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Бәсентиін]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%96%D0%BD 11] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[КСРО тағам халық комиссариаты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 11] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BB_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 11] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Жыл күндерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B8%D0%BF%D1%80_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Қазақстан жазушылар одағы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Кенжебай Мәденов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Жыныс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Бейнеу ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Айшуақ хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D1%83%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Тiлеуке Құлекеұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Абайтану]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 11] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Сүйел]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB 11] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 11] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Қазақстан радиостанциялары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Тоғжан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Антигитлерлік коалиция]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Домбыра]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 11] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Есенқұл Жақыпбеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Ауыл шаруашылығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 11] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Classic (радио)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Classic_%28%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%29 11] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 11] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Уильям Шекспир]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80 11] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Келіншектау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 11] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Ежелгі грек мифологиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Тотынама]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Роман Васильевич Скляр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 11] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Көк Орда]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 11] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Жайық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Бүйі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 11] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Қожаберген жырау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Пәкістан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 11] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Автомобиль маркаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Оскар сыйлығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} b8uplwreudp392qgr73u17gwcaikmmd Әбенов Зияда Әбенұлы 0 780929 3606127 3605760 2026-05-18T04:17:35Z Alexey83g 76799 3606127 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер |Есімі = Әбенов Зияда Әбенұлы |Шынайы есімі = Әбенов Зияда Әбенұлы |Сурет = Ziyada Abenovich Abenov.jpg |Ені = 250px |Атауы = Зияда Әбенов, 1930-жылдар |Туған күні = 1901 |Туған жері = №4 ауыл, Қарсақпай ауданы, Қарағанды облысы |Қайтыс болған күні = 27.09.1938 |Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО |Азаматтығы = КСРО |Мансабы = мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева |Балалары = Мұқаш, Геннадий |Commons = }} '''Әбенов Зияда Әбенұлы''' (1901 жылы туған, Қарағанды облысы Қарсақпай ауданы № 4 ауылының тумасы, ұлты қазақ, КСРО азаматы; орта білімі болған және 1926 жылдан бастап БКП(б) мүшесі болған. Тұтқындалған сәтте Мәскеу қаласында, Үлкен Пошта көшесі, 22-үй, 124-пәтер мекенжайында тұрған) — көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы, И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1938 жылғы 10 маусымда ол саяси айыппен тұтқындалды. Сол жылдың 27 қыркүйегінде КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны ең жоғары жазаға кесіп, сол күні атылды. Жерленген жері — Мәскеу қаласы, «Коммунарка» арнайы нысаны. 1958 жылғы 10 мамырда Әбенов З. Ә. қайтыс болғаннан кейін ақталды. == Шығу тегі == Әбенов Зияда Әбенұлы Орта жүздің Найман руынан, Жырық тармағынан тараған. Әбеновтер әулетінің отбасылық шежіресіне сәйкес Сандыбай — Берден — Қоржынбай — Әбен — Зияда тегі болып жалғасады. Әбенов тегі Әбен есімінен шыққан. Осы ата-тек әулетінің бірі Зияда Әбенов болды. Шыққан тегі Ерден Сандыбайұлына (1808–1862) барып тіреледі. Ерден Сандыбайұлының есімі қазақ даласында кеңінен таралған. Ақындар мен жыраулардың сөзінде оның ел қорғаған көсем, қол бастаған батыр және жұртты соңынан ерте білген шешен болғаны туралы көптеген дерек сақталған. Сондай-ақ оның ұзақ жылдар бойы болыс басқарушысы, ал оған дейін аға сұлтан болғаны белгілі. Ол XIX ғасырдағы Орталық Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Зияда оның тікелей ұрпағы болған. Кеңес өкіметі ресми түрде кедейлерді қолдау ұранын жариялағанымен, Зияда жаңа билік сенім артқан адамдардың қатарында болды: өмірбаянына қарағанда, ол жауапты қызметтер атқарған. Сонымен бірге оның шыққан тегі мен белгілі әулетке жатуы кейін оның тағдырын ауырлатқан факторлардың бірі болуы мүмкін деп болжауға болады. Қалай болғанда да, 1938 жылы Мәскеуде Бүкілодақтық көлік академиясында оқып жүрген кезінде ол «халық жауы» ретінде тұтқындалып, атылды. == Ерте жылдары және білімі == [[File:Karsakpay railway station Ulytau Kazakhstan.jpg|thumb|Қарсақпай — Ұлытау облысындағы тарихи кент]] Зияда Әбенов туған Қарағанды облысының Қарсақпай өңірі қазақтың алғашқы жұмысшы табы қалыптасқан және жергілікті халық өнеркәсіп өндірісіне белсене араласа бастаған жерлердің бірі болды. Ұлытау өңіріндегі Қарсақпайдың өзі, белгілі болғандай, қазақтың Аша қыстауының орнында пайда болып, кейін ірі елді мекенге айналды. Дәл осы жерде ағылшындар Қазақстандағы алғашқы мыс қорыту зауыттарының бірін ашып, 1911 жылдан бастап қызметкерлер мен жұмысшыларға арналған үйлер сала бастады. Қаламен бірге еуропалық мәдениет пен білім де келді. Көшпелі ауылдардан осында қоныс аударып, кеніште жұмыс істеген қазақтардың балалары үшін сауат ашу мектебі ашылды. Кейін аудан орталығы әрі үлкен кентке айналған Қарсақпайдың тарихы осылай басталды. Бұл, ең алдымен, сауатты жұмысшылар даярлау мақсатында жасалғанымен, дәл осы жерде қазақ жұмысшыларының зерек балалары алғаш рет орысша сауат алып, білімнің жаңа түрімен танысты. Сол балалардың бірі Зияда еді. Өмірбаяны туралы өз қолымен толтырған сауалнамаға сәйкес, 1919 жылдан бастап, 18 жасында Зияда алдымен милиция қызметіне кірген. Ол кезде дала ортасында өскен ауыл жігіті үшін қызметін милициядан бастау табиғи жағдай болатын. Алайда есейе келе Зияда білімін жалғастыруды және басқа жұмысқа ауысуды мақсат етті. Сөйтіп ол губерния орталығы — Қызылжар қаласындағы «совпартшколаға» түсіп, онда алты айлық курсты бітірді. Осы кезден бастап ол кеңестік және партиялық органдарда жұмыс істеп, халқына пайда келтіруге ұмтылған азаматқа айналды. == Еңбек және кәсіподақ қызметі == [[File:Строительство Турксиба 1930-е Казахстан.png|thumb|Түркістан-Сібір теміржолының құрылысы, 1930-жылдар]] 1927 жылдан бастап қазақ даласында Түркістан мен Сібірді жалғаған Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб құрылысы басталды. Бұл өз дәуіріндегі ең ірі құрылыстардың бірі болды, оның барысын бүкіл қазақ даласы бақылап отырды. Ақындар мен жазушылар бұл құрылысты жырға қосты; олардың қатарында ақын Иса Байзақовтың «Қара тасты оқтай қақ жарып, темір жол бізге жетті» деген сөздермен басталатын поэмасы да болды. Бұл желі Сібірдегі Барнаулдан басталып, Семей, Аягөз, Ақтоғай, Матай, Үштөбе және Сарыөзек арқылы Алматыға жетті. Одан әрі Шу мен Луговой арқылы оңтүстік қалалар — Тараз, Шымкент және басқа қалалармен жалғасты. Жалпы ұзындығы 1445 шақырым болған бұл жол КСРО-ның бірінші бесжылдығындағы ең ірі құрылыстардың біріне айналды. Бұл құрылысқа қазақ даласының алдыңғы қатарлы ұл-қыздары тартылды. Солардың бірі Зияда Әбенов болды. Ол құрылыстағы жұмысшылардың мұқтаждары мен мәселелерін шешуге арналған кәсіподақ жұмысына тартылды. Түрксіб құрылысы аса ауыр жағдайда жүргізілгені атап өтіледі: жұмыстың едәуір бөлігі қолмен атқарылды, жұмысшылар баспана, тамақ, маусымдық киім және медициналық көмектің тапшылығын көрді. Осындай жағдайда кәсіподақ жұмысы тек ұйымдастырушылық қана емес, маңызды әлеуметтік мәнге де ие болды. Жұмысшылардың қолында күрек, қайла мен сүйменнен басқа ештеңе болған жоқ. Жұмыс қысқы боранда да, жазғы аптапта да тоқтамады. Тұрғын үй жағдайы ауыр, тамақ жеткіліксіз болды. Маусымға сай жұмыс киімі де берілмеді, адамдар қақаған аязда жұқа киіммен тоңып жүрді. Сондықтан жұмысшылар арасында ауру көп болды; кейбірі мүгедек болып, еңбекке қабілетін жоғалтты. Зияда мұндай жағдайлардың аз болуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасады: ол биліктің құрылысқа назар аударуына күш салып, жұмысшыларды тамақпен, киіммен және қалыпты баспанамен қамтамасыз ету мәселелерін үнемі көтеріп отырды. Оның еңбегі еленді. 1930 жылы оны жауаптырақ қызметке ұсыну мақсатында басшылық Зияданы Мәскеуге кәсіподақ жетекшілерінің Орталық комитеті жанындағы алты айлық біліктілікті арттыру курсына жіберді. Осылайша Зияда Әбенов алғаш рет ел астанасы — Мәскеуге аттанды. Курсты аяқтап, біліктілігін арттырғаннан кейін елге оралған соң ол кәсіподақ жүйесіндегі басшылық қызметтердің біріне тағайындалды, ал 1935 жылы Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы болып сайланды. Бұл қызметте З. Әбенов жоғары ұйымдастырушылық және басқарушылық қабілет танытып, үлкен үміт күттірді. == Бүкілодақтық көлік академиясындағы оқуы == 1937 жылы Әбенов З. Ә. Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясына оқуға жіберілді. Сірә, оны болашақта Қазақстанның көлік саласындағы басшылық қызметке даярлаған болуы мүмкін. Алайда дәл оқу кезінде саяси доностан кейін ол тұтқындалып, жоғарыда айтылғандай, «халық жауы» ретінде атылды. == Отбасы == [[File:Ulbolsyn Meirambayeva Abenova.jpg|thumb|Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958)]] Әбенов Зияда Әбенұлы үйленген болатын. Оның жұбайы Найман-Тоғызбай руынан шыққан Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958) еді. Әбенов З. Ә. 1938 жылғы 10 маусымда тұтқындалған сәтте оның отбасы Ленинград қаласында, Малая Посадская көшесі, 18/22-үй, 404-пәтер мекенжайында тұрған. Отбасының құрамына жұбайынан басқа мыналар кірді: ұлы — Мұқаш, 15 жаста; ұлы — Максим, 5 жаста; қызы — Клара, 1 жаста; Зияданың қарындасы — Әбенова Айнжамал, 10 жаста. Әбенов З. Ә. тұтқындалғаннан кейін оның жұбайы Ұлболсын Мейрамбаева Ленинградтан кетуге және балаларымен бірге Алматыға бет алуға мәжбүр болды. Отбасылық деректер бойынша, осы ауыр жолда екі бала — Максим мен Клара жоғалып кеткен. Олардың кейінгі тағдыры осы уақытқа дейін белгісіз. [[File:Gennady Abenov.jpg|thumb|Кенже ұлы — Әбенов Геннадий (1939–1983)]] [[File:Ziyada Abenovich AbenovM.jpg|thumb|Үлкен ұлы — Әбенов Мұқаш]] Әбенов З. Ә. тұтқындалып, атылғаннан кейін отбасында ұлы Әбенов Геннадий дүниеге келді (26.02.1939 ж. — 12.01.1983 ж.). НКВД-ның қылмыстық ісінің архивтік материалдарынан тұтқындалған адамның сауалнамасында Әбенов З. Ә.-ның тұрғылықты жері ретінде Ленинград көрсетілгені белгілі болады, алайда ол Мәскеуде оқып жүрген. Бұл отбасы Ленинградта орналасқан болуы мүмкін, ал Әбенов З. Ә.-ның өзі Мәскеуде оқуын жалғастырған деген болжам жасауға негіз береді. Зияданың жұбайы Әбенова Ұлболсын күйеуінің ақталғанын білгеннен кейін, 1958 жылы 56 жасында қайтыс болды. «Халық жауының әйелі» деген қорлаушы таңбаның жиырма жылы оның жанына ауыр тиді, ал күйеуі ақталған кезде оның ширыққан жүйкесі домбыраның ішегіндей үзіліп кеткендей болды. [[File:Kanat Gennadyevich Abenov.jpg|thumb|Қанат Геннадьевич Әбенов]] Кейін әкесі көзі тірісінде көрмеген Зияданың кенже ұлы Әбенов Геннадийден үш бала дүниеге келді: 1970 жылы туған Қанат; 1976 жылы туған Талғат; 1979 жылы туған Айгүл. Ұрпақтарының бірі Қанат Әбенов шамамен 30 жыл бойы атасы — Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры туралы архивтік материалдарды іздеумен, жинаумен және жүйелеумен айналысты. Соның нәтижесінде оның еңбек жолы, тұтқындалуы, үкімі, атылуы, «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген орны және кейінгі ақталуы туралы мәліметтер жиналды. [[File:KanatFem.jpg|thumb|Әбеновтер отбасы]] == Жерленген орнын іздеу және жадты қайтару == Осы мәліметтер алынғаннан кейін туыстары жерленген нақты орнын іздеуге кірісті. Бұл жұмыспен Зияда Әбеновтің немересі — Қанат Геннадьевич Әбенов айналысты. Ол түрлі инстанцияларға, соның ішінде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевқа, Қазақстан Республикасының Президенті Қ.-Ж. К. Тоқаевқа, ҚР ҰҚК Төрағасына, ҚР Сыртқы істер министрлігіне, Ресей Федерациясының Президенті В. В. Путинге, Ресей ФҚҚ Директорына, Ресей Федерациясының Бас прокуратурасына, Ресей ФҚҚ Орталық архивіне, сондай-ақ басқа да мемлекеттік органдар мен архив мекемелеріне хат-сұраулар жолдады. Қанат Әбенов құжаттар жинап, әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстырып, ресми жауаптар алуға күш салды. Көпжылдық іздестіру жұмысының нәтижесінде Зияда Әбеновтің жерленген жері анықталды — Мәскеу қаласы, Мәскеу маңында орналасқан НКВД-ның бұрынғы «Коммунарка» арнайы нысаны. Атасының жерленген жері туралы мәлімет алғаннан кейін Қанат Әбенов Мәскеуге аттанды. Оның мақсаты тек «Коммунаркаға» бару ғана емес, сонымен қатар ата-баба алдындағы рухани парызын орындау еді: туған жерден бір уыс топырақ апару, жерленген орнынан алынған топырақты туған жерге жеткізу, сондай-ақ атасының фотосуреті бейнеленген гранит мемориалдық тақта орнату. Бұл әрекет Зияда Әбенов туралы жадыны оның ұрпақтарына және туған өлкесіне символдық түрде қайтарудың белгісіне айналды. Туған жерге оралғаннан кейін Зияда Әбеновтің ұрпақтары оның есімін мәңгі есте қалдыру жұмысын жалғастырды. Архивтік құжаттар жиналып, оның өмірбаяны, еңбек жолы, тұтқындалуы, тағылған айыбы, үкімі, жерленген орны және ақталуы туралы мәліметтер нақтыланды. Осылайша ұзақ жылдар бойы тарих көлеңкесінде қалып келген тұлғаның есімі отбасылық және қоғамдық жадқа қайта орала бастады. == Тұтқындалуы және айыпталуы == Кейін негізсіз деп танылған саяси доностар мен айыптаулар бойынша, Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы Әбенов Зияда Әбенұлы 1938 жылғы 10 маусымда контрреволюциялық қылмыстар жасады деген айыппен тұтқындалды. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 27.09.1938 жылғы анықтауымен ол сотталып, ең жоғары жаза — ату жазасына кесілді. Атылған және жерленген жері: Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы, Коммунарка кенті. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 1958 жылғы 10 мамырдағы анықтауымен Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1989 жылғы 16 қаңтардағы «XX ғасырдың 30–40-жылдары мен 50-жылдарының басында орын алған қуғын-сүргін құрбандарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» Жарлығының 1-бабы негізінде ол қылмыс құрамы болмағандықтан ақталды. Архивтік құжаттардың бір бөлігінен 70 жылдық құпиялық грифі алынды, алайда Ресей ФҚҚ Орталық архивінде сақталған архивтік құжаттардың едәуір бөлігі, қолда бар мәліметтер бойынша, 120 жылдық құпиялық грифімен қалып отыр. == Үкім, ату және жерленген жері == [[File:Kommunarka memorial graves Moscow Russia.jpg|thumb|«Коммунарка» арнайы нысанындағы мемориалдық қабірлер, Мәскеу]] «Коммунарка» арнайы нысаны — Мәскеудің Новомосковск әкімшілік округіндегі Сосенское қонысында, Калуга тас жолының жиырма төртінші шақырымында, аттас кенттен бір шақырым жерде орналасқан, бұрынғы ату полигонының орнындағы мемориалдық зират. 1930–1940-жылдары бұл жерде КСРО НКВД-сының арнайы нысаны, ату полигоны жұмыс істеді. Ауқымды сталиндік қуғын-сүргін кезінде мұнда толық құпиялық жағдайында «бірінші санат бойынша репрессияға қол қойылған», яғни жасырын түрде ату жазасына кесілген адамдар атылып, жерленді. «Коммунарка» жерінде ВКП(б) ОК Саяси бюросының мүшелері мен мүшелікке кандидаттарының — А. Бубновтың, Н. Бухариннің, А. Рыковтың, Я. Рудзутактың, Н. Крестинскийдің; одақтас жеті республиканың ВКП(б) ОК бірінші хатшыларының; КСРО ОАК пен БОАК мүшелерінің; КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мүшелерінің; РКФСР ХКК төрағасының орынбасары Т. Р. Рысқұловтың; жиырмадан астам облыстық партия комитеттері хатшыларының; одақтас және автономиялық республикалар үкіметтері төрағаларының; облыстар мен қалалар атқару комитеттері басшыларының; Коминтерннің негізін қалаушылары мен жетекшілерінің — О. Пятницкийдің, Я. Берзиннің, Бела Кунның сүйектері жатыр. «Коммунарка» сондай-ақ басты «генералдар зиратына» айналды: мұнда әскери округтер мен флоттардың көптеген қолбасшылары, соның ішінде П. Дыбенко, Н. Куйбышев, Г. Киреев және басқалар жерленген. «Коммунаркамен» байланысты тізімдерде Мәскеуде атылған НКВД қызметкерлерінің екі жүзден астам тегі көрсетілген. «Коммунаркада» кеңес мәдениеті мен ғылымының көрнекті өкілдері де өмір жолын аяқтады: жазушылар Борис Пильняк пен А. Веселый, ғалым әрі ақын А. Гастев, тарихшы және әдебиеттанушы Д. Шаховской, академик-микробиолог Г. Надсон, «Литературная газета», «Красная звезда», «Труд» және «Огонек» журналының бас редакторлары. 1999 жылы полигон аумағы РФ ФСБ қарауынан Орыс православие шіркеуінің қарауына берілді. 2007 жылғы 22 қыркүйекте полигон аумағында Коммунаркадағы Ресейдің қасиетті жаңа азап шеккендері мен мойындаушылары ғибадатханасы қасиеттелді. 2018 жылғы 27 қазанда бұрынғы НКВД-ның «Коммунарка» арнайы нысанында «Естелік қабырғасы» ашылды. 2021 жылы бұрынғы полигон орнында ГУЛАГ тарихы мұражайы ақпараттық орталық ашты. Онда 6609 жерленген адам туралы деректер ұсынылып, «Коммунаркаға» баруға арналған экскурсиялық бағдарлама әзірленді. Бұған дейін полигондағы жаппай жерлеу орындарын нақтылауға мүмкіндік берген іздестіру және зерттеу жұмыстары жүргізілді. Алынған материалдардың негізінде жаппай жерленген 130 ордың егжей-тегжейлі картасы жасалып, олардың жалпы аумағы 1943 шаршы метр екені анықталды. == Ақталуы == 1958 жылғы 10 мамырда КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы Әбенов З. Ә.-ның ісін қайта қарап, оған тағылған айыптардың негізсіз екенін мойындады. Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. Ақталу отбасы үшін маңызды оқиға болды, алайда ол қуғын-сүргіннің салдарын толық жоя алмады. Әбенов З. Ә.-ның тағдыры ұрпақтары үшін ұзақ уақыт бойы толық емес әрі түсініксіз болып қала берді: оның тұтқындалуының егжей-тегжейлері, атылу жағдайлары және нақты жерленген орны белгісіз болды, себебі Ресей ФҚҚ Орталық архивіндегі архивтік қылмыстық істе 120 жылдық құпиялық грифі тұрған. == Ұрпақтарының архивтік материалдарды іздеуі == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры туралы мәліметтерді қалпына келтіру оның ұрпақтарының көпжылдық еңбегінің нәтижесі болды. «Мысты өңір» газеті «Ата аруағына адалдық» мақаласында Ресей ФҚҚ Орталық архивінің тіркеу және архив қорлары басқармасынан хат алған Қанат Геннадьевич Әбеновтің ізденістері туралы баяндайды. Хатта Әбенов З. Ә.-ның өмірбаяндық мәліметтері, тағылған айыптың мәтіні келтіріліп, оның фотосуреті қоса берілген. Отбасы үшін Әбенов З. Ә.-ның жерленген жерінің — Мәскеу түбіндегі «Коммунарка» арнайы нысанының — расталуы ерекше маңызды болды. Бұған дейін отбасында оның қаза тапқан жері туралы басқа да болжамдар болған, алайда архивтік мәліметтер Әбенов З. Ә.-ның Мәскеуде атылып, Коммунаркада жерленгенін растады. «Мысты өңір» мақаласында Қанат Әбеновтің Коммунаркаға сапары сипатталады. Ол жерленген жерге барып, ата-баба туған жерінен бір уыс топырақ апарып, құран оқып, туған жердің топырағын жерленген жердің топырағымен араластырған. Кейін ол Коммунаркадан туған жерге де топырақ әкеліп, ол ата-бабалар қорымына қойылған. Бұл ишара қаза болған адам мен оның отбасы арасындағы байланысты қалпына келтірудің, сондай-ақ ол туралы естелікті туған өлкеге қайтарудың символдық актісіне айналды. == БАҚ-тағы жарияланымдар == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры қазақстандық баспасөзде көрініс тапты. «Мысты өңір» газетінде Абдолла Дастановтың 2009 жылғы 29 мамырдағы «Шынғысханның тұқымы», 2010 жылғы 22 қаңтардағы «Тағы да Зияда Әбенов туралы», сондай-ақ 2013 жылғы «Ата аруағына адалдық» атты мақалалары жарияланды. Олар ұрпақтардың ізденістеріне, Ресей ФСБ-сының хаттарына, Әбенов З. Ә.-ның «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген жеріне және қуғын-сүргінге ұшыраған қайраткер туралы жадтың қайта оралуына арналған. «Егемен Қазақстан» газеті 2016 жылғы 8 қарашада Жақсыбай Самраттың «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны» атты мақаласын жариялады. Онда Әбенов З. Ә.-ның шыққан тегі, ерте өмірбаяны, еңбек жолы, Түрксібтегі кәсіподақ қызметі, тұтқындалуы, атылуы және ақталуы ашып көрсетілді. Бұл жарияланымдар Әбенов З. Ә.-ның өмірбаянын қалпына келтіруге арналған маңызды ашық дереккөздер болып табылады және оның өмірі мен тағдырын энциклопедиялық сипаттаудың негізі ретінде пайдаланылуы мүмкін. == Естелігін мәңгілік ету == [[File:Ziyada Abenov memorial plaque Zhezkazgan Kazakhstan.jpg|thumb|Әбенов Зиядаға арналған мемориалдық тақта, Жезқазған]] XXI ғасырда Әбенов З. Ә.-ның ұрпақтары оның есімін мәңгілік ету жұмысын жалғастырды. Архивтік материалдар жиналды, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының архив органдарына сұраулар жолданды, тұтқындалуына, үкіміне, атылуына, жерленген жеріне және ақталуына қатысты құжаттар алынды. Әбенов Зияда Әбенұлының есімін мәңгілік ету мақсатында Ұлытау облысы Жезқазған қаласындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне мемориалдық қола тақта орнату бастамасы көтерілді. Мемориалдық тақтаны орнату мәселесі жөніндегі өтініштерде оның Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы Әбенов Зияда Әбенұлына арналатыны және Жезқазған қаласы, Қаражар көшесі, 8 мекенжайындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне орнату жоспарланып отырғаны көрсетілген. Мемориалдық тақтаның салтанатты ашылуы Қазақстан Республикасында жыл сайын 31 мамырда атап өтілетін Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні қарсаңында, 2026 жылғы 30 мамырға жоспарланған. Хаттарда сондай-ақ мемориалдық тақтаны орнату тарихи жадты сақтауға және көрнекті теміржолшының есімін мәңгілік етуге қосылатын үлес болатыны атап өтіледі. == Маңызы == Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры жаңа өнеркәсіптік және көлік инфрақұрылымын салуға қатысқан, бірақ Үлкен террор жылдарында жойылған қазақ кеңестік мамандары, қоғам және кәсіподақ қайраткерлері буынының қасіретін бейнелейді. Әбенов З. Ә. Түрксібпен байланысты 1930-жылдардағы қазақ теміржол және кәсіподақ ортасының өкілдерінің бірі ретінде тарихқа енді. Оның өмірбаяны бірнеше маңызды тарихи тақырыпты біріктіреді: Қарсақпайда қазақ жұмысшы табының қалыптасуы, Түркістан-Сібір теміржолының салынуы, кәсіподақ қозғалысының дамуы, 1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін, қайтыс болғаннан кейін ақталуы және тарихи жадты қазіргі заманда қалпына келтіру. == Дереккөздер == * Жақсыбай Самрат. «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны». «Егемен Қазақстан» газеті, № 214 (28942), 2016 жылғы 8 қараша. * Абдолла Дастанов. «Шынғысханның тұқымы». «Мысты өңір» газеті, 2009 жылғы 29 мамыр. * Абдолла Дастанов. «Тағы да Зияда Әбенов туралы». «Мысты өңір» газеті, 2010 жылғы 22 қаңтар. * Абдолла Дастанов. «Ата аруағына адалдық». «Мысты өңір» газеті, 2013 жыл. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік-тергеу ісінің материалдары, Ресей ФҚҚ Орталық архиві. * Әбенов З. Ә. ісі бойынша Ресей ФҚҚ тіркеу және архив қорлары басқармасының хаттары. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік материалдарын беру мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Елшілігінің Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрлігіне жолдаған нотасы. * Ұлытау облысының мемлекеттік архивінің материалдары. * Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратында Әбенов З. Ә.-ға мемориалдық тақта орнату жөніндегі хаттар мен келісімдер. * Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алудың ашық базалары: «Ашық тізім», «Өшпес барак». d3tbtleiy2jvwt7z5ys2om04pdctdot Әділет (партия) 0 780934 3606044 3602465 2026-05-17T17:06:54Z Casserium 68287 /* Тарихы */ 3606044 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = | сурет атауы = | партия түсі = | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] (құрылтай съезі) | таратылуы = | штаб-пәтері = [[Астана]] | идеологиясы = {{ublist |[[Әділетті Қазақстан|«Әділетті Қазақстан»]] идеясы |Прогрессивті реформаларды қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = | жастар ұйымы = | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://www.adilet-partiyasy.kz/kk adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — ресми тіркелуі жоспарланған [[Қазақстан]]дағы президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланып, 7 мамырда партияның құрылтай съезі өтті. == Тарихы == Акимат Диевский сельский округ бин 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжатты алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партия төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан бөлек «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер бар.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> == Басшылығы == Партияның өкілді органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға, бұл лауазымды 2026 жылдан бастап [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] атқарады. 2026 жылы сайланған партияның саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> {| class=wikitable style=text-align:center ! № !! Суреті !! Аты-жөні<br><small>(Туған жылы)</small> !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> || «Әділет» саяси партиясының төрағасы |- | 2 || || Гүлзира Атабаева<br><small>(1994 туған)</small> || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры |- | 3 || || Ренат Бектұров<br><small>(1984 туған)</small> || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы |- | 4 || || Белла Газдиева<br><small>(1983 туған)</small> || филология ғылымдарының кандидаты |- | 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова<br><small>(1976 туған)</small> || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі |- | 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]<br><small>(1982 туған)</small> || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл |- | 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]<br><small>(1979 туған)</small> || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы |- | 8 || || Замира Кузиева<br><small>(1996 туған)</small> || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры |- | 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев<br><small>(1979 туған)</small> || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы |- | 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры |- | 11 || || Ирина Тен<br><small>(1992 туған)</small> || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі |- | 12 || || Марат Шибұтов<br><small>(1977 туған)</small> || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары |- | 13 || || Ләззат Шыңғысбаева<br><small>(1977 туған)</small> || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] mxqo65nnj8ps9t3c5bwjivjymsrevot 3606045 3606044 2026-05-17T17:07:16Z Casserium 68287 [[Арнайы:Үлесі/Casserium|Casserium]] ([[Қатысушы талқылауы:Casserium|талқылауы]]) істеген нөмір 3606044 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3606045 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = | сурет атауы = | партия түсі = | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] (құрылтай съезі) | таратылуы = | штаб-пәтері = [[Астана]] | идеологиясы = {{ublist |[[Әділетті Қазақстан|«Әділетті Қазақстан»]] идеясы |Прогрессивті реформаларды қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = | жастар ұйымы = | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://www.adilet-partiyasy.kz/kk adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — ресми тіркелуі жоспарланған [[Қазақстан]]дағы президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланып, 7 мамырда партияның құрылтай съезі өтті. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжатты алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партия төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан бөлек «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер бар.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> == Басшылығы == Партияның өкілді органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға, бұл лауазымды 2026 жылдан бастап [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] атқарады. 2026 жылы сайланған партияның саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> {| class=wikitable style=text-align:center ! № !! Суреті !! Аты-жөні<br><small>(Туған жылы)</small> !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> || «Әділет» саяси партиясының төрағасы |- | 2 || || Гүлзира Атабаева<br><small>(1994 туған)</small> || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры |- | 3 || || Ренат Бектұров<br><small>(1984 туған)</small> || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы |- | 4 || || Белла Газдиева<br><small>(1983 туған)</small> || филология ғылымдарының кандидаты |- | 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова<br><small>(1976 туған)</small> || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі |- | 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]<br><small>(1982 туған)</small> || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл |- | 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]<br><small>(1979 туған)</small> || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы |- | 8 || || Замира Кузиева<br><small>(1996 туған)</small> || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры |- | 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев<br><small>(1979 туған)</small> || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы |- | 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры |- | 11 || || Ирина Тен<br><small>(1992 туған)</small> || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі |- | 12 || || Марат Шибұтов<br><small>(1977 туған)</small> || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары |- | 13 || || Ләззат Шыңғысбаева<br><small>(1977 туған)</small> || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] r5injcxxkycsi3owv1rhsz1bue7oacf Үлгі:Гомель облысы 10 781095 3605979 3605715 2026-05-17T13:22:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3605979 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]]{{•}} [[Мозырь]]{{•}} [[Наровля]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n4wp23d87hc471up42ddao3bqbm7iio 3605996 3605979 2026-05-17T14:11:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3605996 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]]{{•}} [[Мозырь]]{{•}} [[Наровля]]{{•}} [[Петриков]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k5b61tsqe2v0gy7nlfj9jtzwco2yht5 3606197 3605996 2026-05-18T07:18:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3606197 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]]{{•}} [[Мозырь]]{{•}} [[Наровля]]{{•}} [[Петриков]]{{•}} [[Речица]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mkiorsb0z84oosvi0uj7svaqju3bsk0 Жарқыл биі 0 781175 3606123 3604728 2026-05-18T03:38:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606123 wikitext text/x-wiki {{Кино | Қазақша атауы = Жарқыл биі | Шынайы атауы = {{lang-en|Flashdance}} | Суреті = Flashdance.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = | Жанры = [[Романтикалық фильм|романтикалық драма]] | Режиссёрі = [[Эдриан Лайн]] | Продюсері = [[Джерри Брукхаймер]]<br>[[Дон Симпсон]]<br>Питер Губер<br>Том Джейкобсон<br>[[Линда Обст]]<br>Джон Питерс | Композиторы = [[Джорджо Мородер]] | Қоюшы суретші = | Негізі = Морин Мардердің шынайы оқиғасы | Сценарист = Томас Хедли мл.<br>[[Джо Эстерхаз]] | Актерлер = [[Дженнифер Билз]]<br>Белинда Бауэр<br>[[Майкл Нури]]<br>[[Лилия Скала]] | Операторы = [[Дональд Питерман]] | Компания = Paramount Pictures | Дистрибьютор = | Ұзақтығы = 95 мин | Бюджеті = 7 млн [[АҚШ доллары|$]] | Түсім = 217 млн [[АҚШ доллары|$]] | Мемлекет = {{USA}} | Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Жыл = 1983 | Алдыңғы фильм = | Келесі фильм = | imdb_id = 0085549 | Сайты = | Ортаққор = Flashdance }} '''«Жарқыл биі»''' ({{Lang-en|Flashdance}}) — режиссер [[Эдриан Лайн]]ның [[1983 жыл кинода|1983 жыл]]ғы [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[Романтикалық фильм|романтикалық драмасы]]. Фильм АҚШ-та 1983 жылғы 15 сәуірде прокатқа шықты.<ref name="AFICatalog">{{Cite web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57962|title=AFI{{!}}Catalog|author=|website=|date=|publisher=catalog.afi.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731174726/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57962|archivedate=2020-07-31}}</ref> Фильм сюжеті бойынша [[Дженнифер Билз]] кәсіби [[Балет әртісі|балерина]] болуға ұмтылатын жас бишіні (Алекс) ойнайды, ал [[Майкл Нури]] оның жігіті және [[Питтсбург]]те ол күндіз жұмыс істейтін [[Металлургия комбинаты|болат қорыту зауыты]] иесінің рөлін сомдайды. Бұл продюсерлер [[Дон Симпсон]] мен [[Джерри Брукхаймер]]дің алғашқы бірлескен жұмысы болды. Алекстің күрделі би сахналары дублерлердің көмегімен түсірілген (Билздің басты дублері титрда көрсетілмеген француз актрисасы {{iw|Марин Джахан|Марин Джахан||Marine Jahan}} болды, ал [[брейк-данс]] қимылдарын биші [[Крэйзи Легс]] дублер ретінде орындады).<ref name="Borelli2014">{{cite book|last=DeFrantz|first=Thomas F|editor=Melissa Blanco Borelli|title=The Oxford Handbook of Dance and the Popular Screen|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qlrBAwAAQBAJ&pg=PA117|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-989783-4|page=117|chapter=Hip-Hop in Hollywood: Encounter, Community, Resistance}}</ref> [[Rock Steady Crew]] орындауындағы екі минуттық брейк-данс сахнасы 1970-жылдардың соңында бәсеңдеп қалған көше биіне деген қызығушылықты қайта жандандырды.<ref name="¡Mira!Spring1984">{{мақала| авторы= Mandalit del Barco|тақырыбы=Хип-хоп ура: Үлкен уақытқа серпіліс|шынайы атауы=Hip Hop Hooray: Breaking into the Big Time|сілтеме=https://legacy.npr.org/programs/morning/features/patc/breakdancing/article.html|тілі=en|басылым=¡Mira! (The Magazine of the South Bronx)|түрі=журнал|баспасы=Columbia University School of Journalism|жыл=1984, көктем|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328221220/https://legacy.npr.org/programs/morning/features/patc/breakdancing/article.html}}</ref> Фильмнің арқасында брейк-данс алғаш рет [[Нью-Йорк]]тен тыс жерде таныстырылды.<ref name="kozo">{{cite web|url=https://www.globaldarkness.com/articles/history%20of%20breakdance.htm|title=B-Boying (Breaking)|author=Okumura, Kozo|publisher=Global Darkness|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead|accessdate=2023-04-10|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418191415/https://www.globaldarkness.com/articles/history%20of%20breakdance.htm|lang=en}}</ref> Фильм кәсіби сыншылардың теріс пікірлерін тудырды, бірақ көрермендер арасында орасан зор жетістікке ие болды, 1983 жылы АҚШ-тағы ең кассалық үшінші фильм болды<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1983&p=.htm|title=1983 Yearly Box Office Results|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|accessdate=2023-04-10|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116083650/http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1983&p=.htm|lang=en}}</ref> және бүкіл әлем бойынша 200 миллион доллардан астам қаражат жинады.<ref>[https://www.the-numbers.com/movies/1983/0FLDN.php Box Office Information for ''Flashdance''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224221947/https://www.the-numbers.com/movies/1983/0FLDN.php |date=2013-12-24 }}. The Numbers. Retrieved April 10, 2023.</ref>{{sfn|Dick|2015|с=177}} [[Джорджо Мородер]] құрастырған саундтрек бірнеше хитті дүниеге әкелді, соның ішінде [[Майкл Сембелло]]ның орындауындағы «[[Маниак (Майкл Сембеллоның әні)|Maniac]]<nowiki/>» және «[[Оскар (1984)|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығына ие болған [[Айрин Кара]]ның орындауындағы «[[Flashdance… What a Feeling]]<nowiki/>» әндері бар. == Сюжеті == 18 жасар Александра «Алекс» Оуэнс ([[Дженнифер Билз]]) өзінің Грант атты [[питбул]]імен бірге [[Питтсбург]]тегі қайта жабдықталған қоймада тұрады. Күндіз ол болат қорыту зауытында дәнекерлеуші болып жұмыс істейді, ал кешке Mawby’s атты жергілікті гриль-барында биші болып қосымша табыс табады және кәсіби балерина болуға ұмтылады. Алекстің бардағы әріптестері де үлкен шығармашылық жетістіктерге жетуді армандайды. Даяшы Джини ({{iw|Санни Джонсон|||Sunny Johnson}}) мәнерлеп сырғанаушы болу үшін жаттығады, ал оның сүйіктісі, аспаз Ричи ({{iw|Кайл Хеффнер|||Kyle T. Heffner}}), [[стендап-комик]] болудан үміттенеді. Бірде Алекстің өнерін ол жұмыс істейтін болат қорыту зауытының иесі Ник Херли ([[Майкл Нури]]) байқап қалады. Алекстің өз қызметкерлерінің бірі екенін білген соң, Ник оның соңынан жүре бастайды, бірақ Алекс оның көңіл білдіруін қабылдамайды. Сонымен қатар, «Занзибар» стриптиз-клубының иесі Джонни Си ({{iw|Ли Винг|||Lee Ving}}) Алекс пен оның құрбысы Джиниге өз клубынан жұмыс ұсынады. Алекстің тәлімгері, бұрынғы балерина Ханна Лонг ([[Лилия Скала]]), оған Питтсбург би консерваториясына өтініш беруге кеңес береді, бірақ бұрынғы би тәжірибесі мен білімінің болмауы оны өтініш бермей-ақ ол жерден кетуге мәжбүр етеді. Бір күні кешке бардан шығып бара жатқанда, Ричи мен Алекс Джонни Си мен оның оққағары Сесилдің шабуылына ұшырайды. Ник араласады, Алексті үйіне алып кетеді және олардың арасында романтикалық қарым-қатынас басталады. Мәнерлеп сырғанау жарысы кезінде Джини өнер көрсету барысында екі рет құлап, спорттан кетуге шешім қабылдайды. Сәтсіздіктен және [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]те бағын сынауға бел буған сүйіктісі Ричидің кетіп қалуынан тауы шағылған Джини Джонни Симен кездесе бастайды және «Занзибарда» оның стриптизшілерінің бірі болып жұмыс істейді. Мұны білген Алекс оны тауып алып, «Занзибардан» алып кетеді. Бір күні түнде балетте Никті бейтаныс әйелмен бірге көрген Алекс оның үйінің терезесін таспен сындырады, ал кейінірек оның бұрынғы әйелі ([[Белинда Бауэр]]) екенін біледі. Алекс пен Ник татуласады және ол консерваторияға түсуге батылдық жинайды. Қызға көмектескісі келген Ник оған тыңдалым ұйымдастыру үшін өзінің байланыстарын пайдаланады. Мұны білген Алекс Никке ашуланып, бастаған ісінен бас тартады, ал балерина Ханна кенеттен қайтыс болғаннан кейін мұңға батады, бірақ соңында тыңдалымға баруға бел буады. Емтиханда Алекс алдымен қателік жібереді, бірақ содан кейін бойын жинап, өзі үйренген және жаттыққан қимылдардан, соның ішінде Питтсбург көшелерінде көрген [[брейк-данс]]тан тұратын би нөмірін сәтті аяқтайды. Қабылдау комиссиясының мүшелері оң әсер білдіреді, ал Алекс консерваториядан қуана шығып, өзін раушан гүл шоғымен күтіп тұрған Ник пен питбуль Грантты кездестіреді. == Рөлдерде == * [[Дженнифер Билз]] — ''Александра «Алекс» Оуэнс'' (би сахналарын {{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}} дублер ретінде орындады) * [[Майкл Нури]] — ''Ник Херли'' * [[Лилия Скала]] — ''Ханна Лонг'' * {{iw|Санни Джонсон|||Sunny Johnson}} — ''Джини Сабо'' * {{iw|Кайл Хеффнер|||Kyle T. Heffner}} — ''Ричи Блазек'' * {{iw|Ли Винг|||Lee Ving}} — ''Джонни Си'' * [[Рон Карабацос]] — ''Джейк Моуби'' * [[Белинда Бауэр]] — ''Кэти Херли'' * [[Мальколм Дэнар]] — ''Сесил'' * [[Филип Брунс]] — ''Фрэнк Сабо'' * [[Синтия Родес]] — ''Тина Тек'' * [[Миколе Меркурио]] — ''Розмари Сабо'' * [[Люси Ли Флиппин]] — ''секретарь'' * [[Дон Брокетт]] — ''Пит'' * [[Дурга МакБрум]] — ''Хилс'' * [[Стейси Пикрен]] — ''Марго'' * [[Боб Харкс]] — ''дін қызметшісі'' * [[Лиз Сагал]] — ''Санни'' == Фильмді жасаушылар == * Сценарий авторлары — [[Том Хедли]] мен [[Джо Эстерхаз]] * Музыка — Джорджо Мородер * Режиссёр — [[Эдриан Лайн]] * Продюсерлер — [[Дон Симпсон]], [[Джерри Брукхаймер]], [[Том Джэйкобсон]], [[Линда Розен Обст]], [[Питер Гюбер]], [[Джон Питерс]] == Музыкалық сүйемелдеу == Негізгі музыкалық тақырыпты — [[Айрин Кара]]ның орындауындағы «[[Flashdance… What a Feeling|What a Feeling]]<nowiki/>» әнін — [[Джорджо Мородер]] жазған. Осы әнді жазғаны үшін композитор «Үздік түпнұсқа ән» номинациясында өзінің екінші «Оскар» сыйлығын, сонымен қатар екі «[[Алтын глобус]]<nowiki/>» иеленді. * [[Майкл Сембелло]] мен {{iw|Деннис Маткоскидің|Деннис Маткоски|de|Dennis Matkosky}} «[[Маниак (Майкл Сембеллоның әні)|Maniac]]<nowiki/>» әні 1983 жылдың қыркүйегінде Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға жетті. * «Lady, Lady, Lady» әнін [[Джо Эспозито]] орындайды. * «Gloria» және «Imagination» әндерін [[Лора Брэниган]] орындайды. * «I’ll Be Here Where The Heart Is» әнін [[Ким Карнс]] орындайды. * «[[I Love Rock ’n’ Roll]]<nowiki/>» әнін [[Джоан Джетт]] пен [[The Blackhearts]] тобы орындайды (жаттығу залында естіледі). * «Manhunt» әнін {{iw|Карен Камон|||Karen Kamon}} орындайды. * «Romeo» әнін [[Донна Саммер]] орындайды. Саундтрек күйтабақ болып шығарылды. == Өндіріс == [[Paramount]] басшылары картинаның әлеуетіне сенімді болмады және премьерасына дейін фильм құқықтарының 25%-ын сатып жіберді. Түсірілім 1982 жылғы 18 қазаннан 1982 жылғы 30 желтоқсанға дейін екі жарым айға созылды.<ref name="AFICatalog" /> «Жарқыл биі» сонымен қатар [[Дженнифер Билз]] үлкен ойығы бар толстовка киген фильм постерімен де жиі есте қалады. Билз толстовканың бұл танымал бейнесі кездейсоқ пайда болғанын айтты. Жуған кезде толстовка қатты кішірейіп кеткендіктен, актриса оны қайтадан кию үшін жоғарғы жағынан үлкен ойық кесіп алған.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/entertainment/television/2011/02/16/jennifer_beals_from_ripped_sweats_to_dress_blues.html|title=Jennifer Beals: From ripped sweats to dress blues {{!}} The Star|publisher=thestar.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-19|archivedate=2019-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709015824/https://www.thestar.com/entertainment/television/2011/02/16/jennifer_beals_from_ripped_sweats_to_dress_blues.html}}</ref> === Кастинг === Алекс Оуэнс рөліне [[Дженнифер Билз]], [[Деми Мур]] және [[Лесли Винг]] қарастырылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.suntimes.com/entertainment/television/3318625-421/beals-chicago-film-really-alfred.html|title=- Chicago Sun-Times|author=|website=|date=2012-07-23|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2012-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723042024/http://www.suntimes.com/entertainment/television/3318625-421/beals-chicago-film-really-alfred.html}}</ref> Ник Херли рөлі бастапқыда [[Джин Симмон]]сқа ұсынылды, бірақ ол бұл оның «жын» бейнесіне қайшы келетіндіктен бас тартты. Бұл рөлге [[Пирс Броснан]], [[Роберт Де Ниро]], [[Ричард Гир]], [[Мел Гибсон]], [[Том Хэнкс]] және [[Джон Траволта]] да қарастырылды. === Түсірілім === Фильмдегі күңгірт жарық ішінара басты кейіпкердің билерінің көпшілігін дублер — француз актрисасы {{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}} орындағанымен түсіндіріледі.{{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}}<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19830422&id=VJEsAAAAIBAJ&sjid=Y_sDAAAAIBAJ&pg=6801,2303492|title=Lakeland Ledger - Google News мұрағатынан іздеу|author=|website=|date=|publisher=news.google.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2018-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180502134643/https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19830422&id=VJEsAAAAIBAJ&sjid=Y_sDAAAAIBAJ&pg=6801,2303492}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/archive/hoofers-hidden-in-the-shadows-dream-of-the-limelight-vol-21-no-13/|title=Hoofers Hidden in the Shadows Dream of the Limelight|author=|website=|date=|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2018-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621194157/https://people.com/archive/hoofers-hidden-in-the-shadows-dream-of-the-limelight-vol-21-no-13/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ew.com/article/2007/10/01/flashdance-collectors-edition-knockout/|title=The ''Flashdance'' collector's edition is a knockout|author=|website=|date=|publisher=EW.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806201017/https://ew.com/article/2007/10/01/flashdance-collectors-edition-knockout/}}</ref> Алекстің тыңдалым кезіндегі биіндегі соңғы секірісті кәсіби гимнаст [[Шэрон Шапиро]] орындады.<ref>{{Cite web|url=http://yahoo.com/entertainment/blogs/movie-talk/flashdance-30-years-later-b-boy-recalls-girling-170107851.html|title=‘Flashdance,’ 30 Years Later: B-Boy Recalls Girling Up for Final Scene|author=|website=|date=|publisher=yahoo.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209094646/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/movie-talk/flashdance-30-years-later-b-boy-recalls-girling-170107851.html}}</ref> Фильм продюсерлері дублерлерді пайдаланғандарын жасырмады, ал Марин Джахан есімінің аталмауы [[Paramount Pictures]] компаниясының соңғы титрларды қысқартып тастауымен байланысты болды.<ref name="автоссылка1" /> Түсірілімнің көп бөлігі [[Питтсбург]] маңында, [[Пенсильвания]] штатында жүргізілді. == Сыны == Фильм сыншылардың жағымсыз пікірлеріне ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтында картина 41 сыншының рецензиясына негізделген 34% рейтингке ие, ал орташа бағасы 10-нан 4,7-ні құрайды. Сайттың сыни пікірінде былай делінген: «Стилі көп, бірақ мазмұны өте аз «Жарқыл биі» тартымды би нөмірлерімен мақтана алады және Дженнифер Билздің тамаша жұмысынан пайда көреді, бірақ оның баяндауы бірсарынды».<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/flashdance|title=Flashdance (1983)|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212055858/https://www.rottentomatoes.com/m/flashdance/}}</ref> Сыншы [[Роджер Эберт]] бұл картинаны өзінің ең жек көретін фильмдер тізіміне енгізіп, былай деп мәлімдеді: «Дженнифер Билз өзін жайсыз сезінбеуі керек. Оның табиғи таланты бар, ол балғын әрі тартымды, оған тек нашар сценарийлерді електен өткізе алатын табиғи таланты бар агент табу керек».<ref>{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/flashdance-1983|title=Flashdance movie review & film summary (1983) {{!}} Roger Ebert|author=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2010-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623101748/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19830419%2FREVIEWS%2F304190301%2F1023}}</ref> == Мұрасы == === Жалғасы === Картинаның жалғасы туралы талқылаулар болды, бірақ фильм бәрібір түсірілмеді. Билз түсірілім туралы ұсыныстан бас тартып, былай деді: «Бұл мені қаншалықты бай немесе танымал ететіні мені ешқашан қызықтырмады. Мен үлкен сомадағы ақшадан бас тарттым, ал менің агенттерім жай ғана жынданып кете жаздады».<ref>{{Cite web|url=http://www.contactmusic.net/news-article/beals-turned-down-flashdance-sequel|title=Beals Turned Down Flashdance Sequel|author=|website=|date=2003-08-18|publisher=Contactmusic.com|lang=en|access-date=|accessdate=2020-01-21}}</ref> === Музыкалық бейімделу === 2001 жылдың наурызында фильм желісі бойынша [[Джорджо Мородер]]дің жаңа әндері енген бродвейлік музыкалық қойылым ұсынылды, бірақ ол бәрібір жарық көрмеді.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2001/legit/news/what-a-feeling-flashdance-fever-1117795691/|title=What a feeling: ‘Flashdance’ fever|author=Robert Hofler, Robert Hofler|date=2001-03-22|publisher=Variety|lang=en|access-date=|accessdate=2020-01-21}}</ref> 2008 жылдың шілдесінде [[Плимут (Англия)|Плимут]]тағы [[Корольдік театр (Плимут)|Корольдік театр]]да «[[Flashdance The Musical]]<nowiki/>» мюзиклінің премьерасы өтті.<ref>{{Cite web|url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821202487573|title=Flashdance Debuts in Plymouth, Sweeney Shouts {{!}} What's on Stage News {{!}} Whatsonstage|author=|website=|date=2008-10-19|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2008-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081019014104/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821202487573}}</ref> === Басқасы === Әншілер [[Дженнифер Лопес]] пен [[Джери Халлиуэлл]] өздерінің музыкалық клиптерінде бұл картинаға құрмет көрсетті. Лопестің [[This Is Me… Then]] альбомындағы «[[I'm Glad]]<nowiki/>» клипі негізінен бүкіл фильмнің сюжетіне негізделген, ал Халлиуэллдің екінші альбомы ''[[Scream If You Wanna Go Faster]]''-дің алғашқы синглі — «[[It’s Raining Men]]<nowiki/>» нұсқасы культтік тыңдалым сахнасынан шабыт алады. 2018 жылғы «[[Дэдпул 2]]<nowiki/>» фильмінің жарнамалық постері Дженнифер Билздің үстіне су құйылып, оның қолымен орындыққа тіреліп тұрған культтік сахнасын қайталайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-flashdance-new-sequel-poster/|title=Deadpool Does Flashdance In A New Sequel Poster|date=2018-02-06|publisher=Empire|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407085014/https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-flashdance-new-sequel-poster/}}</ref> == Сот істері == Фильм [[Морин Мардер]]дің шынайы оқиғасына негізделген. Картинадағы Алекс Оуэнс сияқты, ол да беделді би мектебіне түсуге ұмтылды. [[Том Хедли]] сценарийдің бастапқы нобайын жазды, ал 1982 жылғы 6 желтоқсанда Мардер [[Paramount Pictures]] компаниясына өзінің өмірлік тарихын экранда пайдалану құқығын беретін құжатқа қол қойды, ол үшін оған 2300 доллар мөлшерінде біржолғы өтемақы төленді. Фильм бүкіл әлем бойынша 200 миллион доллардан астам қаражат жинады. 2006 жылдың маусымында [[Сан-Франциско]]дағы АҚШ-тың Тоғызыншы округтік [[Федералды округ бойынша АҚШ Апелляциялық соты|апелляциялық соты]] төменгі соттың Мардер 1982 жылы құжаттарға қол қойған кезде өзінің тарихын пайдалану құқығынан бас тартқан деген шешімін күшінде қалдырды. Сот сонымен қатар құжатқа қол қою кезінде Мардердің адвокаты қатысқанын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Inspiration-for-Flashdance-2517110.php|title=SAN FRANCISCO / Inspiration for 'Flashdance' loses appeal for more money|author=Suzanne Herel, Chronicle Staff Writer|website=|date=2006-06-13|publisher=SFGate|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813120620/https://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Inspiration-for-Flashdance-2517110.php}}</ref> === Дженнифер Лопеске қарсы сот талабы === 2003 жылы Дженнифер Лопстің «I'm Glad» клипінде (режиссері [[Дэвид Лашапель]]) фильмдегі би нөмірлері пайдаланылғаннан кейін, Мардер Лопесті, [[Sony Corporation]] (клипті жасаушылар) және [[Paramount]] компаниясын сотқа берді. Лопес өзінің «I'm Glad» бейнебаяны фильмге құрмет ретінде ойластырылғанын алға тартқанымен, 2003 жылдың мамырында Sony компаниясы Paramount-қа би нөмірлерін және фильмдегі басқа да материалдарды пайдаланғаны үшін лицензиялық алым төлеуге келісті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0085549/news|title=Flashdance (1983) - News - IMDb|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190909065758/https://www.imdb.com/title/tt0085549/news}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.davidlachapelle.com/press/nytimes2.shtml|title=D A V I D * L A C H A P E L L E|author=|website=|date=2006-10-19|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2006-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061019144646/http://www.davidlachapelle.com/press/nytimes2.shtml}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == '''Монографиялар:''' * {{кітап|авторы=Bernard F. Dick|тақырыбы=Жұтылу: Paramount Pictures-тің өлімі және корпоративтік Голливудтың дүниеге келуі|шынайы атауы=Engulfed: The Death of Paramount Pictures and the Birth of Corporate Hollywood|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-asfBgAAQBAJ&pg=PA177|баспасы=University Press of Kentucky|жыл=2015|беттері=1|барлық беті=280|isbn=9780813159287|ref=Dick}} '''Газеттер мен журналдардағы басылымдар:''' * {{мақала|авторы=Cynthia Rose|тақырыбы=Соқыр жарқыл!|шынайы атауы=Blinding Flash!|сілтеме=https://www.worldradiohistory.com/UK/New-Musical-Express/1983/NME-1983-07-02.pdf|тілі=en|басылым=''[[New Musical Express]]''|түрі=magazine|орны=Лондон|баспасы=TI Media|жыл=1983, 2 шілде|беттері=20|issn=0028-6362|archive-date=2025-11-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20251130141327/https://www.worldradiohistory.com/UK/New-Musical-Express/1983/NME-1983-07-02.pdf|ref=Rose}} [[Санат:АҚШ мелодрамалық фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джерри Брукхаймер продюсерлік еткен фильмдер]] [[Санат:1983 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Би туралы фильмдер]] [[Санат:Джорджо Мородер музыкасы жазылған фильмдер]] [[Санат:«Үздік фильм әні» үшін «Оскар» сыйлығының лауреаттары атанған фильмдер]] hp9k5xeh1u9dynpwhsxnm4pe8jc1s06 Қатысушы:Эльмира Ералиева 2 781251 3606134 3604789 2026-05-18T05:30:47Z Эльмира Ералиева 179349 # белгісі дереккөздерде 3606134 wikitext text/x-wiki = Қазақ тіліндегі цифрлық контент = '''Цифрлық контент[[(digital content)|(digital content)]]-бұл интернетте немесе электронды құрылғыларда[[(компютер,смартфон,планшет)|(компютер,смартфон,планшет)]]сақталатын,таратылатын және қолданылатын ақпараттың барлық түрі.Ол цифрлық форматта болғандықтан,оны кез-келген уақытта өзгертуге,көшіруге және бөлісуге болады. ==Цифрлық контентке жататындар: == #Мәтіндік ақпарат: Мақалалар,электронды кітаптар,блог жазбалары. #Визуалды контент: Фотосуреттер,инфографикалар,суреттер. #Бейнематериалдар: YouTube видеолары,фильмдер,тікелей эфирлер. #Аудиоконтент: Подкасттар,музыка,аудиокітаптар. #Интерактивті контент: Ойындар,қосымшалар,онлайн курстар. '''Қазір цифрландыру дәуірі'''.Алдымызда тұрған мақсат-тілімізді цифрлық кеңістікте өркендету. Жасанды интеллектіні барлық салаға енгізу арқылы ел дамуына жол ашамыз.[[Жасанды интеллект]] өзегі-тіл, сондықтан ауқымды тіл моделін жасау-мемлекеттің кезек күттірмейтін қажеттілігі. <Орталық қолжетімді халықаралық ауқымды тіл модельдерін (LLM) қазақ тіліне бейімдеу жұмысы қарқынды дамып жатыр.'''Тіл''' - бүкіл жүйені біріктіретін басты құрал болуға тиіс.Қазақ тілі заманауи цифрлық жүйелерге енгізілген. Цифрлық дәуірдің талабы - ұлттық контентті дамыту. == Сыртқы сілтемелер == ≠[https://www.statistic.ernur.kz/ Ақпараттық портал- ERNUR.KZ] ≠[http://www.anatili.kazgazeta.kz/ ''Ana tili'' Ұлт газеті ] ≠[https://kostanaytany.kz/ ''Қостанай таңы'' газеті] [[Санат: Тіл|*]] dpy0ye2hzujh7714o8cbd23jcr3ukzp Жанат Төленқызы Сарыбекова 0 781376 3605933 3605152 2026-05-17T12:16:34Z Салиха 17167 3605933 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жанат Төленқызы Сарыбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 04.06.1957 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Байзақ ауданы|Байзақ ауданында}}, [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Жамбыл педагогикалық институты (қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2008); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Жанат Төленқызы Сарыбекова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1957 жыл|1957]] жылы 4 маусымда [[Жамбыл облысы]], [[Байзақ ауданы]], [[Ақжар (Жамбыл облысы)|Ақжар]] ауылында туған.<br> Жамбыл педагогикалық институтын ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]]) бітірген.<br> 1979-[[1984 жыл|84]] жылдары қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Түлкібас ауданы]]ның Абай атындағы орта мектебінде мұғалім, аудандық пионерлер үйінде әдіскер, [[1985 жыл|1985]]-[[1999 жыл|99]] жылдары Жамбыл педагогикалық колледжде оқытушы, 1999-[[2005 жыл|2005]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы болда. 2005 жылдан Жамбыл гуманитарлық-техникалық университетінде доцент, проректоры, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – қыздар тәрбиесі.<br> "Қазақ халық педагогикасындағы қыздар тәрбиесі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 65-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 1 оқу құралы, 25 оқу-әдістемелік құралдардың авторы. == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2008); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://dulaty.edu.kz/index.php/kk/aleumettik-psykhologyia?view=article&id=153:sarybekova-zhanat-tulenovna&catid=48:okhytushylar Әлеуметтік психология.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 5inaxdh4g6quyleco0fu1nxzvucn41h Келешектен келген қонақ 0 781390 3606172 3605380 2026-05-18T06:17:33Z 1nter pares 146705 /* Сілтемелер */ 3606172 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Келешектен келген қонақ |Шынайы атауы = {{lang-ru|Гостья из будущего}} |суреті = |тақырыбы = |жанры = шытырман оқиғалы [[фантастика]] |авторы = [[Кир Булычёв]],<br />[[Павел Оганезович Арсенов|Павел Арсенов]] |атқарушы продюсері = |ролдерде = |операторы = Сергей Онуфриев,<br />Сергей Ткаченко |сценарист = |композиторы = Евгений Крылатов |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{Байрақ|КСРО}} |Тілі = [[орыс тілі]] |форматы = 4:3 |дыбысы = моно |телеарна = [[ЦТ-1]] |ұзақтығы = 63–64 минут |көрсете бастады = 25–29 наурыз 1985 |соңғы рет көрсетілді= |маусымдар = |саны = 5 |байланысы бар шоу = [[Ашық күлгін түсті шар]] |imdb_id = 0086723 |сайт = }} '''«Келешектен келген қонақ»''' — [[Кир Булычёв]]тің «Осыдан жүз жыл кейін» повесі желісімен [[Павел Оганезович Арсенов|Павел Арсенов]] түсірген кеңестік фантастикалық 5-сериялы телефильм. Онда мәскеулік мектеп оқушысы Коляның тасадағы бір жертөледе уақыт бойымен саяхаттауға мүмкіндік беретін машинаны тауып, келешекке аттанғаны және одан миелофонмен қайтып келгені туралы баяндалады. Тірі жандардың ойларын тыңдауға арналған миелофон құрылғысын ғарыштық пираттар іздеумен болып, Мәскеуге келеді. Құрылғының иесі Алиса да Коляның заманына келуге мәжбүр болады. «[[Мир фантастики]]» журналы 2024 жылы шыққан санында бұл фильмді Алиса Селезнёваға арналған кинотуындылардың ішінде екінші орынға орналастырды ([[Үшінші ғаламшардың сыры]] мультфильмінен кейін).<ref>{{Cite web |url=https://www.mirf.ru/kino/alisa-seleznyova-vse-filmy/ |title=Все фильмы про Алису Селезнёву — от худшего к лучшему |access-date=2024-05-15 |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418172419/https://www.mirf.ru/kino/alisa-seleznyova-vse-filmy/ |url-status=live }}</ref> == Басты рөлдерде == * [[Наталия Евгеньевна Гусева]] — ''[[Алиса Селезнёва]]'' * [[Алексей Леонидович Фомкин]] — ''Коля Герасимов'' * Илья Наумов — ''Фима Королёв'' * Марианна Ионесян — ''Юля Грибкова'' * [[Вячеслав Михайлович Невинный]] — ''ғарыштық пират У / Космопорт қызметкері Вячеслав Михайлович'' * [[Михаил Иванович Кононов]] — ''ғарыштық пират Крыс / Космопорт қызметкері Михаил Иванович'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [www.mielofon.ru Ресми сайты] [[Санат:КСРО телефильмдері]] [[Санат:Павел Арсеновтың фильмдері]] [[Санат:М. Горький атындағы киностудиясының фильмдері]] nj2k8fevt1lw81vysp7naxywf2fzi1c Наровля 0 781437 3605976 3605886 2026-05-17T13:22:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3605976 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровляда мектепке дейінгі мекемелер, гимназия, екі орта мектеп, мемлекеттік колледж (бұрынғы кәсіптік лицей), көркемсурет мектебі және шығармашылық өнер орталықтары бар. Медициналық қызметтерді мемлекеттік қалалық емхана және аудандық аурухана, жедел жәрдем бөлімі және кәсіпорындардағы алғашқы медициналық көмек пункттері көрсетеді. == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|«Красный Маянтин» АҚҚ Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|Октябрь алаңы Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|Тарихи-этнографиялық мұражай. Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|Ленин алаңы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mavmdxi49877lx2323on7ui841i5n1e Orthornavirae 0 781440 3606062 3605911 2026-05-17T18:48:52Z 1nter pares 146705 3606062 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] k8txnbs46gq0zcbucw6vn8hs91jv8vi 3606063 3606062 2026-05-17T18:49:10Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606063 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] mjtuwbpc2h415mcw07j3b5n27qptqc7 3606064 3606063 2026-05-17T18:49:32Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606064 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 3rci718mkgdstlq8w2zyxyk9qolfllo 3606065 3606064 2026-05-17T18:51:21Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606065 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] hztc550786m4yftwbx9c42b9yetj2bx 3606066 3606065 2026-05-17T18:51:57Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606066 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] jen5wfsdnjjytfwy9iecy7ejmbfqqdt 3606067 3606066 2026-05-17T18:52:41Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606067 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.[25] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] fyk5aosn7b5dibb5020vtglr1y47rjf 3606068 3606067 2026-05-17T18:53:02Z 1nter pares 146705 3606068 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] ce724adtsng9z8xtym31o3df8wolbmo 3606069 3606068 2026-05-17T18:54:28Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606069 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 3mmz0lrxpja5dhjlinu0xejdbyymcwh 3606070 3606069 2026-05-17T18:55:00Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606070 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] devpdwlxrh044vvg9co5qyb3v36y3cf 3606071 3606070 2026-05-17T18:56:04Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606071 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] ktvdeylz46k9ert6gqh0sopcwbfi55q 3606072 3606071 2026-05-17T18:56:29Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606072 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] dk3wezaonxhhpmr1lryt7xtmv6oqspu 3606073 3606072 2026-05-17T18:57:05Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606073 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] i199ybcpjqg3qu9ly1zkkwi2cwcaepd 3606074 3606073 2026-05-17T18:58:40Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606074 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] a8l7delhye70rrfhd7pozahhqwlhbts 3606075 3606074 2026-05-17T18:59:02Z 1nter pares 146705 3606075 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 9yozwimcfddf9mvshqfszgisye10fp9 3606076 3606075 2026-05-17T18:59:56Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606076 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] oyz0vrdemtfx3ex9glscoh127none2u 3606077 3606076 2026-05-17T19:00:58Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606077 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] tpcwm0r644hbvm4umoh3tiqw0uxtgkb 3606080 3606077 2026-05-17T19:01:16Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606080 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 6k0viawh4448qkxonz696mgfuv0h8tn 3606081 3606080 2026-05-17T19:02:28Z 1nter pares 146705 3606081 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 1c1bld3v0gigwi4xd5l8ta1ajsqhvk7 3606082 3606081 2026-05-17T19:03:05Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606082 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] ihbuc00ojrjy2cvk8md6bdg3g61xg65 3606083 3606082 2026-05-17T19:03:12Z 1nter pares 146705 3606083 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 7mn9oy8w9grlp8n2e58qb34xqdph6jm 3606084 3606083 2026-05-17T19:06:35Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606084 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] m0k01w0xtaoeu2sm8zxv6ut9y1dy7ps 3606087 3606084 2026-05-17T19:14:49Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606087 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] n23bup4emhfh7vk14oft2ahlba31w8o 3606088 3606087 2026-05-17T19:16:47Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606088 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] oiww7xvf5ep0fhrlrjkkl0d6qfx1vf6 3606089 3606088 2026-05-17T19:17:36Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606089 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 52dx4lsc88xfejmalhgzyzx3ns8b2i7 3606091 3606089 2026-05-17T19:21:46Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606091 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == ''Orthornavirae'' құрамындағы РНҚ-вирустар тудыратын аурулар тарихтың көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Жалпы алғанда РНҚ-вирустар молекулалық биологиядағы ірі жетістіктер кезеңінде ашылды, соның ішінде ақуыз синтезі үшін генетикалық ақпараттың тікелей тасымалдаушысы ретінде матрицалық РНҚ-ның (mRNA) ашылуы бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Kolakofsky D | title = A short biased history of RNA viruses | journal = RNA | volume = 21 | issue = 4 | pages = 667–669 | date = April 2015 | pmid = 25780183 | pmc = 4371325 | doi = 10.1261/rna.049916.115 }}</ref> Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы анықталды және ашылған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal | vauthors = Harrison BD, Wilson TM | title = Milestones in the research on tobacco mosaic virus | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1383 | pages = 521–529 | date = March 1999 | pmid = 10212931 | pmc = 1692547 | doi = 10.1098/rstb.1999.0403 }}</ref> Бұл патшалық құрамындағы буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерін дамытудағы негізгі нысандардың бірі болды; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal | vauthors = Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW | title = The importance of vector control for the control and elimination of vector-borne diseases | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 14 | issue = 1 | article-number = e0007831 | date = January 2020 | pmid = 31945061 | pmc = 6964823 | doi = 10.1371/journal.pntd.0007831 | doi-access = free }}</ref> Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау себеп болған індеттер бар.<ref name=norris >{{cite journal | vauthors = Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Reques Sastre L, Porgo TV | title = An evaluation of emergency guidelines issued by the World Health Organization in response to four infectious disease outbreaks | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 5 | article-number = e0198125 | date = 30 May 2018 | pmid = 29847593 | pmc = 5976182 | doi = 10.1371/journal.pone.0198125 | doi-access = free | bibcode = 2018PLoSO..1398125N }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] bubytq6wz4aogydppf0syi2det2nepr 3606092 3606091 2026-05-17T19:23:36Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606092 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == ''Orthornavirae'' құрамындағы РНҚ-вирустар тудыратын аурулар тарихтың көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Жалпы алғанда РНҚ-вирустар молекулалық биологиядағы ірі жетістіктер кезеңінде ашылды, соның ішінде ақуыз синтезі үшін генетикалық ақпараттың тікелей тасымалдаушысы ретінде матрицалық РНҚ-ның (mRNA) ашылуы бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Kolakofsky D | title = A short biased history of RNA viruses | journal = RNA | volume = 21 | issue = 4 | pages = 667–669 | date = April 2015 | pmid = 25780183 | pmc = 4371325 | doi = 10.1261/rna.049916.115 }}</ref> Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы анықталды және ашылған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal | vauthors = Harrison BD, Wilson TM | title = Milestones in the research on tobacco mosaic virus | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1383 | pages = 521–529 | date = March 1999 | pmid = 10212931 | pmc = 1692547 | doi = 10.1098/rstb.1999.0403 }}</ref> Бұл патшалық құрамындағы буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерін дамытудағы негізгі нысандардың бірі болды; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal | vauthors = Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW | title = The importance of vector control for the control and elimination of vector-borne diseases | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 14 | issue = 1 | article-number = e0007831 | date = January 2020 | pmid = 31945061 | pmc = 6964823 | doi = 10.1371/journal.pntd.0007831 | doi-access = free }}</ref> Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау себеп болған індеттер бар.<ref name=norris >{{cite journal | vauthors = Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Reques Sastre L, Porgo TV | title = An evaluation of emergency guidelines issued by the World Health Organization in response to four infectious disease outbreaks | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 5 | article-number = e0198125 | date = 30 May 2018 | pmid = 29847593 | pmc = 5976182 | doi = 10.1371/journal.pone.0198125 | doi-access = free | bibcode = 2018PLoSO..1398125N }}</ref> ''Orthornavirae'' 2019 жылы ''Riboviria'' домені құрамындағы патшалық ретінде құрылды және RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіруге арналған. 2019 жылға дейін ''Riboviria'' 2018 жылы құрылып, тек RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды ғана қамтыған болатын. 2019 жылы ''Riboviria'' кеңейтіліп, оған ''[[Pararnavirae]]'' патшалығына орналастырылған кері транскрипцияланатын вирустар да енгізілді. Осыған байланысты ''Orthornavirae'' RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды кері транскрипцияланатын вирустардан ажырату үшін құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] 34mqoj85iaak6c2m3agr8omwmjd3wny 3606093 3606092 2026-05-17T19:23:49Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606093 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == ''Orthornavirae'' құрамындағы РНҚ-вирустар тудыратын аурулар тарихтың көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Жалпы алғанда РНҚ-вирустар молекулалық биологиядағы ірі жетістіктер кезеңінде ашылды, соның ішінде ақуыз синтезі үшін генетикалық ақпараттың тікелей тасымалдаушысы ретінде матрицалық РНҚ-ның (mRNA) ашылуы бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Kolakofsky D | title = A short biased history of RNA viruses | journal = RNA | volume = 21 | issue = 4 | pages = 667–669 | date = April 2015 | pmid = 25780183 | pmc = 4371325 | doi = 10.1261/rna.049916.115 }}</ref> Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы анықталды және ашылған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal | vauthors = Harrison BD, Wilson TM | title = Milestones in the research on tobacco mosaic virus | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1383 | pages = 521–529 | date = March 1999 | pmid = 10212931 | pmc = 1692547 | doi = 10.1098/rstb.1999.0403 }}</ref> Бұл патшалық құрамындағы буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерін дамытудағы негізгі нысандардың бірі болды; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal | vauthors = Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW | title = The importance of vector control for the control and elimination of vector-borne diseases | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 14 | issue = 1 | article-number = e0007831 | date = January 2020 | pmid = 31945061 | pmc = 6964823 | doi = 10.1371/journal.pntd.0007831 | doi-access = free }}</ref> Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау себеп болған індеттер бар.<ref name=norris >{{cite journal | vauthors = Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Reques Sastre L, Porgo TV | title = An evaluation of emergency guidelines issued by the World Health Organization in response to four infectious disease outbreaks | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 5 | article-number = e0198125 | date = 30 May 2018 | pmid = 29847593 | pmc = 5976182 | doi = 10.1371/journal.pone.0198125 | doi-access = free | bibcode = 2018PLoSO..1398125N }}</ref> ''Orthornavirae'' 2019 жылы ''Riboviria'' домені құрамындағы патшалық ретінде құрылды және RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіруге арналған. 2019 жылға дейін ''Riboviria'' 2018 жылы құрылып, тек RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды ғана қамтыған болатын. 2019 жылы ''Riboviria'' кеңейтіліп, оған ''[[Pararnavirae]]'' патшалығына орналастырылған кері транскрипцияланатын вирустар да енгізілді. Осыған байланысты ''Orthornavirae'' RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды кері транскрипцияланатын вирустардан ажырату үшін құрылды.<ref name=2019a /><ref name=2017a >{{cite web| vauthors = Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH |title=Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy |url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=15 October 2018}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] klq1lf0zbg1mm7gjsvnvoqtfbd5epud 3606094 3606093 2026-05-17T19:24:08Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606094 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == ''Orthornavirae'' құрамындағы РНҚ-вирустар тудыратын аурулар тарихтың көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Жалпы алғанда РНҚ-вирустар молекулалық биологиядағы ірі жетістіктер кезеңінде ашылды, соның ішінде ақуыз синтезі үшін генетикалық ақпараттың тікелей тасымалдаушысы ретінде матрицалық РНҚ-ның (mRNA) ашылуы бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Kolakofsky D | title = A short biased history of RNA viruses | journal = RNA | volume = 21 | issue = 4 | pages = 667–669 | date = April 2015 | pmid = 25780183 | pmc = 4371325 | doi = 10.1261/rna.049916.115 }}</ref> Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы анықталды және ашылған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal | vauthors = Harrison BD, Wilson TM | title = Milestones in the research on tobacco mosaic virus | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1383 | pages = 521–529 | date = March 1999 | pmid = 10212931 | pmc = 1692547 | doi = 10.1098/rstb.1999.0403 }}</ref> Бұл патшалық құрамындағы буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерін дамытудағы негізгі нысандардың бірі болды; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal | vauthors = Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW | title = The importance of vector control for the control and elimination of vector-borne diseases | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 14 | issue = 1 | article-number = e0007831 | date = January 2020 | pmid = 31945061 | pmc = 6964823 | doi = 10.1371/journal.pntd.0007831 | doi-access = free }}</ref> Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау себеп болған індеттер бар.<ref name=norris >{{cite journal | vauthors = Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Reques Sastre L, Porgo TV | title = An evaluation of emergency guidelines issued by the World Health Organization in response to four infectious disease outbreaks | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 5 | article-number = e0198125 | date = 30 May 2018 | pmid = 29847593 | pmc = 5976182 | doi = 10.1371/journal.pone.0198125 | doi-access = free | bibcode = 2018PLoSO..1398125N }}</ref> ''Orthornavirae'' 2019 жылы ''Riboviria'' домені құрамындағы патшалық ретінде құрылды және RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіруге арналған. 2019 жылға дейін ''Riboviria'' 2018 жылы құрылып, тек RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды ғана қамтыған болатын. 2019 жылы ''Riboviria'' кеңейтіліп, оған ''[[Pararnavirae]]'' патшалығына орналастырылған кері транскрипцияланатын вирустар да енгізілді. Осыған байланысты ''Orthornavirae'' RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды кері транскрипцияланатын вирустардан ажырату үшін құрылды.<ref name=2019a /><ref name=2017a >{{cite web| vauthors = Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH |title=Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy |url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=15 October 2018}}</ref> == Галерея == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] qy86wvj1t4e655emmiwau5xhjc8cmck 3606095 3606094 2026-05-17T19:26:55Z 1nter pares 146705 /* Галерея */ 3606095 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == ''Orthornavirae'' құрамындағы РНҚ-вирустар тудыратын аурулар тарихтың көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Жалпы алғанда РНҚ-вирустар молекулалық биологиядағы ірі жетістіктер кезеңінде ашылды, соның ішінде ақуыз синтезі үшін генетикалық ақпараттың тікелей тасымалдаушысы ретінде матрицалық РНҚ-ның (mRNA) ашылуы бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Kolakofsky D | title = A short biased history of RNA viruses | journal = RNA | volume = 21 | issue = 4 | pages = 667–669 | date = April 2015 | pmid = 25780183 | pmc = 4371325 | doi = 10.1261/rna.049916.115 }}</ref> Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы анықталды және ашылған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal | vauthors = Harrison BD, Wilson TM | title = Milestones in the research on tobacco mosaic virus | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1383 | pages = 521–529 | date = March 1999 | pmid = 10212931 | pmc = 1692547 | doi = 10.1098/rstb.1999.0403 }}</ref> Бұл патшалық құрамындағы буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерін дамытудағы негізгі нысандардың бірі болды; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal | vauthors = Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW | title = The importance of vector control for the control and elimination of vector-borne diseases | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 14 | issue = 1 | article-number = e0007831 | date = January 2020 | pmid = 31945061 | pmc = 6964823 | doi = 10.1371/journal.pntd.0007831 | doi-access = free }}</ref> Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау себеп болған індеттер бар.<ref name=norris >{{cite journal | vauthors = Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Reques Sastre L, Porgo TV | title = An evaluation of emergency guidelines issued by the World Health Organization in response to four infectious disease outbreaks | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 5 | article-number = e0198125 | date = 30 May 2018 | pmid = 29847593 | pmc = 5976182 | doi = 10.1371/journal.pone.0198125 | doi-access = free | bibcode = 2018PLoSO..1398125N }}</ref> ''Orthornavirae'' 2019 жылы ''Riboviria'' домені құрамындағы патшалық ретінде құрылды және RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіруге арналған. 2019 жылға дейін ''Riboviria'' 2018 жылы құрылып, тек RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды ғана қамтыған болатын. 2019 жылы ''Riboviria'' кеңейтіліп, оған ''[[Pararnavirae]]'' патшалығына орналастырылған кері транскрипцияланатын вирустар да енгізілді. Осыған байланысты ''Orthornavirae'' RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды кері транскрипцияланатын вирустардан ажырату үшін құрылды.<ref name=2019a /><ref name=2017a >{{cite web| vauthors = Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH |title=Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy |url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=15 October 2018}}</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Lassa virus.JPG|[[Lassa virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Lymphocytic choriomeningitis virus.jpg|[[Lymphocytic choriomeningitis virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|[[Hantavirus]] (''[[Hantaviridae]]'') Сурет:Marburg virus.jpg|[[Marburg virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Ebola virions.png|[[Ebola virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Influenza virus particle 8430 lores.jpg|[[Influenza]] (''[[Orthomyxoviridae]]'') Сурет:Measles virus.JPG|[[Measles]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Mumps virus, negative stained TEM 8758 lores.jpg|[[Mumps virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Respiratory Syncytial Virus (RSV) EM PHIL 2175 lores.jpg|[[Human respiratory syncytial virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Parainfluenza virus TEM PHIL 271 lores.jpg|[[Parainfluenza]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG|[[Rabies]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Vesicular stomatitis virus (VSV) EM 18 lores.jpg|[[Vesicular stomatitis virus]] (''[[Rhabdoviridae]]'') </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] fju4solch48yrdoge8kxbvhvsg4pgru 3606096 3606095 2026-05-17T19:27:19Z 1nter pares 146705 /* Галерея */ 3606096 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Жіктелуі == RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар Orthornavirae патшалығына жатқызылады; оның құрамына жеті тип және ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты жоғарырақ таксондарға орналастырылмаған бірнеше таксон кіреді. Типтер мүше вирустардың геном түрлеріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай ажыратылады.<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019}}</ref><ref name=ictv >{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Ambiviricota]] — саңырауқұлақтарды жұқтыратын, амбисенсті −ssRNA-вирустарды және вироидтарда кездесетін өздігінен ыдырайтын РНҚ-рибозимдерді кодтайтын вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124 |doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> * Тип: [[Artimaviricota]] — термоацидофильді бактерияларды жұқтыратын dsRNA-вирустарды қамтиды.<ref>{{cite web|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Koonin EV, Nonoura T, Krupovic M|date=21 June 2024|title=Create new phylum, "''Artimaviricota''" in the kingdom ''Orthornavirae'' (realm ''Riboviria'') for classification of a hyperthermophilic RNA virus|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2024.039D.Artimaviricota_np.zip|format=docx|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2025}}</ref> * Тип: [[Duplornaviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын, Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін және псевдо [[Капсид|T = 2 симметриялы]] тор түрінде ұйымдасқан капсид ақуыздарының 60 гомо- немесе гетеродимерінен тұратын капсид кодтайтын dsRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Kitrinoviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын және Pisuviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Lenarviricota]] — прокариоттар мен эукариоттарды жұқтыратын және Kitrinoviricota өкілдерімен бір кластерге біріктірілмейтін +ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Negarnaviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын −ssRNA-вирустарды қамтиды. * Тип: [[Pisuviricota]] — эукариоттарды жұқтыратын +ssRNA және dsRNA-вирустарды қамтиды және басқа типтермен бір кластерге біріктірілмейді. Orthornavirae құрамындағы келесі таксондар ешбір жоғары таксонға жатқызылмаған:<ref name=2019a /><ref name=ictv /> * Класс: ''[[Orpoviricetes]]'' * Тұқымдас: ''[[Birnaviridae]]'' * Тұқымдас: ''[[Permutotetraviridae]]'' Бұл патшалық Балтимор жіктеу жүйесіндегі үш топты қамтиды. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ синтездеу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Аталған үш топ мыналар: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар және V топ — −ssRNA-вирустар.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal | vauthors = Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucía-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV | title = Origins and Evolution of the Global RNA Virome | journal = mBio | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e02329-18 | date = November 2018 | pmid = 30482837 | pmc = 6282212 | doi = 10.1128/mBio.02329-18 | doi-access = free}}</ref> == Аурулары == РНҚ-вирустар көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Orthornavirae құрамындағы ауру тудыратын белгілі вирустарға мыналар жатады:<ref name=ictv /> * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] Orthornavirae құрамындағы жануар вирустарына [[Orbivirus|orbivirus-тар]] жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде Bluetongue virus, African horse sickness virus, Equine encephalosis virus және epizootic hemorrhagic disease virus бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Maclachlan NJ, Guthrie AJ | title = Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases | journal = Veterinary Research | volume = 41 | issue = 6 | page = 35 | date = December 2010 | pmid = 20167199 | pmc = 2826768 | doi = 10.1051/vetres/2010007 }}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londoño-Renteria B | title = Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors | journal = Insects | volume = 9 | issue = 4 | page = 190 | date = December 2018 | pmid = 30544935 | pmc = 6315612 | doi = 10.3390/insects9040190 | doi-access = free }}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang LF, Anderson DE | title = Viruses in bats and potential spillover to animals and humans | journal = Current Opinion in Virology | volume = 34 | pages = 79–89 | date = February 2019 | pmid = 30665189 | pmc = 7102861 | doi = 10.1016/j.coviro.2018.12.007 }}</ref> Сол сияқты [[Flavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook MR | title = Historical Perspectives on Flavivirus Research | journal = Viruses | volume = 9 | issue = 5 | page = 97 | date = April 2017 | pmid = 28468299 | pmc = 5454410 | doi = 10.3390/v9050097 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hartman A | title = Rift Valley Fever | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 285–301 | date = June 2017 | pmid = 28457351 | pmc = 5458783 | doi = 10.1016/j.cll.2017.01.004 }}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis |title=Coronaviruses|date=2015|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster RG, Govorkova EA | title = Continuing challenges in influenza | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1323 | issue = 1 | pages = 115–139 | date = September 2014 | pmid = 24891213 | pmc = 4159436 | doi = 10.1111/nyas.12462 | bibcode = 2014NYASA1323..115W }}</ref> Бұл патшалықтағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Tomato spotted wilt virus]] жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. [[Cucumber mosaic virus]] 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. [[Potato virus Y бұрыш]], картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал [[Plum pox virus]] сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. [[Brome mosaic virus]] айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal | vauthors = Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD | title = Top 10 plant viruses in molecular plant pathology | journal = Molecular Plant Pathology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 938–954 | date = December 2011 | pmid = 22017770 | pmc = 6640423 | doi = 10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x | bibcode = 2011MolPP..12..938S }}</ref> == Тарихы == ''Orthornavirae'' құрамындағы РНҚ-вирустар тудыратын аурулар тарихтың көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Жалпы алғанда РНҚ-вирустар молекулалық биологиядағы ірі жетістіктер кезеңінде ашылды, соның ішінде ақуыз синтезі үшін генетикалық ақпараттың тікелей тасымалдаушысы ретінде матрицалық РНҚ-ның (mRNA) ашылуы бар.<ref>{{cite journal | vauthors = Kolakofsky D | title = A short biased history of RNA viruses | journal = RNA | volume = 21 | issue = 4 | pages = 667–669 | date = April 2015 | pmid = 25780183 | pmc = 4371325 | doi = 10.1261/rna.049916.115 }}</ref> Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы анықталды және ашылған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal | vauthors = Harrison BD, Wilson TM | title = Milestones in the research on tobacco mosaic virus | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1383 | pages = 521–529 | date = March 1999 | pmid = 10212931 | pmc = 1692547 | doi = 10.1098/rstb.1999.0403 }}</ref> Бұл патшалық құрамындағы буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерін дамытудағы негізгі нысандардың бірі болды; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal | vauthors = Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW | title = The importance of vector control for the control and elimination of vector-borne diseases | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 14 | issue = 1 | article-number = e0007831 | date = January 2020 | pmid = 31945061 | pmc = 6964823 | doi = 10.1371/journal.pntd.0007831 | doi-access = free }}</ref> Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау себеп болған індеттер бар.<ref name=norris >{{cite journal | vauthors = Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Reques Sastre L, Porgo TV | title = An evaluation of emergency guidelines issued by the World Health Organization in response to four infectious disease outbreaks | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 5 | article-number = e0198125 | date = 30 May 2018 | pmid = 29847593 | pmc = 5976182 | doi = 10.1371/journal.pone.0198125 | doi-access = free | bibcode = 2018PLoSO..1398125N }}</ref> ''Orthornavirae'' 2019 жылы ''Riboviria'' домені құрамындағы патшалық ретінде құрылды және RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіруге арналған. 2019 жылға дейін ''Riboviria'' 2018 жылы құрылып, тек RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды ғана қамтыған болатын. 2019 жылы ''Riboviria'' кеңейтіліп, оған ''[[Pararnavirae]]'' патшалығына орналастырылған кері транскрипцияланатын вирустар да енгізілді. Осыған байланысты ''Orthornavirae'' RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды кері транскрипцияланатын вирустардан ажырату үшін құрылды.<ref name=2019a /><ref name=2017a >{{cite web| vauthors = Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH |title=Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy |url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=15 October 2018}}</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Lassa virus.JPG|[[Lassa virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Lymphocytic choriomeningitis virus.jpg|[[Lymphocytic choriomeningitis virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|[[Хантавирус|Hantavirus]] (''[[Hantaviridae]]'') Сурет:Marburg virus.jpg|[[Marburg virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Ebola virions.png|[[Ebola virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Influenza virus particle 8430 lores.jpg|[[Influenza]] (''[[Orthomyxoviridae]]'') Сурет:Measles virus.JPG|[[Measles]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Mumps virus, negative stained TEM 8758 lores.jpg|[[Mumps virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Respiratory Syncytial Virus (RSV) EM PHIL 2175 lores.jpg|[[Human respiratory syncytial virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Parainfluenza virus TEM PHIL 271 lores.jpg|[[Parainfluenza]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG|[[Rabies]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Vesicular stomatitis virus (VSV) EM 18 lores.jpg|[[Vesicular stomatitis virus]] (''[[Rhabdoviridae]]'') </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] cgvzd0hvny355i36j7gy134f3vgm9d0 Ұйғырабат 0 781442 3605945 3605894 2026-05-17T13:04:16Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Ұйғырабад]] бетін [[Ұйғырабат]] бетіне жылжытты 3605894 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Ұйғырабад |шынайы атауы = {{lang-ky|Уйгур-Абад}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 34|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 23|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Ош облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Араван ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,85 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 602 |климаты = құрғақ континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 2807<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = [[2026 жыл|2026]] |тығыздығы = 1517 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қырғыздар]], [[өзбектер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 723107<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-aravanskij-rajon-oshskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Ош облысы, Араван ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 06 |идентификатор түрі = ОКАТО |сандық идентификаторы = 41706211823050 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ұйғырабад''' ({{lang-ky|Уйгур-Абад}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ош облысы]]ның [[Араван ауданы]]ндағы ауыл. Халқы — 2807 адам<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> ([[2026 жыл|2026]]) == Орналасуы == Ұйғырабад [[Араван (Араван ауданы)|Араван]] ауылынан 7 шақырым жерде орналасады. [[Өзбекстан]] шекарасына өте жақын орналасқан. Арақашықтығы 1,1 шақырым. Облыс орталығы — [[Ош]] қаласынан 33 шақырым жерде, ал [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] елордасы [[Бішкек]]тен 313 шақырым қашықтықта жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі 602 метрді құрайды. == Климаты == Ұйғырабад климаты құрғақ континенттік болып келеді. Жазы ұзақ, ыстық әрі құрғақ, ал қысы салыстырмалы түрде жұмсақ. Жауын-шашын мөлшері аз, негізінен көктем мезгілінде түседі. Жаз айларында ауа температурасы кей жылдары +39°C-қа дейін жетеді. Ұйғырабад [[Ферғана аңғары]] аймағында орналасқандықтан, климаты егіншілікке қолайлы болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 62d96b19ito5ee4qt84tqcj0a3g90c6 3605948 3605945 2026-05-17T13:04:55Z MuratbekErkebulan 162992 3605948 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Ұйғырабат |шынайы атауы = {{lang-ky|Уйгур-Абад}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 34|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 23|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Ош облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Араван ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,85 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 602 |климаты = құрғақ континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 2807<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = [[2026 жыл|2026]] |тығыздығы = 1517 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қырғыздар]], [[өзбектер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 723107<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-aravanskij-rajon-oshskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Ош облысы, Араван ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 06 |идентификатор түрі = ОКАТО |сандық идентификаторы = 41706211823050 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ұйғырабат''' ({{lang-ky|Уйгур-Абад}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ош облысы]]ның [[Араван ауданы]]ндағы ауыл. Халқы — 2807 адам<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> ([[2026 жыл|2026]]) == Орналасуы == Ұйғырабат [[Араван (Араван ауданы)|Араван]] ауылынан 7 шақырым жерде орналасады. [[Өзбекстан]] шекарасына өте жақын орналасқан. Арақашықтығы 1,1 шақырым. Облыс орталығы — [[Ош]] қаласынан 33 шақырым жерде, ал [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] елордасы [[Бішкек]]тен 313 шақырым қашықтықта жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі 602 метрді құрайды. == Климаты == Ұйғырабат климаты құрғақ континенттік болып келеді. Жазы ұзақ, ыстық әрі құрғақ, ал қысы салыстырмалы түрде жұмсақ. Жауын-шашын мөлшері аз, негізінен көктем мезгілінде түседі. Жаз айларында ауа температурасы кей жылдары +39°C-қа дейін жетеді. Ұйғырабад [[Ферғана аңғары]] аймағында орналасқандықтан, климаты егіншілікке қолайлы болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5g3wmzbgznjvv6z827ghn1yqd1fz6px 3605954 3605948 2026-05-17T13:06:30Z MuratbekErkebulan 162992 3605954 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Ұйғырабат |шынайы атауы = {{lang-ky|Уйгур-Абад}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 34|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 23|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Ош облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Араван ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,85 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 602 |климаты = құрғақ континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 2807<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = [[2026 жыл|2026]] |тығыздығы = 1517 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қырғыздар]], [[өзбектер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 723107<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-aravanskij-rajon-oshskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Ош облысы, Араван ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 06 |идентификатор түрі = ОКАТО |сандық идентификаторы = 41706211823050 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ұйғырабат''' ({{lang-ky|Уйгур-Абад}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ош облысы]]ның [[Араван ауданы]]ндағы ауыл. Халқы — 2807 адам<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> ([[2026 жыл|2026]]) == Орналасуы == Ұйғырабат [[Араван (Араван ауданы)|Араван]] ауылынан 7 шақырым жерде орналасады. [[Өзбекстан]] шекарасына өте жақын орналасқан. Арақашықтығы 1,1 шақырым. Облыс орталығы — [[Ош]] қаласынан 33 шақырым жерде, ал [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] елордасы [[Бішкек]]тен 313 шақырым қашықтықта жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі 602 метрді құрайды. == Климаты == Ұйғырабат климаты құрғақ континенттік болып келеді. Жазы ұзақ, ыстық әрі құрғақ, ал қысы салыстырмалы түрде жұмсақ. Жауын-шашын мөлшері аз, негізінен көктем мезгілінде түседі. Жаз айларында ауа температурасы кей жылдары +39°C-қа дейін жетеді. Ұйғырабад [[Ферғана аңғары]] аймағында орналасқандықтан, климаты егіншілікке қолайлы болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} trors7na5eovx91njg4fer0y09xeox1 Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева 0 781447 3605934 2026-05-17T12:24:29Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 07.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Кербұлақ ауданы|Кербұлақ ауданында}}, Сарыөзек (... 3605934 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 07.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Кербұлақ ауданы|Кербұлақ ауданында}}, [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ауыл шаруашылығы |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|ҚР АШМ]] Құрмет грамотасы (2008); * Тейлора атындағы алтын медалі (2012); * ҚР Президентінің Халықаралық [[Болашақ (стипендия)|Болашақ стипендиясы]] (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы – 2013" мемлекеттік гранты; * [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БҒМ]] Құрмет грамотасы (2015). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева''' — ауыл шаруашылығы ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 7 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Кербұлақ ауданы]], [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) бітірген.<br> 1991-96 жылдары Қазақ орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі [[Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институты]]) Батыс Қазақстан орман тәжірибе стансасында, Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында аға оқытушы, 1996-2011 жылдары Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде кафедра меңгерушісі, доцент, деканның орынбасары, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – орман плантациясы, суармалы орманшылық, жеке орманшылық, орман плантацияларын өсіру технологиясы.<br> "Научное обоснование технологии поливного плантационного лесоводства на юго-востока Казахстана" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 оқулық, 1 анықтамалық, 1 инновациялық патенттің, 4 мемлекеттік жалпы білім беру стандарттарының, 5 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|ҚР АШМ]] Құрмет грамотасы (2008); * Тейлора атындағы алтын медалі (2012); * ҚР Президентінің Халықаралық [[Болашақ (стипендия)|Болашақ стипендиясы]] (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы – 2013" мемлекеттік гранты; * [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БҒМ]] Құрмет грамотасы (2015).<ref>[https://kazatu.edu.kz/pps/sarsekova-dani-nurgisaevna Сарсекова Дани Нұрғисақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] pkw778v6q677ptudo5eyhnp9e67bx4r 3605935 3605934 2026-05-17T12:26:58Z Салиха 17167 3605935 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 07.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Кербұлақ ауданы|Кербұлақ ауданында}}, [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ауыл шаруашылығы |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|ҚР АШМ]] Құрмет грамотасы (2008); * Тейлора атындағы алтын медалі (2012); * ҚР Президентінің Халықаралық [[Болашақ (стипендия)|Болашақ стипендиясы]] (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы – 2013" мемлекеттік гранты; * [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БҒМ]] Құрмет грамотасы (2015). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева''' — ауыл шаруашылығы ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 7 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Кербұлақ ауданы]], [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) бітірген.<br> [[1991 жыл|1991]]-[[1996 жыл|96]] жылдары Қазақ орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі [[Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институты]]) Батыс Қазақстан орман тәжірибе стансасында, Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында аға оқытушы, 1996-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде кафедра меңгерушісі, доцент, деканның орынбасары, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – орман плантациясы, суармалы орманшылық, жеке орманшылық, орман плантацияларын өсіру технологиясы.<br> "Научное обоснование технологии поливного плантационного лесоводства на юго-востока Казахстана" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 оқулық, 1 анықтамалық, 1 инновациялық патенттің, 4 мемлекеттік жалпы білім беру стандарттарының, 5 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|ҚР АШМ]] Құрмет грамотасы (2008); * Тейлора атындағы алтын медалі (2012); * ҚР Президентінің Халықаралық [[Болашақ (стипендия)|Болашақ стипендиясы]] (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы – 2013" мемлекеттік гранты; * [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БҒМ]] Құрмет грамотасы (2015).<ref>[https://kazatu.edu.kz/pps/sarsekova-dani-nurgisaevna Сарсекова Дани Нұрғисақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 915hlkmsmte9b1dcvr0gu3ju8mt6pwf 3605936 3605935 2026-05-17T12:27:45Z Салиха 17167 «[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары|Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605936 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 07.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Кербұлақ ауданы|Кербұлақ ауданында}}, [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ауыл шаруашылығы |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|ҚР АШМ]] Құрмет грамотасы (2008); * Тейлора атындағы алтын медалі (2012); * ҚР Президентінің Халықаралық [[Болашақ (стипендия)|Болашақ стипендиясы]] (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы – 2013" мемлекеттік гранты; * [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БҒМ]] Құрмет грамотасы (2015). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Дани Нұрғисақызы Сәрсекеева''' — ауыл шаруашылығы ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 7 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Кербұлақ ауданы]], [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) бітірген.<br> [[1991 жыл|1991]]-[[1996 жыл|96]] жылдары Қазақ орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі [[Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институты]]) Батыс Қазақстан орман тәжірибе стансасында, Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында аға оқытушы, 1996-[[2011 жыл|2011]] жылдары Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде кафедра меңгерушісі, доцент, деканның орынбасары, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – орман плантациясы, суармалы орманшылық, жеке орманшылық, орман плантацияларын өсіру технологиясы.<br> "Научное обоснование технологии поливного плантационного лесоводства на юго-востока Казахстана" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 оқулық, 1 анықтамалық, 1 инновациялық патенттің, 4 мемлекеттік жалпы білім беру стандарттарының, 5 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|ҚР АШМ]] Құрмет грамотасы (2008); * Тейлора атындағы алтын медалі (2012); * ҚР Президентінің Халықаралық [[Болашақ (стипендия)|Болашақ стипендиясы]] (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы – 2013" мемлекеттік гранты; * [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БҒМ]] Құрмет грамотасы (2015).<ref>[https://kazatu.edu.kz/pps/sarsekova-dani-nurgisaevna Сарсекова Дани Нұрғисақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]] fwhp402er12485o2cyaviotab3uye04 Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева 0 781448 3605938 2026-05-17T12:57:20Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.11.1962 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз|Аягөзде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |... 3605938 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.11.1962 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз|Аягөзде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ветеринария |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институты аспирантурасы; қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 8 қарашада қазіргі [[Абай облысы]], [[Аягөз]] қаласында туған.<br> Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институтының аспирантурасын ([[1989 жыл|1989]]), қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің докторантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.<br> Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ассистент (1985), [[Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты|Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институы]]нда ғылыми қызметкер ([[1990 жыл|1990]]-[[1992 жыл|92]]), "Ермен" фармацевтік компаниясы ЖШС-нің директоры (1992-[[1997 жыл|97]]), Шығыс Қазақстан облысының қалалық ветеринарлық зертханасының директоры (1997-[[2001 жыл|2001]]), Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент ([[2003 жыл|2003]]-[[2010 жыл|10]]), [[2011 жыл|2011]] жыдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ветеринарно-санитарная оценка продуктов свиноводства, птицеводства и рыбоводства при использовании пробиотиков и кудюритов" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 оқулық, 8 оқу құралы, 12 алдын ала патенттің, 6 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/243740540765d82d8c43aeb581133353_205713820364f413647a8af052103919_%D0%92%D0%A1%D0%AD%20%D0%B8%20%D0%93%20%20%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D%D0%91%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80.pdf Сәрсембаева Нұржан Білтебайқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ветренинария ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]] 13crdywd70wms3hmakri8q5iuq2nax7 3605939 3605938 2026-05-17T12:59:30Z Салиха 17167 «[[Санат:Ветренинария ғылымдарының докторлары|Ветренинария ғылымдарының докторлары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары|Ветеринария ғылымдарының докторлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605939 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.11.1962 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз|Аягөзде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ветеринария |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институты аспирантурасы; қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 8 қарашада қазіргі [[Абай облысы]], [[Аягөз]] қаласында туған.<br> Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институтының аспирантурасын ([[1989 жыл|1989]]), қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің докторантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.<br> Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ассистент (1985), [[Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты|Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институы]]нда ғылыми қызметкер ([[1990 жыл|1990]]-[[1992 жыл|92]]), "Ермен" фармацевтік компаниясы ЖШС-нің директоры (1992-[[1997 жыл|97]]), Шығыс Қазақстан облысының қалалық ветеринарлық зертханасының директоры (1997-[[2001 жыл|2001]]), Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент ([[2003 жыл|2003]]-[[2010 жыл|10]]), [[2011 жыл|2011]] жыдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ветеринарно-санитарная оценка продуктов свиноводства, птицеводства и рыбоводства при использовании пробиотиков и кудюритов" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 оқулық, 8 оқу құралы, 12 алдын ала патенттің, 6 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/243740540765d82d8c43aeb581133353_205713820364f413647a8af052103919_%D0%92%D0%A1%D0%AD%20%D0%B8%20%D0%93%20%20%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D%D0%91%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80.pdf Сәрсембаева Нұржан Білтебайқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]] 1gl14unrh2ic7b7iem0bvos1arzolpd 3605940 3605939 2026-05-17T13:00:20Z Салиха 17167 3605940 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.11.1962 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз|Аягөзде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Ветеринария |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Ветеринария ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институты аспирантурасы; қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Нұржан Білтебайқызы Сәрсембаева''' — ветеринария ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 8 қарашада қазіргі [[Абай облысы]], [[Аягөз]] қаласында туған.<br> Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Ленинград (Санкт-Петербург) малдәрігерлік институтының аспирантурасын ([[1989 жыл|1989]]), қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің докторантурасын ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.<br> Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ассистент (1985), [[Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты|Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институы]]нда ғылыми қызметкер ([[1990 жыл|1990]]-[[1992 жыл|92]]), "Ермен" фармацевтік компаниясы ЖШС-нің директоры (1992-[[1997 жыл|97]]), Шығыс Қазақстан облысының қалалық ветеринарлық зертханасының директоры (1997-[[2001 жыл|2001]]), Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент ([[2003 жыл|2003]]-[[2010 жыл|10]]), [[2011 жыл|2011]] жыдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ветеринарно-санитарная оценка продуктов свиноводства, птицеводства и рыбоводства при использовании пробиотиков и кудюритов" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 оқулық, 8 оқу құралы, 12 алдын ала патенттің, 6 өндірістік ұсыныстың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/243740540765d82d8c43aeb581133353_205713820364f413647a8af052103919_%D0%92%D0%A1%D0%AD%20%D0%B8%20%D0%93%20%20%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D%D0%91%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80.pdf Сәрсембаева Нұржан Білтебайқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]] fzgh0gv7q3q8s656v20cr9ctailpbf5 Ұйғырабад 0 781449 3605946 2026-05-17T13:04:16Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Ұйғырабад]] бетін [[Ұйғырабат]] бетіне жылжытты 3605946 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ұйғырабат]] nijikttc7u7b3f0an7pwtnlptr45j3d Петриков 0 781450 3605986 2026-05-17T13:58:00Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3605986 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2hfywci4umxzarfx2350sp7edhu8j8q 3605987 3605986 2026-05-17T14:00:02Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605987 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] g540ny20ttceq8ybe9iny5v5wmakqqy 3605988 3605987 2026-05-17T14:01:28Z Мағыпар 100137 дереккөз 3605988 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5rbjdz9v7c8zbnucy9ckth56myrfbu8 3605990 3605988 2026-05-17T14:04:45Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605990 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] dq56efxbyx0at2bjaap81atfsw8llmd 3605991 3605990 2026-05-17T14:05:35Z Мағыпар 100137 дереккөз 3605991 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] hanvwzza7w9jv4kcid87j2l07a9x6fn 3605993 3605991 2026-05-17T14:09:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605993 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] f74n1rouj8smeudj2q8g9zu10f71bdt 3605994 3605993 2026-05-17T14:10:24Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3605994 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fkc86vgg35k0wuzpck664i4sp1q8joh 3605995 3605994 2026-05-17T14:10:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3605995 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] is709l060st4pnmgyxxy304fwyyui6z 3605998 3605995 2026-05-17T14:15:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605998 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] kudrxd2xzihtgwpq9f447wn9nib3hfk 3606019 3605998 2026-05-17T16:01:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606019 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 99yxymt73ryc4ccu9pge8hlg2oav14n 3606020 3606019 2026-05-17T16:02:22Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3606020 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] an4lblqlohvp5gyzyubk79817cdkm8g 3606022 3606020 2026-05-17T16:05:02Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3606022 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ahqf6f8fy9w6vsmyl6vav1if5hqdc2v 3606033 3606022 2026-05-17T16:54:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606033 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 86vnoqht6cttvtqpbyznti6ydropfq7 3606034 3606033 2026-05-17T16:55:10Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ үлгі 3606034 wikitext text/x-wiki '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ew1nrvhsr8vep6nlox17ybefkz2tvhm 3606035 3606034 2026-05-17T16:56:15Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3606035 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2jz67e6juuk6ecgrkircurejtk763q9 3606036 3606035 2026-05-17T16:57:12Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3606036 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 8xiwho5zg4smeem02dh63xd9timta66 3606037 3606036 2026-05-17T16:57:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3606037 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2blc7dzihxk9rn1h4dmu3zwq64cb979 3606038 3606037 2026-05-17T16:58:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3606038 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 53npw531o7jpiv2pqhck0d3mgftuvbn 3606039 3606038 2026-05-17T16:59:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3606039 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] eoa017ia80ysyjsts3d9xbtkkwhll4w 3606040 3606039 2026-05-17T17:00:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3606040 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] q8jl59bj69fps94g646rd88vyge15a5 3606041 3606040 2026-05-17T17:02:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3606041 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 976876ru4zl67bff6j5nibkdfeh6pbd 3606042 3606041 2026-05-17T17:05:10Z Мағыпар 100137 үлгі 3606042 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = X ғ. |алғашқы дерек = 1523 |бұрынғы атаулары = Петриково, Петриковичи |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 9,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 137 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 382 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 043 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (қала)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] np81xhplizjocuyieoc24nq9kx63yw9 3606043 3606042 2026-05-17T17:06:04Z Мағыпар 100137 3606043 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = X ғ. |алғашқы дерек = 1523 |бұрынғы атаулары = Петриково, Петриковичи |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 9,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 137 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 382 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 043 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (Беларусь)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] qfg2yfme5m4trxyyde1jyixryk3ipxb 3606048 3606043 2026-05-17T17:10:29Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606048 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = X ғ. |алғашқы дерек = 1523 |бұрынғы атаулары = Петриково, Петриковичи |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 9,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 137 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 382 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 043 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (Беларусь)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Petrikov adm.jpg|Әкімшілік алаңы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] c41hapkmidkye4u5taujsquxhwope1s 3606051 3606048 2026-05-17T17:13:00Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ толықтыру 3606051 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = X ғ. |алғашқы дерек = 1523 |бұрынғы атаулары = Петриково, Петриковичи |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 9,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 137 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 382 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 043 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (Беларусь)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Petrikov adm.jpg|Әкімшілік алаңы Петрыкаў. Узнясенская царква (01).jpg|Вознесенская шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 6zjusu0v5in83lj6032rq5j2vn69mah 3606052 3606051 2026-05-17T17:19:19Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3606052 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = X ғ. |алғашқы дерек = 1523 |бұрынғы атаулары = Петриково, Петриковичи |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 9,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 137 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 382 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 043 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (Беларусь)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Petrikov adm.jpg|Әкімшілік алаңы Петрыкаў. Узнясенская царква (01).jpg|Вознесенская шіркеуі Петриков, Петриковский район, Гомельская область, Беларусь 44.jpg|Қала көшелері </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 1j5eru2s4pz0jc3rkut888uyanxfr4x 3606054 3606052 2026-05-17T17:22:42Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606054 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Петриков |шынайы атауы = {{lang-be|Петрыкаў}} |сурет = Петрыкаў. Мікалаеўская царква (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Pietrykaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Pietrykaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Петриков ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = X ғ. |алғашқы дерек = 1523 |бұрынғы атаулары = Петриково, Петриковичи |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 9,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 137 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 382 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 043 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2350 |пошта индексі = 247912 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pietrykaŭ |сайты = petrikov.gov.by |сайт тілі = }} '''Петриков''' ({{lang-be|Петрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Петриков ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Петриков халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 382 адамды құрады. Петриков Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 80-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-petrikov-9253.html|title=Население Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Петриков Припять өзенінің жағасында, [[Гомель]]ден 190 км және [[Минск]]іден 290 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Петриковты [[Гомель]], [[Брест (Беларусь)|Брест]] және [[Мозырь]]мен байланыстыратын тас жолдар өтеді. Припять өзені арқылы паром қызметі де жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=114_Petrikov|title=Расположение - Петриков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық деректерге сәйкес, Петриков 9 ғасырда Ятвеж ханзадасы негізін қалап, елші Петрдің құрметіне аталған. 14 ғасырға дейін ол Туров княздігінің құрамына кірді. 15 ғасырдың басында ол Литва Ұлы Герцогтігіне беріліп, Слуцк князі Олелковичке берілді. Мәскеу-Литва соғыстары кезінде өз аумағын нығайту үшін князь Припять өзенінің жанындағы төбеде ормен және сараймен қоршалған ағаш қамал салды. Алайда, 1540 жылға қарай қамал қиратылып, жерлер қысқа мерзімге поляк патшайымы Бонаға өтті. 1600 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Петриков ауданының жерлері кастелян Хоткевичке тиесілі болды. 1630 жылы аудан аумағында Бикеш Марияның жүктілігінің жариялануына арналған ағаш католик шіркеуі және приход мектебі бар униат шіркеуі салынды. Олелковский қамалының орнында Хоткевич тас бастион салады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9289-Petrikov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Петриковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> 1793 жылы Достастықтың екінші бөлімі нәтижесінде Петриков Ресей империясының құрамына кірді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ХІХ ғасырдың аяғында бұл жерде 5500-ге жуық адам өмір сүрген, 500-ге жуық аула болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың ақпаны мен желтоқсаны аралығында және 1918 жылдың наурызы мен желтоқсаны аралығында Петриковты неміс әскерлері басып алды. 1920 жылы Кеңес-поляк соғысы кезінде қалаға жақын жерде орыс және поляк әскерлері арасында майдан шебі өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін және 1921 жылғы Рига бейбітшілік келісіміне қол қойылғаннан кейін Петриков БССР құрамына кірді. 1938 жылы қалашыққа ресми түрде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада кеме жөндеу зауыты, саз қиыршық тас зауыттары, нан зауыты, Калий кені кеніші, "Петриков орман шаруашылығы" мемлекеттік орман шаруашылығы мекемесі т.б.жұмыс жасайды. 2 орта мектеп және гимназия, музыка мектебі, мектеп-интернат, оқушылар үйі, 3 кітапхана, 4 халықтық және көркемөнерпаздар үйірмелері бар. Петриковка аудандық мәдениет үйінің «Пролески» жасөспірімдер клубы, «Креатив» театр әуесқойлары клубы, «От Пуре Сердца» ән әуесқойлары клубы, Петриковка вокалдық студиясы бар. == Көрікті жерлері == Петриков қаласында оның тарихи және мәдени мұрасын көрсететін бірнеше маңызды орындарға бар. Негізгі көрікті жер — Петриков өлкетану мұражайы, онда Полесья тарихы туралы экспонаттар, соның ішінде халық кестелерінің, керамиканың және құралдардың сирек кездесетін үлгілері бар. Мұражай жергілікті қолөнершілердің өмірін зерттейтін турлар ұсынады.<br /> Бас алаңда, неоклассикалық қасбеті мен интерьері бар, XIX ғасырдың аяғындағы ғимарат Әулие Антоний шіркеуі орналасқан. Демалыс күндері мұнда ән мен бимен халықтық фестивальдар өткізіледі.<br /> Полесьяның заманауи суретшілеріне арналған Петриков көркемсурет галереясы бар. Өзен жағасында серуендеу қорғалатын шалғындардың көріністерін және қайықпен серуендеу мүмкіндігін ұсынады. Жазда қалада қолөнер жәрмеңкелері өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2?ysclid=mpa04mvskw903378671|title=Петриков: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Petrikov adm.jpg|Әкімшілік алаңы Петрыкаў. Узнясенская царква (01).jpg|Вознесенская шіркеуі Петриков, Петриковский район, Гомельская область, Беларусь 44.jpg|Қала көшелері Петриков, Петриковский район, Гомельская область, Беларусь 96.jpg|Қала ғимараттары </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] omerce1mcfskt5jvxmlpmy5pkvv1wm5 Қатысушы:Nurbek2007 2 781451 3605989 2026-05-17T14:01:44Z Nurbek2007 178902 Жаңа бетте: Уикипедия қатысушы 3605989 wikitext text/x-wiki Уикипедия қатысушы q9vvnj9iselzx16s7mywz7kiczcnnta Қатысушы талқылауы:Alpamis77 3 781452 3606018 2026-05-17T15:58:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606018 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Alpamis77}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 20:58, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) fgflf9yb5dkotpcomfbot2r1qln5h8f Сурет:Есім хан.png 6 781453 3606024 2026-05-17T16:22:17Z Sagzhan 29953 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Есім хан Шығайұлы | қайнары = | жасалған уақыты = 2000 жылдар | авторы = белгісіз }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = | мақсаты = | алмастыру = | басқа = }} 3606024 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Есім хан Шығайұлы | қайнары = | жасалған уақыты = 2000 жылдар | авторы = белгісіз }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = | мақсаты = | алмастыру = | басқа = }} == Лицензиялау == dgyjv58e7uhse5o0k9h64rfrpuz4r0c 3606025 3606024 2026-05-17T16:24:10Z Sagzhan 29953 /* Түйін */ 3606025 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Есім хан Шығайұлының жасанды интеллект көмегімен ортағасырлық миниатюра стилінде жасалған көркем бейнесі. Тарихи реконструкция. | қайнары = | жасалған уақыты = 2000 жылдар | авторы = белгісіз }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = | мақсаты = | алмастыру = | басқа = }} == Лицензиялау == mayt3zxrexgp8dmh7xwu58rnxkkzlex 3606026 3606025 2026-05-17T16:27:05Z Sagzhan 29953 /* Түйін */ 3606026 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Есім хан Шығайұлының жасанды интеллект көмегімен ортағасырлық миниатюра стилінде жасалған көркем бейнесі. Тарихи реконструкция. | қайнары = http://tarih-begalinka.kz/ru/history/medieval/figures/esim/ | жасалған уақыты = 2000 жылдар | авторы = белгісіз }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = | мақсаты = | алмастыру = | басқа = }} == Лицензиялау == 41of209jr6rtbcv21au28tbauwttd2y 3606027 3606026 2026-05-17T16:28:37Z Sagzhan 29953 /* Түйін */ 3606027 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Есім хан Шығайұлының жасанды интеллект көмегімен ортағасырлық миниатюра стилінде жасалған көркем бейнесі. Тарихи реконструкция. | қайнары = http://tarih-begalinka.kz/ru/history/medieval/figures/esim/ | жасалған уақыты = 2000 жылдар | авторы = белгісіз }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = | мақсаты = Есім хан Шығайұлы туралы мақалаларда, тарихи иллюстрацияларда және танымдық материалдарда қолдануға арналған көркем реконструкция. Сурет ортағасырлық исламдық миниатюра стилінде жасанды интеллект көмегімен өңделген. | алмастыру = | басқа = }} == Лицензиялау == 5nrqgzrdxo0woxjxitt716a1ih3edv4 3606028 3606027 2026-05-17T16:29:05Z Sagzhan 29953 /* Түйін */ 3606028 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Есім хан Шығайұлының жасанды интеллект көмегімен ортағасырлық миниатюра стилінде жасалған көркем бейнесі. Тарихи реконструкция. | қайнары = http://tarih-begalinka.kz/ru/history/medieval/figures/esim/ | жасалған уақыты = 2000 жылдар | авторы = белгісіз }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = | мақсаты = Есім хан Шығайұлы туралы мақалаларда, тарихи иллюстрацияларда және танымдық материалдарда қолдануға арналған көркем реконструкция. Сурет ортағасырлық исламдық миниатюра стилінде жасанды интеллект көмегімен өңделген. | алмастыру = Еркін лицензиядағы тарихи портрет немесе Есім ханның түпнұсқа бейнесі сақталмағандықтан, бұл сурет энциклопедиялық мақсатта қолданылатын көркем реконструкция ретінде ұсынылады. | басқа = }} == Лицензиялау == 5uimjwfsspw1tt7s0hl3u4uxi1w2ay2 Үлгі:Potd/2026-05-18 10 781454 3606059 2026-05-17T18:00:29Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-05-18|POTD 2026-05-18]]: filename only 3606059 wikitext text/x-wiki Scuol-Motta Naluns, 11-10-2024. (actm.) 21.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 0abzlo50trqiajsexbsgxtmrx1nr090 Riboviria 0 781455 3606099 2026-05-17T19:44:20Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = |... 3606099 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. idpz5hmsicacazxazrui4akdcpfunwq 3606100 3606099 2026-05-17T19:44:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3606100 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: құс коронавирусының, полиовирустың, Qβ бактериофагының, Ebolavirus-тың, темекі мозаикасы вирусының, Influenza A virus вирусының, Rotavirus-тың және HIV-1 вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. bx5gkf73gp50alzt31fxvrbfrzvqo5t 3606101 3606100 2026-05-17T19:45:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3606101 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. 3iw9yqbahhqp1jsh8d5mqpmo5wuho6y 3606102 3606101 2026-05-17T19:48:02Z 1nter pares 146705 3606102 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. tn8mkjm42u05kiuwp877lukt2jp142e 3606103 3606102 2026-05-17T19:48:30Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Riboviria]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3606103 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. [[Санат:Riboviria]] qwh09n4yhozjtl6wtkuivwxuoh7t70o 3606104 3606103 2026-05-17T19:48:59Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Вирустар домендері|Вирустар домендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606104 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] pb4h3hubop1yubph92gk8u9g16mb6bj 3606107 3606104 2026-05-17T19:55:34Z 1nter pares 146705 3606107 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 4ups9agf4gf2yq44yxyv4rrgu9iro5i 3606108 3606107 2026-05-17T19:56:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3606108 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 5xcfoq65nm4pj5wt4srw5tziou0v1n5 3606109 3606108 2026-05-17T19:57:38Z 1nter pares 146705 3606109 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] ge5gg4tg3nfxd6yy4x6s7ib8kg9f4wc 3606110 3606109 2026-05-17T19:58:48Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3606110 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының бірігуінен құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] ek7h2frdf4pamu6jo1sx054btuqg86v 3606111 3606110 2026-05-17T19:59:25Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3606111 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] qud0f0pibaly8ejmfqk469ozfpqo7rk 3606112 3606111 2026-05-17T19:59:34Z 1nter pares 146705 3606112 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] n302snnwbvle108bcngpvx9rmocc66j Санат:Вирустар домендері 14 781456 3606105 2026-05-17T19:49:35Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Вирустар таксономиясы]] [[Санат:Дәрежесі бойынша таксондар]] 3606105 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вирустар таксономиясы]] [[Санат:Дәрежесі бойынша таксондар]] 0rmebtpwft7kc17pyswgyva5s4b9r7o Дара (әнші) 0 781457 3606118 2026-05-18T03:00:18Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Музыкант |Есімі = Дара |Шынайы есімі = Дарина Николаева Йотова |Сурет = 20260510 Dara NZ92367.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Дара 2026 жылы |Фон = вокалист |Туған кездегі есімі = Дарина Николаева Йотова |Толық аты = |Туған кү... 3606118 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Дара |Шынайы есімі = Дарина Николаева Йотова |Сурет = 20260510 Dara NZ92367.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Дара 2026 жылы |Фон = вокалист |Туған кездегі есімі = Дарина Николаева Йотова |Толық аты = |Туған күні = 9.9.1998 |Туған жері = [[Варна]], [[Болгария]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2015 — {{қ.у.}} |Мемлекет = {{Ту|Болгария}} [[Болгария]] |Мамандықтары = [[Әнші]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[вокал]], [[фортепиано]] |Жанрлары = [[Поп-музыка|поп]], [[Ритм-энд-блюз|R&B]], [[синти-поп]] |Лақап аттары = ''DARA'' |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = ''Virginia Records'' |Марапаттары = [[Eurovision ән байқауы|«Eurovision» ән байқауының]] жеңімпазы ([[2026]]) |Сайты = [http://thisisdara.com thisisdara.com] |Commons = }} '''Дарина Николаева Йотова''' ({{Lang-bg|Дарина Николаева Йотова}}; [[9 қыркүйек]] [[1998 жыл|1998]]; [[Варна]], [[Болгария]]), '''Дара''' ('''Dara''') лақап атымен көбірек белгілі — [[Болгария|болгар]] [[ПопПоп-музыка|поп]]-[[әнші]]сі. [[X Factor (франшиза)|X-Фактор-2015]] тележобасының болгар нұсқасының финалисі. «[[Bangaranga]]<nowiki/>» әнімен «[[Eurovision ән байқауы 2026]]<nowiki/>» ән байқауының жеңімпазы. == Ерте жылдары == 1998 жылы 9 қыркүйекте [[Болгария]]ның [[Варна]] қаласында дүниеге келген. [[Добри Христов]] атындағы Ұлттық училищені бітіріп, онда [[Халық музыкасы|халық вокалы]] бағытын оқыды.<ref>{{Citation|title=signal.bg|url=http://signal.bg/view_article.php?article_id=46841|access-date=|archive-date=|archive-url=|accessdate=2016-09-19|archivedate=2017-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811182101/http://signal.bg/view_article.php?article_id=46841}}</ref> == Музыкалық мансабы == === 2015—2016: «X Фактор» шоуына қатысуы === 2015 жылы Йотова «[[X Factor (франшиза)|X Factor]]<nowiki/>» реалити-шоуының болгар нұсқасына қатысып, үшінші орынды иеленді, ал оның тәлімгері болгар рэпері [[Криско]] болды. === 2016—2019: Мансаптың басталуы === Тележобадан кеткеннен кейін, Йотова ''Virginia Records'' болгар музыкалық лейблымен келісімшартқа отырып, ''Dara'' сахналық бүркеншік атын алды. 2016 жылдың жазында өзінің «К’во не чу» атты дебюттік синглінің шығуымен қатар, ол осы әнге клип түсірді. Бірнеше аптадан кейін сингл болгар хит-парадтарының көшін бастады, ал 29 қыркүйекте халықаралық аудиторияға арналған «Onto You» атты әннің ағылшын тіліндегі нұсқасы жарық көрді.<ref>{{cite AV media|date=2016-09-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=YV8ebbaW_yA|title=DARA - Onto You (Official HD)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816222014/https://www.youtube.com/watch?v=YV8ebbaW_yA|archive-date=2017-08-16|url-status=live}}</ref> 2017 жылдың 12 наурызында Дара «Родена такава» атты екінші синглін шығарды, оған да музыкалық бейнебаян түсірілді.<ref>{{cite AV media|date=2017-03-10|url=https://www.youtube.com/watch?v=XuHSmAw2jrU|title=DARA - Rodena Takava (Official 4k)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121024124/https://www.youtube.com/watch?v=XuHSmAw2jrU|archive-date=2020-11-21|url-status=live}}</ref> Бірнеше айдан кейін, 21 шілдеде ол алғаш рет өзінің лейблдегі әріптестері Пламен мен Ивоның (Plamen & Ivo) «Няма да си тръгнеш с друг» синглін жазуға болгарлық «Pavell & Venci Venc'» хип-хоп дуэтімен бірге қатысты.<ref>{{cite AV media|date=2017-07-21|url=https://www.youtube.com/watch?v=H3I_TGwdI-4|title=Plamen & Ivo feat. DARA, Pavell & Venci Venc'- Nyama da si tragnesh s drug (Official Video)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616000332/https://www.youtube.com/watch?v=H3I_TGwdI-4|archive-date=2020-06-16|url-status=live}}</ref> 29 қыркүйекте [[YouTube]]-те Дараның «Недей» атты үшінші синглі ресми музыкалық бейнебаянымен бірге жарияланды.<ref>{{cite AV media|date=2017-09-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=xp0QeuHoGeg|title=DARA- Nedei (Official Teaser)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27}}</ref> 2018 жылдың 20 маусымында Дара «Все на мен» атты төртінші синглін шығарды, оған да музыкалық бейнебаян түсірілді. === 2020—2025 === 2020 жылдың басында Дара ''«Your Face Sounds Familiar»'' шоуының болгарлық нұсқасы болып табылатын «{{Аударылмаған 3|Как две капли воды|3=bg|4=Как две капли воды}}» тележобасына қатысып, финалда үшінші орынды иеленді. 2021 жылдан бастап Дара «[[Дауыс (франшиза)|Болгария дауысы]]<nowiki/>» шоуында тәлімгер болып келеді. 2022 жылы тоғызыншы маусымда Дараның командасындағы қатысушы Жаклин Тарракчи байқауда жеңіске жетті. Осылайша, Дара тәлімгерлер арасында жеңімпаз атанды. 2024 жылы он бірінші маусымда Дараның командасының әртісі Славея Иванова жеңіске жетіп, бұл Дараның тәлімгер ретіндегі төрт маусым ішіндегі екінші жеңісі болды. 2022 жылдың 7 наурызында Дара өзінің «Родена такава» атты дебюттік альбомын анонстады, оның шығуы 2022 жылдың 20 сәуіріне жоспарланған болатын, сонымен қатар [[София]]дағы «Joy Station» клубында альбомды қолдау мақсатында концерт өтетінін жариялады. 2023 жылдың наурызында [[Кхаи]] өзінің ''Rover'' атты жеке альбомының аясында Дараның «Mr. Rover» түпнұсқа әнінің ремейкі болып табылатын «Rover» әнін шығарды. 2024 жылдың көктемінде ол «[[Жұлдыздармен би (Ресей)|Жұлдыздармен би]]<nowiki/>» шоуының болгарлық нұсқасына қатысып, екінші орынды иеленді.<ref>[https://city.bg/article/k-pop-superzvezda-se-vlyubi-v-pesen-na-dara-kai-predstavi-svoya-versiya-na-mr-rover K-pop суперзвезда се влюби в песен на DARA — KAI представи своя версия на «Mr. Rover»]</ref> === «Eurovision 2026» === 2026 жылдың 31 қаңтарында Дара ұлттық іріктеу қорытындысы бойынша 30 ұпаймен жеңіске жетіп, Венада өтетін «[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026]]<nowiki/>» байқауына [[Болгария]]ның атынан қатысу үшін өкіл ретінде таңдалды.<ref>{{Cite web|title=Dara will represent Bulgaria at Eurovision 2026|url=https://eurovisionworld.com/esc/dara-will-represent-bulgaria-at-eurovision-2026|website=Eurovisionworld|date=2026-01-31|access-date=|lang=en-gb|accessdate=2026-01-31}}</ref> Ол Венада өткен «Евровидение-2026» байқауында қазылар алқасының да, көрермендердің де дауыс беруінде бірінші орын алып, 516 ұпай жинап, жеңімпаз атанды. Бұл — Болгарияның «[[Eurovision]]<nowiki/>» тарихындағы тұңғыш жеңісі.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c8d87v9v660o|title=Bangaranga! Bulgaria wins Eurovision - but UK comes last|author=Mark Savage|publisher=BBC|date=2025-05-17|lang=en}}</ref> == Жеке өмірі == 2025 жылдың ақпанында болгар [[дәрігер]]і әрі [[Фармакология|фармаколог]]ы Эрвин Ивановқа тұрмысқа шықты. Неке қию рәсімі [[Тайланд|Таиланд]]та, отбасы мен жақындарының ортасында өтті.<ref>{{cite web|lang=bg|url=https://lifestyle.bg/stars/omazhena-zhena-li-e-veche-dara-1.html|title=Омъжена жена ли е вече DARA|website=lifestyle.bg|access-date=|accessdate=2025-06-21}}</ref> == Дискография == === Студиялық альбомдар === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Атауы ! scope="col" |Толығырақ |- ! scope="row" |''Rodena takava'' | * Релизі: 25 наурыз 2022 ж. * Лейблі: ''Virginia Records'' * Форматы: [[Музыканы сандық жүктеу|сандық жүктеу]], [[Ағынды мультимедиа|ағындық қызметтер]] |- ! scope="row" |''ADHDARA'' | * Релизі: 19 қыркүйек 2025 ж. * Лейблі: ''Virginia Records'' * Форматы: [[Музыканы сандық жүктеу|сандық жүктеу]], [[Ағынды мультимедиа|ағындық қызметтер]] |} === Синглдер === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" |Атауы ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" |Жылы ! colspan="2" scope="col" |Чарттардағы ең жоғары орын ! rowspan="2" scope="col" style="width:9em;" |Альбомы |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Bulgarian Airplay]] <ref name="BUL">[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Bulgarian Airplay]] чартындағы ең жоғары орын: * «Nedei»: {{cite web|date=2017-11-24|title=Класации – Световният Топ 10 – 17.11.2017 – 23.11.2017|trans-title=Rankings – International Top 10 – 17.11.2017 – 23.11.2017|url=https://www.prophon.org/charts/17-nov-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Vse na men»: {{cite web|date=2018-07-13|title=Класации – Световният Топ 10 – 06.07.2018 – 12.07.2018|trans-title=Rankings – International Top 10 – 06.07.2018 – 12.07.2018|url=https://www.prophon.org/charts/06-jul-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Darbie»: {{cite web|date=2019-08-02|title=Класации – Световният Топ 10 – 26.07.2019 – 01.08.2019|trans-title=Rankings – International Top 10 – 26.07.2019 – 01.08.2019|url=https://www.prophon.org/charts/26-jul-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ella Ella»: {{cite web|date=2019-12-20|title=Класации – Световният Топ 10 – 13.12.2019 – 19.12.2019|trans-title=Rankings – International Top 10 – 13.12.2019 – 19.12.2019|url=https://www.prophon.org/charts/13-dec-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ai Ai»: {{cite web|date=2020-08-14|title=Класации – Световният Топ 10 – 07.08.2020 – 13.08.2020|trans-title=Rankings – International Top 10 – 07.08.2020 – 13.08.2020|url=https://www.prophon.org/charts/07-aug-2020|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Cold as Ice»: {{cite web|date=2021-03-05|title=Класации – Световният Топ 10 – 26.02.2021 – 04.03.2021|trans-title=Rankings – International Top 10 – 26.02.2021 – 04.03.2021|url=https://www.prophon.org/charts/26-feb-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Thunder»: {{cite web|date=2021-07-30|title=Класации – Световният Топ 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|trans-title=Rankings – International Top 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|url=https://www.prophon.org/charts/23-jul-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Veche nyama kak»: {{cite web|date=2023-03-03|title=Класации – Световният Топ 10 – 24.02.2023 – 02.03.2023|trans-title=Rankings – International Top 10 – 24.02.2023 – 02.03.2023|url=https://www.prophon.org/charts/24-feb-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «In My Head»: {{cite web|date=2023-07-21|title=Класации – Световният Топ 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|trans-title=Rankings – International Top 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|url=https://www.prophon.org/charts/14-jul-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * 'Nyama da mi lipsvash": {{cite web|date=2024-01-12|title=Класации – Световният Топ 10 – 05.01.2024 – 11.01.2024|trans-title=Rankings – International Top 10 – 05.01.2024 – 11.01.2024|url=https://www.prophon.org/charts/05-jan-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Kradets na mechti»: {{cite web|date=2024-11-01|title=Класации – Световният Топ 10 – 25.10.2024 – 31.10.2024|trans-title=Rankings – International Top 10 – 25.10.2024 – 31.10.2024|url=https://www.prophon.org/charts/25-oct-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nishto poveche»: {{cite web|date=2025-07-25|title=Класации – Световният Топ 10 – 18.07.2025 – 24.07.2025|trans-title=Rankings – International Top 10 – 18.07.2025 – 24.07.2025|url=https://www.prophon.org/charts/18-jul-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nito zvuk»: {{cite web|date=2025-08-29|title=Класации – Световният Топ 10 – 22.08.2025 – 28.08.2025|trans-title=Rankings – International Top 10 – 22.08.2025 – 28.08.2025|url=https://www.prophon.org/charts/22-aug-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «My Time»: {{cite web|date=2018-09-21|title=Класации – Световният Топ 10 – 14.09.2018 – 20.09.2018|trans-title=Rankings – International Top 10 – 14.09.2018 – 20.09.2018|url=https://www.prophon.org/charts/14-sep-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Международная федерация производителей фонограмм|BUL.Dom]] <ref name="BULDom">Peak chart positions for singles in [[PROPHON|Bulgarian Domestic Airplay]]: * «K’vo ne chu»: {{cite web|date=2017-01-27|title=Класации – Българският Топ 10 – 20.01.2017 – 26.01.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 20.01.2017 – 26.01.2017|url=https://www.prophon.org/charts/20-jan-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Rodena takava»: {{cite web|date=2017-05-05|title=Класации – Българският Топ 10 – 28.04.2017 – 04.05.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 28.04.2017 – 04.05.2017|url=https://www.prophon.org/charts/28-apr-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nedei»: {{cite web|date=2017-10-06|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.09.2017 – 05.10.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.09.2017 – 05.10.2017|url=https://www.prophon.org/charts/29-sep-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Vse na men»: {{cite web|date=2018-07-27|title=Класации – Българският Топ 10 – 20.07.2018 – 26.07.2018|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 20.07.2018 – 26.07.2018|url=https://www.prophon.org/charts/20-jul-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «BTW (Bye Bye)»: {{cite web|date=2019-03-01|title=Класации – Българският Топ 10 – 22.02.2019 – 28.02.2019|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 22.02.2019 – 28.02.2019|url=https://www.prophon.org/charts/22-feb-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Darbie»: {{cite web|date=2019-07-26|title=Класации – Българският Топ 10 – 19.07.2019 – 25.07.2019|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 19.07.2019 – 25.07.2019|url=https://www.prophon.org/charts/19-jul-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ella Ella»: {{cite web|date=2019-12-13|title=Класации – Българският Топ 10 – 05.12.2019 – 12.12.2019|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 05.12.2019 – 12.12.2019|url=https://www.prophon.org/charts/05-dec-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ai Ai»: {{cite web|date=2020-08-07|title=Класации – Българският Топ 10 – 31.07.2020 – 06.08.2020|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 31.07.2020 – 06.08.2020|url=https://www.prophon.org/charts/31-jul-2020|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Cold as Ice»: {{cite web|date=2021-02-12|title=Класации – Българският Топ 10 – 05.02.2021 – 11.02.2021|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 05.02.2021 – 11.02.2021|url=https://www.prophon.org/charts/05-feb-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Thunder»: {{cite web|date=2021-07-30|title=Класации – Българският Топ 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|url=https://www.prophon.org/charts/23-jul-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Call Me»: {{cite web|date=2022-02-11|title=Класации – Българският Топ 10 – 04.02.2022 – 10.02.2022|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 04.02.2022 – 10.02.2022|url=https://www.prophon.org/charts/04-feb-2022|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Mr. Rover»: {{cite web|date=2022-08-09|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.07.2022 – 04.08.2022|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.07.2022 – 04.08.2022|url=https://www.prophon.org/charts/29-jul-2022|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Veche nyama kak»: {{cite web|date=2023-02-24|title=Класации – Българският Топ 10 – 17.02.2023 – 23.02.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 17.02.2023 – 23.02.2023|url=https://www.prophon.org/charts/17-feb-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Boginya»: {{cite web|date=2023-04-14|title=Класации – Българският Топ 10 – 06.04.2023 – 13.04.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 06.04.2023 – 13.04.2023|url=https://www.prophon.org/charts/06-apr-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «In My Head»: {{cite web|date=2023-07-21|title=Класации – Българският Топ 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|url=https://www.prophon.org/charts/14-jul-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Zaminavam»: {{cite web|date=2023-10-06|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.09.2023 – 05.10.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.09.2023 – 05.10.2023|url=https://www.prophon.org/charts/29-sep-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nyama da mi lipsvash»: {{cite web|date=2023-12-15|title=Класации – Българският Топ 10 – 08.12.2023 – 14.12.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 08.12.2023 – 14.12.2023|url=https://www.prophon.org/charts/08-dec-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Samo moi»: {{cite web|date=2024-03-01|title=Класации – Българският Топ 10 – 23.02.2024 – 29.02.2024|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 23.02.2024 – 29.02.2024|url=https://www.prophon.org/charts/23-feb-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Zmiya»: {{cite web|date=2024-06-07|title=Класации – Българският Топ 10 – 31.05.2024 – 06.06.2024|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 31.05.2024 – 06.06.2024|url=https://www.prophon.org/charts/31-may-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Kradets na mechti»: {{cite web|date=2024-09-27|title=Класации – Българският Топ 10 – 20.09.2024 – 26.09.2024|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 20.09.2024 – 26.09.2024|url=https://www.prophon.org/charts/20-sep-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nishto poveche»: {{cite web|date=2025-07-11|title=Класации – Българският Топ 10 – 04.07.2025 – 10.07.2025|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 04.07.2025 – 10.07.2025|url=https://www.prophon.org/charts/04-jul-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nito zvuk»: {{cite web|date=2025-09-05|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.08.2025 – 04.09.2025|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.08.2025 – 04.09.2025|url=https://www.prophon.org/charts/29-aug-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Da ne mojem»: {{cite web|date=2025-10-17|title=Класации – Българският Топ 10 – 10.10.2025 – 16.10.2025|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 10.10.2025 – 16.10.2025|url=https://www.prophon.org/charts/10-oct-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Onche bonche»: {{cite web|date=2026-02-13|title=Класации – Българският Топ 10 – 06.02.2026 – 12.02.2026|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 06.02.2026 – 12.02.2026|url=https://www.prophon.org/charts/06-feb-2026|access-date=2026-02-13|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nyama da si tragnesh s drug»: {{cite web|date=2017-08-11|title=Класации – Българският Топ 10 – 04.08.2017 – 10.08.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 04.08.2017 – 10.08.2017|url=https://www.prophon.org/charts/04-aug-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «My Time»: {{cite web|date=2018-09-14|title=Класации – Българският Топ 10 – 07.09.2018 – 13.09.2018|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 07.09.2018 – 13.09.2018|url=https://www.prophon.org/charts/07-sep-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}}</ref> |- ! scope="row" |«K’vo ne chu» |2016 |— |6 | rowspan="7" |''Rodena takava'' |- ! scope="row" |«Rodena takava» | rowspan="2" |2017 |— |1 |- ! scope="row" |«Nedei» |7 |1 |- ! scope="row" |«Vse na men» |2018 |9 |2 |- ! scope="row" |«BTW (Bye Bye)» {{Small|(feat. Livin R & Noisy)}} | rowspan="5" |2019 |— |3 |- ! scope="row" |«Sosa maje» <small>(при уч. ''Virgo'')</small> |— |— |- ! scope="row" |«Darbie» |7 |1 |- ! scope="row" |«Hotel 5 zvezdi» {{Small|(with Pavell & Venci Venc')}} |— |— |''Upgrade'' |- ! scope="row" |«Ella Ella» |6 |2 | rowspan="5" |''Rodena takava'' |- ! scope="row" |«Ai Ai» | rowspan="2" |2020 |3 |1 |- ! scope="row" |«Mamacita» |— |— |- ! scope="row" |«Cold as Ice» | rowspan="2" |2021 |5 |2 |- ! scope="row" |«Thunder» |1 |1 |- ! scope="row" |«Call Me» {{Small|(при уч. ''Matteo'')}} | rowspan="2" |2022 |— |1 |rowspan="2" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«Mr. Rover» |— |4 |- ! scope="row" |«Veche nyama kak» {{Small|(''Lubo Kirov'' feat. Dara)}} | rowspan="5" |2023 |10 |1 | rowspan="1" |''Tseluni me'' |- ! scope="row" |«Boginya» |— |3 |rowspan="7" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«In My Head» |6 |1 |- ! scope="row" |«Zaminavam» |— |1 |- ! scope="row" |«Nyama da mi lipsvash» {{Small|(feat. ''Bobo'')}} |10 |2 |- ! scope="row" |«Samo moi» | rowspan="3" |2024 |— |2 |- ! scope="row" |«Zmiya» {{Small|(with ''Venci Venc''')}} |— |3 |- ! scope="row" |«Kradets na mechti» |8 |1 |- ! scope="row" |«Nishto poveche» | rowspan="4" |2025 |9 |1 |''ADHDARA'' |- ! scope="row" |«Barbie & Ken» {{Small|(feat. ''Virgo'')}} |— |— |''Sauce Kid 4'' |- ! scope="row" |«Nito zvuk» |10 |1 | rowspan="3" |''ADHDARA'' |- ! scope="row" |«Da ne mojem» |— |2 |- ! scope="row" |«Onche bonche» | rowspan="4" |2026 |— |3 |- ! scope="row" |«Curse» |— |— |rowspan="3" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«This is Me» |— |— |- ! scope="row" |«[[Bangaranga|Bangaranga»]] |3 |1 |- | colspan="5" style="font-size:90%" |«—» белгілі бір аумақта чарттарға енбеген немесе шығарылмаған жазбаны білдіреді. |} ==== Коллаборациялар ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" |Атауы ! rowspan="2" scope="col" |Жылы ! colspan="2" scope="col" |Чарттардағы ең жоғары орын ! rowspan="2" scope="col" style="width:9em;" |Альбомы |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Bulgarian Airplay]] <ref name="BUL" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|BUL]] [[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Dom.]] [[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Air.]] <ref name="BULDom" /> |- ! scope="row" |«Nyama da si tragnesh s drug» {{Small|(Plamen & Ivo feat. Dara and Pavell & Venci Venc')}} |2017 |— |3 |rowspan="3" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«Sreshtu men» {{Small|(Pavell & Venci Venc' feat. Dara)}} | rowspan="2" |2018 |— |— |- ! scope="row" |«My Time» {{Small|(Monoir feat. Dara)}} |4 |1 |- | colspan="5" style="font-size:90%" |«—» белгілі бір аумақта чарттарға енбеген немесе шығарылмаған жазбаны білдіреді. |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} puvha0skoos3g125116dfvfom6fdds8 Речица 0 781460 3606195 2026-05-18T07:17:13Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3606195 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ioeyo5fzt5kke1bqbn1ou9h0y0gm04d 3606196 3606195 2026-05-18T07:18:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3606196 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ace078n370lrinl0keg8237984xoyfs 3606198 3606196 2026-05-18T07:20:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606198 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mx93oitzukj8v6e1z9c05jscs3zp7q0 3606199 3606198 2026-05-18T07:21:46Z Мағыпар 100137 дереккөз 3606199 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4q9f24pqyywsitcqav2u7bsv9y52vgm 3606200 3606199 2026-05-18T07:23:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606200 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 462i1hdla8id2cf0bgl6ow8dz0ousdp 3606201 3606200 2026-05-18T07:25:15Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру 3606201 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] bndbdba0i3f47vkksq2h2izmgoh0lz0 3606202 3606201 2026-05-18T07:25:59Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3606202 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] m8q5xoglnpvhmku7ubf548jn4lomag4 3606207 3606202 2026-05-18T07:29:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606207 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] dqci7qa8jousp6txmsyujalnyox6noi 3606209 3606207 2026-05-18T07:31:22Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606209 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0jh3rnvxlr6qobnynwejshgiwfyccuw 3606212 3606209 2026-05-18T07:33:21Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606212 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] drmo1tpgj0hvab5w1gm5kl6ag2xs44e 3606235 3606212 2026-05-18T08:47:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606235 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] n4gu30jj0ihm9o2cpjodmghgzjrk6lo 3606236 3606235 2026-05-18T08:49:13Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3606236 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 082hy8u87wvmve5irmb96ezoi0eqblg 3606237 3606236 2026-05-18T08:55:32Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3606237 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> Қазіргі уақытта қалада тоғыз орта мектеп, бір лицей, бір гимназия, 21 балабақша, бір балабақша-орта мектеп және мемлекеттік ауылшаруашылық және педагогикалық колледждер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fkbn0owdhn0yium2v4ujhrh5lfiwkhc 3606238 3606237 2026-05-18T09:00:35Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606238 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> Қазіргі уақытта қалада тоғыз орта мектеп, бір лицей, бір гимназия, 21 балабақша, бір балабақша-орта мектеп және мемлекеттік ауылшаруашылық және педагогикалық колледждер бар. == Көрікті жерлері == Речицаның көрікті жерлері қала тарихының барлық тарихи кезеңдерін қамтиды. Қаланың алғашқы қоныстанушыларының орнында орналасқан ежелгі қоныс (XI-XIV ғасырлар) сәулет ескерткіші болып табылады.<br /> Қаланың символы — нео-готикалық Қасиетті Троица шіркеуі (XX ғасырдың басы). Қасиетті Успен кафедралды соборы (XVIII ғасыр) да назар аударуға тұрарлық. Әулие Евфросин капелласын (1995), қалалық «Жеңіс» саябағын және Речицаның мұражайлары мен ескерткіштерін атап өтуге болады. Қалада мұнай мұражайы орналасқан, онда Полесьядағы мұнай өндірісінің дамуын, алғашқы ұңғымалардан бастап заманауи технологияларға дейін баяндайтын экспонаттар бар.Сондай-ақ, суреттері сюрреалистік тақырыптармен қызықтыратын беларусь суретшісі Анатолий Яковлевич атындағы көркемсурет галереясына бар. Жазда жағалау фестивальдармен жанданады, ал қыста коньки тебу алаңы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] o5vmiqj79e2hytj7bwt0h8jvu70omm0 3606240 3606238 2026-05-18T09:01:25Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3606240 wikitext text/x-wiki '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> Қазіргі уақытта қалада тоғыз орта мектеп, бір лицей, бір гимназия, 21 балабақша, бір балабақша-орта мектеп және мемлекеттік ауылшаруашылық және педагогикалық колледждер бар. == Көрікті жерлері == Речицаның көрікті жерлері қала тарихының барлық тарихи кезеңдерін қамтиды. Қаланың алғашқы қоныстанушыларының орнында орналасқан ежелгі қоныс (XI-XIV ғасырлар) сәулет ескерткіші болып табылады.<br /> Қаланың символы — нео-готикалық Қасиетті Троица шіркеуі (XX ғасырдың басы). Қасиетті Успен кафедралды соборы (XVIII ғасыр) да назар аударуға тұрарлық. Әулие Евфросин капелласын (1995), қалалық «Жеңіс» саябағын және Речицаның мұражайлары мен ескерткіштерін атап өтуге болады. Қалада мұнай мұражайы орналасқан, онда Полесьядағы мұнай өндірісінің дамуын, алғашқы ұңғымалардан бастап заманауи технологияларға дейін баяндайтын экспонаттар бар.Сондай-ақ, суреттері сюрреалистік тақырыптармен қызықтыратын беларусь суретшісі Анатолий Яковлевич атындағы көркемсурет галереясына бар. Жазда жағалау фестивальдармен жанданады, ал қыста коньки тебу алаңы бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%86%D0%B0?ysclid=mpayvltvm7532944146|title=Речица: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 92aump0aumbssu4ds1v1ipqjaa9d01y 3606270 3606240 2026-05-18T11:57:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3606270 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Речица |шынайы атауы = {{lang-be|Рэ́чыца}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> Қазіргі уақытта қалада тоғыз орта мектеп, бір лицей, бір гимназия, 21 балабақша, бір балабақша-орта мектеп және мемлекеттік ауылшаруашылық және педагогикалық колледждер бар. == Көрікті жерлері == Речицаның көрікті жерлері қала тарихының барлық тарихи кезеңдерін қамтиды. Қаланың алғашқы қоныстанушыларының орнында орналасқан ежелгі қоныс (XI-XIV ғасырлар) сәулет ескерткіші болып табылады.<br /> Қаланың символы — нео-готикалық Қасиетті Троица шіркеуі (XX ғасырдың басы). Қасиетті Успен кафедралды соборы (XVIII ғасыр) да назар аударуға тұрарлық. Әулие Евфросин капелласын (1995), қалалық «Жеңіс» саябағын және Речицаның мұражайлары мен ескерткіштерін атап өтуге болады. Қалада мұнай мұражайы орналасқан, онда Полесьядағы мұнай өндірісінің дамуын, алғашқы ұңғымалардан бастап заманауи технологияларға дейін баяндайтын экспонаттар бар.Сондай-ақ, суреттері сюрреалистік тақырыптармен қызықтыратын беларусь суретшісі Анатолий Яковлевич атындағы көркемсурет галереясына бар. Жазда жағалау фестивальдармен жанданады, ал қыста коньки тебу алаңы бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%86%D0%B0?ysclid=mpayvltvm7532944146|title=Речица: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 511jqzyhslkyykf30r2q7diros7k2so 3606271 3606270 2026-05-18T11:58:30Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3606271 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Речица |шынайы атауы = {{lang-be|Рэ́чыца}} |сурет = Rzeczyca (BY) plac.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> Қазіргі уақытта қалада тоғыз орта мектеп, бір лицей, бір гимназия, 21 балабақша, бір балабақша-орта мектеп және мемлекеттік ауылшаруашылық және педагогикалық колледждер бар. == Көрікті жерлері == Речицаның көрікті жерлері қала тарихының барлық тарихи кезеңдерін қамтиды. Қаланың алғашқы қоныстанушыларының орнында орналасқан ежелгі қоныс (XI-XIV ғасырлар) сәулет ескерткіші болып табылады.<br /> Қаланың символы — нео-готикалық Қасиетті Троица шіркеуі (XX ғасырдың басы). Қасиетті Успен кафедралды соборы (XVIII ғасыр) да назар аударуға тұрарлық. Әулие Евфросин капелласын (1995), қалалық «Жеңіс» саябағын және Речицаның мұражайлары мен ескерткіштерін атап өтуге болады. Қалада мұнай мұражайы орналасқан, онда Полесьядағы мұнай өндірісінің дамуын, алғашқы ұңғымалардан бастап заманауи технологияларға дейін баяндайтын экспонаттар бар.Сондай-ақ, суреттері сюрреалистік тақырыптармен қызықтыратын беларусь суретшісі Анатолий Яковлевич атындағы көркемсурет галереясына бар. Жазда жағалау фестивальдармен жанданады, ал қыста коньки тебу алаңы бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%86%D0%B0?ysclid=mpayvltvm7532944146|title=Речица: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 49wysyo2uhkcwwxrhe99fcpalg12p8g 3606272 3606271 2026-05-18T11:58:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3606272 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Речица |шынайы атауы = {{lang-be|Рэ́чыца}} |сурет = Rzeczyca (BY) plac.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Rečyca, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Речица''' ({{lang-be|Рэ́чыца}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Речица ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтің ең көне қалаларының бірі. 2026 жылғы жағдай бойынша Речица халқының саны 65 289 адамды құрады. Речица — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 20-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-rechitsa-9193.html|title=Население Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Беларусьтің оңтүстігінде, Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Речица облыс орталығы [[Гомель]]ден шамамен 45 км және [[Минск]] қаласынан 310 км қашықтықта орналасқан. Бұл Гомель облысындағы ең ірі заманауи экономикалық орталықтардың бірі. Қала [[Брест (Беларусь)|Брест]] пен [[Гомель]]дің облыс орталықтарын байланыстыратын ірі магистральдарда, осы қалалар арасындағы теміржол қатынасында және Бабруйск, Светлогорск және Лоев қалаларын байланыстыратын ұлттық тас жолда орналасқандықтан. Сонымен қатар, Речица портты қала болып табылады, себебі Днепр өзені қала шегінде кеме қатынасына жарамды, бұл тауарлар мен жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=115_Rechica|title=Расположение - Речица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Речица алғаш рет 1215 жылы шежірелерде аталған. Сол кезде ол жақсы бекіністі қала болған. XI-XIII ғасырларда ол Киев пен Чернигов князьдеріне тиесілі болған. XIV ғасырдың аяғында Речица Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал князь Витовт екі жарым ғасырдан астам уақыт бойы тұрған ағаш бекініс салды. Беларусь қалаларының ішінде Речица Магдебург құқығын алған алғашқылардың бірі болумен әйгілі (1511). XVI ғасырдың ортасынан бастап қала повят орталығы ретінде Минск воеводствосының құрамына кірді. Польша-Литва Достастығының қаласы болған Речица, Витовтың ағаш қамалымен бірге, 1648 жылы казак көтерілісі кезінде өртеніп кетті. 1793 жылы Речица Ресей империясының округтік қаласына айналды. XX ғасырдың соңына қарай Речицадағы еврей халқы қаланың ең ірі этникалық тобы болды, шамамен 60% құрады. Сол кезде ол Беларусь хасидизмінің ірі орталығы болды. Большевиктер Речицада билікті 1920 жылы басып алды. Нацистік оккупация шамамен екі жарым жылға созылды (1941 жылдың тамызы - 1943 жылдың қарашасы), астыртын топтар мен партизан отрядтарының қатты қарсылығымен қатар жүрді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1159-Rechica.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1964 жылы Речица маңында мұнай табылды, бұл Беларусьтегі мұнай өнеркәсібінің дамуының бастамасы болды. 1998 жылға қарай 100 миллион тонна мұнай өндірілді. Мұнай газын өңдеу үшін Беларусь газ өңдеу зауыты салынды. Речица ауданының аумағында "Белоруснефть"ПА РЮ 21 құрылымдық бөлімшесінің 15-і жұмыс істейді. Речицте Мұнай және газ өңдеу кәсіпорындары, "Речицкий атындағы Темір зауыты" АҚ, химия, құрылыс, өкпе, тамақ өнеркәсібі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://rechitsa.by/economika.html|title= Речица.BY » Экономика района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> Қазіргі уақытта қалада тоғыз орта мектеп, бір лицей, бір гимназия, 21 балабақша, бір балабақша-орта мектеп және мемлекеттік ауылшаруашылық және педагогикалық колледждер бар. == Көрікті жерлері == Речицаның көрікті жерлері қала тарихының барлық тарихи кезеңдерін қамтиды. Қаланың алғашқы қоныстанушыларының орнында орналасқан ежелгі қоныс (XI-XIV ғасырлар) сәулет ескерткіші болып табылады.<br /> Қаланың символы — нео-готикалық Қасиетті Троица шіркеуі (XX ғасырдың басы). Қасиетті Успен кафедралды соборы (XVIII ғасыр) да назар аударуға тұрарлық. Әулие Евфросин капелласын (1995), қалалық «Жеңіс» саябағын және Речицаның мұражайлары мен ескерткіштерін атап өтуге болады. Қалада мұнай мұражайы орналасқан, онда Полесьядағы мұнай өндірісінің дамуын, алғашқы ұңғымалардан бастап заманауи технологияларға дейін баяндайтын экспонаттар бар.Сондай-ақ, суреттері сюрреалистік тақырыптармен қызықтыратын беларусь суретшісі Анатолий Яковлевич атындағы көркемсурет галереясына бар. Жазда жағалау фестивальдармен жанданады, ал қыста коньки тебу алаңы бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%86%D0%B0?ysclid=mpayvltvm7532944146|title=Речица: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] h1ulb150my89boanatmd18j1gifva7r Қатысушы талқылауы:Berliskhan 3 781461 3606241 2026-05-18T09:44:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606241 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Berliskhan}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:44, 2026 ж. мамырдың 18 (+05) 9cf3z6k8rm9fzi7a5vn2nrwzi3jfl5g Мұхтар Күмісбек 0 781462 3606242 2026-05-18T09:54:25Z Мүсірманқұлқызы Қаракөз 179564 қайнарын құру 3606242 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox person |name = Күмісбек Мұхтар Күмісбекұлы |image = |caption = [span_0](start_span)|birth_date = 25.7.1995[span_0](end_span) [span_1](start_span)|birth_place = [[Алматы облысы]], [[Балқаш ауданы]], [[Бақбақты]][span_1](end_span) [span_2](start_span)|occupation = [[Ақын]], [[Журналист]][span_2](end_span) [span_3](start_span)|nationality = [[Қазақстан]][span_3](end_span) [span_4](start_span)|education = [[Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу университеті|Жетісу мемлекеттік университеті]][span_4](end_span) [span_5](start_span)|awards = «Ақпарат саласының үздігі»[span_5](end_span) }} [span_6](start_span)'''Күмісбек Мұхтар Күмісбекұлы''' (25 шілде 1995 жыл, Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақбақты ауылы) — қазақстандық ақын, журналист[span_6](end_span). [span_7](start_span)[[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның мүшесі[span_7](end_span). == Өмірбаяны == [span_8](start_span)Мұхтар Күмісбекұлы 1995 жылы 25 шілдеде Алматы облысы, Балқаш ауданына қарасты Бақбақты ауылында дүниеге келген[span_8](end_span). [span_9](start_span)Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің филология факультетін тәмамдаған[span_9](end_span). == Еңбек жолы == * [span_10](start_span)'''2017 жылы''' — Жетісу облыстық «Жетісу» газетінің тілшісі[span_10](end_span). * [span_11](start_span)'''2020 жылы''' — Республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің тілшісі[span_11](end_span). * [span_12](start_span)'''2022 жылы''' — «Егемен Қазақстан» газетінің Жетісу облысы бойынша меншікті тілшісі[span_12](end_span). [span_13](start_span)Жетісу облысындағы «Мизам» жылжымалы әдебиет мектебінің құрылтайшысы[span_13](end_span). == Шығармашылығы == [span_14](start_span)Ақынның өлеңдері «Егемен Қазақстан», «Жетісу», «Балқаш өңірі», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде және «Әдебиет порталында» жарияланған[span_14](end_span). [span_15](start_span)'''Жарық көрген кітаптары:'''[span_15](end_span) * «Арман тамшылары» * «Алфавиттегі алты әріп» * «Жанардағы жан бояу» == Марапаттары == * [span_16](start_span)«Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі[span_16](end_span). * [span_17](start_span)Республикалық және облыстық жыр мүшәйраларының жеңімпазы[span_17](end_span). == Дереккөздер == <references /> [[Санат:1995 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Жетісу университетінің түлектері]] qew86q9045slqeixfvntxp3y3oi3pus Қатысушы талқылауы:DinoZaurKZ 3 781463 3606265 2026-05-18T11:26:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606265 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=DinoZaurKZ}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:26, 2026 ж. мамырдың 18 (+05) aocy3qg5mlmnlfq4vcj6nbq5yb4sinm