Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі 0 3320 3606664 3578472 2026-05-19T12:27:34Z Casserium 68287 /* Мемлекеттік органдардың жоғары оқу орындары */ 3606664 wikitext text/x-wiki Алғашқы қазақстандық жоғары оқу орны 1928 жылы Алматы қаласында «Қазақ мемлекеттік университеті» деген атаумен құрылған. 1930 жылы ол Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына айналды (қазір [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]]). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті қайта құрылды (қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]). 2024-2025 оқу жылының басындағы ресми дерек бойынша [[Қазақстан|республика аумағында]] 113 жоғары оқу орны жұмыс істейді, оның 64-сі (56,6%-ы) жеке меншікте болса, 48-і (42,5%-ы) мемлекет және 1-еуі (0,9%-ы) шетел меншігінде.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/196781/file/kk/|title=Қазақстан Республикасындағы жоғары білім (2024-2025 оқу жылының басына)|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]|date=2024-12-25}}</ref> Жоғары оқу орындарының ішінде 11 ұлттық жоғары оқу орны (университет, академия, консерватория), 78 университет, 14 академия, 10 институт бар. == ''Мемлекеттік'' жоғары оқу орындары == === ''Дербес'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Дербес мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Назарбаев Университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2010 | style="text-align:center;" |2011 | дербес білім беру ұйымы || <small>Президент: профессор</small> <br /> Ахмад Вакар <br /><small>Провост: доктор</small> <br />Илесанми Адесида || {{URL|https://nu.edu.kz/}} |} === ''Халықаралық'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:20%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Халықаралық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |1991 | style="text-align:center;" |1992 | мекеме | <small>Ректор: экономика ғылымдарының кандидаты</small> <br />Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |{{URL|https://ayu.edu.kz/}} |} === ''Ұлттық'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Ұлттық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:21%;" | Басшысы ! style="width:05%;" class="unsortable" | Сайты |- | [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1993 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының докторы</small> <br />[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]}} |{{URL|https://farabi.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1994 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: экономика ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы]]}}|| {{URL|https://satbayev.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1928 | style="text-align:center;" |2003 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Тілеп Болат Анапияұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: саяси ғылымдар кандидаты</small> <br /> [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Тілеп Болат Анапияұлы]]}}|| {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Шоранов Марат Едігеұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: медицина ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Шоранов Марат Едігеұлы}}|| {{URL|https://kaznmu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1929 (АЗМИ)<br />1930 (ҚазАШИ) | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]}} | {{URL|https://www.kaznaru.edu.kz/}} |- |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[[Алматы]] |style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы}}|| {{URL|https://qyzpu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1978 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Жүдебаев Арман Әділханұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br />Жүдебаев Арман Әділханұлы}} | {{URL|https://kaznai.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы|<small>Ректор: PhD докторы</small> <br /> Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы}} | {{URL|https://www.conservatoire.edu.kz/}} |- | [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1996 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: тарих ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы]]}} |{{URL|https://enu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1998 | style="text-align:center;" |1998 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы}} || {{URL|https://kaznui.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық хореография академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2015 | style="text-align:center;" |2015 | шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын || {{sort|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы]]}} | {{URL|https://balletacademy.edu.kz}} |- | [[Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |2024 | style="text-align:center;" |2024 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: PhD докторы</small> <br /> Түсіпова Кәмшат Маратқызы}} || {{URL|https://kaznuvhi.edu.kz/}} |- | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1938 | style="text-align:center;" |2025 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор: заң ғылымдарының докторы</small> <br />[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]] |{{URL|https://buketov.edu.kz/}} |} === ''Аймақтардағы мемлекеттік'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | [[Ақтау]] | style="text-align:center;" |1976 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />Ахметов Берік Бақытжанұлы |{{URL|https://yu.edu.kz/}} |- | [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1935 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қарабасова Лаура Чапайқызы |{{URL|http://zhubanov.edu.kz/}} |- | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қалиев Әсет Әскерұлы |{{URL|https://zkmu.edu.kz/}} |- |[[Азаматтық авиация академиясы]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1995 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сейдахметов Бекен Қанелұлы |{{URL|https://caa.edu.kz/}} |- | [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық университеті]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />''бос орын'' |{{URL|https://api.edu.kz/}} |- | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тіреуов Қанат Маратұлы |{{URL|https://kazatu.edu.kz/}} |- | [[Астана медицина университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1964 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Надыров Камалжан Талғатұлы |{{URL|https://amu.edu.kz/}} |- | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат Нұрмұханұлы]] |{{URL|https://asu.edu.kz/}} |- | [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1980 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы |{{URL|https://aogu.edu.kz/}} |- | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi]] | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сырлыбаев Марат Қадырұлы |{{URL|https://shokan.edu.kz/}} |- | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Ә. Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сағынтаева Сәуле Саветқызы |{{URL|https://www.kstu.kz/}} |- | [[Қарағанды медицина университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тұрмұхамбетова Анар Ақылбекқызы |{{URL|https://qmu.edu.kz/}} |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1939 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қуанышбаев Сейітбек Бекенұлы |{{URL|https://ksu.edu.kz/}} |- | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | [[Қызылорда]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Байқадамов Наурызбай Сейтқалиұлы |{{URL|https://korkyt.edu.kz/}} |- | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1932 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |{{URL|https://wku.edu.kz/}} |- | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Наметов Асқар Мырзахметұлы |{{URL|https://wkau.edu.kz/}} |- | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1952 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Төлеген Мұхтар Әділбекұлы |{{URL|https://vku.edu.kz/}} |- | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы |{{URL|https://www.ektu.kz/}} |- | [[Торайғыров университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1960 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Медетов Нұрлан Әмірұлы |{{URL|https://tou.edu.kz/}} |- | [[Павлодар педагогикалық университеті|Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Әмірбекұлы Ержан |{{URL|https://ppu.edu.kz/}} |- | [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исақаев Ербол Маратұлы |{{URL|https://ku.edu.kz/}} |- | [[Рудный индустриялық университеті]] | [[Рудный]] | style="text-align:center;" |1977 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сапарходжаев Нұрбек Пажарбекұлы |{{URL|https://www.rii.edu.kz/}} |- | [[Шәкәрім университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1934 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Орынбеков Думан Рымғалиұлы |{{URL|https://shakarim.edu.kz/}} |- | [[Семей медицина университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Дюсупов Алтай Ахметқалиұлы |{{URL|https://smu.edu.kz/}} |- | [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті]] | [[Талдықорған]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Бөрібаев Ермек Әбілтайұлы |{{URL|https://zhetysu.edu.kz/}} |- | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева|Еркінбаева Ләззат Қалымбекқызы]] |{{URL|https://dulaty.kz/}} |- | [[Қарағанды индустриялық университеті]] | [[Теміртау]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Жәутіков Бахыт Ахатұлы |{{URL|https://tttu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шоқпаров Әлібек Жұмабекұлы || {{URL|https://iuth.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1943 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы |{{URL|https://auezov.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті|Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Нұртаев Әлібек Нұрбайұлы |{{URL|https://zhanibekov.edu.kz/}} |} == ''Мемлекеттік органдардың'' жоғары оқу орындары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Басқарушы орган ! style="width:05%;" | Сайты |- | ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1994 | <small>Ректор:</small> <br /> Жолманов Азамат Сағатұлы || [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] || {{URL|https://www.apa.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі#Сот төрелігі академиясы|ҚР Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2001-2005, 2016 | <small>Ректор:</small> <br /> Мусин Қанат Қалқаманұлы || [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесі]] || {{URL|https://sta.edu.kz/}} |- | ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы | [[Қосшы]] | style="text-align:center;" |2015 | {{sort|Сексембаев Марат Исламханұлы|<small>Ректор: 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі</small> <br />Әбдіров Нұрғалым Мәжитұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] |{{URL|https://academy-gp.kz/}} |- | "AML ACADEMY" Қаржылық мониторинг академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2023 | <small>Ректор:</small> <br /> Мерзадинов Ерғали Серікбайұлы || [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] || {{URL|https://www.amlacademy.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Мұқашев Ахат Ғаббасұлы|<small>Бастық: ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры</small> <br /> Мұқашев Ахат Ғаббасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |— |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | <small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Поливанов Павел Константинович |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |— |- | ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің М. Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әлібеков Ерлан Әлібекұлы|<small>Бастық: азаматтық қорғау полковнигі</small> <br />Әлібеков Ерлан Әлібекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] |{{URL|http://agz.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы|ҚР Ұлттық ұланының академиясы]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Тоқышев Артур Қалиақпарұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br />Тоқышев Артур Қалиақпарұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұлан Бас қолбасшылығы|Ұлттық ұланның Бас қолбасшылығы]] |{{URL|https://www.ang.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің Ш. Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1971 | {{sort|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы|<small>Бастық: полиция генерал-майоры</small> <br /> [[Ақынқали Дәуітбайұлы Дәрменов|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы]]}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://qpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Есболатов атындағы Алматы академиясы | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1956 | {{sort|Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://alpolac.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР Ішкі істер министрлігінің Б. Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1969 | {{sort|Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://kpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Бөкенбаев атындағы Ақтөбе заң институты | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1996 | {{sort|Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі</small> <br /> Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://auimvd.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2024 | {{sort|Жолдасов Ораз Жолдасұлы|<small>Бастық:</small> <br /> Жолдасов Ораз Жолдасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | {{URL|https://aumvd.citorleu.kz/}} |- | [[Ұлттық қорғаныс университеті|ҚР Қорғаныс министрлігінің Ұлттық қорғаныс университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әбжанов Бауыржан Садықұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Әбжанов Бауыржан Садықұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://nuo.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2001 | {{sort|Кабаков Нұртас Дәулетұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br /> Қабақов Нұртас Дәулетұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://www.viires.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br /> Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://visvo.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|С. Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" | 1970 | {{sort|Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы|<small>Бастық: генерал-майор </small> <br /> Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | — |} == ''Жекеменшік'' жоғары оқу орындары == === Университеттер === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2009 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исахов Асылбек Абдиашимұлы |{{URL|https://iitu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || акционерлік қоғам || <small>Ректор (басқарма төрағасы):</small> <br />Ғабдуллин Маратбек Төлебергенұлы || {{URL|https://kbtu.edu.kz/}} |- | [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті|«Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]].}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Ахмед Хусейн Мухаммад Ибраһим || {{URL|https://www.nmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1975 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />Нығыметов Ғани Сақтағанұлы || {{URL|https://aues.edu.kz/}} |- | [[КИМЭП|КИМЭП университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Чан Йан Бэнг]] <br /><small>Провост, бірінші проректор:</small> <br />Тимоти Льюис Барнетт || {{URL|https://www.kimep.kz/}} |- | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1941 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />[[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Құнанбаева Сәлима Сағиқызы]] || {{URL|https://www.ablaikhan.kz/}} |- | [[Тұран (университет)|«Тұран» университеті]]{{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы және «Тұран» білім беру корпорациясы президенті Рахман Алшанов пен оның ұлы, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран-Астана» университетінің бұрынғы ректоры және «Тұран» корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Алшанов Рахман Алшанұлы || {{URL|https://turan.edu.kz/}} |- |[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Жармағамбетова Меруерт Советқызы |{{URL|https://alt.edu.kz/}} |- | [[Нархоз университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1963 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент, басқарма төрағасы:</small> <br />Қожахмет Қанат Темірғалыұлы <br /><small>Провост:</small> <br />Шоланов Ерлан Нұрлыбекұлы || {{URL|https://narxoz.edu.kz/}} |- | [[Алматы технологиялық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1957 || акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов|Құлажанов Құралбек Сәдібайұлы]] <br /><small>Ректор:</small> <br />Құлажанов Талғат Құралбекұлы || {{URL|https://atu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Неміс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1999 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Волрад Роммель <br /><small>Ректор:</small> <br />Әжібаева Әсел Әуезқызы || {{URL|https://dku.kz/}} |- | [[Халықаралық бизнес университеті|К. Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті]] (UIB){{efn|Құрылтайшылары — «NNEF» қоғамдық қорының директоры Светлана Мырзабекова, бұрынғы білім және ғылым министрі [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиевтің]] жақын туыстары}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Махметова Анар Мұсақызы | {{URL|https://uib.edu.kz/}} |- | Қонаев Университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Жалаири Өмірәлі Шакарапұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Өмірәлі Жәзира Өмірәліқызы || {{URL|https://vuzkunaeva.kz/}} |- | Еуразия технологиялық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1948 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сүлейменов Ербол Зинаддинұлы || {{URL|https://etu.edu.kz/}} |- | [[Каспий қоғамдық университеті]] (Caspian University){{efn|Құрылтайшысы — ақын, психолог, продюсер [[Карина Сәрсенова]] (белгілі кәсіпкер [[Рашид Темірболатұлы Сәрсенов|Рашит Сәрсеновтің]] қызы).}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Нүсенов Жолдасбек Мүсілімұлы || {{URL|https://cu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]]|| [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сәрсенбекова Гүлнәр Әлібекқызы | {{URL|https://metu.edu.kz/}} |- | Халықаралық көліктік-гуманитарлық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2000 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Омаров Амангелді Жұмағалиұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Тұрдалиев Әуезхан Тұрдалыұлы | {{URL|https://mtgu.edu.kz/}} |- | Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1997 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Корвяков Валерий Анатольевич || {{URL|https://ageu.edu.kz/}} |- | Қазақстан-Ресей медициналық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Жайнақбаев Нұрлан Темірбекұлы || {{URL|https://krmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы Менеджмент Университеті|Алматы менеджмент университеті]] (AlmaU){{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы Асылбек Қожахметовтің жақын туыстары, кәсіпкер Абылайхан Саматдин, ғалым және кәсіпкер Мірғали Қонаевтың ұлы}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1988 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Қожахметов Асылбек Базарбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Болдыбаев Тимур Керімбекұлы || {{URL|https://almau.edu.kz/}} |- | «ҚДЖСМ» Қазақстандық медицина университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1997|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Әуезова Ардақ Мұханбетжанқызы || {{URL|https://ksph.edu.kz/}} |- |[[Қайнар (университет)|Q University]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1991 | мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Джанегизова Айсұлу Сабирханқызы |{{URL|https://q-university.kz/}} |- | Халықаралық білім беру корпорациясы ([[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]], Қазақ-Америка Университеті) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1980&nbsp;(ҚазБСҚА) <br />1997 (ҚАУ) <br />2007 (ХБК) || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />[[Маргарита Болатқызы Имандосова|Имандосова Маргарита Булатовна]] <br /><small>Провост:</small> <br />Сәбденалиев Бақтияр Асылбайұлы || {{URL|https://mok.edu.kz/}} |- | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті]] || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1994|| акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы:</small> <br />Нәрікбаев Талғат Мақсұтұлы <small>Провост (ректор):</small> <br />Пен Сергей Геннадьевич | {{URL|https://mnu.kz/}} |- | Astana IT University{{efn|91% үлесі «NNEF» қоғамдық қорына, 9% үлесі Қазақстан Үкіметіне тиесілі.}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2019|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Хикметов Асқар Құсыпбекұлы || {{URL|https://astanait.edu.kz/}} |- | Астана халықаралық университеті || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2018 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Ырсалиев Серік Азтайұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Мырзағалиева Анар Базарқызы || {{URL|https://www.aiu.kz/}} |- | Esil University || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Таубаев Аяпберген Алданайұлы || {{URL|https://esil.edu.kz/}} |- | Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті{{efn|Жалғыз акционері — [[Алматы технологиялық университеті|«Алматы технологиялық университеті»]] АҚ}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2003|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Байбеков Сейдіқасым Ниязбекұлы || {{URL|https://kaztbu.edu.kz/}} |- | «Тұран-Астана» Университеті{{efn|Құрылтайшылары — университеттің бұрынғы ректоры және «Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев, Қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Серік Аханов, белгілі саясаткер [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеевтің]] жұбайы Гүлнар Исмурзина, университеттің бұрынғы ректоры Сабыржан Мадеев, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран» корпорациясының президенті Рахман Алшанов}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жапарова Гүлжамал Әлкенқызы || {{URL|https://tau-edu.kz/}} |- | Баишев Университеті || [[Ақтөбе]]|| style="text-align:center;" | 1996 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Лыгина Ольга Ивановна || {{URL|https://bu.edu.kz/}} |- | [[Жезқазған университеті|Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті]] || [[Жезқазған]]|| style="text-align:center;" | 1961|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Тәкішев Әбділмәлік Арғынұлы || {{URL|https://zhezu.edu.kz/}} |- | А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті || [[Көкшетау]]|| style="text-align:center;" | 2000|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Елубаев Сағынтай Зекенұлы || {{URL|https://kuam.edu.kz/}} |- | [[Қарағанды экономика университеті|Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — ҚР кооперативтік ұйымдарының облыстық (өңірлік) бірлестіктерінің қауымдастығы (Қазтұтынуодағы)}} || [[Қарағанды]]|| style="text-align:center;" | 1966|| жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />[[Ерқара Балқараұлы Аймағамбетов|Аймағанбетов Ерқара Балқараұлы]] || {{URL|https://keu.kz/}} |- | [[SDU University]]{{efn|Құрылтайшысы — «Білім Орда» Халықаралық қоғамдық қоры.}} || [[Қаскелең]] || style="text-align:center;" | 1996|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Игенбаев Әлімжан Бекежанұлы || {{URL|https://sdu.edu.kz/}} |- | М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1996 || жеке мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мамедов Рихсибай Абдурахманович<br /><small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Арман Оразалыұлы || {{URL|https://kineu.edu.kz/}} |- | Академик З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Алдамжар Бибігүл Зұлқарнайқызы <br /><small>Ректор:</small> <br />Абдуллин Руслан Батыржанұлы || {{URL|https://kosstu.edu.kz/}} |- | «Болашақ» Қызылорда университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1995 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />[[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов|Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Досманбетов Динар Бақбергенұлы | {{URL|https://bolashak-edu.kz/}} |- | Қызылорда ашық университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы || {{URL|https://ouk.edu.kz/}} |- | Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 2000|| жеке меншік жоғары кәсіби білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Шакешев Бекболат Теміржанұлы || {{URL|https://wkitu.kz/}} |- | Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 1998 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />[[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов|Әйтімов Ақсерік Сарыұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяхов Әліби Науханұлы || {{URL|https://kazuits.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Америка еркін университеті]] || [[Өскемен]] || style="text-align:center;" | 1994|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы || {{URL|https://kafu.edu.kz/}} |- | Инновациялық Еуразия университеті || [[Павлодар]] || style="text-align:center;" | 1991 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Мұсабекова Гүлвира Айдарханқызы || {{URL|https://ineu.edu.kz/}} |- | Әлихан Бөкейхан университеті || [[Семей]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> Құрманбаева Шырын Асылханқызы<br /><small>Ректор:</small> <br />Койчубаев Александр Сергеевич || {{URL|https://abu.edu.kz/}} |- | Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар Достығы университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1999|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қуатбекова Рабиға Әбдімұсақызы || {{URL|https://udn.edu.kz/}} |- | Ж.А. Тәшенев атындағы университет || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1998 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Серік Оңалбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Байболов Қанат Сейтжанұлы || {{URL|https://tashenev.edu.kz/}} |- | «Мирас» Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1997 || мекеме || <small>Президент:</small> Мырзалиев Мәлік Болатұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Халықберген Нүркен Ғалымұлы || {{URL|https://miras.edu.kz/}} |- | Орталық Азия Инновациялық Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2021|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Ажидинов Акмалдин Сапардинович || {{URL|https://caiu.edu.kz/}} |- | Шымкент университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2001 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сейтқұлов Нұрлыбек Ақынұлы || {{URL|https://univershu.edu.kz/}} |} === Академиялар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1944|| коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Закирьянов Қайрат Қайроллаұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Закирьянов Бауыржан Қайратұлы | {{URL|https://kazast.edu.kz/}} |- | Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясы || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 2021 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Қуанғалиева Тұрсынзада Қуанғалиқызы || {{URL|https://apems.edu.kz/}} |- | Гуманитарлық-техникалық академия || [[Көкшетау]] || style="text-align:center;" | 1992|| мекеме || <small>Президент:</small> <br />Пак Владимир Юн-Динович<br /><small>Ректор:</small> <br />[[Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов|Аюлов Әбілмәжін Мұсайыпұлы]] || {{URL|https://gta.edu.kz/}} |- | «Болашақ» академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 1995 || жеке меншік мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Рысмағамбетова Гүлнара Мусиқызы || {{URL|https://bolashaq.edu.kz/}} |- | Орталық Қазақстан Академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 2012 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жүнісов Бақтыбай Жолжақсынұлы || {{URL|https://c-k-a.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] || [[Шымкент]] || style="text-align:center;" | 1979 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br /> Сейітжанова Жанна Серікжанқызы|| {{URL|https://skma.edu.kz/}} |} === Институттар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол институты || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қабашев Рақымжан Әбілқасымұлы || {{URL|https://kazadi.edu.kz/}} |- | [[Еуразия гуманитарлық институты|А.Қ. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 1995|| жоғары білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Амангелді Жақсылықұлы || {{URL|https://egi.edu.kz/}} |- | [[Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты (ЕИТИ)|Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]] || [[Екібастұз]] || style="text-align:center;" | 1994 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сиваракша Далида Маратовна || {{URL|https://eiti.edu.kz/}} |- | Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз инновациялық институты || [[Тараз]] || style="text-align:center;" | 2008 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мүслімов Нұржан Жомартұлы<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяндин Марат Асылбекұлы | {{URL|https://htii.edu.kz/}} |} == ''Шетелдік'' ЖОО филиалдары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Филиал ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:10%;" | Серіктес ЖОО ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | {{ту|Ресей}} Санкт-Петербург гуманитарлық кәсіподақтар университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1984 || — || <small>Директор:</small> <br />Аубакирова Анна Александровна || {{URL|https://almata.gup.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} Челябі мемлекеттік университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" |2000 || — || <small>Директор:</small> <br />Нализко Наталья Александровна || {{URL|https://csukz.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2001 || Гумилёв университеті || <small>Директор:</small> <br />Сидорович Александр Владимирович || {{URL|https://www.msu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} Мәскеу авиациялық институты || [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] || style="text-align:center;" |2012 || — || <small>Директор:</small> <br />Самойленко Елена Аркадьевна || {{URL|https://voshod.mai.ru/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} De Montfort University || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2021 || — || <small>Кампус басшысы:</small> <br />Эрик Димла || {{URL|https://dmuk.edu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} «МИФИ» Ұлттық ядролық зерттеу университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2022 || Әл-Фараби университеті || <small>Директор:</small> <br />Дәулетов Асқар Ербұланұлы || {{URL|https://almaty.mephi.ru/}} |- | {{ту|Германия}} Қазақ-неміс тұрақты инженерия институты || [[Ақтау]] || style="text-align:center;" |2023 || Есенов университеті || <small>Директор:</small> <br />Макс Айрих || {{URL|https://kini.kz/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} Coventry University || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2024 || — || <small>Президент:</small> <br />[[Мирас Мұхтарұлы Дәуленов|Дәуленов Мирас Мұхтарұлы]] || {{URL|https://coventry.edu.kz/}} |} * {{ту|АҚШ}} Аризона университеті ([[Петропавл]], 2022) — Қозыбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті]] ([[Атырау]], 2022) — Өтебаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ұлыбритания}} Heriot-Watt University ([[Ақтөбе]], 2023)<ref>[https://kapital.kz/gosudarstvo/122564/kakiye-filialy-zarubezhnykh-vuzov-otkryli-v-kazakhstane.html Какие филиалы зарубежных вузов открыли в Казахстане]</ref> — Жұбанов университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Польша}} Быдгощ экономика университеті ([[Семей]], 2023) — Шәкәрім университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} [[Гонконг университеті]] ([[Алматы]], 2023) — Сәтбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Тяньцзин кәсіби университеті ([[Өскемен]], 2023) — Серікбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Солтүстік-Батыс политехникалық университеті ([[Алматы]], 2023) — Әл-Фараби университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Оңтүстік Корея}} Сеул ұлттық ғылым және технологиялар университеті ([[Қызылорда]], 2023) — Қорқыт ата университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Италия}} Марке политехникалық университеті ([[Талдықорған]], 2024) — Жансүгіров университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Пекин тіл және мәдениет университеті ([[Астана]], 2024) — Астана халықаралық университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Түркия}} Гази университеті ([[Шымкент]], 2024) — Жәнібеков университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ирландия}} Квинс университеті ([[Алматы]], 2024) — Нархоз университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технология университеті ([[Тараз]], 2024) — Дулати университеті жанында жұмыс істейді == Жекешелендірілген жоғары оқу орындары == # "[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2012 жылы жеке меншікте болған 65% акциясын "[[Қазақстан темір жолы]]" ұлттық компаниясы сатып алып, 2015 жылы үлесін 100%-ға дейін арттырды. 2018 жылы оқу орны қайта жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Управляющая Компания КазАТК" ЖШС (иесі кәсіпкер Гүлзана Серікова).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923210852/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]" АҚ — 2001 жылы құрылған кезде акциялары Қазақстан Үкіметіне, ал 2003-2018 жылдары "[[ҚазМұнайГаз]]" ұлттық компаниясына тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "NNEF" қоғамдық қоры болды (иесі кәсіпкер [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаева]]).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1959955/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%9A%D0%91%D0%A2%D0%A3%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> 2025 жылы жоғары оқу орны бірнеше ай бойы "Қайтарылған активтерді басқару компаниясы" ЖШС басқаруында болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/28429?WebReportPluginId=1dc804c7-71c0-4007-be82-9dd4bc75ccab&WebReportId=21682&WebReportPart=spreadsheet&OptionName=WebReports Акционерное Общество "Казахстанско-Британский Технический Университет"]</ref> # "[[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]" АҚ — 2018 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Қазақ инновациялық университеті" ЖШС ("Оңтүстік" қаржы сауда-өнеркәсіп корпорациясы" ЖШС құрамына кіреді, иесі кәсіпкер [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов|Серікжан Сейітжанов]], оның жұбайы мен балалары).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924000049/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf |date=2024-09-24 }}</ref> # "Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті" АҚ — 2015 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2021 жылы бас лицензиясынан айырылды. 2017 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "Сана" медициналық орталығы" ЖШС болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1394720/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2016 год]</ref> # "ВШОЗ" Қазақстандық медицина университеті" ЖШС — 2015 жылға дейін 100% үлесі мемлекетке тиесілі болды. # "[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]" АҚ — 2009 жылы құрылған кезде 50% акциясы, 2015 жылға дейін 33% акциясы [[Зерде (холдинг)|"Зерде"]] ұлттық холдингіне тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (85%), "[[Қазақтелеком]]ның" бұрынғы басшысы [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеевтің]] жұбайы Мадина Бектұрғанова (10%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923195654/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[КИМЭП|"КИМЭП Университеті"]] КеАҚ — 2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: ЖОО басшысы [[Чан Йан Бэнг]] (60%), Қазақстан Үкіметі (40%).<ref>[https://ulysmedia.kz/analitika/19778-chto-skryvaet-kimep-skolko-stoit-obuchenie-kuda-idiot-pribyl-i-pochemu-on-ischez-iz-spiska-privatizatsii/ Что скрывает КИМЭП: сколько стоит обучение, куда идёт прибыль и почему он исчез из списка приватизации]</ref> # [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|"М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2021 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: бұрынғы бас прокурор, жоғарғы сот төрағасы және ЖОО басшысы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаевтың]] балалары (60,5%; оның ішінде қазіргі ЖОО басшысы Талғат Нәрікбаев 38%), "Павлодар Білім" ЖШС (35%; иесі Талғат Нәрікбаев).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923232639/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[Жезқазған университеті|"Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: "Білім бұлағы" ЖШС (65%), ЖОО басшысының ұлы Айдар Арғын (35%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971327/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> # "[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "Айтек-ITEC" ЖШС (80%; иесі ЖОО басшысының қызы), "IBCC" ЖШС (17,5%; иесі ЖОО басшысы мен оның қызы, ЖОО проректоры, басқарма басшылары, ЖОО профессоры Құсайын Рысалды).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923221513/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2020 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] мен Қазақ-Америка университеті біртұтас Халықаралық білім беру корпорациясына біріктірілді. 2024 жылғы дерек бойынша корпорация иесі — "Verum Holding Ltd." жеке компаниясы (иесі бұрынғы ЖОО басшысы [[Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов|Әмірлан Құсайыновтың]] ұлы Айғазы Құсайынов). # "[[Қазақ спорт және туризм академиясы]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2015 жылы мемлекет меншігінде қалған 20% акциясы жеке меншікке өтті. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: ЖОО басшысы [[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Қайрат Закирьянов]] (30%), "Жарыс-СТ" ЖШС (29%; иесі Қайрат Закирьянов), "Aktau Industries Service" ЖШС (20%; иесі кәсіпкер Серік Уәлиевтің қызы), "Матай-KZ" ЖШС (19%; иесі Қайрат Закирьянов).<ref>[https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923231642/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pd |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Нархоз университеті]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — кәсіпкер [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]].<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1972310/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%2031.12.2023%20%D0%B3..pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы технологиялық университеті]]" АҚ — 1999 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Ертам" ЖШС (иесі ЖОО басшысы, оның жұбайы мен ұлы).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1940507/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%202023.PDF Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]]" КеАҚ — 1997 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 34% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (34%), ағайынды кәсіпкер Александр (30%) және Эдгар Салдузилер (28%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923220134/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> == Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары == Жоғары білім беру саласында зор үлес қосқан оқу орындарына Президент Жарлығына сәйкес ерекше мәртебе беріледі. Президентке жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беруді Үкімет ұсынады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000066 Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ерекше мәртебесі туралы ережені бекіту туралы]</ref> # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2001) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2001) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2001) # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2001) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2001) # Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (2001) # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы (2001) # Қазақ ұлттық өнер университеті (2001) # Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2003) # Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы (2006) # Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы (2015) # Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот төрелігі академиясы (2016) # Қазақ ұлттық хореография академиясы (2016) # Ұлттық қорғаныс университеті (2018) # Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (2018) # Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U010000648_ Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы]</ref> === Зерттеу университеттері === Зерттеу университеттері Үкімет бекіткен 5 жылға арналған даму бағдарламасын іске асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_ Білім туралы заң]</ref> # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2014) # Назарбаев университеті (2015) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2019) # Қарағанды медицина университеті (2019) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2020) # С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (2020) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2022) # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2022) # М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті (2023) # Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (2024) == Бұрынғы жоғары оқу орындары == === Біріктірілген мемлекеттік ЖОО-лар === # Қаржы академиясы (Астана, 2021 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000734 "Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|Ө. Сұлтанғазин атындағы Қостанай мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Қостанай, 2019 жылы Қостанай өңірлік университетіне қосылды) # [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Тараз, 2019 жылы Тараз өңірлік университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000752 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындарының кейбір мәселелері туралы]</ref> # [[Қаржы полициясы академиясы]] (Қосшы, 2015 жылы Құқық қорғау органдары академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000433 "Қаржы полициясы академиясы" мемлекеттік мекемесін тарату туралы]</ref> # Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты (Ақтөбе, 2013 жылы Ақтөбе өңірлік университетіне қосылды) # [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] (Семей, 2013 жылы Шәкәрім университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1300000529 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жекелеген республикалық мемлекеттік ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Сыртқы iстер министрлiгiнiң Дипломатиялық академиясы (Алматы, 2000 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001589_ Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті" және Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің "Дипломатиялық академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Мемлекеттік қаржы институты (Семей, 2000 жылы Семей мемлекеттік университетіне қосылды) # Қостанай ауыл шаруашылығы институты (Қостанай, 2000 жылы Қостанай мемлекеттік университетіне қосылды) # [[Батыс Қазақстан өнер институты|Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институты]] (Орал, 2000 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетіне қосылды) # Қазақ мемлекеттік көркемсурет академиясы (Алматы, 2000 жылы Жүргенов академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000236_ Қазақстан Республикасында білім мен ғылымды интеграциялау жөніндегі кейбір шаралар туралы]</ref> === Лицензиясынан айырылған және жабылған жекеменшік ЖОО-лар === # Қазақ-орыс халықаралық университеті (Ақтөбе, 2025)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/210753/ Ақтөбедегі қазақ-орыс университеті жабылады]</ref> # [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] (Атырау, 2022) # [[Шет тілдер және іскерлік карьера университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/290227-qazaqstanda-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Қазақстанда тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # «Орда» университеті (Шымкент, 2021) — Сол жылы «Мирас» университетімен бірікті<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/227767 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕКІ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ БАС ЛИЦЕНЗИЯСЫНАН АЙЫРЫЛДЫ]</ref> # «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институты (Қызылорда, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/284248-elimizdegi-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Еліміздегі тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # Орталық Азия университеті (Алматы, 2021)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/ush-zhoo-akkreditteu-turaly-kualikterinen-ajyryldy Үш ЖОО аккредиттеу туралы куәліктерінен айырылды]</ref> # Ақтау гуманитарлық-техникалық университеті (Ақтау, 2021) # «Астана» университеті (Астана, 2021) # [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты|Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazak-meditsinalyik-uzdksz-blm-beru-universitet-kyizmetn-324339/ Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті қызметін тоқтатты]</ref> # Аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті (Шымкент, 2020)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/122607/ Шымкент аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті жабылды]</ref> # Балқаш гуманитарлық-техникалық институты (Балқаш) # Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы (Алматы) # Қазақ инженерлік, қаржы-банк академиясы (Алматы) # «Алматы» университеті (Алматы) # «УНАТ» жоғары оқу орны (Алматы) # Экономика және құқық академиясы (Алматы) # «Парасат» Қазақстан көпбейінді институты (Алматы) # Экономика және басқару академиясы - Еуразия нарық институты (Алматы) # Қазақ инженерлік-техникалық академиясы (Астана) # «Көкше» академиясы (Көкшетау) # Ө.А. Жолдасбеков атындағы Экономика және құқық академиясы (Талдықорған) # Қазақ инновациялық университеті (Семей) # Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті (Тараз) # Тараз техникалық институты (Тараз) == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Елдер бойынша жоғары оқу орындарының тізімдері]] 0pkc5u2ci98bqsyr2yhuimt6fdt9u8z Қызылорда 0 3400 3606876 3527177 2026-05-20T08:56:45Z MuratbekErkebulan 162992 3606876 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 м биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 м тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 м. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүй¬сенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 ж. негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 ж. салынған шіркеу үйінде болды. 1980 ж. жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 02 ж. мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] b46y0eff7858tawk9zde2mwl2ibeeus Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы 0 5801 3606798 3564345 2026-05-20T05:25:07Z Madi Dos 18369 /* «Шыңжаң» атауының тарихы */ 3606798 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы=Шыңжаң Ұйғыр автономиялық өлкесі |Шынайы атауы=[[қытай тілі|қытайша]]: 新疆维吾尔自治区<br />(Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū)<br />[[ұйғыр тілі|ұйғырша]]: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى<br />(Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni) |Суреті={{Фотомонтаж |photo1a = A glance at Urumqi from Hongshan Park.jpg |photo2a = Karakul-muztagh-ata-d09.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = '''Үстіден астыға:''' [[Үрімжі]] көкжиек сызығы, [[Қаракөл (Шыңжаң)|Қаракөл]] мен [[Мұзтағ ата]] }} |Статусы=[[Автономия|Автономиялық өлке]] |Ел=[[Қытай]] |Астанасы=[[Үрімжі]] |Әкімшілік құрылыстың түрі1=[[Автономия|Автономиялық өлке]] |Басшының түрі=Парткомның басшысы|Басшысы=Чэнь Цюаньго |Жер аумағы=1,664,897 км² |Жер аумағы бойынша орны=1-ші |Тұрғыны=25 852 345 |Халық саны бойынша орны=21-ші |Тығыздығы=16/км² |Тығыздығы бойынша орны=29-шы }} '''Шыңжаң Ұйғыр автономиялық өлкесі''' ({{lang-ug|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى}} / Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni; {{lang-zh|新疆维吾尔自治区}} {{Lang-zh-pinyin|Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū}}. Қысқаша '''ШҰАР''', '''Шыңжаң'''; {{lang-ug|شىنجاڭ}}; {{zh-cpw |c=新疆 |p=Xīnjiāng |w=Hsin<sup>1</sup>-chiang<sup>1</sup>}}; [[Пошталық қытай жазуы|поштада]]: '''Sinkiang''') — [[Қытай|Қытай Халық Республикасының]] Солтүстік-Батыс өңіріндегі орналасқан автономиялық аумақ әрі жер көлемі бойынша ең ірі әкімшілік аумақтық бөлінісі. Солтүстігінде Алтай таулары арқылы 52 км Ресей Федерациясымен шығысында [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]], [[Ховд аймағы|Ховд]] аймақтарымен, оңтүстігінде [[Тибет автономиялы районы]]мен, батыс-солтүстігінде [[Қазақстан]]ның [[Алматы облысы|Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстарымен]], батысында [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]] Республикаларымен шекараласады. == «Шыңжаң» атауының тарихы == Негізгі атауы «Шығыс Түркістан». Қазір Қытай өкіметі саяси наразылық себептерінен «Шығыс Түркістан» деген атау қолдануына тыйым салынған. Бұрын Хән тарихнамаларында «[[Батыс өлкелер]]» делініп келген бұл тұсқа Шыңжаң (Жаңа аумақ) деген ат 1877 ж. Чиң үкіметі кеңесші [[амбы]] етіп тағайындаған [[Зо Зұңтаң]] жағынан берілген болатын. == Тарихы == Шыңжаңда бұдан 10-20 мың жыл бұрын-ақ адамзат тіршілік ете бастаған. Олар 4 мың жылдың алдында қола, 2700 жылдың алдында темір кезеңіне өткен. Сонау Амур мен Сарыөзеннің (Хуаңхы) батысы ежелден кейін келе қазақ қатарлы ұлттарды құраған тайпалардың атамекені екені тарихнамалардан белгілі. Бұл ұлан-байтақ өңірде [[сақтар]], [[ғұндар]] тайпалық одағы салтанат құрған. Ғұн қағанаты ыдырай бастағанда, Тәңіртау мен Алтай арасы үйсіндер қолына өтті. Бұл б.з.б. 2-ші, 1-ші ғғ. күй. Хән әулетінің алғашқы мәмілегері [[Жяң Чян]] осы тұста (119 жыл) Үйсін Еліне келіп саяси құдалық сөйлесіп қайтқан. Қытай тарихнамасында Үйсін мемлекеті (Усүн Го) Іле өңірін кіндік еткен өңірдің алып елі деп айқын жазылған. Хән патшасы [[Хән Уди]] алғашында [[Лю Шижүн]] ханікені үйсін күнбиіне үйсіндерді ғұндарға Хәнмен тізе қоса қарсы шығу үшін ұзатады. Байырғы [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек Жолында]] жатқан Шынжаңның ерте заман мәдениет жұрттары, мыңүйлері, архитектуралары, қабірлері, петроглифтерінің ірілері 300-ге таяу. Бұдан сырт 22 жаратылыстық қорық бар. Ертедегі қала қалдықтарының ішінде ең атақтылары — [[Ярғұл]], [[Едіқұт]], [[Кроран]], [[Көтең]], [[Шаты]] қала харабалары. Шатыдағы қала ойраны алғашында үйсіндерге жазғы астана, артынан [[Түрік қағанаты|Түрік қағандығы]] маңызды қала болып, [[Шыңғыс хан]] жағынан күйретілген. 2014 жылдан бастап [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай коммунистік партиясының]] басшысы [[Си Цзиньпин]] еңгізген саясатының арқасында [[Ұйғыр геноциді]] басталды. Көптеген этникалық және діндік азшылықтар (олардың көбісі [[ұйғырлар]], [[қазақтар]], [[қырғыздар]] және басқа [[Түркілер|түркі]] [[Мұсылман|мұсылмандар]]) қайта тәрбиелеу лагерлерінде қамалған. == Географиясы == [[Еуразия]] құрлығының кіндігінде жатқан Шыңжаңның жер аумағы {{formatnum:1660000}} км<sup>2</sup> астам. Яғни бүкіл Қытай аумағының алтыдан бірін құрайды. Шет елдермен шекара ұзындығы {{formatnum:5400}} км асады. Солтүсті мен солтүстік шығысында [[Алтай]], батыс ортасында Тәңір ([[Тәңір тауы|Тянь-Шань]]), оңтүстігінде әйгілі Такла Макан шөлі мен [[Кинлунь]] таулары тұр. Тәңіртаудың солтүстігінде Жоңғар, оңтүстігінде Тарым ойпаты бар. 750 неше өзені бар Шыңжаңның жер беті суының жылдық ағыс мөлшері — {{formatnum:88400000000}} м<sup>3</sup>. Өзендері ішінде ең үлкені [[Іле]] мен [[Ертіс]]. Қалғандары — [[Тарым]], [[Қарашәрі]], [[Үліңгір]], [[Манас]] сықылды орташа не шағын өзендер. Ұзындығы {{formatnum:2179}} км келетін Тарым ертеде [[Лоп көлі]]не құяды екен. Қазір [[Тітіма көлі]]не де жетпейді. Оның орта шенін бітік [[тораңғы]] орманы жапқан. Шыңжаң асқарларында {{formatnum:18600}}-ден астам мұздық бар. Аумағы 1 км<sup>2</sup> асатын көлінің саны 139. Тұщы [[Бағраш көлі]]нен жылына мың тоннадан астам балық ауланады. Бағраш қамысқа да бай. Айдынкөл теңіз деңгейінен 155 метр төменде жатыр. Боғда көлі теңіз деңгейінен екі мың метрдей биікте тұр. Солтүстік Шыңжаңда бұдан сырт Сайрам, Қанас секілді тамаша көлдер бар. Қытайдағы ең үлкен ойпат — [[Тарым ойпаты]] (Тұрпан). Екінші үлкен ойпат — [[Жоңғар ойпаты]]. 380 мың шаршы шақырымдық бұл ойпаттың ортасында Құбының құмы жатыр. Қытайдағы шөлдердің 60 пайызы (430 мың 400 шаршы шақырымы) — Шыңжаңда. Қытайдағы екінші үлкен ({{formatnum:48800}} км<sup>2</sup>) шөл Жоңғар кіндігіндегі [[Құрбантүнгіт]]. ==Халқы== 2018 жылғы жағдай бойынша Шыңжаң Ұйғыр автономиялық аудан халқы саны 24 870 000 адамды құрады. Шыңжаңда 47 ұлт өкілдері тұрады, олардың ішіндегі ең көпшілігі - [[ұйғырлар]], [[қытайлар]], [[қазақтар]], [[хуэй халқы]] (дүнгендер), [[моңғолдар]], [[ойраттар]], [[қырғыздар]], [[сібе]], [[тәжіктер]], [[өзбектер]], [[маньчжурлар]], [[татарлар]] және [[орыстар]]. Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы - Қытайдың бес ұлттық автономиялық аудандарының бірі. Әкімшілік жағынан ол аудандарға, автономды округтерге, уездерге, автономиялық округтерге, қалаларға, аймақтарға және ұлттық аймақтарға бөлінеді. Шыңжаң 5 автономды округтен тұрады: [[Баянгол-Моңғол Автономиялық аймағы]], [[Боро-Тала-Моңғол Автономиялық аймағы]], [[Чангжи-Хуй Автономиялық аймағы]], [[Дунган (Ху-цзы]]), [[Қызылсу-Қырғыз Автономиялық аймағы]], [[Іле-Қазақ Автономиялық аймағы]] және 6 автономиялық аймақтар бар. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] дағы репрессия кезеңінде мыңдаған [[қазақтар]], [[қырғыздар]], [[орыстар]] және басқалар [[Шығыс Түркістан]]ға (қазіргі Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы ) қоныс аударды және олардың бір бөлігі кейіннен отандарына оралды. 1954–1955 жылдары КСРО-ға қазақтардың жаппай көшуі болды, 1962 жылдың басында 60-тан 100 мыңға дейін ұйғырлар, қазақтар мен дүнгендер КСРО-ға кетті (негізінен [[Қазақстан]] мен [[Қырғызстан]]ға). [[Сурет:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|500px|Шыңжаң ауданның ұлттарын көрсететін карта. Көкпен ұйғырлар, қызылмен қытайлар, ал сарымен қазақтар көрсетілген.]] {| class="wikitable sortable"style="float:right; text-align:right;" |- ! Халық ! Саны, (пайызы)<br />1933 жылы{{sfn|Klimeš|2015|p=154}} |- | [[ұйғырлар]] | align="right"|2,900,173 (77.75%) |- | [[қазақтар]] | align="right"|318,716 (8.55%) |- | [[қытайлар]] | align="right"|202,239 (5.41%) |- | [[хуэй халқы]] | align="right"|92,146 (2.47%) |- | [[қырғыздар]] | align="right"|65,248 (1.75%) |- | [[моңғолдар]] | align="right"|63,018 (1.69%) |- | [[тараншылар]] | align="right"|41,307 (1.11%) |- | [[орыстар]] | align="right"|13,408 (0.36%) |- | [[сібе]] | align="right"|9,203 (0.25%) |- | [[тәжіктер]] | align="right"|8,867 (0.24%) |- | [[өзбектер]] | align="right"|7,966 (0.21%) |- | [[татарлар]] | align="right"|4,601 (0.12%) |- | [[солондар]] | align="right"|2,489 (0.07%) |- | [[маньчжурлар]] | align="right"|670 (0.02%) |- |- class="sortbottom" | '''Жалпы''' | align="right"|3,730,051 |} {| class="wikitable sortable" ="float:left; text-align:left;" !style="text-align:center;" colspan="3"| Шыңжаң Ұйғыр автономиялық <br />ауданның ұлттық құрамы, 2015 ж. |- ! [[Қытай халықтары|Халық]] !! Саны !! Жалпы пайыз |- | style="text-align:left;"| [[ұйғырлар]] || 11,303,300 || 46.42% |- | style="text-align:left;"| [[қытайлар]] || 8,611,000 || 38.99% |- | style="text-align:left;"| [[қазақтар]] || 1,591,200 || 7.02% |- | style="text-align:left;"| [[хуэй халқы]] || 1,015,800 || 4.54% |- | style="text-align:left;"| [[қырғыздар]] || 202,200 || 0.88% |- | style="text-align:left;"| [[моңғолдар]], [[ойраттар]] және <br />[[қалмақтар]], [[доңсяңдар]], [[даурлар]] || 180,600 || 0.83% |- | style="text-align:left;"| [[тәжіктер]] және [[памирліктер]] || 50,100 || 0.21% |- | style="text-align:left;"| [[сібе]] || 43,200 || 0.20% |- | style="text-align:left;"| [[маньчжурлар]] || 27,515 || 0.11% |- | style="text-align:left;"| [[туцзялықтар]] || 15,787 || 0.086% |- | style="text-align:left;"| [[өзбектер]] || 18,769 || 0.066% |- | style="text-align:left;"| [[орыстар]] || 11,800 || 0.048% |- | style="text-align:left;"| [[мяо-яо тілдері|мяо халқы]] || 7,006 || 0.038% |- | style="text-align:left;"| [[тибеттіктер]] || 6,153 || 0.033% |- | style="text-align:left;"| [[чжуандар]] || 5,642 || 0.031% |- | style="text-align:left;"| [[татарлар]] || 5,183 || 0.024% |- | style="text-align:left;"| [[саларлар]] || 3,762 || 0.020% |- | style="text-align:left;"| '''Қалғандар''' || 129,190|| 0.600% |} == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |colspan="10" align="center" | [[File:Xinjiang prfc map2alt.png|x430px]] |- ! нөмір ! Қазақ атағы ! Қытайдағы қазақша атауы ! Ұйғыр аты ! Қытай атауы ! Пиньинь ! Ресми азшылық тілі<br>(автономиялық аймақтар) ! Халық саны - 2020 ! Жер аумағы |- ! colspan="9;" | Аймақ деңгейіндегі қалалар |---------- !1 ! [[Үрімжі|Үрімжі қаласы]] | ءۇرىمجى قالاسى<br>''Үрімжі қаласы'' | ئۈرۈمچى شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|乌鲁木齐市}} |dir="ltr"|Wūlǔmùqí Shì | - | 4.054.369 | 13.787,90 |- !2 ![[Қарамай (ҚХР)|Қарамай қаласы]] | قارامايلى قالاسى<br>''Қарамайлы қаласы'' | قاراماي شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|克拉玛依市}} |dir="ltr"|Kèlāmǎyī Shì | - | 490.384 | 8.645,08 |- ! 3 ![[Тұрпан (ҚХР)|Тұрпан қаласы]] | تۇرپان قالاسى<br>''Тұрпан қаласы'' | تۇرپان شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|吐鲁番市}} |dir="ltr"|Tǔlǔfān Shì | - | 693.998 | 67.562,91 |- !4 ! [[Хами (ҚХР)|Хами қаласы]] | قۇمۇل قالاسى<br>''Құмұл қаласы'' | قۇمۇل شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|哈密市}} |dir="ltr"|Hāmì Shì | - | 673.383 | 142.094,88 |- ! colspan="9;" | Автономиялық облыстар |- ! 5 ! [[Чангжи-Хуй Автономиялық облысы]] | سانجى حۇيزۋ اۆتونوميالىق وبلىسى<br>''Санжы хұйзу автономиялық облысы'' | سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى |dir="ltr"|{{lang|zh|昌吉回族自治州}} |dir="ltr"|Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu | - | 1.613.585 | 73.139,75 |- !6 ![[Боро-Тала-Моңғол Автономиялық облысы]] | بۇراتالا موڭعۇل اۆتونوميالىق وبلىسى<br>''Бұратала Моңғұл автономиялық облысы'' | بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى |dir="ltr"|{{lang|zh|昌吉回族自治州}} |dir="ltr"|Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu | ([[Моңғол тілі]])<br>{{MongolUnicode|ᠪᠣᠷᠣᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠵᠧᠦ|style=max-height:2.5em; word-wrap:normal}}<br>([[Ойрат тілі]])<br>{{MongolUnicode|ᡋᡆᠷᡆᡐᠠᠯᠠ ᡏᡆᡊᡎᡆᠯ ᡄᡋᡄᠷᡄᡃᠨ ᠴᠠᠰᠠᡍᡇ ᡓᡇᡇ|style=max-height:2.5em; word-wrap:normal}} | 488.198 | 24.934,33 |- !7 ![[Баянгол-Моңғол Автономиялық облысы]] | بايىنعولىن موڭعۇل اۆتونوميالىق وبلىسى<br>''Байынголын Моңғұл автономиялық облысы'' | بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى |dir="ltr"|{{lang|zh|巴音郭楞蒙古自治州}} |dir="ltr"|Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu | ([[Моңғол тілі]])<br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠭᠣᠣᠯ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠵᠧᠦ|style=max-height:2.5em; word-wrap:normal}} | 1.613.979 | 470.954,25 |- !9 ![[Қызылсу-Қырғыз Автономиялық облысы]] | قىزىلسۋ قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسى<br>''Қызылсу Қырғыз автономиялық облысы'' | قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى |dir="ltr"|{{lang|zh|克孜勒苏柯尔克孜自治州}} |dir="ltr"|Kèzīlèsū Kē'ěrkèzī Zìzhìzhōu | ([[Қырғыз тілі]])<br>قىزىلسۇۇ قىرعىز اپتونوم وبلاسى | 622.222 | 72.468,08 |- ! 12 ![[Іле Қазақ автономиялық облысы]] | ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى | ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى |dir="ltr"|{{lang|zh|伊犁哈萨克自治州}} |dir="ltr"|Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōu | | 6.582.500 | 268.778,81 |- bgcolor="#FFEFD5" | colspan="9;" | Іле Қазақ автономиялық облысының өзі 3 әкімшілік бірліктен, 2 аймақтан және бір жиынтығынан «Облысқа тікелей бағынатын аудандар» тұрады. |- bgcolor="#FFEFD5" ! ! Облысқа тікелей бағынатын аудандар | وبلىسقا تىكەلەي باعىناتىن اۋداندار | ئوبلاستقا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار |dir="ltr"|{{lang|zh|自治州直辖县级行政单位}} |dir="ltr"|Zìzhìzhōu zhíxiá xiàn jí xíngzhèng dānwèi | | 2.848.393 | 56.381,53 |- bgcolor="#FFEFD5" ! 12a ![[Тарбағатай аймағы]] |تارباعاتاي ايماعى | تارباغاتاي ۋىلايىتى |dir="ltr"|{{lang|zh|塔城地区}} |dir="ltr"|Tǎchéng Dìqū | | 1.138.638 | 94.698,18 |- bgcolor="#FFEFD5" ! 12b ![[Алтай аймағы]] | التاي ايماعى | ئالتاي ۋىلايىتى |dir="ltr"|{{lang|zh|阿勒泰地区}} |dir="ltr"|Ālètài Dìqū | | 668.578 | 117.699,01 |- ! colspan="9;" | Аймақтар |- ! 8 ![[Ақсу аймағы]] | اقسۋ ايماعى | ئاقسۇ ۋىلايىتى‎ |dir="ltr"|{{lang|zh|阿克苏地区}} |dir="ltr"|Ākèsū Dìqū | - | 2.714.422 | 127.144,91 |- ! 10 ![[Қашғар аймағы]] | قاشقار ايماعى | قەشقەر ۋىلايىتى |dir="ltr"|{{lang|zh|喀什地区}} |dir="ltr"|Kāshí Dìqū | - | 4.496.377 | 137.578,51 |- ! 11 ![[Хотан аймағы]] | حوتان ايماعى | خوتەن ۋىلايىتى |dir="ltr"|{{lang|zh|和田地区}} |dir="ltr"|Hétián Dìqū | - | 2.504.718 | 249.146,59 |- ! colspan="9;" | автономиялық ауданға тікелей бағынатын қалалар<br> <small>(Шыңжаң ауданында оған тек «Бингтуан» әкімшілігіне қарасты қалалар кіреді)</small> |- !A ![[Шыхызы|Шыхызы қаласы]] (Тасырқай) | شىحىزى قالاسى (تاسىرقاي) | شىخەنزە شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|石河子市}} |dir="ltr"|Shíhézǐ Shì | - | 635.582 | 456,84 |- !B ![[Ужячүй|Ужячүй қаласы]] (Бесарық) | ۋجياچۇي قالاسى (بەسارىق) | ۋۇجياچۈ شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|五家渠市}} |dir="ltr"|Wǔjiāqú Shì | - | 90.205 | 742,00 |- !C ![[Тұмсық|Тұмсық қаласы]] | تۇمسىق قالاسى | تۇمشۇق شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|图木舒克市}} |dir="ltr"|Túmùshūkè Shì | - | 263.245 | 1.914,12 |- !D ![[Арал (ҚХР)|Арал қаласы]] | ارال قالاسى | ئارال شەھىرى‎ |dir="ltr"|{{lang|zh|阿拉尔市}} |dir="ltr"|Ālā'ěr Shì | - | 190.613 | 5.266,00 |- !E ![[Бей-тұң|Бей-тұң қаласы]] | بەيتۇن قالاسى<br>''Бейтұң қаласы'' |بەيتۈن شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|北屯市}} |dir="ltr"|Běitún Shì | | 86.300 | 910,50 |- !F ![[Башегім|Башегім қаласы]] (Теменгуан) |باشەگىم قالاسى | باشئەگىم شەھىرى‎ |dir="ltr"|{{lang|zh|铁门关市}} |dir="ltr"|Tiĕménguān Shì | - | 50.000 | 590,27 |- !G ![[Қос-өгіз|Қос-өгіз қаласы]] (Шуаңхы) | قوسوگىز قالاسى (شۋاڭحى) | قوشئۆگۈز شەھىرى‎ |dir="ltr"|{{lang|zh|双河市}} |dir="ltr"|Shuānghé Shì | - | 53.800 | 742,18 |- !H ![[Кокдала (ҚХР)|Кокдала қаласы]] | كوكدالا قالاسى | كۆكدالا شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|可克达拉市}} |dir="ltr"|Kěkèdálā Shì | | 75.000 | 979,71 |- !I ![[Құрымқас қаласы]] (Куню) | قۇرىمقاس قالاسى | قۇرۇمقاش شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|昆玉市}} |dir="ltr"|Kūnyù Shì | - | 45.200 | 687,13 |- !J ![[Хуяңхы қаласы]] | حۋياڭحى قالاسى | خۇياڭخې شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|胡杨河市}} |dir="ltr"|Húyánghé Shì | - | 80.000 | 677,94 |- !K ![[Жаңа Жұлдыз (ҚХР)|Жаңа Жұлдыз қаласы]] | جاڭا جۇلدىز قالاسى | يېڭى يۇلتۇز شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|新星市}} |dir="ltr"|Xīnxīng Shì | - | 44.700 | 539 |- !L ![[Байяң (ҚХР)|Байяң қаласы]] | بايياڭ قالاسى | بەيياڭ شەھىرى |dir="ltr"|{{lang|zh|白杨市}} |dir="ltr"|Baíyáng Shì | | 85.655 | 4.925 |} == Экономикасы == Шыңжаңда күн сәулесінің түсуі 3400 сағатқа шейін барады. Шыңжаңның 37,8 % жері ғана ауыл, орман, мал шаруашылықтарына істетіледі. Егістік жері кісі басына 3,13 мудан (1 гектар = 15 му) тура келеді. Орманды жер — {{formatnum:1978000}} гектар. Пайдалануға болатын табиғи жайылым 51 миллион 310 мың гектардай. Шыңжаң — құрғақ, жауын-шашыны аз, ауа райы құбылмалы өлке. Шыңжаңның кен қоры мол, кен түрі көп (138-ден астам). Оның 26 түрі қоры жағынан Қытай бойынша алдыңғы бес орынның ішінде. Алтайдың алтыны, жақұты, шырымталы әлемге әйгілі. Бұл өлкеде жанарзаттық ([[мұнай]], [[табиғи газ]], [[көмір]], [[майлытас]], [[шымтезек]], т.б.) кен өнімдерінің де қоры өте мол. Мұнай байлығы — {{formatnum:20860000000}} тонна, табиғи газ байлығы — {{formatnum:10300000000000}} m<sup>3</sup> деп мөлшерленуде. Бұл Қытайда 2-ші, 1-ші орындарға тән деген сөз. Шыңжаңда, төрт түліктен сырт, 700-дей омыртқалы хайуандар өмір сүреді. Оның ішінде [[жуан тұмсық бөкен]], [[қарабай]], [[ақиық]] сияқты сирек түрлер де бар. Мұнда өсетін {{formatnum:3569}} түрлі өсімдіктің ішінде 100-ге жуығы ([[жабайы кендір]], [[Каучук|көксағыз]], [[сасыр]], [[ақжүрек]], [[алақат]], [[қызылмия]], [[қожашөп]], т.б.) құнды дәрілік өсімдіктер. == Тағы қараңыз == * [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{ТҮРКСОЙ}} [[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]] rpthu8rnon2cis63vynnjqikzidurzd Мори Қазақ автономиялық ауданы 0 6117 3606993 2756697 2026-05-20T11:47:18Z TalgatSnow 143530 3606993 wikitext text/x-wiki [[File:Location of Mori within Xinjiang (China).png|right|thumb|350px|Мори Қазақ автономиялық ауданы]] '''Мори Қазақ автономиялық ауданы''' ({{lang-ug|<big>مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى</big>}} / {{unicode|Mori Qazaq Aptonom nahiyisi}}; {{lang-zh|木垒哈萨克自治}}, {{lang-zh-pinyin|Mùlěi Hāsàkè Zìzhìxiàn}}) — [[Қытай Халық республикасы]]ның [[Шыңжаң]] Ұйғыр автономиялық ауданында 1955 жылы құрылған. Орталығы – Мори (''Мулэй'') қаласы жер аумағы 13515 км<sup>2</sup>. Қазақтардың саны – 19846 адам (1995). Мори Қазақ автономиялық ауданы шығысында Баркөл Қазақ автономиясы және Хами у-мен, оңтүстігінде [[Пичань]] (Шаньшань), батысында [[Цитай]], солтігінде Цзинхэ уездерімен және солтүстік-шығысында [[Моңғолия]]мен шектеседі. Жер бедері күрделі, айналасы таумен, ал солтүстік-батысы жазық даламен шектескен. [[Климат]]ы қатал, континенттік, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 120 – 200 мм. Аудан табиғи ресурстарға бай: [[мыс]], [[хром]], [[інжу]], [[көмір]], [[тұз]], т.б. Тұрғындары негізінен мал және егін шаруашылығымен айналысады. [[Қытай]] деректері бойынша [[Хань]] дәуірінде бұл жерде шағын [[Пулэй]] патшалығы болған. Тан дәуірінде “''Пулэй''” деп аталып, [[Бэйтин]] әкімшілігіне бағынған. 13 ғасырда Мори жері [[моңғол]] тайпаларының жайылымына айналды. 1732 жылы Мори қаласының негізі қаланды. Мори 1754 жылы [[Цитай]] уезінің құрамына кіріп, 1930 жылы ресми түрде дербес Мори уезі болып құрылды. 1913 – 14 жылы осы жерге қазақтардың жаппай қоныстануы басталды. 1954 жылы 14 шілдеде Мори Қазақ автономиялық округі деген атауға ие болды. 1955 жылы [[Үрімшжі]] округінің, 1958 жылы [[Санжы-Дүңген]] автономиялық облысының құрамына енді. 1995 жылғы санақ бойынша ауданда 87706 адам тұрады. Этностық құрамы: ханьдықтар – 61534 адам (70,16%), [[қазақтар]] – 19846 адам (22,63%), [[ұйғыр]]лар – 4213 (4,7%), [[өзбек]]тер – 1196 (1,36%), т.б. Бұл жердегі қазақтар дінін, ұлттық салт-дәстүрін сақтап қалған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Санжы Дүнген аутономиялық облысы]] [[Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы]] [[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]] {{Xinjiang-geo-stub}} 0m8l5dcjngu3udj4j09j1fwlrh4n6bi Уикипедия:Форум/Жаңалықтар 4 6718 3606678 3606573 2026-05-19T13:38:51Z TheNomadEditor 120280 /* CEE Meeting 2026 */ 3606678 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == ''The Signpost'': 15 January 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:57, 2025 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28061132 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:11, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Презентация «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» == Уважаемые участники, CEE Hub приглашет вас принять участие в первом мероприятии из серии специально для русскоязычного сообщества Викимедиа. Эта инициатива призвана объединить участников, энтузиастов и экспертов со всего региона CEE (Центральной и Восточной Европы), а также Центральной Азии для обмена опытом и сотрудничества в продвижении проектов Викимедиа. Эта серия открыта для всех русскоязычных участников Викимедиа, независимо от уровня опыта. * '''Даты:''' в течение 2025 года (подробное расписание будет опубликовано в ближайшее время) * '''Формат:''' через Zoom * '''Язык:''' английский или украинский с последующим переводом на русский. Участие может быть анонимным, и мы не планируем записывать вопросы. Зарегистрироваться на первое мероприятие, «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» Наталия Цвик, (до недавнего времени исполнительный директор Викимедия Польша) можно '''[[meta:Event:Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии? Наталия Цвик|здесь]]'''. 3 февраля, понедельник: 16:00 UTC / 17:00 CET / 18:00 EET / 21:00 UZT / 22:00 KGT От себя добавлю, что видела её презентацию на Украинской викиконференции, и это было интересно и полезно.--[[Қатысушы:Victoria|Victoria]] ([[Қатысушы талқылауы:Victoria|талқылау]]) 14:46, 2025 ж. қаңтардың 28 (+05) == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:48, 2025 ж. ақпанның 3 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 7 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:59, 2025 ж. ақпанның 7 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28179470 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:29, 2025 ж. ақпанның 22 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 27 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says "no" to intimidation of volunteer contributors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:31, 2025 ж. ақпанның 27 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28313070 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 23:51, 2025 ж. наурыздың 7 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 07:55, 2025 ж. наурыздың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 22 March 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:11, 2025 ж. наурыздың 22 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28391577 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:04, 2025 ж. сәуірдің 4 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 April 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore "common standards" for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:25, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28494227 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 21:11, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:34, 2025 ж. сәуірдің 17 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for KiranBOT == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologise for sending the message in English. {{int:please-translate}}. In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT|Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT]] on Meta.<br />Kindly note that the request will remain open for 14 days starting today. Thank you for your time. Best regards,<br />[[Қатысушы:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[Қатысушы талқылауы:Usernamekiran|талқылау]]) 14:17, 2025 ж. сәуірдің 19 (+05) <!-- Message manually sent by User:usernamekiran@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=28423712 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 08:41, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:20, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28562138 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2025 == === Nurtenge === Қайырлы таң/күн/кеш/түн, құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы! Осы жылғы қыркүйек айында өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына қазақ тілді делегация ретінде өзімді ұсынамын. Өткен жылы да мен өзімді [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|ұсынған]] болатынмын. Өкінішке қарай, жеке себептерге байланысты менің қатысудан бас тартуыма тура келді. Осы жылы олай тағы да қайталамауға уәде беремін. Осыған дейін әртүрлі халықаралық уикиконференциялар мен кездесулерге қатысып көрген соң менің әжептәуір тәжірибем бар. Және де сол тәжірибемді осы CEE Meeting-ке алғашқы рет қатысу арқылы молайтқым келеді. Халықаралық тәжірибе алу мен жаңа уикимедиашылармен танысу уики-үлесіме жақсы жағынан әсер ететініне сенімдімін. — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 06:50, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 09:12, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:56, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:50, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:32, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:05, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, жөні түзу мақаланы жоюға ұсынды. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 22:35, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, шыныменде өте күмәнді өңдеме болды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:06, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:59, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:17, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:45, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) # {{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:58, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, бұрынғы іс-шаралардан тәжірибесі бар қатысушы, қауымдастығымызды халықаралық деңгейде көрсете алатындай ағылшын тілін жақсы меңгерген [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:27, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Іске сәт! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:04, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Шешен Исмаил}} даусыңызға рақмет! Не үшін қарсы екеніңізді жазып өтсеңіз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 10:00, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Muzaffar === Ассалаумағалайкум Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен 2025 жыл қыркүйекте өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына баруға кандидат ретінде өзімді ұсынамын. Осы кезге дейін халықаралық конференциялар мен марафондардан көп тәжірибе жинадым. Әр айда белсенді 10 қатысушылар тізіміндемін. Халықаралық конференцияда қатысу келесі уикипедиядағы белсенділігімге оң нәтиже береді деген үміттемін. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 13:00, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. Менің ойымша Мұзаффар Уикипедия концепциясын жақсы түсінеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі Уики қауымдастығының ішінде өзін өте белсенді көрсете білді --Алмас Мұстафа 12:40, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:51, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alpasli|Alpasli]] ([[Қатысушы талқылауы:Alpasli|талқылау]]) 20:11, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – Мен википедияға үлес қосқандардың барлығын бағалаймын. Мұзаффар өзбекше және қазақша Уикипедияларға да үлкен үлес қосуда. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:00, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:15, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) ##[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|Былтырғы себепте]] мені атап өтпеген сияқты сіз? [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:02, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Mahmud Abduvaliyev|Mahmud Abduvaliyev]] ([[Қатысушы талқылауы:Mahmud Abduvaliyev|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Сәттілік! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:30, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Batyrbek === Қайырлы күн, әріптестер! Биыл Грекияның Салоники қаласында болатын [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Registration CEE Meeting 2025] конференциясына біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. Конференция тек ағылшын тілінде өтеді. Онда қатысушылар арасынан қауымдастыққа қатысты шешім шығаруға қатысатын адамдар болғаны жақсы деген ұсыныс бар. '''Соған байланысты өз үміткерлігімді ұсынамын'''. Көбіңіз білетіндей, Қазақ Уикипедиясында админ әрі бітікші қызметін атқарамын. Уикипедияға қатысты іс-шаралар ұйымдастыруда да тәжірибем бар. Жақында өткен [https://meta.wikimedia.org/wiki/Central_Asian_WikiCon_2025/Team/kk Орталық Азия WikiCon конференциясының ұйымдастырушылары қатарында болғам]. Бұған дейін 2017, 2018, 2022 жылдардағы CEE конференцияларына қатысқам. Биылғы жиында басқа уики-қауымдастықтарға өз қауымдастығымыз туралы айтып, жаңа идеялар әкелетін жоспарым бар. Қауымдастық атынан баратын болғандықтан, бастапқыда сіздердің дауысыңыз керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:54, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – ұсынысыңыз орынды. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:04, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} Batyrbek қазақ тіліндегі Уикипедияға үлес қосып жүрген көрнекті уикипедияшы. Бұл Википедияшы соңғы жылдары Қырғызстандағы бірнеше студенттермен тәжірибесімен бөліскен кәсіби википедияшылардың бірі. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:29, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Орел Карл|Орел Карл]] ([[Қатысушы талқылауы:Орел Карл|талқылау]]) 17:46, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) #{{Қолдаймын}}. Айтып жатқан жоспарларыңызды көрсетсеңіз --Алмас Мұстафа 13:03, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:23, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, жақсы өкіліміз бола алатын қатысушы, Уикипедияда да, конференцияларда да тәжірибесі бар [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:31, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:33, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@Mustafaalmas, шамамен [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%91._%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%E2%80%93_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B осындай], бірақ әлдеқайда жаңартылған презентация жасамақпын, сондай-ақ конференция тақырыбына сай (problem solver) бейімдейтін жоспарым бар. @Джамбульский, пікіріңізге рахмет! Не үшін қарсы екеніңізді білсем деп едім. Мүмкін жақсарту керек бір нәрсе бар шығар. Айтып жіберсеңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Nurken === Армысыңдар, әріптестерім! Жоғарыдағы үміткерлердей өзімді осы жылғы қыркүйектегі CEE Meeting 2025 конференциясына ұсынамын. Осы мамырдағы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Youth_Conference_2025 CEE Жастар конференциясында] қазақтілді қоғамдастықтың өкілі болған да мен едім. Тәжірибесі бар, ағылшын тілін меңгерген, CEE қоғамының мүшелерін танитын қатысушы ретінде өзімді нашар емес үміткер деп көремін. Қазақша Уикипедияда администратор атағым да бар. Халықаралық әріптестікті одан әрі нығайтуға, жобамызға одан әрі үлес қосуға үнемі дайынмын. Болашақ жоспарлар қатарында Қазақша Уикипедияның әлеуметтік желілеріне назар аудару, мүмкін халықаралық edit-a-thon (өңдеу марафондарын) ұйымдастыру бар. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 05:16, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:27, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:32, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ұлы мәртебелім, бұл айтқандарыңыз тым қарапайым, ұлы мәртебеліңізге лайық емес. Сіз бұл мінберде өте үлкен миссия, өте үлкен мақсат туралы сыр шертуіңіз керек. :Мәңгі лаулап жану үшін ғаламда, :Үлкен бақыт табу үшін ғаламда, :Үлкен болып қалу үшін ғаламда, :Үлкен арман керек екен адамға :[[Мұхтар Шаханов]] :[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek/Мұрағат/1#Үлесіңіз|Мында жазғанымды]] 4-5 жылдан кейін оқып шынымен мынаны мен жаздым ба деп ойланатын кездерім болады. Бір емес бірнеше рет 2 жылға кетіп қайта қайта орала беруімнің мәнісі де осында шығар, білмеймін. Сондықтан әлдеқайда ұлы мақсаттарды армандап қияли болып жазсаңыз менде сізге өз дауысымды беремін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:13, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) ===Қорытынды=== Дауыс беру нәтижесінде: [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] және [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] көп дауыс жинап, конференцияға қатысуға лайықты деп табылды. Сәттілік тілейміз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:05, 2025 ж. маусымның 10 (+05) : {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, бауырым, Nurtenge деген қатысушы керекті 75% дауыс жинай алмады ғой. 29% қарсы болды емеес пе... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 03:00, 2025 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] байқауымша бірнеше адам бірігіп ұйымдасқан түрде қарсы шығып отырған сияқтысыздар, немесе бір адам бірнеше тіркелгі жасап бір адам бірнеше рет дауыс беріп отырған сияқты. Ал мына қатысушы есіміңіз бірден бұғаттауға лайық деп санаймын. Біз мында қазақша орта қалыптастырамыз, мәңгүрттікке қарсы күресеміз, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтеміз деп үлес қосып жүрміз ал сен сияқтылар кері кетіп прогеске қарсы шығып регреске кетіп барасыңдар. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:07, 2025 ж. маусымның 12 (+05) :::Ал менің байқауымша сен өте тәрбиесіз баласың! Біріншіден, жасы үлкен адамдарға ізет білдіріп жазғаның жөн. Екіншіден, менің жазғаным саған емес, басқа адамға арналған еді. Үшіншіден, менің осы сайттағы есіміме қатысты не шатағың бар? Мен сенің есімің туралы ештеңе айтып отырған жоқпын ғой. Мысалы, ол неге түрлі-түсті болып жазылған, бұл гомосексуализм бе? Неге латын әліпбиін пайдаландың, тыңшысың ба? Көрдің ба, ондай қарапайым дүниелерге қадала берме. Төртіншіден, өзің сияқты өз дауысымды еркін беріп отырмын, жоқ жерден қастандық іздей берме. Бесіншіден, менің зиянды деп санайтын өңдемелерімді атап шық, әйтпесе құр нақақа жала жапқаннан не пайда??? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 13:52, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::Несіне кектеніп, мазаң кетіп отыр? Жасың қай жерде жазылған еді? Оны қайдан білейік? Тап үлкен болсаң, жасыңа сай болсайшы! Өз қазағыңды көре алмай, әр жерде қарсылық білдіріп жүргенің аз ба? Не өзің үміткер болмайсың, не үміткерді қолдамайсың да! Уикипедияда бір де бір дұрыс белсенділігіңді көрмедім, тек талқылауға кіріп жұртқа әңгіме айтасың да жүресің. Сөзің мен ісіңді дұрыстамағанша саған ешқандай сыйластық жоқ! Ескертемін, бұлай жалғаса берсе аяусыз бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::: Енді қарасаш, Nurtenge деген бала [[Эрнест Төреханов|қазақтың дана жазушысын]] көре алмай, оны ешкіммен ақылдаспай жоюға ұсынды. Бұл нақұрыстың қылығы емес пе? Оған неге ешкім ештеңе демеді? Былтыр осы сияқты тағы біреше мәселе туындап еді, бірақ ол дұрыс жауап беруден қашқақтай бастады. Санасы аздау бір қатысушы екен. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 14:50, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::Сенің сол мақалаға қолыңның ұшы да тимеген ғой. Сақтап қалуға да тырыспағансың. Ол мақала әлі жойылмаған, тек жоюға ұсынылған. Сенің сол мақаланы реттеп, толықтырып, жаңартуға қарайтын уақытың болды ғой. ::::::Былай келісейік: мен мақаладан «жедел жойылсын» үлгісін және бұғаттауыңды алып тастаймын, бірақ сен ойыңды өзгерт — 10 күн ішінде сол мақаланы толықтыр, қосатын дерегіңді қос және қарсылық білдіруді тоқтат. Егер нәтиже болмаса, мақаланы да жоямын, сені де қайтадан бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:13, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::: Бауырым, сен өйтіп сөйлеме... Ондай талаптарыңды бас-аяғы бар мақаланы жоюға ұсынған адамға айт. Мынау кім, досың ба? Ертең ол Есенберлинді және Әуезовты жоюға ұсынса, тағы да лям-мим демей тыныш отырасың ба? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:25, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::Мен саған тиімді жағын айтамын. ::::::::Жедел жоюға ұсынылған себептері міне: Энциклопедиялық маңызы жоқ, қысқа мақала, жетім мақала, мақала сапасы төмен. ::::::::Саған жақсы мақала болып көрінгенімен, бұл уикипедияның ережелеріне қайшы. Мақалада тек Еңбек жолы мен Шығармалары бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:35, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::: Уикипедия не көп, ереже көп қой. Нақты қай ережеге қайшы? Сосын энциклопедиялық маңызы жоқ дегенді қалай түсінуге болады? Мысалы мен оны көріп тұрмын. Мақала көлемі туралы айтсаң да жақсы болады. Сапа жағынан нақты қай жері ұнамай тұр? Ашып айтсаш... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 16:16, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] [[Уикипедия:Маңыздылық]] осы бетті оқып шығыңыз, сосын қатысушы есіміңізді өзгертуге сұраныс жіберіңіз, түрлі түсті тек гомосексуализмнің симболы емес әр жерде тіпті табиғаттың өзінде бар, мысалы [[кемпірқосақ]]. Ал латынға келсек әлемнің көп бөлігі латынды қолданады, көп ел бір жазу түрін қолданса олардың арасындай қарым-қатынас жеңілдеп байланыс арады, кейбір елдер қырсығып латынға көшпей жатыр, мысалы біз, мына жазу орыстың жазуы, кейбір елдер өздерінің төл жазуын мәдени байлық ретінде бағалап керісінше сол өз жазуларын сақтап қалғысы келеді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:23, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::: Ережені оқыдым делік. Бірақ мақала соның нақты қай тұсына қайшы? Және бір өтініш - кемпірқосақ туралы айта бермеш. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 20:09, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] айта берген жоқпын, бірінші рет айтып тұрмын. Сіз айтқан мақала маңызды болмағасын жойған болуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:03, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::::::: Мәңгүрт болсаң, жоя бер... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:54, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::: 1nter pares, көрдің ба, сен досыңды жақтаймын деп, өзің де өтірік сылтауларға қосылдың. Бұл мақала ешбір ережеге қайшы болып тұрған жоқ, сондықтан оны жоюға нақұрыс қана ұсынады. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::Қатырасың... Мен саған мақаланы жоюға ұсынған кездегі себептерді жібердім, ал сен болсаң, әлі көпіріп отырсың. Басқа дұрыс мақалалармен салыстырып көр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:51, 2025 ж. маусымның 13 (+05) == ''The Signpost'': 14 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:01, 2025 ж. Мамырдың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28671646 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|талқылау]])</bdi> 03:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 20:26, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|талқылау]]) 21:47, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Стратегия 2030 == Армысыздар! Бұл тақырыпта мақала бар ма? Қайдан көруге болады? [[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:13, 2025 ж. маусымның 10 (+05) :Армысыз! [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Мына жерден] көрсеңіз болады. Қазақшасы бар сияқты еді, бірақ бұл жерде жоқ екен. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. маусымның 10 (+05) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:00, 2025 ж. маусымның 14 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. маусымның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 24 June 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; "Ethical" LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA<sup>2</sup> debriefing]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:31, 2025 ж. маусымның 24 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28849846 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 01:56, 2025 ж. маусымның 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 18 July 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:53, 2025 ж. шілденің 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28903822 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 August 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 2025 ж. тамыздың 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29085669 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 02:36, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 September 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:08, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29233676 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:39, 2025 ж. қыркүйектің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 2 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with "Nine Theses on Wikipedia"; WMF publishes transparency report]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of "EVIL" explained]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:54, 2025 ж. қазанның 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29367448 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. қазанның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:43, 2025 ж. қазанның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 20 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:45, 2025 ж. қазанның 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29377595 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for SchlurcherBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 03:10, 2025 ж. қазанның 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=29480590 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:12, 2025 ж. қазанның 30 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 November 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]] * Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17:56, 2025 ж. қарашаның 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29568932 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:22, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|"I have been asked by Jeffrey Epstein ..."]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:16, 2025 ж. желтоқсанның 1 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The "bigg" bosses: Robertsky and the Pope]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:05, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:18, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 02:01, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:31, 2026 ж. қаңтардың 29 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:03, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:08, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:50, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 05:57, 2026 ж. сәуірдің 26 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 04:28, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-30_Wikipedias&oldid=30466145 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2026 == [[Клуж-Напока]]да ([[Румыния]]) өтпек [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Wikimedia CEE Meeting 2026] (Орталық және Шығыс Еуропа Уикимедиясы) конференциясына қатысамын деген ұсыныстар: === Nurken === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақпын. Уикипедиядағы «мансабым» бойы белсенділігім жалғаса берді. Қазақша Уикипедияда соңғы 365 күнде [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken 6 100] өңдеме жасадым. Жалпы стастикасын алсақ, күніне 10.709 өңдеме жасап жүрмін. Осы жылғы 1 қаңтардан бері 45 мақала жаздым (Қазақша Уикипедияны ғана санасақ). Уикипедия сыртындағы да үлесімді алсақ. Жақында Қазақша Уикипедияның [https://www.instagram.com/wikimediakz/ Instagram-дағы аккаунтын] қайта бастадық, соның иллюстрацияларына, жаңғыру идеясына жауаптымын. Уикимедия Аустрия кеңсесінен камера сұрап алып, жақында ғана аяқталған Еуровидениеге қатысы бар түрлі фото жасап, оларды [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Images_taken_by_Nurken/Eurovision_2026 Ортаққорға жүктедім]. Уикидерек, басқа да жобаларға үлесімді қосып жүремін. Еуропадағы осы ағылшынтілді конференцияға баруға қабілеттімін: ағылшын тілін жақсы меңгергенмін, Еуропада тұрамын, белсенді қатысушымын, халықаралық қоғамдастықтан таныстарым бар, коммуникациядан жаман емеспін. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:15, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} Қос қолдап дауыс беремін. Әбден лайық қатысушы.[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) === TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақшымын. Қазақша Уикипедияда 7800+ өңдеме жасадым. Жыл бойы белсенді қатысушымын. Уикипедияда [[Жоба:Уики-көктем_2026#Қатысушылар|Уики-көктем 2026]] байқауына 70+ мақала жаздым және [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_25/Turkic_Marathon/Participants Turkic Marathon 2025] байқауына 60 мақала жазып қатыстым. 2026 жылда Тіл комитеті ұйымдастырған 2 семинарда баяндамашы болдым. Ортаққорға суреттер жүктедім. Осы жылғы конференцияда Қазақша Уикипедиядағы медициналық мақалалар туралы преезентация оқуға өтініш тапсырдым. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:38, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) sij1wa19vig8jfj3rubw2wr0ox2ek59 3606832 3606678 2026-05-20T07:35:57Z Arystanbek 14348 /* TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) */ 3606832 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == ''The Signpost'': 15 January 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:57, 2025 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28061132 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:11, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Презентация «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» == Уважаемые участники, CEE Hub приглашет вас принять участие в первом мероприятии из серии специально для русскоязычного сообщества Викимедиа. Эта инициатива призвана объединить участников, энтузиастов и экспертов со всего региона CEE (Центральной и Восточной Европы), а также Центральной Азии для обмена опытом и сотрудничества в продвижении проектов Викимедиа. Эта серия открыта для всех русскоязычных участников Викимедиа, независимо от уровня опыта. * '''Даты:''' в течение 2025 года (подробное расписание будет опубликовано в ближайшее время) * '''Формат:''' через Zoom * '''Язык:''' английский или украинский с последующим переводом на русский. Участие может быть анонимным, и мы не планируем записывать вопросы. Зарегистрироваться на первое мероприятие, «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» Наталия Цвик, (до недавнего времени исполнительный директор Викимедия Польша) можно '''[[meta:Event:Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии? Наталия Цвик|здесь]]'''. 3 февраля, понедельник: 16:00 UTC / 17:00 CET / 18:00 EET / 21:00 UZT / 22:00 KGT От себя добавлю, что видела её презентацию на Украинской викиконференции, и это было интересно и полезно.--[[Қатысушы:Victoria|Victoria]] ([[Қатысушы талқылауы:Victoria|талқылау]]) 14:46, 2025 ж. қаңтардың 28 (+05) == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:48, 2025 ж. ақпанның 3 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 7 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:59, 2025 ж. ақпанның 7 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28179470 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:29, 2025 ж. ақпанның 22 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 27 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says "no" to intimidation of volunteer contributors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:31, 2025 ж. ақпанның 27 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28313070 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 23:51, 2025 ж. наурыздың 7 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 07:55, 2025 ж. наурыздың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 22 March 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:11, 2025 ж. наурыздың 22 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28391577 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:04, 2025 ж. сәуірдің 4 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 April 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore "common standards" for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:25, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28494227 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 21:11, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:34, 2025 ж. сәуірдің 17 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for KiranBOT == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologise for sending the message in English. {{int:please-translate}}. In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT|Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT]] on Meta.<br />Kindly note that the request will remain open for 14 days starting today. Thank you for your time. Best regards,<br />[[Қатысушы:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[Қатысушы талқылауы:Usernamekiran|талқылау]]) 14:17, 2025 ж. сәуірдің 19 (+05) <!-- Message manually sent by User:usernamekiran@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=28423712 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 08:41, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:20, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28562138 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2025 == === Nurtenge === Қайырлы таң/күн/кеш/түн, құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы! Осы жылғы қыркүйек айында өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына қазақ тілді делегация ретінде өзімді ұсынамын. Өткен жылы да мен өзімді [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|ұсынған]] болатынмын. Өкінішке қарай, жеке себептерге байланысты менің қатысудан бас тартуыма тура келді. Осы жылы олай тағы да қайталамауға уәде беремін. Осыған дейін әртүрлі халықаралық уикиконференциялар мен кездесулерге қатысып көрген соң менің әжептәуір тәжірибем бар. Және де сол тәжірибемді осы CEE Meeting-ке алғашқы рет қатысу арқылы молайтқым келеді. Халықаралық тәжірибе алу мен жаңа уикимедиашылармен танысу уики-үлесіме жақсы жағынан әсер ететініне сенімдімін. — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 06:50, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 09:12, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:56, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:50, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:32, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:05, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, жөні түзу мақаланы жоюға ұсынды. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 22:35, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, шыныменде өте күмәнді өңдеме болды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:06, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:59, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:17, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:45, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) # {{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:58, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, бұрынғы іс-шаралардан тәжірибесі бар қатысушы, қауымдастығымызды халықаралық деңгейде көрсете алатындай ағылшын тілін жақсы меңгерген [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:27, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Іске сәт! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:04, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Шешен Исмаил}} даусыңызға рақмет! Не үшін қарсы екеніңізді жазып өтсеңіз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 10:00, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Muzaffar === Ассалаумағалайкум Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен 2025 жыл қыркүйекте өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына баруға кандидат ретінде өзімді ұсынамын. Осы кезге дейін халықаралық конференциялар мен марафондардан көп тәжірибе жинадым. Әр айда белсенді 10 қатысушылар тізіміндемін. Халықаралық конференцияда қатысу келесі уикипедиядағы белсенділігімге оң нәтиже береді деген үміттемін. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 13:00, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. Менің ойымша Мұзаффар Уикипедия концепциясын жақсы түсінеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі Уики қауымдастығының ішінде өзін өте белсенді көрсете білді --Алмас Мұстафа 12:40, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:51, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alpasli|Alpasli]] ([[Қатысушы талқылауы:Alpasli|талқылау]]) 20:11, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – Мен википедияға үлес қосқандардың барлығын бағалаймын. Мұзаффар өзбекше және қазақша Уикипедияларға да үлкен үлес қосуда. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:00, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:15, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) ##[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|Былтырғы себепте]] мені атап өтпеген сияқты сіз? [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:02, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Mahmud Abduvaliyev|Mahmud Abduvaliyev]] ([[Қатысушы талқылауы:Mahmud Abduvaliyev|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Сәттілік! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:30, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Batyrbek === Қайырлы күн, әріптестер! Биыл Грекияның Салоники қаласында болатын [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Registration CEE Meeting 2025] конференциясына біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. Конференция тек ағылшын тілінде өтеді. Онда қатысушылар арасынан қауымдастыққа қатысты шешім шығаруға қатысатын адамдар болғаны жақсы деген ұсыныс бар. '''Соған байланысты өз үміткерлігімді ұсынамын'''. Көбіңіз білетіндей, Қазақ Уикипедиясында админ әрі бітікші қызметін атқарамын. Уикипедияға қатысты іс-шаралар ұйымдастыруда да тәжірибем бар. Жақында өткен [https://meta.wikimedia.org/wiki/Central_Asian_WikiCon_2025/Team/kk Орталық Азия WikiCon конференциясының ұйымдастырушылары қатарында болғам]. Бұған дейін 2017, 2018, 2022 жылдардағы CEE конференцияларына қатысқам. Биылғы жиында басқа уики-қауымдастықтарға өз қауымдастығымыз туралы айтып, жаңа идеялар әкелетін жоспарым бар. Қауымдастық атынан баратын болғандықтан, бастапқыда сіздердің дауысыңыз керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:54, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – ұсынысыңыз орынды. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:04, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} Batyrbek қазақ тіліндегі Уикипедияға үлес қосып жүрген көрнекті уикипедияшы. Бұл Википедияшы соңғы жылдары Қырғызстандағы бірнеше студенттермен тәжірибесімен бөліскен кәсіби википедияшылардың бірі. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:29, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Орел Карл|Орел Карл]] ([[Қатысушы талқылауы:Орел Карл|талқылау]]) 17:46, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) #{{Қолдаймын}}. Айтып жатқан жоспарларыңызды көрсетсеңіз --Алмас Мұстафа 13:03, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:23, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, жақсы өкіліміз бола алатын қатысушы, Уикипедияда да, конференцияларда да тәжірибесі бар [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:31, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:33, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@Mustafaalmas, шамамен [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%91._%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%E2%80%93_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B осындай], бірақ әлдеқайда жаңартылған презентация жасамақпын, сондай-ақ конференция тақырыбына сай (problem solver) бейімдейтін жоспарым бар. @Джамбульский, пікіріңізге рахмет! Не үшін қарсы екеніңізді білсем деп едім. Мүмкін жақсарту керек бір нәрсе бар шығар. Айтып жіберсеңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Nurken === Армысыңдар, әріптестерім! Жоғарыдағы үміткерлердей өзімді осы жылғы қыркүйектегі CEE Meeting 2025 конференциясына ұсынамын. Осы мамырдағы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Youth_Conference_2025 CEE Жастар конференциясында] қазақтілді қоғамдастықтың өкілі болған да мен едім. Тәжірибесі бар, ағылшын тілін меңгерген, CEE қоғамының мүшелерін танитын қатысушы ретінде өзімді нашар емес үміткер деп көремін. Қазақша Уикипедияда администратор атағым да бар. Халықаралық әріптестікті одан әрі нығайтуға, жобамызға одан әрі үлес қосуға үнемі дайынмын. Болашақ жоспарлар қатарында Қазақша Уикипедияның әлеуметтік желілеріне назар аудару, мүмкін халықаралық edit-a-thon (өңдеу марафондарын) ұйымдастыру бар. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 05:16, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:27, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:32, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ұлы мәртебелім, бұл айтқандарыңыз тым қарапайым, ұлы мәртебеліңізге лайық емес. Сіз бұл мінберде өте үлкен миссия, өте үлкен мақсат туралы сыр шертуіңіз керек. :Мәңгі лаулап жану үшін ғаламда, :Үлкен бақыт табу үшін ғаламда, :Үлкен болып қалу үшін ғаламда, :Үлкен арман керек екен адамға :[[Мұхтар Шаханов]] :[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek/Мұрағат/1#Үлесіңіз|Мында жазғанымды]] 4-5 жылдан кейін оқып шынымен мынаны мен жаздым ба деп ойланатын кездерім болады. Бір емес бірнеше рет 2 жылға кетіп қайта қайта орала беруімнің мәнісі де осында шығар, білмеймін. Сондықтан әлдеқайда ұлы мақсаттарды армандап қияли болып жазсаңыз менде сізге өз дауысымды беремін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:13, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) ===Қорытынды=== Дауыс беру нәтижесінде: [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] және [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] көп дауыс жинап, конференцияға қатысуға лайықты деп табылды. Сәттілік тілейміз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:05, 2025 ж. маусымның 10 (+05) : {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, бауырым, Nurtenge деген қатысушы керекті 75% дауыс жинай алмады ғой. 29% қарсы болды емеес пе... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 03:00, 2025 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] байқауымша бірнеше адам бірігіп ұйымдасқан түрде қарсы шығып отырған сияқтысыздар, немесе бір адам бірнеше тіркелгі жасап бір адам бірнеше рет дауыс беріп отырған сияқты. Ал мына қатысушы есіміңіз бірден бұғаттауға лайық деп санаймын. Біз мында қазақша орта қалыптастырамыз, мәңгүрттікке қарсы күресеміз, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтеміз деп үлес қосып жүрміз ал сен сияқтылар кері кетіп прогеске қарсы шығып регреске кетіп барасыңдар. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:07, 2025 ж. маусымның 12 (+05) :::Ал менің байқауымша сен өте тәрбиесіз баласың! Біріншіден, жасы үлкен адамдарға ізет білдіріп жазғаның жөн. Екіншіден, менің жазғаным саған емес, басқа адамға арналған еді. Үшіншіден, менің осы сайттағы есіміме қатысты не шатағың бар? Мен сенің есімің туралы ештеңе айтып отырған жоқпын ғой. Мысалы, ол неге түрлі-түсті болып жазылған, бұл гомосексуализм бе? Неге латын әліпбиін пайдаландың, тыңшысың ба? Көрдің ба, ондай қарапайым дүниелерге қадала берме. Төртіншіден, өзің сияқты өз дауысымды еркін беріп отырмын, жоқ жерден қастандық іздей берме. Бесіншіден, менің зиянды деп санайтын өңдемелерімді атап шық, әйтпесе құр нақақа жала жапқаннан не пайда??? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 13:52, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::Несіне кектеніп, мазаң кетіп отыр? Жасың қай жерде жазылған еді? Оны қайдан білейік? Тап үлкен болсаң, жасыңа сай болсайшы! Өз қазағыңды көре алмай, әр жерде қарсылық білдіріп жүргенің аз ба? Не өзің үміткер болмайсың, не үміткерді қолдамайсың да! Уикипедияда бір де бір дұрыс белсенділігіңді көрмедім, тек талқылауға кіріп жұртқа әңгіме айтасың да жүресің. Сөзің мен ісіңді дұрыстамағанша саған ешқандай сыйластық жоқ! Ескертемін, бұлай жалғаса берсе аяусыз бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::: Енді қарасаш, Nurtenge деген бала [[Эрнест Төреханов|қазақтың дана жазушысын]] көре алмай, оны ешкіммен ақылдаспай жоюға ұсынды. Бұл нақұрыстың қылығы емес пе? Оған неге ешкім ештеңе демеді? Былтыр осы сияқты тағы біреше мәселе туындап еді, бірақ ол дұрыс жауап беруден қашқақтай бастады. Санасы аздау бір қатысушы екен. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 14:50, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::Сенің сол мақалаға қолыңның ұшы да тимеген ғой. Сақтап қалуға да тырыспағансың. Ол мақала әлі жойылмаған, тек жоюға ұсынылған. Сенің сол мақаланы реттеп, толықтырып, жаңартуға қарайтын уақытың болды ғой. ::::::Былай келісейік: мен мақаладан «жедел жойылсын» үлгісін және бұғаттауыңды алып тастаймын, бірақ сен ойыңды өзгерт — 10 күн ішінде сол мақаланы толықтыр, қосатын дерегіңді қос және қарсылық білдіруді тоқтат. Егер нәтиже болмаса, мақаланы да жоямын, сені де қайтадан бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:13, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::: Бауырым, сен өйтіп сөйлеме... Ондай талаптарыңды бас-аяғы бар мақаланы жоюға ұсынған адамға айт. Мынау кім, досың ба? Ертең ол Есенберлинді және Әуезовты жоюға ұсынса, тағы да лям-мим демей тыныш отырасың ба? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:25, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::Мен саған тиімді жағын айтамын. ::::::::Жедел жоюға ұсынылған себептері міне: Энциклопедиялық маңызы жоқ, қысқа мақала, жетім мақала, мақала сапасы төмен. ::::::::Саған жақсы мақала болып көрінгенімен, бұл уикипедияның ережелеріне қайшы. Мақалада тек Еңбек жолы мен Шығармалары бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:35, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::: Уикипедия не көп, ереже көп қой. Нақты қай ережеге қайшы? Сосын энциклопедиялық маңызы жоқ дегенді қалай түсінуге болады? Мысалы мен оны көріп тұрмын. Мақала көлемі туралы айтсаң да жақсы болады. Сапа жағынан нақты қай жері ұнамай тұр? Ашып айтсаш... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 16:16, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] [[Уикипедия:Маңыздылық]] осы бетті оқып шығыңыз, сосын қатысушы есіміңізді өзгертуге сұраныс жіберіңіз, түрлі түсті тек гомосексуализмнің симболы емес әр жерде тіпті табиғаттың өзінде бар, мысалы [[кемпірқосақ]]. Ал латынға келсек әлемнің көп бөлігі латынды қолданады, көп ел бір жазу түрін қолданса олардың арасындай қарым-қатынас жеңілдеп байланыс арады, кейбір елдер қырсығып латынға көшпей жатыр, мысалы біз, мына жазу орыстың жазуы, кейбір елдер өздерінің төл жазуын мәдени байлық ретінде бағалап керісінше сол өз жазуларын сақтап қалғысы келеді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:23, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::: Ережені оқыдым делік. Бірақ мақала соның нақты қай тұсына қайшы? Және бір өтініш - кемпірқосақ туралы айта бермеш. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 20:09, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] айта берген жоқпын, бірінші рет айтып тұрмын. Сіз айтқан мақала маңызды болмағасын жойған болуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:03, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::::::: Мәңгүрт болсаң, жоя бер... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:54, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::: 1nter pares, көрдің ба, сен досыңды жақтаймын деп, өзің де өтірік сылтауларға қосылдың. Бұл мақала ешбір ережеге қайшы болып тұрған жоқ, сондықтан оны жоюға нақұрыс қана ұсынады. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::Қатырасың... Мен саған мақаланы жоюға ұсынған кездегі себептерді жібердім, ал сен болсаң, әлі көпіріп отырсың. Басқа дұрыс мақалалармен салыстырып көр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:51, 2025 ж. маусымның 13 (+05) == ''The Signpost'': 14 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:01, 2025 ж. Мамырдың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28671646 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|талқылау]])</bdi> 03:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 20:26, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|талқылау]]) 21:47, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Стратегия 2030 == Армысыздар! Бұл тақырыпта мақала бар ма? Қайдан көруге болады? [[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:13, 2025 ж. маусымның 10 (+05) :Армысыз! [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Мына жерден] көрсеңіз болады. Қазақшасы бар сияқты еді, бірақ бұл жерде жоқ екен. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. маусымның 10 (+05) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:00, 2025 ж. маусымның 14 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. маусымның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 24 June 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; "Ethical" LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA<sup>2</sup> debriefing]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:31, 2025 ж. маусымның 24 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28849846 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 01:56, 2025 ж. маусымның 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 18 July 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:53, 2025 ж. шілденің 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28903822 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 August 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 2025 ж. тамыздың 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29085669 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 02:36, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 September 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:08, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29233676 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:39, 2025 ж. қыркүйектің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 2 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with "Nine Theses on Wikipedia"; WMF publishes transparency report]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of "EVIL" explained]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:54, 2025 ж. қазанның 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29367448 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. қазанның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:43, 2025 ж. қазанның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 20 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:45, 2025 ж. қазанның 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29377595 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for SchlurcherBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 03:10, 2025 ж. қазанның 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=29480590 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:12, 2025 ж. қазанның 30 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 November 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]] * Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17:56, 2025 ж. қарашаның 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29568932 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:22, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|"I have been asked by Jeffrey Epstein ..."]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:16, 2025 ж. желтоқсанның 1 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The "bigg" bosses: Robertsky and the Pope]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:05, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:18, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 02:01, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:31, 2026 ж. қаңтардың 29 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:03, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:08, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:50, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 05:57, 2026 ж. сәуірдің 26 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 04:28, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-30_Wikipedias&oldid=30466145 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2026 == [[Клуж-Напока]]да ([[Румыния]]) өтпек [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Wikimedia CEE Meeting 2026] (Орталық және Шығыс Еуропа Уикимедиясы) конференциясына қатысамын деген ұсыныстар: === Nurken === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақпын. Уикипедиядағы «мансабым» бойы белсенділігім жалғаса берді. Қазақша Уикипедияда соңғы 365 күнде [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken 6 100] өңдеме жасадым. Жалпы стастикасын алсақ, күніне 10.709 өңдеме жасап жүрмін. Осы жылғы 1 қаңтардан бері 45 мақала жаздым (Қазақша Уикипедияны ғана санасақ). Уикипедия сыртындағы да үлесімді алсақ. Жақында Қазақша Уикипедияның [https://www.instagram.com/wikimediakz/ Instagram-дағы аккаунтын] қайта бастадық, соның иллюстрацияларына, жаңғыру идеясына жауаптымын. Уикимедия Аустрия кеңсесінен камера сұрап алып, жақында ғана аяқталған Еуровидениеге қатысы бар түрлі фото жасап, оларды [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Images_taken_by_Nurken/Eurovision_2026 Ортаққорға жүктедім]. Уикидерек, басқа да жобаларға үлесімді қосып жүремін. Еуропадағы осы ағылшынтілді конференцияға баруға қабілеттімін: ағылшын тілін жақсы меңгергенмін, Еуропада тұрамын, белсенді қатысушымын, халықаралық қоғамдастықтан таныстарым бар, коммуникациядан жаман емеспін. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:15, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :# {{Қолдаймын}} Қос қолдап дауыс беремін. Әбден лайық қатысушы.[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) === TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақшымын. Қазақша Уикипедияда 7800+ өңдеме жасадым. Жыл бойы белсенді қатысушымын. Уикипедияда [[Жоба:Уики-көктем_2026#Қатысушылар|Уики-көктем 2026]] байқауына 70+ мақала жаздым және [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_25/Turkic_Marathon/Participants Turkic Marathon 2025] байқауына 60 мақала жазып қатыстым. 2026 жылда Тіл комитеті ұйымдастырған 2 семинарда баяндамашы болдым. Ортаққорға суреттер жүктедім. Осы жылғы конференцияда Қазақша Уикипедиядағы медициналық мақалалар туралы преезентация оқуға өтініш тапсырдым. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:38, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:35, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) b35iw6bmydwy4rp027fv2spevcavyl4 3606833 3606832 2026-05-20T07:36:40Z Arystanbek 14348 /* Nurken */ 3606833 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == ''The Signpost'': 15 January 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:57, 2025 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28061132 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:11, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Презентация «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» == Уважаемые участники, CEE Hub приглашет вас принять участие в первом мероприятии из серии специально для русскоязычного сообщества Викимедиа. Эта инициатива призвана объединить участников, энтузиастов и экспертов со всего региона CEE (Центральной и Восточной Европы), а также Центральной Азии для обмена опытом и сотрудничества в продвижении проектов Викимедиа. Эта серия открыта для всех русскоязычных участников Викимедиа, независимо от уровня опыта. * '''Даты:''' в течение 2025 года (подробное расписание будет опубликовано в ближайшее время) * '''Формат:''' через Zoom * '''Язык:''' английский или украинский с последующим переводом на русский. Участие может быть анонимным, и мы не планируем записывать вопросы. Зарегистрироваться на первое мероприятие, «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» Наталия Цвик, (до недавнего времени исполнительный директор Викимедия Польша) можно '''[[meta:Event:Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии? Наталия Цвик|здесь]]'''. 3 февраля, понедельник: 16:00 UTC / 17:00 CET / 18:00 EET / 21:00 UZT / 22:00 KGT От себя добавлю, что видела её презентацию на Украинской викиконференции, и это было интересно и полезно.--[[Қатысушы:Victoria|Victoria]] ([[Қатысушы талқылауы:Victoria|талқылау]]) 14:46, 2025 ж. қаңтардың 28 (+05) == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:48, 2025 ж. ақпанның 3 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 7 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:59, 2025 ж. ақпанның 7 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28179470 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:29, 2025 ж. ақпанның 22 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 27 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says "no" to intimidation of volunteer contributors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:31, 2025 ж. ақпанның 27 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28313070 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 23:51, 2025 ж. наурыздың 7 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 07:55, 2025 ж. наурыздың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 22 March 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:11, 2025 ж. наурыздың 22 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28391577 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:04, 2025 ж. сәуірдің 4 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 April 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore "common standards" for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:25, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28494227 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 21:11, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:34, 2025 ж. сәуірдің 17 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for KiranBOT == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologise for sending the message in English. {{int:please-translate}}. In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT|Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT]] on Meta.<br />Kindly note that the request will remain open for 14 days starting today. Thank you for your time. Best regards,<br />[[Қатысушы:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[Қатысушы талқылауы:Usernamekiran|талқылау]]) 14:17, 2025 ж. сәуірдің 19 (+05) <!-- Message manually sent by User:usernamekiran@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=28423712 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 08:41, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:20, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28562138 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2025 == === Nurtenge === Қайырлы таң/күн/кеш/түн, құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы! Осы жылғы қыркүйек айында өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына қазақ тілді делегация ретінде өзімді ұсынамын. Өткен жылы да мен өзімді [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|ұсынған]] болатынмын. Өкінішке қарай, жеке себептерге байланысты менің қатысудан бас тартуыма тура келді. Осы жылы олай тағы да қайталамауға уәде беремін. Осыған дейін әртүрлі халықаралық уикиконференциялар мен кездесулерге қатысып көрген соң менің әжептәуір тәжірибем бар. Және де сол тәжірибемді осы CEE Meeting-ке алғашқы рет қатысу арқылы молайтқым келеді. Халықаралық тәжірибе алу мен жаңа уикимедиашылармен танысу уики-үлесіме жақсы жағынан әсер ететініне сенімдімін. — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 06:50, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 09:12, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:56, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:50, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:32, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:05, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, жөні түзу мақаланы жоюға ұсынды. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 22:35, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, шыныменде өте күмәнді өңдеме болды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:06, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:59, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:17, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:45, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) # {{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:58, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, бұрынғы іс-шаралардан тәжірибесі бар қатысушы, қауымдастығымызды халықаралық деңгейде көрсете алатындай ағылшын тілін жақсы меңгерген [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:27, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Іске сәт! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:04, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Шешен Исмаил}} даусыңызға рақмет! Не үшін қарсы екеніңізді жазып өтсеңіз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 10:00, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Muzaffar === Ассалаумағалайкум Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен 2025 жыл қыркүйекте өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына баруға кандидат ретінде өзімді ұсынамын. Осы кезге дейін халықаралық конференциялар мен марафондардан көп тәжірибе жинадым. Әр айда белсенді 10 қатысушылар тізіміндемін. Халықаралық конференцияда қатысу келесі уикипедиядағы белсенділігімге оң нәтиже береді деген үміттемін. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 13:00, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. Менің ойымша Мұзаффар Уикипедия концепциясын жақсы түсінеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі Уики қауымдастығының ішінде өзін өте белсенді көрсете білді --Алмас Мұстафа 12:40, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:51, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alpasli|Alpasli]] ([[Қатысушы талқылауы:Alpasli|талқылау]]) 20:11, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – Мен википедияға үлес қосқандардың барлығын бағалаймын. Мұзаффар өзбекше және қазақша Уикипедияларға да үлкен үлес қосуда. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:00, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:15, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) ##[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|Былтырғы себепте]] мені атап өтпеген сияқты сіз? [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:02, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Mahmud Abduvaliyev|Mahmud Abduvaliyev]] ([[Қатысушы талқылауы:Mahmud Abduvaliyev|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Сәттілік! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:30, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Batyrbek === Қайырлы күн, әріптестер! Биыл Грекияның Салоники қаласында болатын [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Registration CEE Meeting 2025] конференциясына біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. Конференция тек ағылшын тілінде өтеді. Онда қатысушылар арасынан қауымдастыққа қатысты шешім шығаруға қатысатын адамдар болғаны жақсы деген ұсыныс бар. '''Соған байланысты өз үміткерлігімді ұсынамын'''. Көбіңіз білетіндей, Қазақ Уикипедиясында админ әрі бітікші қызметін атқарамын. Уикипедияға қатысты іс-шаралар ұйымдастыруда да тәжірибем бар. Жақында өткен [https://meta.wikimedia.org/wiki/Central_Asian_WikiCon_2025/Team/kk Орталық Азия WikiCon конференциясының ұйымдастырушылары қатарында болғам]. Бұған дейін 2017, 2018, 2022 жылдардағы CEE конференцияларына қатысқам. Биылғы жиында басқа уики-қауымдастықтарға өз қауымдастығымыз туралы айтып, жаңа идеялар әкелетін жоспарым бар. Қауымдастық атынан баратын болғандықтан, бастапқыда сіздердің дауысыңыз керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:54, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – ұсынысыңыз орынды. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:04, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} Batyrbek қазақ тіліндегі Уикипедияға үлес қосып жүрген көрнекті уикипедияшы. Бұл Википедияшы соңғы жылдары Қырғызстандағы бірнеше студенттермен тәжірибесімен бөліскен кәсіби википедияшылардың бірі. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:29, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Орел Карл|Орел Карл]] ([[Қатысушы талқылауы:Орел Карл|талқылау]]) 17:46, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) #{{Қолдаймын}}. Айтып жатқан жоспарларыңызды көрсетсеңіз --Алмас Мұстафа 13:03, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:23, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, жақсы өкіліміз бола алатын қатысушы, Уикипедияда да, конференцияларда да тәжірибесі бар [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:31, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:33, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@Mustafaalmas, шамамен [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%91._%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%E2%80%93_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B осындай], бірақ әлдеқайда жаңартылған презентация жасамақпын, сондай-ақ конференция тақырыбына сай (problem solver) бейімдейтін жоспарым бар. @Джамбульский, пікіріңізге рахмет! Не үшін қарсы екеніңізді білсем деп едім. Мүмкін жақсарту керек бір нәрсе бар шығар. Айтып жіберсеңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Nurken === Армысыңдар, әріптестерім! Жоғарыдағы үміткерлердей өзімді осы жылғы қыркүйектегі CEE Meeting 2025 конференциясына ұсынамын. Осы мамырдағы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Youth_Conference_2025 CEE Жастар конференциясында] қазақтілді қоғамдастықтың өкілі болған да мен едім. Тәжірибесі бар, ағылшын тілін меңгерген, CEE қоғамының мүшелерін танитын қатысушы ретінде өзімді нашар емес үміткер деп көремін. Қазақша Уикипедияда администратор атағым да бар. Халықаралық әріптестікті одан әрі нығайтуға, жобамызға одан әрі үлес қосуға үнемі дайынмын. Болашақ жоспарлар қатарында Қазақша Уикипедияның әлеуметтік желілеріне назар аудару, мүмкін халықаралық edit-a-thon (өңдеу марафондарын) ұйымдастыру бар. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 05:16, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:27, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:32, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ұлы мәртебелім, бұл айтқандарыңыз тым қарапайым, ұлы мәртебеліңізге лайық емес. Сіз бұл мінберде өте үлкен миссия, өте үлкен мақсат туралы сыр шертуіңіз керек. :Мәңгі лаулап жану үшін ғаламда, :Үлкен бақыт табу үшін ғаламда, :Үлкен болып қалу үшін ғаламда, :Үлкен арман керек екен адамға :[[Мұхтар Шаханов]] :[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek/Мұрағат/1#Үлесіңіз|Мында жазғанымды]] 4-5 жылдан кейін оқып шынымен мынаны мен жаздым ба деп ойланатын кездерім болады. Бір емес бірнеше рет 2 жылға кетіп қайта қайта орала беруімнің мәнісі де осында шығар, білмеймін. Сондықтан әлдеқайда ұлы мақсаттарды армандап қияли болып жазсаңыз менде сізге өз дауысымды беремін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:13, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) ===Қорытынды=== Дауыс беру нәтижесінде: [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] және [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] көп дауыс жинап, конференцияға қатысуға лайықты деп табылды. Сәттілік тілейміз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:05, 2025 ж. маусымның 10 (+05) : {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, бауырым, Nurtenge деген қатысушы керекті 75% дауыс жинай алмады ғой. 29% қарсы болды емеес пе... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 03:00, 2025 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] байқауымша бірнеше адам бірігіп ұйымдасқан түрде қарсы шығып отырған сияқтысыздар, немесе бір адам бірнеше тіркелгі жасап бір адам бірнеше рет дауыс беріп отырған сияқты. Ал мына қатысушы есіміңіз бірден бұғаттауға лайық деп санаймын. Біз мында қазақша орта қалыптастырамыз, мәңгүрттікке қарсы күресеміз, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтеміз деп үлес қосып жүрміз ал сен сияқтылар кері кетіп прогеске қарсы шығып регреске кетіп барасыңдар. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:07, 2025 ж. маусымның 12 (+05) :::Ал менің байқауымша сен өте тәрбиесіз баласың! Біріншіден, жасы үлкен адамдарға ізет білдіріп жазғаның жөн. Екіншіден, менің жазғаным саған емес, басқа адамға арналған еді. Үшіншіден, менің осы сайттағы есіміме қатысты не шатағың бар? Мен сенің есімің туралы ештеңе айтып отырған жоқпын ғой. Мысалы, ол неге түрлі-түсті болып жазылған, бұл гомосексуализм бе? Неге латын әліпбиін пайдаландың, тыңшысың ба? Көрдің ба, ондай қарапайым дүниелерге қадала берме. Төртіншіден, өзің сияқты өз дауысымды еркін беріп отырмын, жоқ жерден қастандық іздей берме. Бесіншіден, менің зиянды деп санайтын өңдемелерімді атап шық, әйтпесе құр нақақа жала жапқаннан не пайда??? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 13:52, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::Несіне кектеніп, мазаң кетіп отыр? Жасың қай жерде жазылған еді? Оны қайдан білейік? Тап үлкен болсаң, жасыңа сай болсайшы! Өз қазағыңды көре алмай, әр жерде қарсылық білдіріп жүргенің аз ба? Не өзің үміткер болмайсың, не үміткерді қолдамайсың да! Уикипедияда бір де бір дұрыс белсенділігіңді көрмедім, тек талқылауға кіріп жұртқа әңгіме айтасың да жүресің. Сөзің мен ісіңді дұрыстамағанша саған ешқандай сыйластық жоқ! Ескертемін, бұлай жалғаса берсе аяусыз бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::: Енді қарасаш, Nurtenge деген бала [[Эрнест Төреханов|қазақтың дана жазушысын]] көре алмай, оны ешкіммен ақылдаспай жоюға ұсынды. Бұл нақұрыстың қылығы емес пе? Оған неге ешкім ештеңе демеді? Былтыр осы сияқты тағы біреше мәселе туындап еді, бірақ ол дұрыс жауап беруден қашқақтай бастады. Санасы аздау бір қатысушы екен. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 14:50, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::Сенің сол мақалаға қолыңның ұшы да тимеген ғой. Сақтап қалуға да тырыспағансың. Ол мақала әлі жойылмаған, тек жоюға ұсынылған. Сенің сол мақаланы реттеп, толықтырып, жаңартуға қарайтын уақытың болды ғой. ::::::Былай келісейік: мен мақаладан «жедел жойылсын» үлгісін және бұғаттауыңды алып тастаймын, бірақ сен ойыңды өзгерт — 10 күн ішінде сол мақаланы толықтыр, қосатын дерегіңді қос және қарсылық білдіруді тоқтат. Егер нәтиже болмаса, мақаланы да жоямын, сені де қайтадан бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:13, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::: Бауырым, сен өйтіп сөйлеме... Ондай талаптарыңды бас-аяғы бар мақаланы жоюға ұсынған адамға айт. Мынау кім, досың ба? Ертең ол Есенберлинді және Әуезовты жоюға ұсынса, тағы да лям-мим демей тыныш отырасың ба? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:25, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::Мен саған тиімді жағын айтамын. ::::::::Жедел жоюға ұсынылған себептері міне: Энциклопедиялық маңызы жоқ, қысқа мақала, жетім мақала, мақала сапасы төмен. ::::::::Саған жақсы мақала болып көрінгенімен, бұл уикипедияның ережелеріне қайшы. Мақалада тек Еңбек жолы мен Шығармалары бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:35, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::: Уикипедия не көп, ереже көп қой. Нақты қай ережеге қайшы? Сосын энциклопедиялық маңызы жоқ дегенді қалай түсінуге болады? Мысалы мен оны көріп тұрмын. Мақала көлемі туралы айтсаң да жақсы болады. Сапа жағынан нақты қай жері ұнамай тұр? Ашып айтсаш... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 16:16, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] [[Уикипедия:Маңыздылық]] осы бетті оқып шығыңыз, сосын қатысушы есіміңізді өзгертуге сұраныс жіберіңіз, түрлі түсті тек гомосексуализмнің симболы емес әр жерде тіпті табиғаттың өзінде бар, мысалы [[кемпірқосақ]]. Ал латынға келсек әлемнің көп бөлігі латынды қолданады, көп ел бір жазу түрін қолданса олардың арасындай қарым-қатынас жеңілдеп байланыс арады, кейбір елдер қырсығып латынға көшпей жатыр, мысалы біз, мына жазу орыстың жазуы, кейбір елдер өздерінің төл жазуын мәдени байлық ретінде бағалап керісінше сол өз жазуларын сақтап қалғысы келеді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:23, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::: Ережені оқыдым делік. Бірақ мақала соның нақты қай тұсына қайшы? Және бір өтініш - кемпірқосақ туралы айта бермеш. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 20:09, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] айта берген жоқпын, бірінші рет айтып тұрмын. Сіз айтқан мақала маңызды болмағасын жойған болуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:03, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::::::: Мәңгүрт болсаң, жоя бер... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:54, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::: 1nter pares, көрдің ба, сен досыңды жақтаймын деп, өзің де өтірік сылтауларға қосылдың. Бұл мақала ешбір ережеге қайшы болып тұрған жоқ, сондықтан оны жоюға нақұрыс қана ұсынады. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::Қатырасың... Мен саған мақаланы жоюға ұсынған кездегі себептерді жібердім, ал сен болсаң, әлі көпіріп отырсың. Басқа дұрыс мақалалармен салыстырып көр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:51, 2025 ж. маусымның 13 (+05) == ''The Signpost'': 14 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:01, 2025 ж. Мамырдың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28671646 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|талқылау]])</bdi> 03:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 20:26, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|талқылау]]) 21:47, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Стратегия 2030 == Армысыздар! Бұл тақырыпта мақала бар ма? Қайдан көруге болады? [[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:13, 2025 ж. маусымның 10 (+05) :Армысыз! [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Мына жерден] көрсеңіз болады. Қазақшасы бар сияқты еді, бірақ бұл жерде жоқ екен. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. маусымның 10 (+05) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:00, 2025 ж. маусымның 14 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. маусымның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 24 June 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; "Ethical" LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA<sup>2</sup> debriefing]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:31, 2025 ж. маусымның 24 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28849846 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 01:56, 2025 ж. маусымның 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 18 July 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:53, 2025 ж. шілденің 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28903822 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 August 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 2025 ж. тамыздың 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29085669 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 02:36, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 September 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:08, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29233676 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:39, 2025 ж. қыркүйектің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 2 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with "Nine Theses on Wikipedia"; WMF publishes transparency report]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of "EVIL" explained]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:54, 2025 ж. қазанның 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29367448 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. қазанның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:43, 2025 ж. қазанның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 20 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:45, 2025 ж. қазанның 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29377595 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for SchlurcherBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 03:10, 2025 ж. қазанның 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=29480590 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:12, 2025 ж. қазанның 30 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 November 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]] * Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17:56, 2025 ж. қарашаның 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29568932 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:22, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|"I have been asked by Jeffrey Epstein ..."]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:16, 2025 ж. желтоқсанның 1 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The "bigg" bosses: Robertsky and the Pope]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:05, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:18, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 02:01, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:31, 2026 ж. қаңтардың 29 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:03, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:08, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:50, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 05:57, 2026 ж. сәуірдің 26 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 04:28, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-30_Wikipedias&oldid=30466145 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2026 == [[Клуж-Напока]]да ([[Румыния]]) өтпек [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Wikimedia CEE Meeting 2026] (Орталық және Шығыс Еуропа Уикимедиясы) конференциясына қатысамын деген ұсыныстар: === Nurken === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақпын. Уикипедиядағы «мансабым» бойы белсенділігім жалғаса берді. Қазақша Уикипедияда соңғы 365 күнде [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken 6 100] өңдеме жасадым. Жалпы стастикасын алсақ, күніне 10.709 өңдеме жасап жүрмін. Осы жылғы 1 қаңтардан бері 45 мақала жаздым (Қазақша Уикипедияны ғана санасақ). Уикипедия сыртындағы да үлесімді алсақ. Жақында Қазақша Уикипедияның [https://www.instagram.com/wikimediakz/ Instagram-дағы аккаунтын] қайта бастадық, соның иллюстрацияларына, жаңғыру идеясына жауаптымын. Уикимедия Аустрия кеңсесінен камера сұрап алып, жақында ғана аяқталған Еуровидениеге қатысы бар түрлі фото жасап, оларды [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Images_taken_by_Nurken/Eurovision_2026 Ортаққорға жүктедім]. Уикидерек, басқа да жобаларға үлесімді қосып жүремін. Еуропадағы осы ағылшынтілді конференцияға баруға қабілеттімін: ағылшын тілін жақсы меңгергенмін, Еуропада тұрамын, белсенді қатысушымын, халықаралық қоғамдастықтан таныстарым бар, коммуникациядан жаман емеспін. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:15, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} Қос қолдап дауыс беремін. Әбден лайық қатысушы.[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:36, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) === TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақшымын. Қазақша Уикипедияда 7800+ өңдеме жасадым. Жыл бойы белсенді қатысушымын. Уикипедияда [[Жоба:Уики-көктем_2026#Қатысушылар|Уики-көктем 2026]] байқауына 70+ мақала жаздым және [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_25/Turkic_Marathon/Participants Turkic Marathon 2025] байқауына 60 мақала жазып қатыстым. 2026 жылда Тіл комитеті ұйымдастырған 2 семинарда баяндамашы болдым. Ортаққорға суреттер жүктедім. Осы жылғы конференцияда Қазақша Уикипедиядағы медициналық мақалалар туралы преезентация оқуға өтініш тапсырдым. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:38, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:35, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) 78vko6pxme4v5s8o2inyfplzf43c9eh 3606834 3606833 2026-05-20T07:37:54Z Arystanbek 14348 /* Nurken */ 3606834 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == ''The Signpost'': 15 January 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:57, 2025 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28061132 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:11, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Презентация «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» == Уважаемые участники, CEE Hub приглашет вас принять участие в первом мероприятии из серии специально для русскоязычного сообщества Викимедиа. Эта инициатива призвана объединить участников, энтузиастов и экспертов со всего региона CEE (Центральной и Восточной Европы), а также Центральной Азии для обмена опытом и сотрудничества в продвижении проектов Викимедиа. Эта серия открыта для всех русскоязычных участников Викимедиа, независимо от уровня опыта. * '''Даты:''' в течение 2025 года (подробное расписание будет опубликовано в ближайшее время) * '''Формат:''' через Zoom * '''Язык:''' английский или украинский с последующим переводом на русский. Участие может быть анонимным, и мы не планируем записывать вопросы. Зарегистрироваться на первое мероприятие, «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» Наталия Цвик, (до недавнего времени исполнительный директор Викимедия Польша) можно '''[[meta:Event:Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии? Наталия Цвик|здесь]]'''. 3 февраля, понедельник: 16:00 UTC / 17:00 CET / 18:00 EET / 21:00 UZT / 22:00 KGT От себя добавлю, что видела её презентацию на Украинской викиконференции, и это было интересно и полезно.--[[Қатысушы:Victoria|Victoria]] ([[Қатысушы талқылауы:Victoria|талқылау]]) 14:46, 2025 ж. қаңтардың 28 (+05) == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:48, 2025 ж. ақпанның 3 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 7 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:59, 2025 ж. ақпанның 7 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28179470 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:29, 2025 ж. ақпанның 22 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 27 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says "no" to intimidation of volunteer contributors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:31, 2025 ж. ақпанның 27 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28313070 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 23:51, 2025 ж. наурыздың 7 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 07:55, 2025 ж. наурыздың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 22 March 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:11, 2025 ж. наурыздың 22 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28391577 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:04, 2025 ж. сәуірдің 4 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 April 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore "common standards" for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:25, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28494227 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 21:11, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:34, 2025 ж. сәуірдің 17 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for KiranBOT == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologise for sending the message in English. {{int:please-translate}}. In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT|Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT]] on Meta.<br />Kindly note that the request will remain open for 14 days starting today. Thank you for your time. Best regards,<br />[[Қатысушы:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[Қатысушы талқылауы:Usernamekiran|талқылау]]) 14:17, 2025 ж. сәуірдің 19 (+05) <!-- Message manually sent by User:usernamekiran@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=28423712 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 08:41, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:20, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28562138 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2025 == === Nurtenge === Қайырлы таң/күн/кеш/түн, құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы! Осы жылғы қыркүйек айында өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына қазақ тілді делегация ретінде өзімді ұсынамын. Өткен жылы да мен өзімді [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|ұсынған]] болатынмын. Өкінішке қарай, жеке себептерге байланысты менің қатысудан бас тартуыма тура келді. Осы жылы олай тағы да қайталамауға уәде беремін. Осыған дейін әртүрлі халықаралық уикиконференциялар мен кездесулерге қатысып көрген соң менің әжептәуір тәжірибем бар. Және де сол тәжірибемді осы CEE Meeting-ке алғашқы рет қатысу арқылы молайтқым келеді. Халықаралық тәжірибе алу мен жаңа уикимедиашылармен танысу уики-үлесіме жақсы жағынан әсер ететініне сенімдімін. — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 06:50, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 09:12, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:56, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:50, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:32, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:05, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, жөні түзу мақаланы жоюға ұсынды. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 22:35, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, шыныменде өте күмәнді өңдеме болды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:06, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:59, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:17, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:45, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) # {{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:58, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, бұрынғы іс-шаралардан тәжірибесі бар қатысушы, қауымдастығымызды халықаралық деңгейде көрсете алатындай ағылшын тілін жақсы меңгерген [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:27, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Іске сәт! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:04, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Шешен Исмаил}} даусыңызға рақмет! Не үшін қарсы екеніңізді жазып өтсеңіз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 10:00, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Muzaffar === Ассалаумағалайкум Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен 2025 жыл қыркүйекте өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына баруға кандидат ретінде өзімді ұсынамын. Осы кезге дейін халықаралық конференциялар мен марафондардан көп тәжірибе жинадым. Әр айда белсенді 10 қатысушылар тізіміндемін. Халықаралық конференцияда қатысу келесі уикипедиядағы белсенділігімге оң нәтиже береді деген үміттемін. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 13:00, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. Менің ойымша Мұзаффар Уикипедия концепциясын жақсы түсінеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі Уики қауымдастығының ішінде өзін өте белсенді көрсете білді --Алмас Мұстафа 12:40, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:51, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alpasli|Alpasli]] ([[Қатысушы талқылауы:Alpasli|талқылау]]) 20:11, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – Мен википедияға үлес қосқандардың барлығын бағалаймын. Мұзаффар өзбекше және қазақша Уикипедияларға да үлкен үлес қосуда. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:00, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:15, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) ##[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|Былтырғы себепте]] мені атап өтпеген сияқты сіз? [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:02, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Mahmud Abduvaliyev|Mahmud Abduvaliyev]] ([[Қатысушы талқылауы:Mahmud Abduvaliyev|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Сәттілік! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:30, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Batyrbek === Қайырлы күн, әріптестер! Биыл Грекияның Салоники қаласында болатын [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Registration CEE Meeting 2025] конференциясына біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. Конференция тек ағылшын тілінде өтеді. Онда қатысушылар арасынан қауымдастыққа қатысты шешім шығаруға қатысатын адамдар болғаны жақсы деген ұсыныс бар. '''Соған байланысты өз үміткерлігімді ұсынамын'''. Көбіңіз білетіндей, Қазақ Уикипедиясында админ әрі бітікші қызметін атқарамын. Уикипедияға қатысты іс-шаралар ұйымдастыруда да тәжірибем бар. Жақында өткен [https://meta.wikimedia.org/wiki/Central_Asian_WikiCon_2025/Team/kk Орталық Азия WikiCon конференциясының ұйымдастырушылары қатарында болғам]. Бұған дейін 2017, 2018, 2022 жылдардағы CEE конференцияларына қатысқам. Биылғы жиында басқа уики-қауымдастықтарға өз қауымдастығымыз туралы айтып, жаңа идеялар әкелетін жоспарым бар. Қауымдастық атынан баратын болғандықтан, бастапқыда сіздердің дауысыңыз керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:54, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – ұсынысыңыз орынды. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:04, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} Batyrbek қазақ тіліндегі Уикипедияға үлес қосып жүрген көрнекті уикипедияшы. Бұл Википедияшы соңғы жылдары Қырғызстандағы бірнеше студенттермен тәжірибесімен бөліскен кәсіби википедияшылардың бірі. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:29, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Орел Карл|Орел Карл]] ([[Қатысушы талқылауы:Орел Карл|талқылау]]) 17:46, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) #{{Қолдаймын}}. Айтып жатқан жоспарларыңызды көрсетсеңіз --Алмас Мұстафа 13:03, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:23, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, жақсы өкіліміз бола алатын қатысушы, Уикипедияда да, конференцияларда да тәжірибесі бар [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:31, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:33, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@Mustafaalmas, шамамен [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%91._%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%E2%80%93_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B осындай], бірақ әлдеқайда жаңартылған презентация жасамақпын, сондай-ақ конференция тақырыбына сай (problem solver) бейімдейтін жоспарым бар. @Джамбульский, пікіріңізге рахмет! Не үшін қарсы екеніңізді білсем деп едім. Мүмкін жақсарту керек бір нәрсе бар шығар. Айтып жіберсеңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Nurken === Армысыңдар, әріптестерім! Жоғарыдағы үміткерлердей өзімді осы жылғы қыркүйектегі CEE Meeting 2025 конференциясына ұсынамын. Осы мамырдағы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Youth_Conference_2025 CEE Жастар конференциясында] қазақтілді қоғамдастықтың өкілі болған да мен едім. Тәжірибесі бар, ағылшын тілін меңгерген, CEE қоғамының мүшелерін танитын қатысушы ретінде өзімді нашар емес үміткер деп көремін. Қазақша Уикипедияда администратор атағым да бар. Халықаралық әріптестікті одан әрі нығайтуға, жобамызға одан әрі үлес қосуға үнемі дайынмын. Болашақ жоспарлар қатарында Қазақша Уикипедияның әлеуметтік желілеріне назар аудару, мүмкін халықаралық edit-a-thon (өңдеу марафондарын) ұйымдастыру бар. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 05:16, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:27, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:32, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ұлы мәртебелім, бұл айтқандарыңыз тым қарапайым, ұлы мәртебеліңізге лайық емес. Сіз бұл мінберде өте үлкен миссия, өте үлкен мақсат туралы сыр шертуіңіз керек. :Мәңгі лаулап жану үшін ғаламда, :Үлкен бақыт табу үшін ғаламда, :Үлкен болып қалу үшін ғаламда, :Үлкен арман керек екен адамға :[[Мұхтар Шаханов]] :[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek/Мұрағат/1#Үлесіңіз|Мында жазғанымды]] 4-5 жылдан кейін оқып шынымен мынаны мен жаздым ба деп ойланатын кездерім болады. Бір емес бірнеше рет 2 жылға кетіп қайта қайта орала беруімнің мәнісі де осында шығар, білмеймін. Сондықтан әлдеқайда ұлы мақсаттарды армандап қияли болып жазсаңыз менде сізге өз дауысымды беремін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:13, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) ===Қорытынды=== Дауыс беру нәтижесінде: [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] және [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] көп дауыс жинап, конференцияға қатысуға лайықты деп табылды. Сәттілік тілейміз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:05, 2025 ж. маусымның 10 (+05) : {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, бауырым, Nurtenge деген қатысушы керекті 75% дауыс жинай алмады ғой. 29% қарсы болды емеес пе... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 03:00, 2025 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] байқауымша бірнеше адам бірігіп ұйымдасқан түрде қарсы шығып отырған сияқтысыздар, немесе бір адам бірнеше тіркелгі жасап бір адам бірнеше рет дауыс беріп отырған сияқты. Ал мына қатысушы есіміңіз бірден бұғаттауға лайық деп санаймын. Біз мында қазақша орта қалыптастырамыз, мәңгүрттікке қарсы күресеміз, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтеміз деп үлес қосып жүрміз ал сен сияқтылар кері кетіп прогеске қарсы шығып регреске кетіп барасыңдар. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:07, 2025 ж. маусымның 12 (+05) :::Ал менің байқауымша сен өте тәрбиесіз баласың! Біріншіден, жасы үлкен адамдарға ізет білдіріп жазғаның жөн. Екіншіден, менің жазғаным саған емес, басқа адамға арналған еді. Үшіншіден, менің осы сайттағы есіміме қатысты не шатағың бар? Мен сенің есімің туралы ештеңе айтып отырған жоқпын ғой. Мысалы, ол неге түрлі-түсті болып жазылған, бұл гомосексуализм бе? Неге латын әліпбиін пайдаландың, тыңшысың ба? Көрдің ба, ондай қарапайым дүниелерге қадала берме. Төртіншіден, өзің сияқты өз дауысымды еркін беріп отырмын, жоқ жерден қастандық іздей берме. Бесіншіден, менің зиянды деп санайтын өңдемелерімді атап шық, әйтпесе құр нақақа жала жапқаннан не пайда??? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 13:52, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::Несіне кектеніп, мазаң кетіп отыр? Жасың қай жерде жазылған еді? Оны қайдан білейік? Тап үлкен болсаң, жасыңа сай болсайшы! Өз қазағыңды көре алмай, әр жерде қарсылық білдіріп жүргенің аз ба? Не өзің үміткер болмайсың, не үміткерді қолдамайсың да! Уикипедияда бір де бір дұрыс белсенділігіңді көрмедім, тек талқылауға кіріп жұртқа әңгіме айтасың да жүресің. Сөзің мен ісіңді дұрыстамағанша саған ешқандай сыйластық жоқ! Ескертемін, бұлай жалғаса берсе аяусыз бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::: Енді қарасаш, Nurtenge деген бала [[Эрнест Төреханов|қазақтың дана жазушысын]] көре алмай, оны ешкіммен ақылдаспай жоюға ұсынды. Бұл нақұрыстың қылығы емес пе? Оған неге ешкім ештеңе демеді? Былтыр осы сияқты тағы біреше мәселе туындап еді, бірақ ол дұрыс жауап беруден қашқақтай бастады. Санасы аздау бір қатысушы екен. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 14:50, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::Сенің сол мақалаға қолыңның ұшы да тимеген ғой. Сақтап қалуға да тырыспағансың. Ол мақала әлі жойылмаған, тек жоюға ұсынылған. Сенің сол мақаланы реттеп, толықтырып, жаңартуға қарайтын уақытың болды ғой. ::::::Былай келісейік: мен мақаладан «жедел жойылсын» үлгісін және бұғаттауыңды алып тастаймын, бірақ сен ойыңды өзгерт — 10 күн ішінде сол мақаланы толықтыр, қосатын дерегіңді қос және қарсылық білдіруді тоқтат. Егер нәтиже болмаса, мақаланы да жоямын, сені де қайтадан бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:13, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::: Бауырым, сен өйтіп сөйлеме... Ондай талаптарыңды бас-аяғы бар мақаланы жоюға ұсынған адамға айт. Мынау кім, досың ба? Ертең ол Есенберлинді және Әуезовты жоюға ұсынса, тағы да лям-мим демей тыныш отырасың ба? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:25, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::Мен саған тиімді жағын айтамын. ::::::::Жедел жоюға ұсынылған себептері міне: Энциклопедиялық маңызы жоқ, қысқа мақала, жетім мақала, мақала сапасы төмен. ::::::::Саған жақсы мақала болып көрінгенімен, бұл уикипедияның ережелеріне қайшы. Мақалада тек Еңбек жолы мен Шығармалары бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:35, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::: Уикипедия не көп, ереже көп қой. Нақты қай ережеге қайшы? Сосын энциклопедиялық маңызы жоқ дегенді қалай түсінуге болады? Мысалы мен оны көріп тұрмын. Мақала көлемі туралы айтсаң да жақсы болады. Сапа жағынан нақты қай жері ұнамай тұр? Ашып айтсаш... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 16:16, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] [[Уикипедия:Маңыздылық]] осы бетті оқып шығыңыз, сосын қатысушы есіміңізді өзгертуге сұраныс жіберіңіз, түрлі түсті тек гомосексуализмнің симболы емес әр жерде тіпті табиғаттың өзінде бар, мысалы [[кемпірқосақ]]. Ал латынға келсек әлемнің көп бөлігі латынды қолданады, көп ел бір жазу түрін қолданса олардың арасындай қарым-қатынас жеңілдеп байланыс арады, кейбір елдер қырсығып латынға көшпей жатыр, мысалы біз, мына жазу орыстың жазуы, кейбір елдер өздерінің төл жазуын мәдени байлық ретінде бағалап керісінше сол өз жазуларын сақтап қалғысы келеді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:23, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::: Ережені оқыдым делік. Бірақ мақала соның нақты қай тұсына қайшы? Және бір өтініш - кемпірқосақ туралы айта бермеш. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 20:09, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] айта берген жоқпын, бірінші рет айтып тұрмын. Сіз айтқан мақала маңызды болмағасын жойған болуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:03, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::::::: Мәңгүрт болсаң, жоя бер... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:54, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::: 1nter pares, көрдің ба, сен досыңды жақтаймын деп, өзің де өтірік сылтауларға қосылдың. Бұл мақала ешбір ережеге қайшы болып тұрған жоқ, сондықтан оны жоюға нақұрыс қана ұсынады. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::Қатырасың... Мен саған мақаланы жоюға ұсынған кездегі себептерді жібердім, ал сен болсаң, әлі көпіріп отырсың. Басқа дұрыс мақалалармен салыстырып көр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:51, 2025 ж. маусымның 13 (+05) == ''The Signpost'': 14 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:01, 2025 ж. Мамырдың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28671646 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|талқылау]])</bdi> 03:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 20:26, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|талқылау]]) 21:47, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Стратегия 2030 == Армысыздар! Бұл тақырыпта мақала бар ма? Қайдан көруге болады? [[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:13, 2025 ж. маусымның 10 (+05) :Армысыз! [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Мына жерден] көрсеңіз болады. Қазақшасы бар сияқты еді, бірақ бұл жерде жоқ екен. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. маусымның 10 (+05) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:00, 2025 ж. маусымның 14 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. маусымның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 24 June 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; "Ethical" LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA<sup>2</sup> debriefing]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:31, 2025 ж. маусымның 24 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28849846 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 01:56, 2025 ж. маусымның 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 18 July 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:53, 2025 ж. шілденің 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28903822 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 August 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 2025 ж. тамыздың 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29085669 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 02:36, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 September 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:08, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29233676 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:39, 2025 ж. қыркүйектің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 2 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with "Nine Theses on Wikipedia"; WMF publishes transparency report]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of "EVIL" explained]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:54, 2025 ж. қазанның 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29367448 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. қазанның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:43, 2025 ж. қазанның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 20 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:45, 2025 ж. қазанның 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29377595 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for SchlurcherBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 03:10, 2025 ж. қазанның 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=29480590 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:12, 2025 ж. қазанның 30 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 November 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]] * Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17:56, 2025 ж. қарашаның 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29568932 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:22, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|"I have been asked by Jeffrey Epstein ..."]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:16, 2025 ж. желтоқсанның 1 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The "bigg" bosses: Robertsky and the Pope]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:05, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:18, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 02:01, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:31, 2026 ж. қаңтардың 29 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:03, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:08, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:50, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 05:57, 2026 ж. сәуірдің 26 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 04:28, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-30_Wikipedias&oldid=30466145 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2026 == [[Клуж-Напока]]да ([[Румыния]]) өтпек [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Wikimedia CEE Meeting 2026] (Орталық және Шығыс Еуропа Уикимедиясы) конференциясына қатысамын деген ұсыныстар: === Nurken 2026 === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақпын. Уикипедиядағы «мансабым» бойы белсенділігім жалғаса берді. Қазақша Уикипедияда соңғы 365 күнде [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken 6 100] өңдеме жасадым. Жалпы стастикасын алсақ, күніне 10.709 өңдеме жасап жүрмін. Осы жылғы 1 қаңтардан бері 45 мақала жаздым (Қазақша Уикипедияны ғана санасақ). Уикипедия сыртындағы да үлесімді алсақ. Жақында Қазақша Уикипедияның [https://www.instagram.com/wikimediakz/ Instagram-дағы аккаунтын] қайта бастадық, соның иллюстрацияларына, жаңғыру идеясына жауаптымын. Уикимедия Аустрия кеңсесінен камера сұрап алып, жақында ғана аяқталған Еуровидениеге қатысы бар түрлі фото жасап, оларды [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Images_taken_by_Nurken/Eurovision_2026 Ортаққорға жүктедім]. Уикидерек, басқа да жобаларға үлесімді қосып жүремін. Еуропадағы осы ағылшынтілді конференцияға баруға қабілеттімін: ағылшын тілін жақсы меңгергенмін, Еуропада тұрамын, белсенді қатысушымын, халықаралық қоғамдастықтан таныстарым бар, коммуникациядан жаман емеспін. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:15, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} Қос қолдап дауыс беремін. Әбден лайық қатысушы.[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:36, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) === TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақшымын. Қазақша Уикипедияда 7800+ өңдеме жасадым. Жыл бойы белсенді қатысушымын. Уикипедияда [[Жоба:Уики-көктем_2026#Қатысушылар|Уики-көктем 2026]] байқауына 70+ мақала жаздым және [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_25/Turkic_Marathon/Participants Turkic Marathon 2025] байқауына 60 мақала жазып қатыстым. 2026 жылда Тіл комитеті ұйымдастырған 2 семинарда баяндамашы болдым. Ортаққорға суреттер жүктедім. Осы жылғы конференцияда Қазақша Уикипедиядағы медициналық мақалалар туралы преезентация оқуға өтініш тапсырдым. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:38, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:35, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) alhmm2dfqlt0l8vhifrhk8qdhsk54kh Серік Әбікенұлы Үмбетов 0 7413 3606731 3447166 2026-05-19T17:42:15Z Casserium 68287 /* */ 3606731 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Серік Әбікенұлы Үмбетов | Шынайы есімі = | Суреті = Serik Umbetov.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан Президентінің 9-Іс басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Реті = | Басқара бастады = 13 сәуір 2011 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 2012 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Титулы_2 = [[Алматы облысы]]ның 3-ші және 6-шы [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Алматы облысы герб.png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 11 тамыз 2005 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 сәуір 2011 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]] | Ізбасары_2 = [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов|Аңсар Мұсаханов]] | Басқара бастады_3 = наурыз 1996 | Басқаруын аяқтады_3 = желтоқсан 1997 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_3 = [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] | Ізбасары_3 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 14 мамыр 2004 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 тамыз 2005 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_4 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары_4 = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] | Ізбасары_4 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Титулы_5 = [[Жамбыл облысы]]ның 4-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Zhambyl province seal.png | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = ақпан 1999 | Басқаруын аяқтады_5 = 14 мамыр 2004 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]] | Ізбасары_5 = [[Бөрібай Жексембин|Бөрібай Жексембин]] |Туған күні=19.6.1950 |Туған жері= [[Аққайнар (Алматы облысы)|Прудки]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Жұбайы= |Балалары= |Партиясы= |Білімі= |Мамандығы= }} '''Серік Әбікенұлы Үмбетов''' ([[19 маусым]], [[1950 жыл|1950]], [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] [[Аққайнар (Алматы облысы)|Прудки]] ауылы) — мемлекеттік қайраткер. Әр жылдары Алматы және Жамбыл облыстарының әкімі, Ауыл шаруашылығы министрі, Президенттің Іс басқарушысы қызметін атқарған. Қазақстан Парламенті Мәжілісінің V, VI шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == [[Шапырашты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы А.Байғазыұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Сары Үйсін. Шапырашты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2000|томы= |беттері= |барлық беті= ?|сериясы= |isbn=5-89840-441-4|тиражы= }}</ref> * [[Алматы зооветеринарлық институты]]н бітірген (1983), зооветеринар. * 1974 жылдан - Алматы облысы [[Күрті ауданы]] Т. Бокин атындағы кеңшардың бригадирі, ферма басқарушысы, бас зоотехнигі, партия комитетінің хатшысы. * 1985 жылдан - Алматы облысы Күрті ауданы «[[Желтораңғы]]» кеңшарының дирөкторы. * 1988 жылдан - Алматы облысы [[Кеген ауданы]] ААӨБ төрағасы. * 1989 жылдан - Алматы облысы Күрті ауданы Т. Бокин атындағы кеңшардың директоры. * 1992 жылдан - Алматы облысы [[Күрті ауданы]]ның әкімі. * 1994 жылдан - Алматы облысы әкімінің орынбасары. * 1996 жылдан - Алматы облысының әкімі. * 1997 жылдан - Алматы облысы әкімінің бірінші орынбасары. * 1999 жылдан - [[Жамбыл облысы]]ның әкімі. * 14.05.2004 жылдан - ҚР Ауыл шаруашылығы министрі. * 08.2005 жылдан - Алматы облысының әкімі. * 13.04.2011 жылдан - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы. * 2012—2021 жылдары - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Марапаттары == * «Парасат» ордені (15.12.2002). * III дәрежелі «Барыс» ордені. * Астанаға 10 жыл медалі * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі * Ұлттық Олимпиада комитетінің алтын ордені == Шендері == Әскери атағы - отставкадағы полковник. == Отбасы == * Әкесі - Үмбетов Әбіке, марқұм, зоотехник болып жұмыс істеген. Анасы - Үмбетова Көкен, зейнеткер. * Үйленген. Жұбайы — Үмбетова Ермеккүл (1955 ж.т.). * Қыздары - Құралай (1973 ж.т.), Нәдира (1980 ж. т.), Әлия (1981 ж.т.); * Ұлы - Дәурен (1975 ж.т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Bio-stub}} [[Санат:19 маусымда туғандар]] [[Санат:1950 жылы туғандар]] [[Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар]] [[Санат:Күрті ауданының әкімдері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]] [[Санат:Барыс орденінің иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] 7xyopykur81y9jgq0b4261qaxepuk8e Корея Республикасы қалаларының тізімі 0 16267 3606776 3571233 2026-05-20T02:01:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606776 wikitext text/x-wiki '''[[Корея Республикасы|Корея Республикасыдағы]] қалалар''': Ірі [[Корея Республикасы]]ның қалалары әкімшілік дәрежесі, провинцияларға баламалы әкімшілік мәртебесі бар. [[Сеул]], елдің ең ірі қаласы әрі астанасы, әкімшілік жағынан черешке мәртебеге ие (тхыкпёльси),сонными қатар, алты басқа да ірі қалалар тікелей бағыныстағы қала немесе ірі қала (кванъёкси) ретінде жіктеледі. Басқа қалалапап (си) провинциясының әкімшілік бөлігі ([[Корея Республикасының әкімшілік бөлінісі]]н қараңыз). Оңтүстік Кореяда, қаланың әкімшілік шекараларына қала сырты кіреді, оның ішінде ауылдық маңды да қамтиды. == Қалалар тізімі == {| class="prettytable sortable" !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Атауы !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | [[Корей жазуы|Хангыль]] !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | [[Ханча]] !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Халық саны 1990,<br /> мың адам !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Халық саны 2000,<br /> мың адам !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Халық саны 2010,<br /> мың адам !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Провинция |- |align=right | [[Андон]] || 안동시 || 安東市 ||align=right | 116,921 || align=right | 181,974 || align=right | 165,399 || [[Кёңсаң-Пукто|Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Ансан]] || 안산시 || 安山市 ||align=right | 252,407 || align=right | 554,998 || align=right | 699,063 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Ансон]] || 안성시 || 安城市 ||align=right | — || align=right | 132,906 || align=right | 175,824 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Анян]] || 안양시 || 安養市 ||align=right | 481,240 || align=right | 578,845 || align=right | 596,772 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Асан (қала)|Асан]] || 아산시 || 牙山市 ||align=right | — || align=right | 179,900 || align=right | 272,282 || [[Чхуңчхоң-Намдо|Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Вонджу]] || 원주시 || 原州市 ||align=right | 179,900 || align=right | 267,849 || align=right | 309,803 || [[Каңвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Иксан]] || 익산시 || 益山市 ||align=right | — || align=right | 322,636 || align=right | 294,479 || [[Чолла-Пукто]] |- |align=right | [[Инчхон]] || 인천 광역시 || 仁川廣域市 ||align=right | 1816,328 || align=right | 2466,338 || align=right | 2632,035 || тікелей бағыныстағы қала |- |align=right | [[Ичхон]] || 이천시 || 利川市 ||align=right | — || align=right | 179,081 || align=right | 192,918 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Йонджу]] || 영주시 || 榮州市 ||align=right | 84,344 || align=right | 126,415 || align=right | 108,268 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Йонъин]] || 용인시 || 龍仁市 ||align=right | — || align=right | 384,741 || align=right | 847,138 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Йончхон (қала)|Йончхон]] || 영천시 || 永川市 ||align=right | 48,847 || align=right | 110,918 || align=right | 94,350 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Йосу]] || 여수시 || 麗水市 ||align=right | 173,135 || align=right | 303,115 || align=right | 268,727 || [[Чолла-Намдо]] |- |align=right | [[Каннын]] || 강릉시 || 龍仁市 ||align=right | 152,580 || align=right | 227,856 || align=right | 217,481 || [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Кванджу (тікелей бағыныстағы қала)|Кванджу]] || 광주 광역시 || 光州廣域市 ||align=right | 1138,717 || align=right | 1350,948 || align=right | 1466,143 || тікелей бағыныстағы қала |- |align=right | [[Кванджу (Кёнгидо)]] || 광주시 || 廣州市 ||align=right | — || align=right | — || align=right | 224,269 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Кванмён]] || 광명시 || 光明市 ||align=right | 328,423 || align=right | 333,596 || align=right | 326,418 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Кванъян]] || 광양시 || 光陽市 ||align=right | — || align=right | 132,568 || align=right | 137,100 || [[Чолла-Намдо]] |- |align=right | [[Квачхон]] || 과천시 || 果川市 ||align=right | 72,325 || align=right | 66,592 || align=right | 66,319 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Керён]] || 계룡시 || 鷄龍市 ||align=right | — || align=right | — || align=right | 41,395 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Кёнджу]] || 경주시 || 慶州市 ||align=right | 141,840 || align=right | 275,132 || align=right | 252,750 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Кёнсан (қала)|Кёнсан]] || 경산시 || 慶山市 ||align=right | 60,494 || align=right | 226,713 || align=right | 260,643 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Кимдже]] || 김제시 || 金堤市 ||align=right | 55,116 || align=right | 102,428 || align=right | 82,739 || [[Чолла-Пукто]] |- |align=right | [[Кимпхо]] || 김포시 || 金浦市 ||align=right | — || align=right | 148,576 || align=right | 217,280 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Кимхэ]] || 김해시 || 金海市 ||align=right | 106,198 || align=right | 330,829 || align=right | 484,244 || [[Кёңсаң-Намдо|Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Кимчхон]] || 김천시 || 金泉市 ||align=right | 81,303 || align=right | 147,269 || align=right | 126,823 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Кодже]] || 거제시 || 巨濟市 ||align=right | — || align=right | 167,231 || align=right | 225,014 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Конджу]] || 공주시 || 公州市 ||align=right | 65,163 || align=right | 130,223 || align=right | 120,660 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Коян]] || 고양시 || 高陽市 ||align=right | — || align=right | 762,598 || align=right | 897,222 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Куми]] || 구미시 || 龜尾市 ||align=right | 206,088 || align=right | 339,457 || align=right | 399,019 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Кунпхо]] || 군포시 || 軍浦市 ||align=right | 100,054 || align=right | 262,593 || align=right | 274,198 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Кунсан]] || 군산시 || 群山市 ||align=right | 218,112 || align=right | 272,129 || align=right | 258,845 || [[Чолла-Пукто]] |- |align=right | [[Кури (қала)|Кури]] || 구리시 || 九里市 ||align=right | 109,370 || align=right | 160,485 || align=right | 184,503 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Мирян]] || 밀양시 || 密陽市 ||align=right | 53,052 || align=right | 115,787 || align=right | 98,564 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Мокпхо]] || 목포시 || 木浦市 ||align=right | 243,035 || align=right | 250,336 || align=right | 248,694 || [[Чолла-Намдо]] |- |align=right | [[Мунгён]] || 문경시 || 聞慶市 ||align=right | — || align=right | 90,778 || align=right | 68,692 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Наджу]] || 나주시 || 羅州市 ||align=right | 55,266 || align=right | 99,233 || align=right | 77,825 || [[Чолла-Намдо]] |- |align=right | [[Намвон]] || 남원시 || 南原市 ||align=right | 63,146 || align=right | 94,810 || align=right | 78,425 || [[Чолла-Пукто]] |- |align=right | [[Намъянджу]] || 남양주시 || 南楊州市 ||align=right | — || align=right | 339,545 || align=right | 526,639 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Нонсан]] || 논산시 || 論山市 ||align=right | — || align=right | 137,157 || align=right | 117,686 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Осан]] || 오산시 || 烏山市 ||align=right | 59,475 || align=right | 102,287 || align=right | 180,996 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Порён]] || 보령시 || 保寧市 ||align=right | — || align=right | 109,423 || align=right | 97,091 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Пусан]] || 부산 광역시 || 釜山廣域市 ||align=right | 3795,892 || align=right | 3655,437 || align=right | 3393,191 || тікелей бағыныстағы қала |- |align=right | [[Пучхон]] || 부천시 || 富川市 ||align=right | 667,896 || align=right | 757,832 || align=right | 842,482 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Пхаджу]] || 파주시 || 坡州市 ||align=right | — || align=right | 177,128 || align=right | 323,955 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Пхёнтхэк]] || 평택시 || 平澤市 ||align=right | 79,124 || align=right | 342,806 || align=right | 381,731 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Пхочхон]] || 포천시 || 抱川市 ||align=right | — || align=right | — || align=right | 136,580 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Пхохан]] || 포항시 || 浦項市 ||align=right | 317,648 || align=right | 515,187 || align=right | 508,736 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Самчхок]] || 삼척시 || 三陟市 ||align=right | 41,617 || align=right | 75,592 || align=right | 67,131 || [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Санджу]] || 상주시 || 尙州市 ||align=right | 51,848 || align=right | 116,365 || align=right | 97,559 || [[Кёнсан-Пукто]] |- |align=right | [[Сачхон]] || 사천시 || 泗川市 ||align=right | — || align=right | 110,912 || align=right | 106,175 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Сихын]] || 시흥시 || 始興市 ||align=right | 107,171 || align=right | 304,260 || align=right | 393,293 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Сеул]] || 서울 특별시|| нет ||align=right | 10603,250 || align=right | 9853,972 || align=right | 9631,482 || Город с особым статусом |- |align=right | [[Согвипхо]] || 서귀포시 || 西歸浦市 ||align=right | 88,259 || align=right | 80,734 || align=right | 129,734 || [[Чеджудо]] |- |align=right | [[Сокчхо]] || 속초시 || 束草市 ||align=right | 73,758 || align=right | 87,880 || align=right | 80,505 || [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Соннам]] || 성남시 || 城南市 ||align=right | 540,690 || align=right | 912,222 || align=right | 936,267 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Сосан]] || 서산시 || 瑞山市 ||align=right | 55,899 || align=right | 142,972 || align=right | 155,082 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Сувон]] || 수원시 || 水原市 ||align=right | 644,622 || align=right | 944,239 || align=right | 1054,053 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Сунчхон]] || 순천시 || 順天市 ||align=right | 167,162 || align=right | 265,724 || align=right | 257,800 || [[Чолла-Намдо]] |- |align=right | [[Танджин]] || 당진시 || 唐津市 ||align=right | — || align=right | — || align=right | 149,469 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Тондучхон]] || 동두천시 || 東豆川市 ||align=right | 71,437 || align=right | 72,366 || align=right | 90,433 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Тонхэ]] || 동해시 || 東海市 ||align=right | 89,142 || align=right | 96,280 || align=right | 90,321 || [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Тхонъён]] || 통영시 || 統營市 ||align=right | — || align=right | 123,747 || align=right | 127,896 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Тхэбэк (қала)|Тхэбэк]] || 태백시 || 太白市 ||align=right | 89,767 || align=right | 54,164 || align=right | 51,400 || [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Тэгу]] || 대구 광역시 || 大邱廣域市 ||align=right | 2227,979 || align=right | 2473,990 || align=right | 2431,774 || тікелей бағыныстағы қала |- |align=right | [[Тэджон]] || 대전 광역시 || 大田廣域市 ||align=right | 1049,122 || align=right | 1365,961 || align=right | 1490,158 || тікелей бағыныстағы қала |- |align=right | [[Ульсан]] || 울산 광역시 || 蔚山廣域市 ||align=right | — || align=right | 1012,110 || align=right | 1071,673 || тікелей бағыныстағы қала |- |align=right | [[Ханам (қала)|Ханам]] || 하남시 || 河南市 ||align=right | 101,321 || align=right | 120,149 || align=right | 137,569 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Хвасон (қала)|Хвасон]] || 화성시 || 華城市 ||align=right | — || align=right | — || align=right | 474,160 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Чеджу (қала)|Чеджу]] || 제주시 || 濟州市 ||align=right | 232,553 || align=right | 279,529 || align=right | 398,677 || [[Чеджудо]] |- |align=right | [[Чечхон]]гн || 제천시 || 堤川市 ||align=right | 99,769 || align=right | 143,537 || align=right | 133,626 || [[Чхунчхон-Пукто]] |- |align=right | [[Чинджу]] || 진주시 || 晉州市 ||align=right | 255,658 || align=right | 339,413 || align=right | 335,297 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Чинхэ]] || 진해시 || 鎭海市 ||align=right | 120,159 || align=right | 127,134 || align=right | 171,407 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Чонджу]] || 전주시 || 全州市 ||align=right | 516,965 || align=right | 615,804 || align=right | 646,512 || [[Чолла-Пукто]] |- |align=right | [[Чонып]] || 정읍시 || 井邑市 ||align=right | — || align=right | 128,892 || align=right | 109,458 || [[Чолла-Пукто]] |- |align=right | [[Чханвон]] || 창원시 || 昌原市 ||align=right | 323,094 || align=right | 515,619 || align=right | 1047,488 || [[Кёнсан-Намдо]] |- |align=right | [[Чхонан]] || 천안시 || 天安市 ||align=right | 211,269 || align=right | 415,818 || align=right | 565,201 || [[Чхунчхон-Намдо]] |- |align=right | [[Чхонджу]] || 청주시 || 淸州市 ||align=right | 477,663 || align=right | 585,622 || align=right | 662,102 || [[Чхунчхон-Пукто]] |- |align=right | [[Чхунджу]] || 충주시 || 忠州市 ||align=right | 128,358 || align=right | 217,510 || align=right | 201,361 || [[Чхунчхон-Пукто]] |- |align=right | [[Чхунчхон (қала)|Чхунчхон]] || 춘천시 || 春川市 ||align=right | 174,124 || align=right | 252,177 || align=right | 274,220 || [[Канвондо (Оңтүстік Корея)|Канвондо]] |- |align=right | [[Ыйван]] || 의왕시 || 義王市 ||align=right | 96,891 || align=right | 117,594 || align=right | 143,378 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Ыйджонбу]] || 의정부시 || 議政府市 ||align=right | 212,273 || align=right | 354,422 || align=right | 415,170 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Янджу]] || 양주시 || 楊州市 ||align=right | — || align=right | — || align=right | 183,673 || [[Кёнгидо]] |- |align=right | [[Янсан]] || 양산시 || 梁山市 ||align=right | — || align=right | 191,147 || align=right | 249,529 || [[Кёнсан-Намдо]] |} == Тағы қараңыз == * [[Кореяның ерешке қалалары]] == Сілтемелер == * [http://kostat.go.kr/portal/english/index.action National Statistical Office of the Republic of Korea]{{ref-en}} * [http://www.citypopulation.de/KoreaSouth_d.html City Population — Die größten Städte in Südkorea]{{ref-de}} * [http://kosis.(kr/abroad/abroad_01List.jsp База данных Национального статистического бюро Кореи]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ko}} {{Корея Республикасы тақырыптарда}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]] [[Санат:Оңтүстік Корея қалалары| ]] [[Санат:Оңтүстік Корея]] 86ncsdrtfxenmmvo9ky74sldza28hwa Саран (қала) 0 16311 3606856 3508696 2026-05-20T08:36:23Z MuratbekErkebulan 162992 3606856 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Саран |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Сарани.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =49 |lat_min =47 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр |құрылған уақыты = 1954 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 34 636<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (57,53 %)<br />[[қазақтар]] (22,67 %)<br /> [[татарлар]] (4,72 %)<br />[[немістер]] (4,26 %)<br /> [[украиндар]] (4,15 %)<br /> басқалары (6,67 %)<br /> (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-saran?lang=kk Саран қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz }} {{мағына|Саран}} '''Саран''' (Сораң) — [[1954 жыл]]ы 20 желтоқсанда құрылған [[Қарағанды]] агломерацияcына жататын шағын қала. Қала аумағы 174,0 шаршы километрге тең. Қарағандының батысында 15 шақырым жерде орналасқан. ==Тарихы== [[1943 жыл]]ы Саран көмірлі ауданын игеруге байланысты іргесі қаланды. Қаланың негізгі экономикасын өнеркәсіп кәсіпорындарын құрайды. Өнеркәсіптің өндіруші және химия салалары басымшылық алып отыр. ==Халқы== {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||42058 ||{{құлдырау}}33699 ||80,1 ||19746 ||{{құлдырау}}16028 ||81,2 ||22312 ||{{құлдырау}}17671 ||79,2 |} ==Экономикасы== Қалада [[2007 жыл]]ға 319 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде * 7 ірі, 32 орта, 280 шағын субъектілері. ''Негізгі экономикалық бағыт:'' * резеңке бұйымдарын өндіру. ''Қаланың негізгі кәсіпорындары:'' * «Саран резеңке техника» ЖШС, * «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, * «Миттал Стил Теміртау» АҚ-ның бөлімшелері. ''Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:'' - резеңке-техникалық бұйымдар; - көмір. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 4840 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 25411 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 6597,0 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1250,8 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемнен 3,5 есе артық. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 547,7 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 126,9%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 781,6 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 159,3 млн. теңге. ===Ауыл шаруашылығы=== [[2006 жыл]]ғы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы [[1 шілде]]ге ауыл шаруашылығы өңдірушілерінің нақты бары: 2 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 12 шаруа қожалығы, 4,4 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 0,8 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылды, оның ішінде 0,6 мың га - егістік алқаптар. 2006 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 1,8 мың бас; қой мен ешкі – 0,5 мың бас; шошқа – 2,3 мың бас; құс – 4,1 мың бас. ==Білім== Қалада 2006/2007 оқу жылы басына * 10 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 4929 оқушы оқиды, * 1 колледжде - 1443 оқушы, * 2 кәсіби-техникалық оқу орнында 644 оқушы оқиды. Қалада * 3 кітапхана, * 2 клуб типті мекеме, * кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 1 ұйым жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Саран]] [[Санат:1954 жылы құрылған елді мекендер]] 762eseswaqdq9xn0d4f244fy8ykzpzi 3606859 3606856 2026-05-20T08:40:33Z MuratbekErkebulan 162992 3606859 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Саран |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Сарани.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =49 |lat_min =47 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр |құрылған уақыты = 1954 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 34 636<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (57,53 %)<br />[[қазақтар]] (22,67 %)<br /> [[татарлар]] (4,72 %)<br />[[немістер]] (4,26 %)<br /> [[украиндар]] (4,15 %)<br /> басқалары (6,67 %)<br /> (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-saran?lang=kk Саран қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz }} {{мағына|Саран}} '''Саран''' (Сораң) — [[1954 жыл]]ы 20 желтоқсанда құрылған [[Қарағанды]] агломерацияcына жататын шағын қала. Қала аумағы 174,0 шаршы километрге тең. Қарағандының батысында 15 шақырым жерде орналасқан. [[Сурет:ISS034-E-5818.jpg|нобай|281px|Саран қаласының спутниктен қарағандағы түңгі көрінісі]] ==Тарихы== [[1943 жыл]]ы Саран көмірлі ауданын игеруге байланысты іргесі қаланды. Қаланың негізгі экономикасын өнеркәсіп кәсіпорындарын құрайды. Өнеркәсіптің өндіруші және химия салалары басымшылық алып отыр. ==Халқы== {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||42058 ||{{құлдырау}}33699 ||80,1 ||19746 ||{{құлдырау}}16028 ||81,2 ||22312 ||{{құлдырау}}17671 ||79,2 |} ==Экономикасы== Қалада [[2007 жыл]]ға 319 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде * 7 ірі, 32 орта, 280 шағын субъектілері. ''Негізгі экономикалық бағыт:'' * резеңке бұйымдарын өндіру. ''Қаланың негізгі кәсіпорындары:'' * «Саран резеңке техника» ЖШС, * «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, * «Миттал Стил Теміртау» АҚ-ның бөлімшелері. ''Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:'' - резеңке-техникалық бұйымдар; - көмір. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 4840 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 25411 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 6597,0 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1250,8 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемнен 3,5 есе артық. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 547,7 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 126,9%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 781,6 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 159,3 млн. теңге. ===Ауыл шаруашылығы=== [[2006 жыл]]ғы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы [[1 шілде]]ге ауыл шаруашылығы өңдірушілерінің нақты бары: 2 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 12 шаруа қожалығы, 4,4 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 0,8 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылды, оның ішінде 0,6 мың га - егістік алқаптар. 2006 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 1,8 мың бас; қой мен ешкі – 0,5 мың бас; шошқа – 2,3 мың бас; құс – 4,1 мың бас. ==Білім== Қалада 2006/2007 оқу жылы басына * 10 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 4929 оқушы оқиды, * 1 колледжде - 1443 оқушы, * 2 кәсіби-техникалық оқу орнында 644 оқушы оқиды. Қалада * 3 кітапхана, * 2 клуб типті мекеме, * кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 1 ұйым жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Саран]] [[Санат:1954 жылы құрылған елді мекендер]] j5bxe6s9ddf3e58lzgfrxkpsx9fgrdf 3606860 3606859 2026-05-20T08:40:53Z MuratbekErkebulan 162992 3606860 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Саран |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Сарани.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =49 |lat_min =47 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр |құрылған уақыты = 1954 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 34 636<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (57,53 %)<br />[[қазақтар]] (22,67 %)<br /> [[татарлар]] (4,72 %)<br />[[немістер]] (4,26 %)<br /> [[украиндар]] (4,15 %)<br /> басқалары (6,67 %)<br /> (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-saran?lang=kk Саран қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz }} {{мағына|Саран}} '''Саран''' (Сораң) — [[1954 жыл]]ы 20 желтоқсанда құрылған [[Қарағанды]] агломерацияcына жататын шағын қала. Қала аумағы 174,0 шаршы километрге тең. Қарағандының батысында 15 шақырым жерде орналасқан. [[Сурет:ISS034-E-5818.jpg|нобай|281px|Саран қаласының спутниктен қарағандағы түнгі көрінісі]] ==Тарихы== [[1943 жыл]]ы Саран көмірлі ауданын игеруге байланысты іргесі қаланды. Қаланың негізгі экономикасын өнеркәсіп кәсіпорындарын құрайды. Өнеркәсіптің өндіруші және химия салалары басымшылық алып отыр. ==Халқы== {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||42058 ||{{құлдырау}}33699 ||80,1 ||19746 ||{{құлдырау}}16028 ||81,2 ||22312 ||{{құлдырау}}17671 ||79,2 |} ==Экономикасы== Қалада [[2007 жыл]]ға 319 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде * 7 ірі, 32 орта, 280 шағын субъектілері. ''Негізгі экономикалық бағыт:'' * резеңке бұйымдарын өндіру. ''Қаланың негізгі кәсіпорындары:'' * «Саран резеңке техника» ЖШС, * «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, * «Миттал Стил Теміртау» АҚ-ның бөлімшелері. ''Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:'' - резеңке-техникалық бұйымдар; - көмір. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 4840 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 25411 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 6597,0 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1250,8 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемнен 3,5 есе артық. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 547,7 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 126,9%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 781,6 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 159,3 млн. теңге. ===Ауыл шаруашылығы=== [[2006 жыл]]ғы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы [[1 шілде]]ге ауыл шаруашылығы өңдірушілерінің нақты бары: 2 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 12 шаруа қожалығы, 4,4 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 0,8 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылды, оның ішінде 0,6 мың га - егістік алқаптар. 2006 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 1,8 мың бас; қой мен ешкі – 0,5 мың бас; шошқа – 2,3 мың бас; құс – 4,1 мың бас. ==Білім== Қалада 2006/2007 оқу жылы басына * 10 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 4929 оқушы оқиды, * 1 колледжде - 1443 оқушы, * 2 кәсіби-техникалық оқу орнында 644 оқушы оқиды. Қалада * 3 кітапхана, * 2 клуб типті мекеме, * кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 1 ұйым жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Саран]] [[Санат:1954 жылы құрылған елді мекендер]] brbu6jkekg3ypjl1l9qbhjxae3vjvtp Аябіл Күнбазаров 0 24251 3606723 3606269 2026-05-19T17:25:12Z Kasymov 10777 3606723 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Photo of Kunbazarov Ayabil 2004-2006 pages-to-jpg-0001.jpg|нобай]] '''Аябіл Күнбазаров''' ([[1939]] жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Арал ауданы]] [[Тұрсынбике]] ауылы — 10 шілде [[2008 жыл|2008]], [[Қызылорда]]) – техника ғылымдарының докторы (1992). [[КСРО]] [[өнертапқыш]]ы. [[Қазан]] технология институтын (1963) бітірген. [[Ташкент]] қаласындағы Орта [[Азия]] геология және минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, [[зертхана]] меңгерушісі (1972–96), [[Науаи]] тау-кен институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі [[проректор]] (1996–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде [[профессор]] қызметінде. Ғылыми еңбектері - мұнаймен ластанған және тұзданған жерлерді биотехнолиялық жолмен қалпына келтіруге, техногендік қалдықтарды қайта өңдеп [[биогумус]], [[биогаз]], т.б. алудың өндірістік негіздерін жүзеге асыруға арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 20 патенті бар.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:КСРО өнертапқыштары]] 0xm5079ywp3dtfomy39xz3jxykaub0t Қазақтелефильм 0 29212 3606948 2641902 2026-05-20T10:27:59Z TalgatSnow 143530 3606948 wikitext text/x-wiki '''Қазақтелефильм''' – экрандық-шығармашылық ұжым. Кезінде Қазақстан мемлекеттік телерадио комитетіне қараған киностудия. Деректі хроникалық, көркем суретті, ғылыми-көпшілік, мультфильмдер мен музыкалық киноконцерттер түсірілімен айналысқан. Шығармашылық кәсіпорын 1967–1992 жылдар аралығында екі мыңнан астам өнімін телеэкранға шығарған. == Тарихы == 1967 жылы Қазақ телевизиясының әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясы жанынан телефильм жасайтын бөлім ретінде ашылған, кейін осының негізінде «Қазақтелефильм» болып құрылды. Ресми түрде 1969 жылы негізі қаланды (1994 жылдан бастап [[Қазақстан (телерадиокорпорация)|«Қазақстан» телерадиокорпорациясы]] құрамында). Студия 1967 – 1992 жылдары екі мыңнан аса телефильм түсіріп, экранға шығарды. 1993 жылы «Қазақтелефильм» студиясын мемлекеттік қаржыландыру тоқталғаннан кейін, кинотаспаға фильм түсіру ісі тоқтатылды. Студияға бейнетехнологиялық құралдарды (видео) пайдаланып, фильм жасау міндеті қойылды. Осы кезеңнен бастап '''«Қазақтелебейнефильм»''' деп аталған студия «19 ғасыр басшысы» деген айдармен 10 деректі фильм-портреттер сериясын жасады. «Күлпаш» атты көркемсуретті фильм түсірді және әр түрлі тақырыпта 12 бейнефильмді экранға шығарды. Сонымен қатар, басқа студиялар түсірген 14 [[мультипликация|мультфильмді]] қазақ тіліне аударды. 2002 жылы [[Қазақфильм|Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында]] «Телефильм» шығармашылық бірлестігі ашылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Құрылымы мен бағыттары == «Қазақтелефильм» студиясының құрылымында екі шығармашылық бірлестік болды: * '''«Хроника» шығармашылық бірлестігі''' — телевизияның барлық редакцияларына 16 мм кинотаспаға күнделікті кинотүсірілімдер жасаумен айналысты; * '''«Шығармашы» өндірістік бірлестігі''' — кино мен концерттік бағдарламалар түсірумен айналысты. Студия төрт шығармашылық сала бойынша кинотуындылар жасады: # Деректі телефильм; # Көркем және анимациялық фильмдер; # Театрды экрандау; # Киноконцерттік бағдарламалар жасау. == Шығармашылық ұжымы == Фильм жасау ісіне белгілі отандық режиссерлер тартылды: * [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров|Болат Ғабитов-Жансүгіров]] * [[Ораз Дүйімбаев]] * [[Борис Ефимович Теткин|Борис Теткин]] * [[Тұраш Ыбыраев]] * [[Қанат Мұғынұлы Ахметов|Қанат Ахметов]] * [[Қалила Нематұлы Омаров|Қалила Умаров]] Студияның бас операторы [[Еркін Тынышбаев]] болды. Сондай-ақ жұмысқа [[Георгий Смирнов]], [[Алексей Федулов]], [[Юрий Дубровин]] секілді мамандар шақырылды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Жетістіктері == «Қазақтелефильмнің» шығарған кинотаспалары телевизиялық фильмдердің Бүкілодақтық фестивальдерінде әлденеше рет жүлделі орындарға ие болды: * «Мұғалім» (сценарийі [[Петр Бортников]], режиссері [[Нұрмұхан Әлпиев]], 1982 жыл); * «Домбыра шегі» (сценарийі [[Сергей Александрович Морозов|Сергей Морозов]], 1983 жыл). * «Сынақ» фильмінің авторлары — сценарийші [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғадильбек Шалахметов]] пен режиссер [[Марина Евсеевна Голдовская|Марина Голдовская]] [[Ленин комсомолы сыйлығы|Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының]] лауреаты атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:Қазақтелефильм]] lloj9omm4ug2vv7nrbk8m0qqtrrwg2u 3606976 3606948 2026-05-20T11:26:18Z TalgatSnow 143530 3606976 wikitext text/x-wiki '''Қазақтелефильм''' – экрандық-шығармашылық ұжым. Кезінде Қазақстан мемлекеттік телерадио комитетіне қараған киностудия. Деректі хроникалық, көркем суретті, ғылыми-көпшілік, мультфильмдер мен музыкалық киноконцерттер түсірілімен айналысқан. Шығармашылық кәсіпорын 1967–1992 жылдар аралығында екі мыңнан астам өнімін телеэкранға шығарған. == Тарихы == 1967 жылы Қазақ телевизиясының әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясы жанынан телефильм жасайтын бөлім ретінде ашылған, кейін осының негізінде «Қазақтелефильм» болып құрылды. Ресми түрде 1969 жылы негізі қаланды (1994 жылдан бастап [[Қазақстан (телерадиокорпорация)|«Қазақстан» телерадиокорпорациясы]] құрамында). Студия 1967 – 1992 жылдары екі мыңнан аса телефильм түсіріп, экранға шығарды. 1993 жылы «Қазақтелефильм» студиясын мемлекеттік қаржыландыру тоқталғаннан кейін, кинотаспаға фильм түсіру ісі тоқтатылды. Студияға бейнетехнологиялық құралдарды (видео) пайдаланып, фильм жасау міндеті қойылды. Осы кезеңнен бастап '''«Қазақтелебейнефильм»''' деп аталған студия «19 ғасыр басшысы» деген айдармен 10 деректі фильм-портреттер сериясын жасады. «Күлпаш» атты көркемсуретті фильм түсірді және әр түрлі тақырыпта 12 бейнефильмді экранға шығарды. Сонымен қатар, басқа студиялар түсірген 14 [[мультипликация|мультфильмді]] қазақ тіліне аударды. 2002 жылы [[Қазақфильм|Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында]] «Телефильм» шығармашылық бірлестігі ашылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Құрылымы мен бағыттары == «Қазақтелефильм» студиясының құрылымында екі шығармашылық бірлестік болды: * '''«Хроника» шығармашылық бірлестігі''' — телевизияның барлық редакцияларына 16 мм кинотаспаға күнделікті кинотүсірілімдер жасаумен айналысты; * '''«Шығармашы» өндірістік бірлестігі''' — кино мен концерттік бағдарламалар түсірумен айналысты. Студия төрт шығармашылық сала бойынша кинотуындылар жасады: # Деректі телефильм; # Көркем және анимациялық фильмдер; # Театрды экрандау; # Киноконцерттік бағдарламалар жасау. == Шығармашылық ұжымы == Фильм жасау ісіне белгілі отандық режиссерлер тартылды: * [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров|Болат Ғабитов-Жансүгіров]] * [[Ораз Дүйімбаев]] * [[Борис Ефимович Теткин|Борис Теткин]] * [[Тұраш Ыбыраев]] * [[Қанат Мұғынұлы Ахметов|Қанат Ахметов]] * [[Қалила Нематұлы Омаров|Қалила Умаров]] Студияның бас операторы [[Еркін Тынышбаев]] болды. Сондай-ақ жұмысқа [[Георгий Смирнов]], [[Алексей Федулов]], [[Юрий Дубровин]] секілді мамандар шақырылды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Жетістіктері == «Қазақтелефильмнің» шығарған кинотаспалары телевизиялық фильмдердің Бүкілодақтық фестивальдерінде әлденеше рет жүлделі орындарға ие болды: * «Мұғалім» (сценарийі [[Петр Бортников]], режиссері [[Нұрмұхан Әлпиев]], 1982 жыл); * «Домбыра шегі» (сценарийі [[Сергей Александрович Морозов|Сергей Морозов]], 1983 жыл). * «Сынақ» фильмінің авторлары — сценарийші [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғадильбек Шалахметов]] пен режиссер [[Марина Евсеевна Голдовская|Марина Голдовская]] [[Ленин комсомолы сыйлығы|Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының]] лауреаты атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{ҚҰЭ}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:Қазақтелефильм]] cg88qyyz7swqi53xw8si5w8pttw8v6h Қазақ мемлекеттік филармониясы 0 29238 3606690 3601712 2026-05-19T14:15:45Z Tuttiorchestra687 173049 3606690 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы |альтернативті = Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |анықтама = |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = |орталық = |тип = филармония |тілдер = |тіл = |басшы мансабы1 = Директор |басшы есімі1 = Нұрғиса Мұратұлы Дәуешов |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = |құрылу мерзімі1 = |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қалдаяқов көшесі (Алматы)|Қалдаяқов көшесі]], 35 |сайт = [https://jambyl-philharmonic.kz/kk/basty/ Жамбыл филармониясы] |ортаққор = }} '''Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы''' — Алматы қаласындағы концерттік-сахналық мәдени мекеме. Ол [[1935 жыл|1935 жылғы]] [[14 қаңтар|14 қаңтарда]] Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Қаулысына сәйкес құрылған. Бастапқыда қазақ музыкатанушысы, академик [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] өлкелік көркемдік-концерттік ұйым ретінде ұйымдастырған. 1938 жылы мекемеге жыр алыбы [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаевтың]] есімі берілген.<ref>{{Cite web |url=https://jambyl-philharmonic.kz/kk/tarih/ |title=Филормония туралы }}</ref> == Тарихы мен құрылымы == Алғашында филармония құрамына 14 музыканттан құралған [[Күйші|домбырашылар]] ансамблі, кейін халық аспаптар оркестрі  (1944 жылдан бастап [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы Сағырбайұлының]] есімі берілді), Ұлттық хор ([[1939 жыл|1939 жылы]] Мемлекеттік хор капелласы болып қайта құрылған), [[Лебедев Борис Николаевич|Б. Лебедев]] құрған ішекті аспаптар квартеті, «Жетісу» қазақ-орыс ән-би ансамблі кірді. Филармонияның дамуына [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейісова]], [[Әміре Қашаубаев]], [[Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев|Жаппас Қаламбаев]], [[Мәлік Жаппасбаев]], [[Жүсіпбек Елебеков]], [[Қосымжан Бабақов]], [[Манарбек Ержанов]], [[Жамал Омарова]], [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова|Шара Жиенқұлова]], [[Нұрсұлу Тапалова]], [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова|Бибігүл Төлегенова]], [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов|Нұрғали Нүсіпжанов]], [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] сынды өнер адамдары үлес қосқан. 1970-1980 жылдары Қазақ филармониясының сахнасында [[Гүлжәмилә Ихсанқызы Қадырбекова|Гүлжәмилә Қадырбекова]], [[Жания Жақияқызы Әубәкірова|Жәния Әубәкірова]], [[Айман Қожабекқызы Мұсақожаева|Айман Мұсақожаева]], [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова|Гауһар Мырзабекова]], [[Галина Әбіләкімқызы Молдакәрімова|Ғалия Молдакәрімова]] және т. б. өнер көрсеткен. Мемлекеттік хор капелласы 1935 жылы филармонияның құрамына кірді, ол алғашында композитор [[Дмитрий Мацуцин]] бастаған шағын аралас [[Хор|хорды]] ұсынды, ал 1936 жылы [[Мәскеу|Мәскеуде]] хор қазақ өнерінің онкүндігін сәтті аяқтады. 1939 жылы ақпанда Қазақ КСР Үкіметінің қаулысымен филармония хоры Мемлекеттік хор капелласына айналды. [[Төлепберген Әбдірәшев|Т.Әбдірашев]] атындағы ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі 1938 жылы құрылған, 1958 жылдан бастап филармонияға мүше болып, мыңдаған адамдарды симфониялық музыканың жанды үнімен, оның ең жоғарғы формаларымен таныстыра бастады. 1939 жылы [[Михаил Михайлович Иванов-Сокольский|М.М. Иванов-Соколовский]] мен [[Леонид Матвеевич Шаргородский|Леонид Шаргородский]] басқарған [[симфониялық оркестр]] ұйымдастырылды. [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстан]] және [[КСРО халық әртісі]], Мемлекеттік сыйлық лауреаты, [[Халық қаһарманы]], [[күйші]]-[[сазгер]], [[Дирижер|дирижëр]] [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] бастама жасаған «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық оркестрі құрылды. [[1999 жыл|1999 жылы]] оркестрге Н.Тілендиевтің есімі беріліп, 2000 жылы «академиялық» деген мәртебе алды. Ішекті аспаптар квартетінің алғашқы құрамы 1988 жылы [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы республикалық музыка мектебінде құрылған. 1995 жылы белсенді байқаулық және концерттік қызметінің арқасында  квартет мемлекеттік мәртебеге ие болды. 1990 жылы 21 қыркүйек күні [[Қанат Ахметов|Қанат Ахметовтың]] жетекшілігімен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік үрмелі аспаптар оркестрі құрылды. Үрмелі аспаптар квинтеті Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, халықаралық байқаулардың лауреаты, В.А.Моцарт атындағы Европалық музыка академиясының түлегі, кларнетші [[Жанат Ерманов|Жанат Ермановтың]] басшылығымен 1997 жылы құрылды. Ұжымның табысты концерттік қызметі өте жоғары бағаланып, квинтет 2004 жылы Жамбыл атындағы Қазақ Мемлекеттік филармониясының құрамына алынды. Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен филармония ішінен 2024 жылы қаңтар айында тұңғыш рет Мемлекеттік классикалық [[Гитара|гитаристер]] квинтеті құрылды. [[2023 жыл|2023 жылғы]] [[6 желтоқсан]] Қазақстан Республикасы Үкіметінің №1085 қаулысына сәйкес Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы «Академиялық» мәртебесіне ие болды. Қазіргі уақытта филармонияның құрамында 7 ұжым және жеке солисттер бар:<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9</ref> * Н. Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық қазақ «Отырар сазы» оркестрі; * [[Бақытжан Байқадамов|Б. Байқадамов]] атындағы Мемлекеттік хор капелласы; * [[Төлепберген Әбдірәшев|Т. Әбдірашев]] атындағы ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі; * Қазақстан Республикасының Мемлекеттік үрмелі аспаптар оркестрі; * Мемлекеттік қарағайлы үрмелі аспаптар квинтеті; * [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Ғ. Жұбанова]] атындағы Мемлекеттік ішекті аспаптар квартеті; * Мемлекеттік классикалық гитаристтер квинтеті. Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы жыл сайын «Өнеріміз саған - Қазақстан» Республикалық фестивальін, [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы Республикалық дәстүрлі ән орындаушыларының конкурсын, Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижерлер конкурсын, Үрмелі аспаптарға арналған Халықаралық академия, «Гүл Алматы - Flower city» балалар мен жасөспірімдер хорларының фестиваль-концертін, Жылдық абонементтік және балаларға арналған абонементтік концерттер топтамасын, ұлттық және симфониялық музкалық концерттер, дәрістер мен басқа да іс-шараларды өткізіп келеді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Филармония ғимараты == Филармония ғимаратын 1933-1936 жылдары Ленинград сәулетшілері Д. Фомин, Е. Цейтлин, дизайнер В. Райлян мәдениет сарайы ретінде салған. Жобаға суретшілер Е. Сидоркин мен О. Мантис қатысты. Осы уақытқа дейін сыртқы дизайннан Иван Вахектің екі арыстан маскароны тұр. 1967 жылы Спорт сарайының құрылысына дейін  ғимарат республикадағы ең үлкен концерт алаңы болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Кеңес үкіметінің жетекші киностудияларын біріктірген [[Қазақфильм|Орталық Біріккен киностудия (ОБКС)]] орналасқан, онда көрнекті кинематографистер [[Сергей Михайлович Эйзенштейн|С. Эйзенштейн]], ағайынды Васильевтер, Н. Черкасов, Б. Бабочкин, М. Бернес, И. Пырьев, М. Жаров, Г. Козинцев, В. Марецкая және басқалар жұмыс істеді. Сонымен қатар «Екі жауынгер», «Иван Грозный» фильмдері түсірілген. 1983-1985 жылдары сәулетшілер Ю.Ратушный, Т. Ералиев, о. Балықбаев, конструктор ж. Сыздықовтың жобасы бойынша қайта құру жүргізілді, содан кейін мұнда «Қазақконцерт» орналастырылды. Қазақ музыкасының негізін қалаушылардың портреттік галереясымен безендірілген көрермендер залы айрықша акустикамен ерекшеленеді. 2018 жылы ғимарат Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясына берілді. == Сәулет == Ғимарат «жеңілдетілген классиканың» стильдік сипаттамаларында салынған ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы сәулет ескерткіші. Театр ғимараты классицизмнен функционализмге өтпелі тенденцияларда салынған. Стилобаттағы үш қабатты, тікбұрышты ғимарат көлемі батысқа қарай негізгі қасбетке бағытталған. Сәулет ескерткішінің орталық осьінде орналасқан негізгі кіреберіс стильдендірілген Портико түріндегі терең лоджиялармен ерекшеленеді. Ғимараттың педименті қазақ музыкалық фольклоры тақырыбына арналған бедерлі панномен безендірілген. Құрылымның іргетасы қоқыс, қабырғалары кірпішпен толтырылған темірбетон қаңқасы. Ғимараттың жоспарлау жүйесі — бөлменің орталық осьі бойынша дәйекті орналасқан. == Ескерткіш мәртебесі == 1984 жылы 26 қаңтарда Алматы қалалық халық депутаттары Кеңесінің атқару комитетінің «жергілікті маңызы бар Алматы тарихы мен мәдениетінің ескерткіштері туралы» № 2/35 шешімі қабылданды, онда Қазақконцерт ғимараты көрсетілген. Шешіммен күзет міндеттемесін ресімдеу және ескерткіштерді қалпына келтіру жобаларын әзірлеу көзделген. 2010 жылғы 10 қарашада Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің жаңа мемлекеттік тізімі бекітілді, онымен бір мезгілде осы мәселе бойынша барлық алдыңғы шешімдердің күші жойылды деп танылды. Бұл қаулыда филармония ғимаратының жергілікті маңызы бар ескерткіш мәртебесі сақталды. Күзет аймақтарының шекаралары 2014 жылы бекітілді.<ref>{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14R0001089 |title=«Алматы қаласының тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау аймақтарының, құрылыс салуды реттеу аймақтары мен қорғалатын табиғат ландшафты аймақтарының шекараларын бекіту туралы» Алматы қаласы мәслихатының V сайланған XXXI сессиясының 2014 жылғы 10 қыркүйектегі № 261 шешімі}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * [http://www.philharmonic.kz%20 Ресми торбеті]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстанның академиялық ұжымдары]] [[Санат:Алматы мәдениеті]] [[Санат:Қазақстан филармониялары]] erofml890s4xbalefbfjlvpet2h02dh 3606691 3606690 2026-05-19T14:17:52Z Tuttiorchestra687 173049 3606691 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы |альтернативті = Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |анықтама = |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = |орталық = |тип = филармония |тілдер = |тіл = |басшы мансабы1 = Директор |басшы есімі1 = Нұрғиса Мұратұлы Дәуешов |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = <!-- … --> |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = |құрылу мерзімі1 = |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = <!-- … --> |негізін салушы6 = |құрылу оқиғалары6 = |құрылу мерзімі6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = [[Алматы|Алматы қаласы]], [[Қалдаяқов көшесі (Алматы)|Қалдаяқов көшесі]], 35 |сайт = [https://jambyl-philharmonic.kz/kk/basty/ Жамбыл филармониясы] |ортаққор = }} '''Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы''' — Алматы қаласындағы концерттік-сахналық мәдени мекеме. Ол [[1935 жыл|1935 жылғы]] [[14 қаңтар|14 қаңтарда]] Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Қаулысына сәйкес құрылған. Бастапқыда қазақ музыкатанушысы, академик [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] өлкелік көркемдік-концерттік ұйым ретінде ұйымдастырған. 1938 жылы мекемеге жыр алыбы [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаевтың]] есімі берілген.<ref>{{Cite web |url=https://jambyl-philharmonic.kz/kk/tarih/ |title=Филормония туралы }}</ref> == Тарихы мен құрылымы == Алғашында филармония құрамына 14 музыканттан құралған [[Күйші|домбырашылар]] ансамблі, кейін халық аспаптар оркестрі  (1944 жылдан бастап [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы Сағырбайұлының]] есімі берілді), Ұлттық хор ([[1939 жыл|1939 жылы]] Мемлекеттік хор капелласы болып қайта құрылған), [[Лебедев Борис Николаевич|Б. Лебедев]] құрған ішекті аспаптар квартеті, «Жетісу» қазақ-орыс ән-би ансамблі кірді. Филармонияның дамуына [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейісова]], [[Әміре Қашаубаев]], [[Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев|Жаппас Қаламбаев]], [[Мәлік Жаппасбаев]], [[Жүсіпбек Елебеков]], [[Қосымжан Бабақов]], [[Манарбек Ержанов]], [[Жамал Омарова]], [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова|Шара Жиенқұлова]], [[Нұрсұлу Тапалова]], [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова|Бибігүл Төлегенова]], [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов|Нұрғали Нүсіпжанов]], [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] сынды өнер адамдары үлес қосқан. 1970-1980 жылдары Қазақ филармониясының сахнасында [[Гүлжәмилә Ихсанқызы Қадырбекова|Гүлжәмилә Қадырбекова]], [[Жания Жақияқызы Әубәкірова|Жәния Әубәкірова]], [[Айман Қожабекқызы Мұсақожаева|Айман Мұсақожаева]], [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова|Гауһар Мырзабекова]], [[Галина Әбіләкімқызы Молдакәрімова|Ғалия Молдакәрімова]] және т. б. өнер көрсеткен. Мемлекеттік хор капелласы 1935 жылы филармонияның құрамына кірді, ол алғашында композитор [[Дмитрий Мацуцин]] бастаған шағын аралас [[Хор|хорды]] ұсынды, ал 1936 жылы [[Мәскеу|Мәскеуде]] хор қазақ өнерінің онкүндігін сәтті аяқтады. 1939 жылы ақпанда Қазақ КСР Үкіметінің қаулысымен филармония хоры Мемлекеттік хор капелласына айналды. [[Төлепберген Әбдірәшев|Т.Әбдірашев]] атындағы ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі 1938 жылы құрылған, 1958 жылдан бастап филармонияға мүше болып, мыңдаған адамдарды симфониялық музыканың жанды үнімен, оның ең жоғарғы формаларымен таныстыра бастады. 1939 жылы [[Михаил Михайлович Иванов-Сокольский|М.М. Иванов-Соколовский]] мен [[Леонид Матвеевич Шаргородский|Леонид Шаргородский]] басқарған [[симфониялық оркестр]] ұйымдастырылды. [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстан]] және [[КСРО халық әртісі]], Мемлекеттік сыйлық лауреаты, [[Халық қаһарманы]], [[күйші]]-[[сазгер]], [[Дирижер|дирижëр]] [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] бастама жасаған «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық оркестрі құрылды. [[1999 жыл|1999 жылы]] оркестрге Н.Тілендиевтің есімі беріліп, 2000 жылы «академиялық» деген мәртебе алды. Ішекті аспаптар квартетінің алғашқы құрамы 1988 жылы [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы республикалық мамандандырылған музыка мектебінде құрылған. 1995 жылы белсенді байқаулық және концерттік қызметінің арқасында квартет мемлекеттік мәртебеге ие болды. 1990 жылы 21 қыркүйек күні дирижëр [[Қанат Ахметов|Қанат Ахметовтың]] жетекшілігімен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік үрмелі аспаптар оркестрі құрылды. Үрмелі аспаптар квинтеті Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, халықаралық байқаулардың лауреаты, В.А. Моцарт атындағы Еуропалық музыка академиясының түлегі, кларнетші [[Жанат Ерманов|Жанат Ермановтың]] басшылығымен 1997 жылы құрылды. Ұжымның табысты концерттік қызметі өте жоғары бағаланып, квинтет 2004 жылы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ Мемлекеттік филармониясының құрамына алынды. Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен филармония ішінен 2024 жылы қаңтар айында тұңғыш рет Мемлекеттік классикалық [[Гитара|гитаристер]] квинтеті құрылды. [[2023 жыл|2023 жылғы]] [[6 желтоқсан]] Қазақстан Республикасы Үкіметінің №1085 қаулысына сәйкес Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы «Академиялық» мәртебесіне ие болды. Қазіргі уақытта филармонияның құрамында 7 ұжым және жеке солисттер, ансамбльдер бар:<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9</ref> * Н. Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық қазақ «Отырар сазы» оркестрі; * [[Бақытжан Байқадамов|Б. Байқадамов]] атындағы Мемлекеттік хор капелласы; * [[Төлепберген Әбдірәшев|Т. Әбдірашев]] атындағы ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі; * Қазақстан Республикасының Мемлекеттік үрмелі аспаптар оркестрі; * Мемлекеттік қарағайлы үрмелі аспаптар квинтеті; * [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Ғ. Жұбанова]] атындағы Мемлекеттік ішекті аспаптар квартеті; * Мемлекеттік классикалық гитаристтер квинтеті. Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы жыл сайын «Өнеріміз саған - Қазақстан» Республикалық фестивальін, [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы Республикалық дәстүрлі ән орындаушыларының конкурсын, Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижерлер конкурсын, Үрмелі аспаптарға арналған Халықаралық академия, «Гүл Алматы - Flower city» балалар мен жасөспірімдер хорларының фестиваль-концертін, Жылдық абонементтік және балаларға арналған абонементтік концерттер топтамасын, ұлттық және симфониялық музкалық концерттер, дәрістер мен басқа да іс-шараларды өткізіп келеді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Филармония ғимараты == Филармония ғимаратын 1933-1936 жылдары Ленинград сәулетшілері Д. Фомин, Е. Цейтлин, дизайнер В. Райлян мәдениет сарайы ретінде салған. Жобаға суретшілер Е. Сидоркин мен О. Мантис қатысты. Осы уақытқа дейін сыртқы дизайннан Иван Вахектің екі арыстан маскароны тұр. 1967 жылы Спорт сарайының құрылысына дейін  ғимарат республикадағы ең үлкен концерт алаңы болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Кеңес үкіметінің жетекші киностудияларын біріктірген [[Қазақфильм|Орталық Біріккен киностудия (ОБКС)]] орналасқан, онда көрнекті кинематографистер [[Сергей Михайлович Эйзенштейн|С. Эйзенштейн]], ағайынды Васильевтер, Н. Черкасов, Б. Бабочкин, М. Бернес, И. Пырьев, М. Жаров, Г. Козинцев, В. Марецкая және басқалар жұмыс істеді. Сонымен қатар «Екі жауынгер», «Иван Грозный» фильмдері түсірілген. 1983-1985 жылдары сәулетшілер Ю.Ратушный, Т. Ералиев, о. Балықбаев, конструктор ж. Сыздықовтың жобасы бойынша қайта құру жүргізілді, содан кейін мұнда «Қазақконцерт» орналастырылды. Қазақ музыкасының негізін қалаушылардың портреттік галереясымен безендірілген көрермендер залы айрықша акустикамен ерекшеленеді. 2018 жылы ғимарат Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясына берілді. == Сәулет == Ғимарат «жеңілдетілген классиканың» стильдік сипаттамаларында салынған ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы сәулет ескерткіші. Театр ғимараты классицизмнен функционализмге өтпелі тенденцияларда салынған. Стилобаттағы үш қабатты, тікбұрышты ғимарат көлемі батысқа қарай негізгі қасбетке бағытталған. Сәулет ескерткішінің орталық осьінде орналасқан негізгі кіреберіс стильдендірілген Портико түріндегі терең лоджиялармен ерекшеленеді. Ғимараттың педименті қазақ музыкалық фольклоры тақырыбына арналған бедерлі панномен безендірілген. Құрылымның іргетасы қоқыс, қабырғалары кірпішпен толтырылған темірбетон қаңқасы. Ғимараттың жоспарлау жүйесі — бөлменің орталық осьі бойынша дәйекті орналасқан. == Ескерткіш мәртебесі == 1984 жылы 26 қаңтарда Алматы қалалық халық депутаттары Кеңесінің атқару комитетінің «жергілікті маңызы бар Алматы тарихы мен мәдениетінің ескерткіштері туралы» № 2/35 шешімі қабылданды, онда Қазақконцерт ғимараты көрсетілген. Шешіммен күзет міндеттемесін ресімдеу және ескерткіштерді қалпына келтіру жобаларын әзірлеу көзделген. 2010 жылғы 10 қарашада Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің жаңа мемлекеттік тізімі бекітілді, онымен бір мезгілде осы мәселе бойынша барлық алдыңғы шешімдердің күші жойылды деп танылды. Бұл қаулыда филармония ғимаратының жергілікті маңызы бар ескерткіш мәртебесі сақталды. Күзет аймақтарының шекаралары 2014 жылы бекітілді.<ref>{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14R0001089 |title=«Алматы қаласының тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау аймақтарының, құрылыс салуды реттеу аймақтары мен қорғалатын табиғат ландшафты аймақтарының шекараларын бекіту туралы» Алматы қаласы мәслихатының V сайланған XXXI сессиясының 2014 жылғы 10 қыркүйектегі № 261 шешімі}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * [http://www.philharmonic.kz%20 Ресми торбеті]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстанның академиялық ұжымдары]] [[Санат:Алматы мәдениеті]] [[Санат:Қазақстан филармониялары]] awv2xqugix020pn3e6wfd4hvsbhkdro Мүмкіндік пен шындық 0 30422 3606779 3412268 2026-05-20T03:30:44Z Alphy Haydar 36950 Alphy Haydar [[Мүмкіндік пен шындық]] бетін [[Мүмкіндік пен нақтылық]] бетіне жылжытты 3412267 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен шындық'''– материяның уақыт бойындағы қозғалысын, өмір сүруін, өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен шындық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол тек шындықтың ғана мүмкіндігі бар, ал шындық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен шындық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің шындыққа айналуы деп түсіндірді. Ол шындықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда шындық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір шындықтың алдында басқа шындықтың болғанын, яғни бір шындықтың екінші шындықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен шындық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен шындықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен шындықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, шындық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал қажеттілік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель шындық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен шындық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – шындықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал шындық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] шындықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында шындық дегеніміз – дәл осы уақытта өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, шындыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. Шындық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, шындыққа ұласатын процесс. Шындық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай шындық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. Шындық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын шындықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Шындықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша шындықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа шындыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен шындық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен шындық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Шындық - бұл қазір шындық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Шындық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған шындық, әлі пайда болмаған шындық. Мүмкіндік шындықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, шындыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің шындыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды шындық, оның шындыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен шындыққа айналмайды. Ол ескі шындықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде шындыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі шындықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан шындыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен шындық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті шындыққа айналдыруда және шындықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің шындыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда шындыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни шындыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды шындыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу. (Abdulla Ayupov) <ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] {{stub}} r33lenponh06baxjyrzym60kk139m0o 3606782 3606779 2026-05-20T03:48:09Z Alphy Haydar 36950 3606782 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен нақтылық''' ({{lang-en|Possibility and actuality}})– болушының уақыт бойындағы [[барекендік|барекендігін]], өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол [[метафизика]]да [[потенциаль және актуаль]] ұғымдары арқылы және [[формал логика]] саласында [[мүмкіндік]] пен [[сөзсіздік]] және [[кездейсоқтық]] ұғымдарымен түсіндіру моделдерін жасады. Ол тек нақтылықтың ғана мүмкіндігі бар, ал нақтылық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы деп түсіндірді. Ол нақтылықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда нақтылық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір нақтылықтың алдында басқа нақтылықтың болғанын, яғни бір нақтылықтың екінші нақтылықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен нақтылықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен нақтылықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, нақтылық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал сөзсіздік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель нақтылық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен нақтылық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – нақтылықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал нақтылық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] нақтылықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында нақтылық дегеніміз – дәл осысәтте өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, нақтылыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. нақтылық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, нақтылыққа ұласатын процесс. нақтылық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай нақтылық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. нақтылық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын нақтылықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Нақтылықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша нақтылықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа нақтылыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен нақтылық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен нақтылық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Нақтылық - бұл қазір нақтылық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Нақтылық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған нақтылық, әлі пайда болмаған нақтылық. Мүмкіндік нақтылықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, нақтылыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды нақтылық, оның нақтылыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен нақтылыққа айналмайды. Ол ескі нақтылықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде нақтылыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі нақтылықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан нақтылыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен нақтылық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті нақтылыққа айналдыруда және нақтылықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда нақтылыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни нақтылыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды нақтылыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу. (Abdulla Ayupov) <ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] {{stub}} 2njn70zgtvsgnoxvmz7vbmjxviqgdws 3606783 3606782 2026-05-20T03:48:38Z Alphy Haydar 36950 3606783 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен нақтылық''' ({{lang-en|Possibility and actuality}})– болушының уақыт бойындағы [[барекендік (философия)|барекендігін]], өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол [[метафизика]]да [[потенциаль және актуаль]] ұғымдары арқылы және [[формал логика]] саласында [[мүмкіндік]] пен [[сөзсіздік]] және [[кездейсоқтық]] ұғымдарымен түсіндіру моделдерін жасады. Ол тек нақтылықтың ғана мүмкіндігі бар, ал нақтылық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы деп түсіндірді. Ол нақтылықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда нақтылық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір нақтылықтың алдында басқа нақтылықтың болғанын, яғни бір нақтылықтың екінші нақтылықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен нақтылықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен нақтылықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, нақтылық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал сөзсіздік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель нақтылық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен нақтылық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – нақтылықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал нақтылық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] нақтылықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында нақтылық дегеніміз – дәл осысәтте өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, нақтылыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. нақтылық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, нақтылыққа ұласатын процесс. нақтылық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай нақтылық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. нақтылық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын нақтылықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Нақтылықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша нақтылықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа нақтылыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен нақтылық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен нақтылық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Нақтылық - бұл қазір нақтылық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Нақтылық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған нақтылық, әлі пайда болмаған нақтылық. Мүмкіндік нақтылықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, нақтылыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды нақтылық, оның нақтылыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен нақтылыққа айналмайды. Ол ескі нақтылықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде нақтылыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі нақтылықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан нақтылыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен нақтылық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті нақтылыққа айналдыруда және нақтылықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда нақтылыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни нақтылыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды нақтылыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу. (Abdulla Ayupov) <ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] {{stub}} k1kcc1bfxjanh4f4t2ke0jt2t93j0rl 3606791 3606783 2026-05-20T05:03:49Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Мүмкіндік пен нақтылық]] бетін [[Мүмкіндік пен шындық]] деген бағыттау үстіне жылжытты (бағыттау қалдырылмады): Қайтару 3606783 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен нақтылық''' ({{lang-en|Possibility and actuality}})– болушының уақыт бойындағы [[барекендік (философия)|барекендігін]], өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол [[метафизика]]да [[потенциаль және актуаль]] ұғымдары арқылы және [[формал логика]] саласында [[мүмкіндік]] пен [[сөзсіздік]] және [[кездейсоқтық]] ұғымдарымен түсіндіру моделдерін жасады. Ол тек нақтылықтың ғана мүмкіндігі бар, ал нақтылық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы деп түсіндірді. Ол нақтылықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда нақтылық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір нақтылықтың алдында басқа нақтылықтың болғанын, яғни бір нақтылықтың екінші нақтылықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен нақтылықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен нақтылықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, нақтылық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал сөзсіздік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель нақтылық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен нақтылық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – нақтылықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал нақтылық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] нақтылықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында нақтылық дегеніміз – дәл осысәтте өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, нақтылыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. нақтылық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, нақтылыққа ұласатын процесс. нақтылық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай нақтылық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. нақтылық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын нақтылықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Нақтылықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша нақтылықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа нақтылыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен нақтылық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен нақтылық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Нақтылық - бұл қазір нақтылық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Нақтылық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған нақтылық, әлі пайда болмаған нақтылық. Мүмкіндік нақтылықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, нақтылыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды нақтылық, оның нақтылыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен нақтылыққа айналмайды. Ол ескі нақтылықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде нақтылыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі нақтылықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан нақтылыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен нақтылық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті нақтылыққа айналдыруда және нақтылықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда нақтылыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни нақтылыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды нақтылыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу. (Abdulla Ayupov) <ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] {{stub}} k1kcc1bfxjanh4f4t2ke0jt2t93j0rl 3606792 3606791 2026-05-20T05:04:20Z 1nter pares 146705 /* */ 3606792 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен нақтылық''' ({{lang-en|Possibility and actuality}}) — болушының уақыт бойындағы [[барекендік (философия)|барекендігін]], өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол [[метафизика]]да [[потенциаль және актуаль]] ұғымдары арқылы және [[формал логика]] саласында [[мүмкіндік]] пен [[сөзсіздік]] және [[кездейсоқтық]] ұғымдарымен түсіндіру моделдерін жасады. Ол тек нақтылықтың ғана мүмкіндігі бар, ал нақтылық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен нақтылық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы деп түсіндірді. Ол нақтылықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда нақтылық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір нақтылықтың алдында басқа нақтылықтың болғанын, яғни бір нақтылықтың екінші нақтылықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен нақтылық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен нақтылықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен нақтылықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, нақтылық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал сөзсіздік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель нақтылық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен нақтылық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – нақтылықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал нақтылық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] нақтылықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында нақтылық дегеніміз – дәл осысәтте өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, нақтылыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. нақтылық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, нақтылыққа ұласатын процесс. нақтылық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай нақтылық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. нақтылық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын нақтылықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Нақтылықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша нақтылықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа нақтылыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен нақтылық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен нақтылық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Нақтылық - бұл қазір нақтылық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Нақтылық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған нақтылық, әлі пайда болмаған нақтылық. Мүмкіндік нақтылықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, нақтылыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды нақтылық, оның нақтылыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен нақтылыққа айналмайды. Ол ескі нақтылықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде нақтылыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі нақтылықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан нақтылыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен нақтылық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті нақтылыққа айналдыруда және нақтылықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің нақтылыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда нақтылыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни нақтылыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды нақтылыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу. (Abdulla Ayupov) <ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] {{stub}} kn6sgoq02oeklka2qqw624l7diqt3y1 3606794 3606792 2026-05-20T05:10:09Z 1nter pares 146705 3606794 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен шындық''' ({{lang-en|Possibility and actuality}}) — болушының уақыт бойындағы [[барекендік (философия)|барекендігін]], өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен шындық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол [[метафизика]]да [[потенциаль және актуаль]] ұғымдары арқылы және [[формал логика]] саласында [[мүмкіндік]] пен [[сөзсіздік]] және [[кездейсоқтық]] ұғымдарымен түсіндіру моделдерін жасады. Ол тек шындықтың ғана мүмкіндігі бар, ал шындық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен шындық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің шындыққа айналуы деп түсіндірді. Ол шындықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда шындық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір шындықтың алдында басқа шындықтың болғанын, яғни бір шындықтың екінші шындықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен шындық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен шындықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен шындықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, шындық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал сөзсіздік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель шындық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен шындық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – шындықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал шындық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] шындықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында шындық дегеніміз – дәл осысәтте өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, шындыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. шындық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, шындыққа ұласатын процесс. шындық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай шындық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. шындық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын шындықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Шындықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша шындықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа шындыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен шындық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен шындық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Шындық - бұл қазір шындық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Шындық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған шындық, әлі пайда болмаған шындық. Мүмкіндік шындықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, шындыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің шындыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды шындық, оның шындыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен шындыққа айналмайды. Ол ескі шындықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде шындыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі шындықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан шындыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен шындық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті шындыққа айналдыруда және шындықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің шындыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда шындыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни шындыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды шындыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу. (Abdulla Ayupov) <ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] {{stub}} g016i2a51qpoksg7dd525imb60r8i31 3606796 3606794 2026-05-20T05:11:00Z 1nter pares 146705 3606796 wikitext text/x-wiki '''Мүмкіндік пен шындық''' ({{lang-en|Possibility and actuality}}) — болушының уақыт бойындағы [[барекендік (философия)|барекендігін]], өзгеруін сипаттайтын философиялық категориялар. Мүмкіндік пен шындық категорияларын теориялық тұрғыдан алғаш зерттеген – [[Аристотель]]. Ол [[метафизика]]да [[потенциаль және актуаль]] ұғымдары арқылы және [[формал логика]] саласында [[мүмкіндік]] пен [[сөзсіздік]] және [[кездейсоқтық]] ұғымдарымен түсіндіру моделдерін жасады. Ол тек шындықтың ғана мүмкіндігі бар, ал шындық еместің ешқандай мүмкіндігі жоқ деген қағидаға сүйенетін философиядағы метафизикалық дәстүрге қарсы шықты. [[Аристотель]] мұндай тұжырым қандай да болсын қозғалыс пен пайда болуды жоққа шығарады деп дәлелдеді. Мүмкіндік пен шындық категорияларының қозғалыс ұғымымен байланысты екенін ашып, қозғалыс – мүмкіндіктің шындыққа айналуы деп түсіндірді. Ол шындықтың бастапқы екенін атап көрсетіп, мән жағынан алғанда шындық мүмкіндіктен бұрын болатынын және уақыт бойынша қашан да бір шындықтың алдында басқа шындықтың болғанын, яғни бір шындықтың екінші шындықты тудыруын талдап түсіндірді. Аристотель Мүмкіндік пен шындық категорияларын адамның мақсатқа сәйкес іс-әрекетіне байланысты зерттеді. 17- ғасырда инерция заңының ашылуына байланысты өздігінен қозғалу принципінің өлі табиғат үшін дәлелденуіне сүйеніп, [[Т.Гоббс]] оқиғалардың себептілік байланысы жөніндегі принципке негізделген Мүмкіндік пен шындықтың ықтималдылығы ұғымын ұсынды. [[И.Кант]] Мүмкіндік пен шындықты уақыт тұрғысынан қарап, мүмкіндік дегеніміз – өмір сүру уақыты белгісіз заттар, шындық дегеніміз – заттардың белгілі уақытта өмір сүруі, ал сөзсіздік – заттардың қай уақытта болсын өмір сүре алатыны деп түсіндірді. Гегель шындық дегеніміз – мән мен құбылыстың нақтылы бірлігі деп, Мүмкіндік пен шындық категорияларына диалектикалық тұрғыдан терең мазмұнды анықтама береді. [[Гегель]] логикалық қайшылықсыздықтың бәрі мүмкін деп қарайтын формальді мүмкіндіктің метафизикалық түсінігін қатал сынға алды. Ол мүмкіндік дегеніміз – шындықтың абстрактілі кезеңі ғана, ал шындық дегеніміз – болмыс, өмір сүру, мән, мүмкіндік категорияларынан гөрі әлдеқайда мазмұнды, нақтылы дейді. [[Гегель]] шындықтың шынайы мүмкіндіктерін танып-білуі адамның парасатты іс-әрекетке белсенді кірісуінің алғышарты болады деп тапты. Шындығында шындық дегеніміз – дәл осысәтте өмір сүріп отырған бар заттар мен құбылыстардан тұратын әлемнің бір кезеңі. Мүмкіндік – әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болып, шындыққа айналып, өмір сүре алатын дүниенің болашағы. шындық болмысқа, тіршілікке, мәнге, мүмкіндікке қарағанда әлдеқайда нақтылы. Ал мүмкіндік объективті түрде өмір сүріп, шындыққа ұласатын процесс. шындық барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, бізден тыс өмір сүретін объективті дүние, материалдық процесс. Мұндай шындық тек даму процесі арқылы қалыптасып, өсіп жетіледі. шындық дегеніміз әуелгі кезде әрбір заттың, құбылыстың, процестің даму сатысы, кезеңі, бөлігі ғана. Ал әрбір зат, процесс басқа да заттармен, процестермен ішкі органик. жағынан тығыз байланысты. Олай болса, дамудың тенденциялары, мүмкіндіктері жан-жақты, мол, сансыз болып келеді. Іске асатын шындықты тудыратын мүмкіндіктер қоғам мен табиғаттың заңды және объективті дамуынан шығып, нақты болады. Даму процесінің өзі, негізінен, осыған сүйенеді. Шындықтың ең негізгі белгісі, өзіндік ерекшелігі оның қажеттілігінде, заңдылығында жатыр. Оның өміршеңдігі осы қажеттіліктің нәтижесінде ішкі объективті даму мүмкіндіктерінің әрі қарай өсіп-жетілуіне жол ашумен тығыз байланысты. Яғни, диалектика заңы бойынша шындықтың ілгері дамуы оның өз бойындағы мүмкіндіктердің пісіп-жетіліп, бірте-бірте жаңа шындыққа айнала бастауынан келіп шығады. Олай болмаған жағдайда Мүмкіндік пен шындық арасында қайшылықтар пайда болып, олар әлеум., саяси өзгерістерге әкеледі. Мүмкіндік пен шындық заттар мен оқиғалардың дамуының негізгі кезеңдерін білдіретін философиялық ұғымдар. Шындық - бұл қазір шындық, оқиғалар. Бірақ бұл заттар мен оқиғалар даму барысында өзінің қазіргі қалпында кенеттен пайда болған жоқ, олардың өзіндік ерекше шығу кезеңі мен тарихы бар. Шындық ол пайда болғанға дейін мүмкіндік ретінде бар. Мүмкіндік - бұл жаңадан пайда болған шындық, әлі пайда болмаған шындық. Мүмкіндік шындықты тудыратын дамудың объективті және субъективті шарттарынан тұрады. Мүмкіндік - бұл әлі жүзеге асырылмаған, бірақ пайда болуы мүмкін, шындыққа айналуы мүмкін оқиға. Мүмкіндіктің шындыққа айналуы даму процесін білдіреді. I. және V. Оның тұжырымдамаларын зерттеуде Гегельдің қосқан үлесі зор. Оның ілімі бойынша И. және В. бір-бірімен ажырамас байланыста болады, мүмкіндік потенциалды шындық, оның шындыққа айналуы белгілі бір қажеттілікке негізделген. Гегель бұл ұғымдарды қажеттілік пен кездейсоқтық, болмыс пен оқиға ұғымдарымен байланыста қарастырады. Мүмкіндік кенеттен шындыққа айналмайды. Ол ескі шындықтың қойнында дамып, белгілі бір шарттар пайда болған кезде шындыққа айналады. Мүмкіндік іске асырылған сайын оның бар ескі шындықпен күресі күшейе түседі. Осыған сәйкес формалды, абстрактілі және нақты мүмкіндіктерді ажырата білу керек. Формальды мүмкіндік – тек логикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ нақты негізі жоқ қалаулы мүмкіндік. Ол дамудың объективті заңынан туындамайды, сондықтан ол ешқашан шындыққа айналмайды. Абстрактілі мүмкіншілік – оның іске асуына әлі жеткілікті жағдайлары жоқ, бірақ оның жүзеге асуы үшін заңды болып табылатын мүмкіндік және ол адамдардың өзгеру, даму логикасынан туындайтын мүмкіндік. Абстрактілі мүмкіндік даму процесінде белгілі бір шарттар орындалған кезде нақты мүмкіндікке айналады. Нақты мүмкіндік дегеніміз – оны жүзеге асыру үшін барлық қажетті жағдайлары бар мүмкіндік. Нақты мүмкіндік әрқашан айқын сипатқа ие. Мүмкіндік пен шындық арасында диалектикалық байланыс бар. Бұл байланыс ең алдымен I. және v. бір-біріне көшу. Ол белгілі бір жағдайларда мүмкіндікті шындыққа айналдыруда және шындықтың жаңа мүмкіндіктерін жасауда көрінеді. Мүмкіндіктің шындыққа айналуы табиғатта өздігінен жүреді. Ал қоғамда шындыққа айналу мүмкіндігі үшін объективті жағдайлардан басқа субъективті факторлардың рөлі маңызды. Мысалы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде дамуы үшін барлық табиғи-әлеуметтік жағдайлар мен мүмкіндіктер бар. Бірақ бұл мүмкіндіктер өз алдына республиканың тәуелсіздігін нығайтуда тиімді болмайды, яғни шындыққа айналмайды. Ол үшін біз осы мүмкіндіктер мен шарттарға сүйеніп, жоспарға негізделген белсенді практикалық жұмыстарды жүргізуіміз керек. Адамдар өзінің практикалық іс-әрекетінде нақты мүмкіндіктерге сүйенген жағдайда ғана өз мақсаттарына әрқашан жете алады. Ол үшін табыстың кілті – қолда бар нақты мүмкіндіктерді дұрыс қарастыру және оларды шындыққа айналдыру үшін барлық субъективті факторларды жұмылдыра білу.<ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Философия]] 7lkjhwfq768fro07caki4shdfgc3l2f Барекендік (философия) 0 31738 3606784 3597920 2026-05-20T03:50:16Z Alphy Haydar 36950 3606784 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Existential quantifier.svg|thumb|right|300px|[[Логика]]да [[экзистенциалды квантор]] ∃ барекендікті білдіреді: "х-тің барекендігі" деп оқылады.]] '''Барекендік''' ({{lang-en|Existence}}, {{lang-ru|существование}}; кейде ''"Экзистенция"'', ''"Барлық", "Болу", "Мәужүт", "бар болу", "екендік"'') — [[болушы]]ның физикалық, немесе психикалық шындығының қандай болуына қармастан, қалайда шындық ретінде фактті болуы, орындалу, іске асу нақтылығы, [[объективті шындық]]тың ғаламда барболу фактісі мен күйі. Болу ({{lang-en|becoming}}) сөзі әдетте бір нәрсенің растығын да, кеңістік пен уақыттағы шынайы халін де, терең ішкі қасиеті мен [[мән]]ін де білдіреді. [[Философия]]да ол [[болмыс]]тың (being) [[онтология]]лық қасиетін көрсетеді. Мысалы адам жаһанда болушы ретінде [[онтология]]лық болады, оның барекендігі болмысқа сай, сыртқы мүмкіндікке орай оның ғұмыры болып орындалады. Демек, барекендік әрі нақты реалдықты да, әрі потенциялды мүмкіндікті де қамтиды; өзгеріс, уақыт, кеңістік, мән, қасиет... секілді ұғымдар барболуды тануға көмектеседі. ==Этимологиясы== "Барекендік" ұғымы Бар және Болу сынды екі фундаменталды түркі қазақ тілі ұғымдарының бірігуінен жасалған философиялық термин. Ол және оның түрлі грамматикалық нұсқалары күнделік тілдік коммуникацияда, әдебиетте, философиялық түсіндірулерде жиі қолданылады. Сөйлемде олар көбінесе бөлек жазылып келеді, ал арнаулы термин ретінде олар бірігіп бір ұғымды, яғни осы дүниеде бар және болып жатқандыты тұтас қамтиды. Батыстық тіл мәдениетінде Existence делінеді, ол ортағасырлық Латын тіліндегі existentia/exsistentia сөздерінен шыққан. Барекендік пен Экзистенция (Existence) тұтастай бір сөз деуге болмайды, бірақ латын сөзінің мағынасы шамамен барекендік сөзіне ең жақын келеді. Сондықтан аударма жасаған кезде контекстегі мағынаға қарау керек. [[Абай Құнанбайұлы]] бұл ұғымды Мәужүт деп алған, парсыша нұсқада. Бірақ Мәужүт сөзі Қазақы контекстке толық енбеді. Қазақтар осы мағынадағы сөйлеу және жазу мәдениетінде, әсіресе философиялық еңбектерде бұл ұғымды бар және екендік ұғымдарымен бейнелегендіктен, дұрыс нұсқасы барекендік деуге жеткілікті негіз бар. ==Философиялық контексте== Барекендік ұғымы [[метафизика]]дағы, [[тіл философиясы]]ндағы және философиялық [[логика]]дағы маңызды әрі шүңет мәселелерден бастау алады. Мұнда мынадай екі сауал бар: барекендік дегеніміз қасиет пе, әлде нәрсе ме? Егер барболу нәрсенің қасиеті болса, онда барекендік қасиеті жоқ нәрсе бар ма? Әрине, бұл сұрақтарға әртүрлі философиялық пікір желілері әртүрлі түсіндіру ыңғайын береді, және маңыздысы Қасиеттің, Нәрсенің не екендігі туралы түсінік жауапқа үлкен әсерін тигізеді. [[Реализм]] бағытындағы философия бойынша [[материя]] мен [[энергия]] барекендіктің негізі, барша нақты болып жатқан нәрсе материалдан құралады, барша әрекет энергия шығындайды, барша [[құбылыс]]тар (сана құбылысы да) тегіс нақты шынайылықтың нәтижесі, табиғи заңдар мен таңдаулар барекендікті іске асырады деп есептейді. Көбіне олар барболу, болмыс (Being) және шындықты (reality) бір нәрсе деп қарауға, немесе барекендік дегеніміз болмыстың екендігі ретіндегі шындық деп тануға бейім. [[Идеализм]] бағытындағы философия бойынша, ойлар мен [[идея]]лар барболуда, ал материалдық әлем соның көрінісі, шынайы нәрсе емес деп есептейді. Идеализмде барекендік көбінесе трансценденттікке (нақты мәлім нәрсе екендіктен жоғары шындық) салыстырмалы айтылады. Эпистемологиялық идеализмнің бір түрі ретінде [[рационализм]] болмыстың барекендігін тануға болады және ол [[ақыл]]ға сай деп түсіндіреді, әрі барша зат ақыл жібіне байланған, заттарды сол жүйелеп, тәртіпке келтіріп, болдырады деп есептейді. Олар бойынша, барша құбылыс (сана құбылысы да) тегіс [[өзіндік зат]]тың (the thing-in-itself) сыртында жатқан [[ноумен]]ді (noumenal) әлем таңбасын түсінудің нәтижесі деп есептейді. [[Діни идеология]] бойынша, заттың барекендігі оның өз мәнінен емес, сыртқы [[Құдай]]дың жарату еркінен деп есептейді, барекендік мен мән дихотомиясы бейнелеген дүние жаратылуындағы [[дуализм]]ді тек Құдай көмегімен шешуге тырысады. [[Эмпирицизм]] бойынша, жеке фактілердің болуы ешқайдан (Құдайдан, не ақылдан) бастау алмайды, ол біздің [[тәжірибе]]мізде болып жатқан нақты шындық деп есептейді. Онтологияда барекендіктің анықтамасын беру өте маңызды және іргелі тақырыптардың бірі болып, ол табиғи болмысты, болуды және жалпы шындықты философиялық зерттеуді де, сондай-ақ болмыстың негізгі [[категория]]лары мен олардың қатынасын философиялық зерттеуді де қамтиды. Заманында [[метафизика]]ның зерттеу тізімінде болған, кейбір сауалдар қазір онтологияға тән болды, мысалы заттың не екендігі, болуы, немесе бар екендігі, сондай-ақ бұл заттың қалай иерархиялық жолмен топтасып, өзара байланысатыны, қалай ортақтыққа және өзгешелікке ие болатыны қатарлылар. [[Мартин Хайдеггер|Хайдеггер]]дің фундаменталды онтологиясы бойынша, барекендік (existence) бәрінің осында болуы болса, ал [[ғұмыр]] (экзистенз, existenz) тек адамның ғана барекендігі. Мысалы тас, тау, жұлдыз секілді физикалық заттарда ғұмыр (existenz) жоқ, олар қалыптасып біткен, орындалып болған нәрселер. Тек адам ғана ғұмыр кешіп, өзін еркін жаратып, өзгеше бар болады, яғни жаңарып, жаңа нәрселер жасап, өз мәнін де өзгертіп, жетіліп, не құлдырап, таңдау жасап..., мәңгі тұрақтаспайтын болмыстық шындықты бейнелейді. {{wikify}} [[Санат:Онтология]] [[Санат:Метафизика]] [[Санат:Философия]] [[Санат:Философия ұғымдары]] [[Санат:Терминология]] gm7rnzyuim4506htul6zzbayazn7r96 3606793 3606784 2026-05-20T05:09:35Z Madi Dos 18369 3606793 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Existential quantifier.svg|thumb|right|300px|[[Логика]]да [[экзистенциалды квантор]] ∃ барекендікті білдіреді: "х-тің барекендігі" деп оқылады.]] '''Барекендік''' ({{lang-en|Existence}}, {{lang-ru|существование}}; кейде ''"Экзистенция"'', ''"Барлық", "Болу", "Мәужүт", "бар болу", "екендік"'') — [[болушы]]ның физикалық, немесе психикалық шындығының қандай болуына қармастан, қалайда шындық ретінде фактті болуы, орындалу, іске асу нақтылығы, [[объективті шындық]]тың ғаламда барболу фактісі мен күйі. Болу ({{lang-en|becoming}}) сөзі әдетте бір нәрсенің растығын да, кеңістік пен уақыттағы шынайы халін де, терең ішкі қасиеті мен [[мән]]ін де білдіреді. [[Философия]]да ол [[болмыс]]тың (being) [[онтология]]лық қасиетін көрсетеді. Мысалы адам жаһанда болушы ретінде [[онтология]]лық болады, оның барекендігі болмысқа сай, сыртқы мүмкіндікке орай оның ғұмыры болып орындалады. Демек, барекендік әрі нақты реалдықты да, әрі потенциялды мүмкіндікті де қамтиды; өзгеріс, уақыт, кеңістік, мән, қасиет... секілді ұғымдар барболуды тануға көмектеседі. ==Этимологиясы== "Барекендік" ұғымы Бар және Болу сынды екі фундаменталды түркі қазақ тілі ұғымдарының бірігуінен жасалған философиялық термин. Ол және оның түрлі грамматикалық нұсқалары күнделік тілдік коммуникацияда, әдебиетте, философиялық түсіндірулерде жиі қолданылады. Сөйлемде олар көбінесе бөлек жазылып келеді, ал арнаулы термин ретінде олар бірігіп бір ұғымды, яғни осы дүниеде бар және болып жатқандыты тұтас қамтиды. Батыстық тіл мәдениетінде Existence делінеді, ол ортағасырлық Латын тіліндегі existentia/exsistentia сөздерінен шыққан. Барекендік пен Экзистенция (Existence) тұтастай бір сөз деуге болмайды, бірақ латын сөзінің мағынасы шамамен барекендік сөзіне ең жақын келеді. Сондықтан аударма жасаған кезде контекстегі мағынаға қарау керек. [[Абай Құнанбайұлы]] бұл ұғымды Мәужүт деп алған, парсыша нұсқада. Бірақ Мәужүт сөзі Қазақы контекстке толық енбеді. Қазақтар осы мағынадағы сөйлеу және жазу мәдениетінде, әсіресе философиялық еңбектерде бұл ұғымды бар және екендік ұғымдарымен бейнелегендіктен, дұрыс нұсқасы барекендік деуге жеткілікті негіз бар. ==Философиялық контексте== Барекендік ұғымы [[метафизика]]дағы, [[тіл философиясы]]ндағы және философиялық [[логика]]дағы маңызды әрі шүңет мәселелерден бастау алады. Мұнда мынадай екі сауал бар: барекендік дегеніміз қасиет пе, әлде нәрсе ме? Егер барболу нәрсенің қасиеті болса, онда барекендік қасиеті жоқ нәрсе бар ма? Әрине, бұл сұрақтарға әртүрлі философиялық пікір желілері әртүрлі түсіндіру ыңғайын береді, және маңыздысы Қасиеттің, Нәрсенің не екендігі туралы түсінік жауапқа үлкен әсерін тигізеді. [[Реализм]] бағытындағы философия бойынша [[материя]] мен [[энергия]] барекендіктің негізі, барша нақты болып жатқан нәрсе материалдан құралады, барша әрекет энергия шығындайды, барша [[құбылыс]]тар (сана құбылысы да) тегіс нақты шынайылықтың нәтижесі, табиғи заңдар мен таңдаулар барекендікті іске асырады деп есептейді. Көбіне олар барболу, болмыс (Being) және шындықты (reality) бір нәрсе деп қарауға, немесе барекендік дегеніміз болмыстың екендігі ретіндегі шындық деп тануға бейім. [[Идеализм]] бағытындағы философия бойынша, ойлар мен [[идея]]лар барболуда, ал материалдық әлем соның көрінісі, шынайы нәрсе емес деп есептейді. Идеализмде барекендік көбінесе трансценденттікке (нақты мәлім нәрсе екендіктен жоғары шындық) салыстырмалы айтылады. Эпистемологиялық идеализмнің бір түрі ретінде [[рационализм]] болмыстың барекендігін тануға болады және ол [[ақыл]]ға сай деп түсіндіреді, әрі барша зат ақыл жібіне байланған, заттарды сол жүйелеп, тәртіпке келтіріп, болдырады деп есептейді. Олар бойынша, барша құбылыс (сана құбылысы да) тегіс [[өзіндік зат]]тың (the thing-in-itself) сыртында жатқан [[ноумен]]ді (noumenal) әлем таңбасын түсінудің нәтижесі деп есептейді. [[Діни идеология]] бойынша, заттың барекендігі оның өз мәнінен емес, сыртқы [[Құдай]]дың жарату еркінен деп есептейді, барекендік мен мән дихотомиясы бейнелеген дүние жаратылуындағы [[дуализм]]ді тек Құдай көмегімен шешуге тырысады. [[Эмпирицизм]] бойынша, жеке фактілердің болуы ешқайдан (Құдайдан, не ақылдан) бастау алмайды, ол біздің [[тәжірибе]]мізде болып жатқан нақты шындық деп есептейді. Онтологияда барекендіктің анықтамасын беру өте маңызды және іргелі тақырыптардың бірі болып, ол табиғи болмысты, болуды және жалпы шындықты философиялық зерттеуді де, сондай-ақ болмыстың негізгі [[категория]]лары мен олардың қатынасын философиялық зерттеуді де қамтиды. Заманында [[метафизика]]ның зерттеу тізімінде болған, кейбір сауалдар қазір онтологияға тән болды, мысалы заттың не екендігі, болуы, немесе бар екендігі, сондай-ақ бұл заттың қалай иерархиялық жолмен топтасып, өзара байланысатыны, қалай ортақтыққа және өзгешелікке ие болатыны қатарлылар. [[Мартин Хайдеггер|Хайдеггер]]дің фундаменталды онтологиясы бойынша, барекендік (existence) бәрінің осында болуы болса, ал [[ғұмыр]] (экзистенз, existenz) тек адамның ғана барекендігі. Мысалы тас, тау, жұлдыз секілді физикалық заттарда ғұмыр (existenz) жоқ, олар қалыптасып біткен, орындалып болған нәрселер. Тек адам ғана ғұмыр кешіп, өзін еркін жаратып, өзгеше бар болады, яғни жаңарып, жаңа нәрселер жасап, өз мәнін де өзгертіп, жетіліп, не құлдырап, таңдау жасап..., мәңгі тұрақтаспайтын болмыстық шындықты бейнелейді. {{Дереккөзсіз мақала}}{{wikify}} [[Санат:Онтология]] [[Санат:Метафизика]] [[Санат:Философия]] [[Санат:Философия ұғымдары]] [[Санат:Терминология]] bb9xx8emusm6z7tcifgs5jaj0mkwsvo Бірлік (Құрманғазы ауданы) 0 40167 3606681 3327824 2026-05-19T14:01:03Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3606681 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Бірлік |сурет = Бірлік ауылына кіре беріс қақпасы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =46 |lat_min =29 |lat_sec = 29 |lon_deg =48 |lon_min =59 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы{{!}}Атырау |кестедегі облыс = |ауданы = Құрманғазы ауданы{{!}}Құрманғазы |кестедегі аудан = |мекен түрі = ауылдық округ |мекені =Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Бірлік |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1957 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Утеры, Утера (Үтері)'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1699 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Бірлік}} '''Бірлік''' (''2007 жылға дейін – Утера''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07T0002508 Құрманғазы ауданы Бірлік селолық округінің Утера селосын қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Құрманғазы ауданы]]ндағы ауыл, [[Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы)|Бірлік ауылдық округі]] орталығы. ==Географиялық орны== Аудан орталығы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-батыс жағасында, теңіз арқылы салынған Игольный каналы бойында орналасқан<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref>. ==Халқы== [[1999 жыл]]ы тұрғындар саны 1640 адам (810 ер адам және 830 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 1697 адамды (847 ер адам және 850 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 1699 адамды (888 ер адам және 811 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Шаруа қожалықтары және кәсіпкерлік== Іргесі 1957 жылы балық аулайтын ұсақ кәсіпшілікті біріктіру негізінде “Қызылтаң” балық аулайтын ұжымшардың орталығы есебінде қаланған. Кеме жөндеу шеберханасы, балық тоңазытқыш, т.б. мекемелер бар. „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі, „Балық өнімдері“ тұтынушылар кооперативі т.б.жұмыс жасайды. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == * С.Имашев атындағы орта мектеп — 1918 жылы орыс бастауыш мектебі болып ашылды. 1934 жылы аралас бастауыш мектеп, 1938 жылы орталау болып, ол К.Маркс атындағы, ал 60 жылдардың басынан Утера 8 жылдық мектебі деп аталған.<ref>Құрманғазы ауданы. Шежіре. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2008. - 312 бет + 16 бет түрлі-түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-535-7</ref> 1984 жылы С.Н.Имашев атағы берілді.<ref>https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924114006/https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html |date=2021-09-24 }} 80-жылдар</ref> 1989 жылы жаңа жобадағы 3-қатарлы мектеп үйі салынып пайдалануға берілді. * «Жұлдыз-ай» бөбекжай-балабақшасы * Бірлік ауылдық клубы ==Атақты тұлғалары== [[Қасым Әбуұлы Асанов|Қасым Асанов]] (1931—2006) — ғалым, Социалистік Еңбек Ері, ауыл шаруашылық ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі. == Ауыл суреттері == <gallery> Бирлик 1.jpg Бирлик 2.jpg </gallery> == Елді мекендегі көшелер == * Әмірғали Мұқашев көшесі * Балықшы көшесі * Болашақ көшесі * Бірінші мамыр көшесі * Василий Григорьев көшесі * [[Қаби Оқаев]] көшесі * [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] көшесі * Мұхамбетшәріп Бекбаев көшесі * Сатыбалды Расбеков көшесі * Тәуелсіздік көшесі * Философ Котельников көшесі * Ынтымақ көшесі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Құрманғазы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері]] nb7pw29970coqxxh7rbvvl4zk0ou7ir 3606684 3606681 2026-05-19T14:06:35Z Мағыпар 100137 /* Ауыл суреттері */ сурет қою 3606684 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Бірлік |сурет = Бірлік ауылына кіре беріс қақпасы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =46 |lat_min =29 |lat_sec = 29 |lon_deg =48 |lon_min =59 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы{{!}}Атырау |кестедегі облыс = |ауданы = Құрманғазы ауданы{{!}}Құрманғазы |кестедегі аудан = |мекен түрі = ауылдық округ |мекені =Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Бірлік |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1957 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Утеры, Утера (Үтері)'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1699 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Бірлік}} '''Бірлік''' (''2007 жылға дейін – Утера''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07T0002508 Құрманғазы ауданы Бірлік селолық округінің Утера селосын қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Құрманғазы ауданы]]ндағы ауыл, [[Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы)|Бірлік ауылдық округі]] орталығы. ==Географиялық орны== Аудан орталығы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-батыс жағасында, теңіз арқылы салынған Игольный каналы бойында орналасқан<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref>. ==Халқы== [[1999 жыл]]ы тұрғындар саны 1640 адам (810 ер адам және 830 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 1697 адамды (847 ер адам және 850 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 1699 адамды (888 ер адам және 811 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Шаруа қожалықтары және кәсіпкерлік== Іргесі 1957 жылы балық аулайтын ұсақ кәсіпшілікті біріктіру негізінде “Қызылтаң” балық аулайтын ұжымшардың орталығы есебінде қаланған. Кеме жөндеу шеберханасы, балық тоңазытқыш, т.б. мекемелер бар. „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі, „Балық өнімдері“ тұтынушылар кооперативі т.б.жұмыс жасайды. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == * С.Имашев атындағы орта мектеп — 1918 жылы орыс бастауыш мектебі болып ашылды. 1934 жылы аралас бастауыш мектеп, 1938 жылы орталау болып, ол К.Маркс атындағы, ал 60 жылдардың басынан Утера 8 жылдық мектебі деп аталған.<ref>Құрманғазы ауданы. Шежіре. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2008. - 312 бет + 16 бет түрлі-түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-535-7</ref> 1984 жылы С.Н.Имашев атағы берілді.<ref>https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924114006/https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html |date=2021-09-24 }} 80-жылдар</ref> 1989 жылы жаңа жобадағы 3-қатарлы мектеп үйі салынып пайдалануға берілді. * «Жұлдыз-ай» бөбекжай-балабақшасы * Бірлік ауылдық клубы ==Атақты тұлғалары== [[Қасым Әбуұлы Асанов|Қасым Асанов]] (1931—2006) — ғалым, Социалистік Еңбек Ері, ауыл шаруашылық ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі. == Ауыл суреттері == <gallery> Бирлик 1.jpg Бирлик 2.jpg „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі.jpg </gallery> == Елді мекендегі көшелер == * Әмірғали Мұқашев көшесі * Балықшы көшесі * Болашақ көшесі * Бірінші мамыр көшесі * Василий Григорьев көшесі * [[Қаби Оқаев]] көшесі * [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] көшесі * Мұхамбетшәріп Бекбаев көшесі * Сатыбалды Расбеков көшесі * Тәуелсіздік көшесі * Философ Котельников көшесі * Ынтымақ көшесі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Құрманғазы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері]] 1dx3dldg8uj51uua87gfohsd9fvvo08 3606688 3606684 2026-05-19T14:13:10Z Мағыпар 100137 /* Ауыл суреттері */ 3606688 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Бірлік |сурет = Бірлік ауылына кіре беріс қақпасы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =46 |lat_min =29 |lat_sec = 29 |lon_deg =48 |lon_min =59 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы{{!}}Атырау |кестедегі облыс = |ауданы = Құрманғазы ауданы{{!}}Құрманғазы |кестедегі аудан = |мекен түрі = ауылдық округ |мекені =Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Бірлік |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1957 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Утеры, Утера (Үтері)'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1699 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Бірлік}} '''Бірлік''' (''2007 жылға дейін – Утера''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07T0002508 Құрманғазы ауданы Бірлік селолық округінің Утера селосын қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Құрманғазы ауданы]]ндағы ауыл, [[Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы)|Бірлік ауылдық округі]] орталығы. ==Географиялық орны== Аудан орталығы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-батыс жағасында, теңіз арқылы салынған Игольный каналы бойында орналасқан<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref>. ==Халқы== [[1999 жыл]]ы тұрғындар саны 1640 адам (810 ер адам және 830 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 1697 адамды (847 ер адам және 850 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 1699 адамды (888 ер адам және 811 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Шаруа қожалықтары және кәсіпкерлік== Іргесі 1957 жылы балық аулайтын ұсақ кәсіпшілікті біріктіру негізінде “Қызылтаң” балық аулайтын ұжымшардың орталығы есебінде қаланған. Кеме жөндеу шеберханасы, балық тоңазытқыш, т.б. мекемелер бар. „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі, „Балық өнімдері“ тұтынушылар кооперативі т.б.жұмыс жасайды. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == * С.Имашев атындағы орта мектеп — 1918 жылы орыс бастауыш мектебі болып ашылды. 1934 жылы аралас бастауыш мектеп, 1938 жылы орталау болып, ол К.Маркс атындағы, ал 60 жылдардың басынан Утера 8 жылдық мектебі деп аталған.<ref>Құрманғазы ауданы. Шежіре. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2008. - 312 бет + 16 бет түрлі-түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-535-7</ref> 1984 жылы С.Н.Имашев атағы берілді.<ref>https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924114006/https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html |date=2021-09-24 }} 80-жылдар</ref> 1989 жылы жаңа жобадағы 3-қатарлы мектеп үйі салынып пайдалануға берілді. * «Жұлдыз-ай» бөбекжай-балабақшасы * Бірлік ауылдық клубы ==Атақты тұлғалары== [[Қасым Әбуұлы Асанов|Қасым Асанов]] (1931—2006) — ғалым, Социалистік Еңбек Ері, ауыл шаруашылық ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Бирлик 1.jpg|Ауыл көріністері Бирлик 2.jpg|Ауыл көріністері „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі.jpg|«Каспий - балық» өндірістік кооперативі Бірлік саябағы.jpg|Бірлік саябағы </gallery> == Елді мекендегі көшелер == * Әмірғали Мұқашев көшесі * Балықшы көшесі * Болашақ көшесі * Бірінші мамыр көшесі * Василий Григорьев көшесі * [[Қаби Оқаев]] көшесі * [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] көшесі * Мұхамбетшәріп Бекбаев көшесі * Сатыбалды Расбеков көшесі * Тәуелсіздік көшесі * Философ Котельников көшесі * Ынтымақ көшесі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Құрманғазы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері]] pe4yo332mvbvk8l06coz2b7fx8frp05 3606689 3606688 2026-05-19T14:14:48Z Мағыпар 100137 3606689 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Бірлік |сурет = Бірлік ауылына кіре беріс қақпасы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =46 |lat_min =29 |lat_sec = 29 |lon_deg =48 |lon_min =59 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы{{!}}Атырау |кестедегі облыс = |ауданы = Құрманғазы ауданы{{!}}Құрманғазы |кестедегі аудан = |мекен түрі = ауылдық округ |мекені =Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Бірлік |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1957 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Утеры, Утера (Үтері)'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1699 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Бірлік}} '''Бірлік''' (''2007 жылға дейін – Утера''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07T0002508 Құрманғазы ауданы Бірлік селолық округінің Утера селосын қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Құрманғазы ауданы]]ндағы ауыл, [[Бірлік ауылдық округі (Атырау облысы)|Бірлік ауылдық округі]] орталығы. ==Географиялық орны== Аудан орталығы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-батыс жағасында, теңіз арқылы салынған Игольный каналы бойында орналасқан<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref>. ==Халқы== [[1999 жыл]]ы тұрғындар саны 1640 адам (810 ер адам және 830 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 1697 адамды (847 ер адам және 850 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 1699 адамды (888 ер адам және 811 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Шаруа қожалықтары және кәсіпкерлік== Іргесі 1957 жылы балық аулайтын ұсақ кәсіпшілікті біріктіру негізінде “Қызылтаң” балық аулайтын ұжымшардың орталығы есебінде қаланған. Кеме жөндеу шеберханасы, балық тоңазытқыш, т.б. мекемелер бар. „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі, „Балық өнімдері“ тұтынушылар кооперативі т.б.жұмыс жасайды. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == * С.Имашев атындағы орта мектеп — 1918 жылы орыс бастауыш мектебі болып ашылды. 1934 жылы аралас бастауыш мектеп, 1938 жылы орталау болып, ол К.Маркс атындағы, ал 60 жылдардың басынан Утера 8 жылдық мектебі деп аталған.<ref>Құрманғазы ауданы. Шежіре. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2008. - 312 бет + 16 бет түрлі-түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-535-7</ref> 1984 жылы С.Н.Имашев атағы берілді.<ref>https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924114006/https://imashev.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy/100-80-zhyldar.html |date=2021-09-24 }} 80-жылдар</ref> 1989 жылы жаңа жобадағы 3-қатарлы мектеп үйі салынып пайдалануға берілді. * «Жұлдыз-ай» бөбекжай-балабақшасы * Бірлік ауылдық клубы ==Атақты тұлғалары== [[Қасым Әбуұлы Асанов|Қасым Асанов]] (1931—2006) — ғалым, Социалистік Еңбек Ері, ауыл шаруашылық ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі. == Елді мекендегі көшелер == * Әмірғали Мұқашев көшесі * Балықшы көшесі * Болашақ көшесі * Бірінші мамыр көшесі * Василий Григорьев көшесі * [[Қаби Оқаев]] көшесі * [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] көшесі * Мұхамбетшәріп Бекбаев көшесі * Сатыбалды Расбеков көшесі * Тәуелсіздік көшесі * Философ Котельников көшесі * Ынтымақ көшесі == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Бирлик 1.jpg|Ауыл көріністері Бирлик 2.jpg|Ауыл көріністері „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі.jpg|«Каспий - балық» өндірістік кооперативі Бірлік саябағы.jpg|Бірлік саябағы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Құрманғазы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері]] ea3h5b64eixf671t5lsfiiqrypm12u9 Моне Клод Оскар 0 40851 3606744 2092833 2026-05-19T17:53:05Z TalgatSnow 143530 3606744 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|[[Клод Моне]]}} [[File:Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg|thumb|<center>'''Моне Клод Оскар'''</center> (14.2. 1840, Париж – 6.12.1926, Нормандия, Живерни]] '''Моне Клод Оскар''' (14.2. 1840, [[Париж]] – 6.12.1926, [[Нормандия]],[[Живерни]]) — [[француз]] кескіндемесіші, импрессионизмнің негізін салушылардың бірі. [[Гаврда Э.Буден]]нен (1858 – 59) білім алып, Парижде [[Сюис]] академиясы (1859 – 60) мен [[Ш. Гейлер]] шеберханасында (1862 – 63) оқыды. 1860 жылдан бастап бірыңғай табиғат көрінісін салумен шұғылданды. Моненің [[пейзаж]]дық картиналарында адам негізгі орын алды. Ол бояуды теңбілдеп жағу арқылы түрлі түстердің өзіне тән қасиетін үлкен шеберлікпен ерекшелендіре білді. Оның пейзаждары үздіксіз өзгеріп жатқан өмірдің бүкіл болмысы мен тынысынан бөлініп алынған табиғаттың жанды бөлшегі немесе мәңгі жас тіршіліктің ықшамдалған шынайы көрінісі секілді (“Париждегі Капуционк бульвары”, 1873, “Бель-Ильдегі құз”, 1886). 90-жылдары суретші нақтылы табиғаттың әр қилы жағдайдағы көрінісін және сол жердегі ауа райының өзгерген сәттеріндегі әуеннің ойнақы құбылыстарын дәл тауып бейнелеген “Мая шөп” (1890 – 91), “Руан соборы” (1893 – 95) атты картиналарын салды. Моненің кейінгі шығармалары нақты өмірдің материалдық жағын қиялдан туындаған ортада кескіндеуімен (“Лондондағы тұман”, 1903) және шартты түрде әсемдеуге айрықша ден қоюымен (“Кішкене көзелер” сериялы панносы (1914 – 22) ерекшеленеді. 70-жылдардағы картиналары кескіндеме жанрының жаңашылдығын танытып (“Аржантей көпірі”, 1874; “Сенлазар вокзалы”, 1877), жаңа заманның хабаршысы болды. 80-жылдары салынған “Фекана жартастары” (1881), “Дьеппедегі айырылысу” (1882,), “Жағадағы серуен” (1882) атты туындыларында өмірдің қуанышы мен үйлесімділігі орнына драмалық тайталас, буырқанған күш-қуат басым көрінді. Бұл кезеңдегі картиналарынан “Этретадағы Манипор дарбазасы” атты туындысының шоқтығы биік (1883). Қайтыс болар алдында Париж мұражайына өзінің “Нимфей” сериясын сыйға тартқан.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> <br /> Письма, (пер. с франц., Н.В. Яворской), в кн.: Мастера искусства об искусстве, т. 5, кн. 1, М., 1969.<br /> <br /> Рейтерсверд О., Клод Моне, (пер. со швед.), М., 1965; <br /> <br /> К.Моне. Альбом репродукций (Авт. текста и сост. И.Сапего), Л., 1969; Богемская К.Г., Клод Моне, М., {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 505qzx2wm0iex0lp2getzov42y83m3q Монополиясыздандыру 0 41107 3606757 2092836 2026-05-19T18:31:18Z TalgatSnow 143530 3606757 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Демонополизация}} '''Монополиясыздандыру''' — [[экономикалық саясат]] пен [[заңнама]] шеңберіндегі бәсекені дамытуға және [[монополия]]лардың қызметін шектеуге бағытталған шаралар кешені. Жалпылама түрде Монополиясыздандыру – мемлекеттің монополияға қарсы екі бағытта жүргізетін саясаты. * Рыноктарды дәйекті түрде ырықтандыру. Мұнда монополияға тиіспей монополистік іс-әрекетті ірі бизнес үшін тиімсіз ету мақсаты көзделеді, сонымен бірге кәсіпкерлікті, әсіресе шағын және орта кәсіпкерлікті ынталандыру, шетелдік кәсіпкерлер үшін ішкі рыноктарды ашу, атап айтқанда шетелдік инвесторлар үшін инвестиц. ахуалды жақсарту, кеден салықтарын төмендету, лицензиялау рәсімін оңайлату, өнімі монополиялардың тауарларымен бәсекелесе алатын өндірістерді қолдау үдерістері жүріп жатады; * Монополияға ықпал ету тәсілдері. Оған негізінен монополияларды әкімш. қадағалау шаралары – өнімнің бағасын, мөлшері мен сапасын реттеу, сондай-ақ монополияға қарсы заңдар бұзылған жағдайда қолданылатын қаржы санкциялары жатады. Реттеудің құқықтық нормаларын, яғни монополиялардың қызметін шектеуге бағытталған антимонопол. (антитрестік) заңдарды да осы екінші бағытқа жатқызуға болады. Батыс елдерінде [[антимонополия]] заңдар ірі корпорацияларға, монополиялардың рыноктағы басымдығын қиянатпен пайдалануына қарсы қолданылады. Қазақстанда Монополиясыздандыру, ең алдымен, монополияларға қарсы тұратын бәсекелі нарықтық құрылымдарды құрып, дамытуға бағытталды. Қазақстан экономикасын Монополиясыздандырудың аса маңызды шаралары ретінде, ең алдымен, Монополиясыздандыруға жатпайтын табиғи монополиялар аймағы айқындалғанын айтуға болады. Мұндай аймақта энергетика, металлургия, темір жол көлігі салаларындағы технология [[олигополия]], ғылыми-техникалық және мемлекеттік монополиялар, ақша ұсынысын ұйымдастыру мен реттеу, мемлекет тарапынан қатаң түрде құқықтық тұрғыдан реттелетін монополиялар, капиталды шоғырландыру және орталықтандыру негізінде пайда болған монополиялар қамтылды. Екіншіден, Қазақстанда антимонопол. саясат құқықтық базамен және ұйымдық жүйемен ұштастырыла жүргізілді. Монополиясыздандыру саясаты құқықтық тұтқалар мен нарықты реттеуші тетіктерді біріктіретін антимонополия экономикалық қатынастарды орнатуға бағытталды. Осыған орай “''Теріс пиғылды бәсеке туралы''” (1998), “''Бәсеке және монополистік іс-әрекеттерді шектеу туралы''” (2001) арнайы заңдар қабылданып, еркін бәсекені, кәсіпкерлікті дамыту, тауар нарықтарының тиімді жұмыс істеуіне қолайлы жағдай жасау, сондай-ақ теріс пиғылды бәсекелік және монополистік іс-әрекеттердің алдын алып, жолын кесу, нарықтың монополистік субъектілерінің өз басымдықтарын заңсыз пайдалануына тыйым салу көзделді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Экономика]] {{stub}} ku1oq7ovkoy2cc0t69k5zajsm3hka17 Монте-Карло тәсілі 0 41243 3606752 2092842 2026-05-19T18:25:26Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Монте-карло тәсілі]] бетін [[Монте-Карло тәсілі]] бетіне жылжытты 2092842 wikitext text/x-wiki '''Монте-карло тәсілі''' — кездейсоқ шамаларды модельдеуге және ізделінетін шаманың статистикалық бағаларын құруға негізделген сандық тәсіл. [[Статистика]]лық жолмен шығарылатындықтан, ізделінетін шама ықтималдық сипатта болады. Оның дәлдігін арттыру үшін мыңдаған статистик. байқаулар қарастырылады. Монте-карло тәсілімен орындалатын есептеулерде секундына млн-даған операциялар орындайтын аса шапшаң электрондық есептеуіш машиналарды пайдалану тиімді. Монте-карло тәсілі берілген үлестіру заңына сәйкес кездейсоқ шамаларды, [[дискрет]]ті және үзіліссіз кездейсоқ шамаларды модельдеуде, көпеселік [[интеграл]]дарды бағалауда, екінші реттік интегралдық теңдеулерді, [[эллиптик]]алық типті теңдеулерді шешуде, сәулені тасымалдау теориясында, кубтық және интерполяцтық процестерде, т.б. қолданылады. Тармақталған Марков процесін модельдеуді пайдаланып, кейбір сызықты емес теңдеулерді де шығаруға болады. Бұл тәсілді алғаш 20 ғачырдың ортасында америк. математиктер [[Дж.Нейман]] (1903 – 1957) және [[С.Улам]] (1909 – 1984) ұсынған. Бұл тәсіл Монте-Карло қаланың атымен аталған, ертеректе осы қаланың ойыншылары ойыннан ұтатын ақшаларын осыған жақын бір тәсілмен алдын-ала есептеп отырған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Есептеу математикасы]] {{stub}} a5h8de8hnt26yvkxatsufcql2pm5ffg Монтень Мишель де 0 41248 3606741 2092829 2026-05-19T17:48:08Z TalgatSnow 143530 3606741 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Мишель де Монтень]] дубликаты}} '''Монтень Мишель де''' (1533 – 1592) — француз [[философ]]ы, [[жазушы]], Қайта өркендеу дәуірінің көрнекті ойшылы. Негізгі еңбегі – “''Тәжірибелер''” (1580). [[Сократ]]тың ізімен адамгершілік ұстаным заңдылықтарын ақиқатпен, өмірдің даму жүйесімен ұштастыруға ұмтылды. Ежелгі дәуір философиясының іс-тәжірибелік жағына басым назар аударды. Монтень философиясында негізгі принцип – [[скептицизм]]. Оның пікірі бойынша, адам күмәндануға құқылы. Оның скептицизмі теол. және [[метафизика]], көзқарастарды, ортағасырлық [[схоластика]] мен [[католик]] дінінің қасаң қағидаларын сынауға бағытталған. Монтень өзінің скептицизмін адамгершілік ұстанымдарға негіздеді. Ол адамдар өзгеріп-жаңарып отырады, сонымен бірге оның сана-сезімі де, ой-пікірі де жаңарды. Себебі ол адамның жеке басына тән қасиет дейді. Монтень жанның өлмейтіндігі туралы діни ілімді жоққа шығарып, сананы материяның ерекше қасиеті деп білді. Монтеньнің ой-пікірлері француздық қайта өркендеу философиясына, жаңа заманның тәжірибелі әдіснамасының қалыптасуына әсер етті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} lpw5dqk5ibnxq0sqbl6bzqyid5xdvyp Моншақ (тайшы) 0 41294 3606750 2423457 2026-05-19T18:22:58Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Моншақ, Буншақ, Пунчак]] бетін [[Моншақ (тайшы)]] бетіне жылжытты 2423457 wikitext text/x-wiki '''Моншақ''', '''Буншақ, Пунчак''' (туған жылы белгісіз – 1669) – [[Еділ]] [[қалмақ]]тарының билеушісі (1664 – 69), Қалмақ хандығының негізін салушы. Өзін [[Ресей]] патшасының боданымын деп есептеді. Ресейдің көмегіне сүйене отырып, башқұрттарға, [[солтүстік кавказ]] халықтарына, қазақтарға жиі-жиі жорық жасап тұрды;<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} thfgtcoddfwzj6fn9m1u3lpy8k0kepi Масао Мори 0 42111 3606748 2423872 2026-05-19T18:11:08Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Мори]] бетін [[Масао Мори]] бетіне жылжытты 2423872 wikitext text/x-wiki '''Мори''' (1921 жылы туған) — жапондық түркітанушы ғалым. [[Токио]] университетін бітірген (1945). [[Хоккайдо]] (1952), Токио университеттерінде [[профессор]]лық қызмет атқарды (1965). Түркі халықтарының тарихы туралы зерттеу еңбектері үшін докторлық ғылыми дәрежесін алған. Оның “''Орта Азия мен Моңғолияға саяхат''” естелігі (1965), “''Көне түркі халықтары тарихынан зерттеулер''” (1967), “''Ат жалындағы халықтың тарихы – тарихтағы солтүстік дилер туралы шежіре''” (1972), “''Ерте заман көшпелілер империясы''” (1976), “''Орта Азия тарихы''” (1986), т.б. еңбектері қазақ халқының тарихын зерттеушілер үшін құнды дүниелер.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} liyantjz7s23kfuymsk8o9a7tnjt95p Сергей Александрович Морозов 0 42116 3606738 2092827 2026-05-19T17:46:45Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Морозов Сергей Александрович]] бетін [[Сергей Александрович Морозов]] бетіне жылжытты 2092827 wikitext text/x-wiki '''Морозов Сергей Александрович''' (2.8.1905, [[Семей]] қаласын – 1983, [[Мәскеу]]) — [[Қазақстан]] [[фотоөнер]]інің дамуына елеулі үлес қосқан фотосуретші. 1930 жылы Мәскеуде Жоғарғы әдеби курсты бітіріп, [[журналис]]тік қызметпен айналысқан. 1947 жылы [[Т.Бигелдинов]] жайлы өмірбаяндық кітапшасын жариялады. Баспасөзді фотосуреттермен безендіру жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізді. “''Орыстың бірінші фотограф суретшілері''” (1952), “''Кеңестік көркем фотосурет''” (1958), “''Шығармашылық фотосуреттер''” (1985) атты [[монография]]лары жарық көрді. Морозов еңбектерінде Қазақстан тарихына, тарихи ескерткіштеріне байланысты фотосуреттер, Қазақ фотоөнеріне байланысты мол мағлұматтар жинақталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 23gjft1vbtwj9hjt4yln5baw7bc2vei Александр Иванович Москалев 0 42134 3606734 2092835 2026-05-19T17:45:32Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Москалев Александр Иванович]] бетін [[Александр Иванович Москалев]] бетіне жылжытты 2092835 wikitext text/x-wiki '''Москалев Александр Иванович''' (2.8.1940, [[Ресей]], [[Новосибирск]] облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1994). 1959 жылдан әскер қатарында болды. Алматыдағы Жоғарғы командалық шекара [[уч-щес]]ін (1966), [[Мәскеу]]дегі [[М.В. Фрунзе]] атындағы Әскери академияны (1973) бітірген. Қатардағы шекарашыдан [[ҚР]] Шекара әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары, [[штаб]] бастығы дәрежесіне дейін өсті. [[Қызыл Жұлдыз]] орденімен, көптеген [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} sisog9tou9gk850fo4yo4klv0zbeeae Райымбек Матен 0 53510 3606745 1680975 2026-05-19T17:55:56Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Райымбек матен]] бетін [[Райымбек Матен]] бетіне жылжытты 1680975 wikitext text/x-wiki '''Райымбек матен''' (1.1. 1912 ж. т., [[Ақмола облысы]] Атбасар ауданы) — [[шахта]] құрылысы саласында қазақтан шыққан алғашқы [[инженер]], тех. ғыл. канд. (1971). “''Шахтерская слава''” (“''Кенші даңқы''”) белгісінің барлық 3 дәрежесінің иегері. 1940 — 41 ж. 31-телімнің бастығы, кейіннен шахтаның бас инженерінің көмекшісі, 1945 — 47 ж. “''Ленгеркөмір''” тресіндегі 2-шахтаның бастығы, трест басқармасының орынбасары. 1947 — 70 ж. [[Қарағанды]] қ-ның көмір өнеркәсібі саласында басшы қызметтерде, 1970 — 89 ж. көмір өнеркәсібі ғыл.-зерттеу ин-ты директорының орынбасары, лаб. меңгерушісі болды. Р-тің басшылығы кезінде комб. көмір өндіруден 3 мәрте дүниежүз. рекорд жасады. Р. — Қарағанды қ-ның Құрметті азаматы. [[Қазақстан]]ның Құрмет кітабына енгізілген. Қызыл жұлдыз, екі мәрте “''Даңқ''”, екі мәрте ''Еңбек Қызыл Ту ордендерімен'' және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақша энциклопедия 7 том.</ref> == Дереккөздер == <references/> *Схема проведения и способ поддержания вентиляционных штреков при разработке двух сближенных пластов, М., 1969; *Закладка выработанного пространства в шахтах Карагандинского бассейна, М., 1973. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Терминология]] {{stub}} mqa3vgn0xikbk5phq7ymlcody0k3ssa Зифа Матенқызы Райымбекова 0 53512 3606736 3386175 2026-05-19T17:46:03Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Райымбекова Зифа Матенқызы]] бетін [[Зифа Матенқызы Райымбекова]] бетіне жылжытты 3386175 wikitext text/x-wiki '''Райымбекова Зифа Матенқызы''' (7.7.1940 ж. т., Қарағанды қ.) — [[инженер-құрылысшы]], тех. ғыл. докт. (1997), проф. (2001). [[Қарағанды]] политех. ин-тын (қазіргі Қарағанды Мемл. тех. ун-ті) бітірген (1963). 1963 — 73 ж. осы ин-тта ғыл.-пед. қызметтер атқарды. 1973 жылдан [[І.И. Сәтбаев]] атынд. [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|ҚазҰТУ]]-да еңбек етіп келеді. Р. “''деформацияланатын қатты дене механикасы''” мамандығы бойынша [[Қазақстан]]да әйелдер арасынан шыққан тұңғыш тех. ғыл. докторы. Негізгі ғыл. жұмыстары серпімділік шегінен тыс сызықсыз инж. есептерді шешу әдістеріне арналған. Нәтижелері құрылыстарда, өнеркәсіп орындарында іс жүзінде қолданыс тапты. Материалдар кедергісі тақырыбы бойынша жоғары оқу орындарына арналған [[қазақ тілі]]ндегі оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Халықар. ақпараттандыру академиясының [[вице-президент]]і, [[академиг]]і (1998).<ref>Қазақша энциклопедия 7 том.</ref> == Дереккөздер == <references/> * Изгиб балок за пределом упругости, А.-А., 1980; * Нелинейные стержневые системы за пределом упругости, А.-А, 1982; * Материалдар кедергісі терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі, А., 1993. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Терминология]] {{stub}} ffcc6jj9ghivrl9kae1df7kra2blm4y Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы 0 61837 3606732 3590564 2026-05-19T17:43:14Z Casserium 68287 3606732 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы |қысқартылған атауы = ''ҚР ПІБ'' |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{KAZ}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1995 жыл |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті]] |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 87,6 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] |басшылықтың лауазымы1 = Президенттің Іс Басқарушысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://qr-pib.kz |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы''' (''ҚР ПІБ'') – Қазақстан Президентінің, мемлекеттік саяси қызметшілердің, Қазақстан Парламенті депутаттарының, мемлекеттік органдар мен олардың аппараттары қызметкерлерінің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Мемлекет басшысына тікелей бағынып, оған есеп береді. ҚР Президентінің Іс Басқармасын 2024 жылғы 7 ақпаннан [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] басқарады. == Қызметі == Заңнамаға сәйкес ҚР Президентінің Іс Басқармасы мына міндеттерді жүзеге асырады: * ҚР Президентінің, Орталық мемлекеттік органдар – Президент Әкімшілігінің, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен Парламентінің қызметін материалдық-техникалық тұрғыда қамтамасыз етеді. * ҚР Президентінің қатысуымен өтетін іс-шараларды, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен ҚР Президенті Әкімшілігі өткізетін кеңестерді, конференцияларды және басқа да мемлекеттік іс-шараларды қаржылық-шаруашылық жағынан қамтамасыз етеді; * Орталық мемлекеттік органдар қызметкерлеріне көлік және медициналық қызмет көрсету, санаторлық-курорттық емделуін және демалысын ұйымдастыру; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқару; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқаруда ұйымдастырушылық-экономикалық тетікті жетілдіру, мемлекеттік мүліктің пайдаланылуы мен сақталуын бақылау, басқару. == Тарихы == 1990 жылы Президент кеңсесінің (аппаратының) құрылымында Іс басқармасы құрылды. 1991 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс басқармасы болып өзгертілді. 1992 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс Басқармасынан аппараттың Шаруашылық басқармасы бөлінді. 1994 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N940001884_ Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы туралы]</ref> 1995 жылы Қазақстан Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы таратылып, орнына орталық мемлекеттік орган мәртебесіне ие Қазақстан Президентінің Іс Басқармасы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002600_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң Iс Басқармасы туралы]</ref> == Басшылық == * Президент Іс басқарушысы: [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Сергей Хорошун (2019 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Абай Алтай (2023 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Бақыт Әбілдинов (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ерлан Сүттібаев (2025 жылдан бастап)<ref>[https://qr-pib.kz/p/2299 Басшылық туралы мәлімет]</ref> === Президент Іс Басқарушыларының тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президенті аппаратының Іс басқармасы (1990—1992)<br>Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы (1992—1994)<br>Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Шаруашылық басқармасы (1994—1995)''' | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 10 мамыр 1990 || 20 қазан 1995 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы (1995—)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 20 қазан 1995 || 8 қараша 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]]<br>{{small|(1936—1998)}} || 8 қараша 1995 || шілде 1996 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || қыркүйек 1996 || қыркүйек 1998 |- | 4 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 2 қыркүйек 1998 || 16 маусым 2003 |- | 5 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 16 маусым 2003 || 20 наурыз 2004 |- | 6 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 20 наурыз 2004 || 27 наурыз 2006 |- | 7 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|99px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 28 наурыз 2006 || 11 желтоқсан 2008 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 11 желтоқсан 2008 || 13 сәуір 2011 |- | 9 || [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|99px]] || [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} || 13 сәуір 2011 || 21 қыркүйек 2012 |- | 10 || [[Сурет:Бисембаев Абай Айдарханович.jpg|99px]] || [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} || 21 қыркүйек 2012 || 19 наурыз 2019 |- | 11 || [[Сурет:Battakov (cropped).jpg|99px]] || [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]<br>{{small|(1969 туған)}} || 21 наурыз 2019 || 11 қаңтар 2022 | rowspan="3"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- | 12 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 11 қаңтар 2022 || 6 ақпан 2024 |- | 13 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1987 туған)}} || 7 ақпан 2024 || — |} == Ведомстволық бағынышты ұйымдар == {| class="wikitable" |- ! Ұйым !! Сипаттамасы !! Қарамағындағы ұйымдар !! Сайты |- | «Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасы» ММ || [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]] қызметін материалды-техникалық, транспорттық, әлеуметтік-тұрмыстық, сондай-ақ қаржылық жағынан қолдауды қамтамасыз етеді. 1990 жылдың бас кезінде Жоғары Кеңес аппаратының құрамындағы бөлім, кейін басқарма ретінде жұмыс істеді. 1995 жылы ҚР Парламентінің Іс басқармасы, 1996 жылы ҚР Парламентінің Шаруашылық басқармасы болып өзгерді. 2016 жылы қазіргі атауына ие болды. || 1. {{URL|https://auto-mtqb.qr-pib.kz/ «Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасының автошаруашылығы» ШЖҚ РМК}}<br> 2. {{URL|https://agd-mtqb.qr-pib.kz/|«Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасының әкімшілік ғимараттары дирекциясы» ШЖҚ РМК}}<br> 3. {{URL|https://io-mtqb.qr-pib.kz/ «Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасының инженерлік орталығы» ШЖҚ РМК}}<br> 4. {{URL|https://parlaminst-mtqb.qr-pib.kz/ «Парламентаризм институты» ШЖҚ РМК}} | {{URL|https://mtqb.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Медициналық орталығы» ММ || Медициналық санаторийлік-курорттық қамтуды ұйымдастыру, халық денсаулығын нығайту және сақтау, санитариялық-эпидемиологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, өңірлерге заманауи технологияларды трансферттеу, медициналық туризмді дамыту, ғылыми және клиникалық ынтымақтастықты кеңейтумен айналысады. || 1. {{URL|https://bmcudp.kz/|«ҚР ПІБ Медициналық орталығының ауруханасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 2. {{URL|https://oka.qr-pib.kz/ «ҚР ПІБ Медициналық орталығының Ұлттық госпиталі» ШЖҚ РМК}} (Алматы қ.)<br> 3. {{URL|https://okzhetpes-burabay.kz/|«Оқжетпес» емдеу-сауықтыру кешені» АҚ}} (Щучинск-Бурабай курорттық аймағы)<br> 4. {{URL|https://almatyresort.kz/|«Almaty Resort» санаторийі}} (Алматы қ.)<br> 5. {{URL|https://moseso.qr-pib.kz/|«Санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 6. {{URL|https://mtazho.qr-pib.kz/|«Медициналық технологиялар және ақпараттық жүйелер орталығы» АҚ}} (Астана қ.)<br> 7. {{URL|https://qarlygash.qr-pib.kz/|«Қарлығаш» балабақшасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қаласында 3 филиал)<br> 8. «Қазақстан» санаторийі (Қырғызстан, [[Ыстықкөл]] көлі)<br> 9. {{URL|https://kazakhstan-kmv.ru/|«Қазақстан» санаторийі}} («Астана» ЖШҚ, Ресей, Ессентуки қ.) | {{URL|https://mo.qr-pib.kz/}} |- | [[Бурабай ұлттық паркі|«Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі» ММ]] || Ақмола облысының аумағында орналасқан «Бурабай» ұлттық паркі 2000 жылы тамызда құрылды. || — || {{URL|https://burabaypark.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Автошаруашылығы» РМК || Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына автокөлікпен қызмет көрсету, ресми іс-шараларға, шетелдік делегацияларға, сондай-ақ өзге де жеке және заңды тұлғаларға көлік қызметін көрсетумен айналысады. 1997 жылы елорданың Ақмола қаласына көшуiне байланысты құрылған.<ref>[https://auto.qr-pib.kz/about Кәсіпорын туралы]</ref> || — || {{URL|https://auto.qr-pib.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» ШЖҚ РМК]] || Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық жағынан қамтамасыз ететін 1996 жылы құрылған арнаулы медиа-ресурс. || 1. [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі]]<br> 2. [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly/Silk Way» телеарнасы]]<br> 3. Деректі фильмдер орталығы | {{URL|https://ptrk.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі мен Үкіметінің әкімшілік ғимараттары дирекциясы» ШЖҚ РМК || Дирекция 7 ғимаратқа қызмет көрсетеді, олардың қатарында «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясы, Үкімет Үйі, Министрліктер Үйі, Қаржы министрлігі, Тұңғыш Президент мұражайы, Орталық сайлау комиссиясының әкімшілік ғимараты бар. || Дирекцияның Алматы филиалы || {{URL|https://agd.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Инженерлік-техникалық орталығы» ШЖҚ РМК || Әкімшілік ғимараттарда орналасқан мемлекеттік органдар үшін ақпараттық-коммуникациялық қызметтердің операторы және Іс Басқармасы жүйесіндегі кәсіпорындардың ақпараттық бағдарламаларын әзірлейтін, сүйемелдейтін жүйелік интегратор. || — || {{URL|https://ito.qr-pib.kz/}} |- | «Мемлекеттік резиденциялар дирекциясы» ШЖҚ РМК || 1997 жылы құрылған. Қазақстан Президенті мен оның отбасы мүшелерінің, өзге де қызмет көрсетілетін адамдардың қызметін материалдық-техникалық, әлеуметтік-тұрмыстық қамтамасыз етеді, Қазақстан Президенті қатысатын ресми және басқа да іс-шараларға қызмет көрсетеді, сондай-ақ қоғамдық тамақтандыру қызметтерін көрсетеді. || — || {{URL|https://mrd.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» РММ || Қазақстан Президентінің музей жинағы мен жеке кітапханасының, Қазақстан экс-президенттерінің музей жинақтарының, жеке кітапханаларының және жеке архивтерінің жұмысын қамтамасыз етеді. || — || {{URL|https://po.qr-pib.kz/}} |- | «Алатау» қонақ үйі» АҚ || Түркияның Кемер қаласындағы Бельдиби ауданында орналасқан «Rixos Beldibi» қонақүйін басқаруды жүзеге асырады. 2001 жылы құрылған. || — || {{URL|https://alatau.qr-pib.kz/}} |- | «Бүркіт» мемлекеттік авиакомпаниясы» ШЖҚ РМК || 2000 жылы арнайы рейстер ұйымдастырып, Президент пен мемлекеттiң өзге де лауазымды тұлғаларының ұшу қауiпсiздiгін қамтамасыз ету мақсатында құрылған. || — || {{URL|https://airberkut.kz}} |- | «Қазқұрылысжүйесі» ЖШС || Қазақстан территориясында және одан тыс жерде орналасқан объектілерде құрылыс-монтаждық жұмыстардың барысын және сапасын техникалық тұрғыдан қадағалауды қамтамасыз етумен айналысады. 2001 жылы Елорданы Алматыдан Астана қаласына көшіру кезінде техникалық қадағалауды тиімді жүргізу ету үшін «ҚР ПІБ Салынып жатқан объектілерін техникалық қадағалауды жүзеге асыру жөніндегі дирекция» Жабық акционерлік қоғамы болып құрылған. 2009 жылы ребрендинг жүргізіліп, «Қазқұрылысжүйесі» АҚ болып өзгерді.<ref>[https://qazqurylys.qr-pib.kz/about Біз туралы]</ref> || — ||{{URL|https://qazqurylys.qr-pib.kz/}} |- | «Бурабай даму» ЖШС || Щучье-Бурабай курорттық аймағының аумағында ҚР Президенті Іс басқармасының объектілерін күтіп-ұстау және пайдалану, Бурабай және AQBURA курорттарын дамытуды, сондай-ақ туристік-операторлық қызметті жүзеге асырады. || — || {{URL|https://burabaydamu.qr-pib.kz/}} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] sp45gf07pasrgih95f9w687p8xzdoyu Мемлекеттік қызмет 0 69324 3606841 3586912 2026-05-20T08:02:51Z Aldogarov 95591 /* Мемлекеттік қызмет істері агенттігі */ 3606841 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қызмет''' — Қазақстан Республикасындағы [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдарда]] мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған, [[Мемлекеттік қызметші|мемлекеттік қызметшілердің]] лауазымдық өкілеттіктерін атқару жөніндегі кәсіби қызметі<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік қызмет — мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік органдарда мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді атқару жөніндегі қызметі. '''[[Мемлекеттік қызметші]]''' — мемлекеттік органда Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден (немесе Арнаулы мемлекеттік қордан) ақы төленетін мемлекеттік лауазымды атқаратын және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы. == Тарихы == Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік қызметтің құқықтық негізі 1995 жылғы Конституцияда және Президенттің 1995 жылғы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар Жарлығында қаланды<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000416}}</ref>. 1999 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды (кейін күші жойылды). 2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V Заңы (қолданыстағы) мемлекеттік қызметтің жаңа моделін енгізді. Ол 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі құрылды (кейін қайта құрылды). Қазіргі уақытта мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі жүзеге асырады. [[Реформа|Реформалар]] ашықтықты, конкурстық іріктеуді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті және цифрландыруды (eQyzmet порталы) күшейтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасында Мемлекеттік қызметтің қалыптасуы|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-zhualy/press/news/details/399412}}</ref>. == Құқықтық негізі == Мемлекеттік қызметтің құқықтық негізін мыналар құрайды: * Қазақстан Республикасының Конституциясы (33-бап — азаматтардың мемлекеттік қызметке тең құқығы); * «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң; * Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі; * Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары және басқа [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актілер]]. === Қағидаттары === Мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары: * Заңдылық; * Қазақстан Республикасының патриотизмі; * Ашықтық; * Нәтижелілік және тиімділік; * Әдептілік; * Құқық бұзушылыққа төзбеушілік; * Тең қолжетімділік (конкурстық негізде). === Лауазымдардың түрлері === Мемлекеттік лауазымдар «А» корпусы (саяси лауазымдар) және «Б» корпусы (әкімшілік лауазымдар) болып бөлінеді. «А» корпусына Президент әкімшілігінің жауапты хатшылары, министрлер, әкімдер және басқалар кіреді. Оларға ерекше тәртіп қолданылады. «Б» корпусы — негізгі әкімшілік қызметшілер, конкурс арқылы іріктеледі. == Қызметке кіру тәртібі == Мемлекеттік қызметке кіру конкурстық негізде жүзеге асырылады: # [[eQyzmet]] порталында тіркелу және қызметтік тізім толтыру. # Қазақстан Республикасының заңнамасын (НҚА) және мемлекеттік тілді білуге тестілеу (онлайн немесе оффлайн). # Жеке қасиеттерді бағалау (кейбір жағдайларда). # Бос лауазымға конкурсқа қатысу және сұхбат. Бос орындар eqyzmet.gov.kz порталында жарияланады. Іріктеу ашық және объективті болуы үшін цифрлық жүйе қолданылады. === Құқықтары мен міндеттері === '''Құқықтары''': * Конституцияда кепілдік берілген құқықтар мен бостандықтарды пайдалану; * [[Еңбекті қорғау]], [[денсаулық сақтау]]; * Лауазымдық ілгерілеу; * Әлеуметтік және құқықтық қорғалу. '''Міндеттері''': * [[Конституция]] мен заңдарды сақтау; * Азаматтардың құқықтарын қорғау және өтініштерін уақтылы қарау; * Қызметтік әдепті сақтау; * [[Мемлекеттік құпия|Мемлекеттік құпияны]] сақтау; * [[Сыбайлас жемқорлық|Сыбайлас жемқорлықтың]] алдын алу; * [[Мемлекеттік меншік|Мемлекеттік меншікті]] тиімді пайдалану. Мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулер бар ([[депутат]] болуға, [[Кәсіпкерлік|кәсіпкерлікпен]] айналысуға, мүдделер қайшылығына т.б. тыйым). === Әлеуметтік кепілдіктері === Мемлекеттік қызметшілерге еңбекке ақы төлеу, [[Демалыс күндері|демалыс]], [[зейнетақы]], медициналық қызмет көрсету, қызметтік тұрғын үй (кейбір санаттарға) және басқа әлеуметтік кепілдіктер қарастырылған. Сондай-ақ әдеп кодексі және тәртіптік жауапкершілік қолданылады. == Мемлекеттік қызмет істері агенттігі == {{Толық мақала|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі}} Агенттік Президентке тікелей бағынады. Ол мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты қалыптастырады, іріктеуді үйлестіреді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүзеге асырады және қызмет көрсету сапасын бақылайды. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Саясат]] {{Stub}} crrd0unkdx6lb1tce42xl1quf59nup7 3606855 3606841 2026-05-20T08:35:36Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды. 3606855 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қызмет''' — Қазақстан Республикасындағы [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдарда]] мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған, [[Мемлекеттік қызметші|мемлекеттік қызметшілердің]] лауазымдық өкілеттіктерін атқару жөніндегі кәсіби қызметі<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік қызмет — мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік органдарда мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді атқару жөніндегі қызметі. '''[[Мемлекеттік қызметші]]''' — мемлекеттік органда Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден (немесе Арнаулы мемлекеттік қордан) ақы төленетін мемлекеттік лауазымды атқаратын және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы. == Тарихы == Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік қызметтің құқықтық негізі 1995 жылғы Конституцияда және Президенттің 1995 жылғы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар Жарлығында қаланды<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000416}}</ref>. 1999 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды (кейін күші жойылды). 2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V Заңы (қолданыстағы) мемлекеттік қызметтің жаңа моделін енгізді. Ол 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі құрылды (кейін қайта құрылды). Қазіргі уақытта мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі жүзеге асырады. [[Реформа|Реформалар]] ашықтықты, конкурстық іріктеуді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті және цифрландыруды (eQyzmet порталы) күшейтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасында Мемлекеттік қызметтің қалыптасуы|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-zhualy/press/news/details/399412}}</ref>. 2026 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды.<ref>{{Cite web|url=https://infohub.kz/ru/article/qazaqstandyq-memlekettik-qyzmetshilerge-qatysty-eki-jana-zanga-prezident-qol-qoidy.html|title=Қазақстандық мемлекеттік қызметшілерге қатысты екі жаңа заңға Президент қол қойды}}</ref> == Құқықтық негізі == Мемлекеттік қызметтің құқықтық негізін мыналар құрайды: * Қазақстан Республикасының Конституциясы (33-бап — азаматтардың мемлекеттік қызметке тең құқығы); * «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң; * Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі; * Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары және басқа [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актілер]]. === Қағидаттары === Мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары: * Заңдылық; * Қазақстан Республикасының патриотизмі; * Ашықтық; * Нәтижелілік және тиімділік; * Әдептілік; * Құқық бұзушылыққа төзбеушілік; * Тең қолжетімділік (конкурстық негізде). === Лауазымдардың түрлері === Мемлекеттік лауазымдар «А» корпусы (саяси лауазымдар) және «Б» корпусы (әкімшілік лауазымдар) болып бөлінеді. «А» корпусына Президент әкімшілігінің жауапты хатшылары, министрлер, әкімдер және басқалар кіреді. Оларға ерекше тәртіп қолданылады. «Б» корпусы — негізгі әкімшілік қызметшілер, конкурс арқылы іріктеледі. == Қызметке кіру тәртібі == Мемлекеттік қызметке кіру конкурстық негізде жүзеге асырылады: # [[eQyzmet]] порталында тіркелу және қызметтік тізім толтыру. # Қазақстан Республикасының заңнамасын (НҚА) және мемлекеттік тілді білуге тестілеу (онлайн немесе оффлайн). # Жеке қасиеттерді бағалау (кейбір жағдайларда). # Бос лауазымға конкурсқа қатысу және сұхбат. Бос орындар eqyzmet.gov.kz порталында жарияланады. Іріктеу ашық және объективті болуы үшін цифрлық жүйе қолданылады. === Құқықтары мен міндеттері === '''Құқықтары''': * Конституцияда кепілдік берілген құқықтар мен бостандықтарды пайдалану; * [[Еңбекті қорғау]], [[денсаулық сақтау]]; * Лауазымдық ілгерілеу; * Әлеуметтік және құқықтық қорғалу. '''Міндеттері''': * [[Конституция]] мен заңдарды сақтау; * Азаматтардың құқықтарын қорғау және өтініштерін уақтылы қарау; * Қызметтік әдепті сақтау; * [[Мемлекеттік құпия|Мемлекеттік құпияны]] сақтау; * [[Сыбайлас жемқорлық|Сыбайлас жемқорлықтың]] алдын алу; * [[Мемлекеттік меншік|Мемлекеттік меншікті]] тиімді пайдалану. Мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулер бар ([[депутат]] болуға, [[Кәсіпкерлік|кәсіпкерлікпен]] айналысуға, мүдделер қайшылығына т.б. тыйым). === Әлеуметтік кепілдіктері === Мемлекеттік қызметшілерге еңбекке ақы төлеу, [[Демалыс күндері|демалыс]], [[зейнетақы]], медициналық қызмет көрсету, қызметтік тұрғын үй (кейбір санаттарға) және басқа әлеуметтік кепілдіктер қарастырылған. Сондай-ақ әдеп кодексі және тәртіптік жауапкершілік қолданылады. == Мемлекеттік қызмет істері агенттігі == {{Толық мақала|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі}} Агенттік Президентке тікелей бағынады. Ол мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты қалыптастырады, іріктеуді үйлестіреді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүзеге асырады және қызмет көрсету сапасын бақылайды. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Саясат]] {{Stub}} 43q8c58pcdnrgteuo7zkipj02nk94ok 3606866 3606855 2026-05-20T08:46:44Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды. 3606866 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қызмет''' — Қазақстан Республикасындағы [[Мемлекеттік орган|мемлекеттік органдарда]] мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған, [[Мемлекеттік қызметші|мемлекеттік қызметшілердің]] лауазымдық өкілеттіктерін атқару жөніндегі кәсіби қызметі<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік қызмет — мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік органдарда мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді атқару жөніндегі қызметі. '''[[Мемлекеттік қызметші]]''' — мемлекеттік органда Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден (немесе Арнаулы мемлекеттік қордан) ақы төленетін мемлекеттік лауазымды атқаратын және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы. == Тарихы == Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік қызметтің құқықтық негізі 1995 жылғы Конституцияда және Президенттің 1995 жылғы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар Жарлығында қаланды<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000416}}</ref>. 1999 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды (кейін күші жойылды). 2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V Заңы (қолданыстағы) мемлекеттік қызметтің жаңа моделін енгізді. Ол 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі құрылды (кейін қайта құрылды). Қазіргі уақытта мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі жүзеге асырады. [[Реформа|Реформалар]] ашықтықты, конкурстық іріктеуді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті және цифрландыруды (eQyzmet порталы) күшейтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасында Мемлекеттік қызметтің қалыптасуы|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-zhualy/press/news/details/399412}}</ref>. 2026 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң қабылданды.<ref>{{Cite web|url=https://infohub.kz/ru/article/qazaqstandyq-memlekettik-qyzmetshilerge-qatysty-eki-jana-zanga-prezident-qol-qoidy.html|title=Қазақстандық мемлекеттік қызметшілерге қатысты екі жаңа заңға Президент қол қойды}}</ref> == Құқықтық негізі == Мемлекеттік қызметтің құқықтық негізін мыналар құрайды: * Қазақстан Республикасының Конституциясы (35-бап — азаматтардың мемлекеттік қызметке тең құқығы); * «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2026 жылғы Заң; * Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі; * Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары және басқа [[Нормативтік құқықтық акт|нормативтік құқықтық актілер]]. === Қағидаттары === Мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттары: * Заңдылық; * Қазақстан Республикасының патриотизмі; * Ашықтық; * Нәтижелілік және тиімділік; * Әдептілік; * Құқық бұзушылыққа төзбеушілік; * Тең қолжетімділік (конкурстық негізде). === Лауазымдардың түрлері === Мемлекеттік лауазымдар «А» корпусы (саяси лауазымдар) және «Б» корпусы (әкімшілік лауазымдар) болып бөлінеді. «А» корпусына Президент әкімшілігінің жауапты хатшылары, министрлер, әкімдер және басқалар кіреді. Оларға ерекше тәртіп қолданылады. «Б» корпусы — негізгі әкімшілік қызметшілер, конкурс арқылы іріктеледі. == Қызметке кіру тәртібі == Мемлекеттік қызметке кіру конкурстық негізде жүзеге асырылады: # [[eQyzmet]] порталында тіркелу және қызметтік тізім толтыру. # Қазақстан Республикасының заңнамасын (НҚА) және мемлекеттік тілді білуге тестілеу (онлайн немесе оффлайн). # Жеке қасиеттерді бағалау (кейбір жағдайларда). # Бос лауазымға конкурсқа қатысу және сұхбат. Бос орындар eqyzmet.gov.kz порталында жарияланады. Іріктеу ашық және объективті болуы үшін цифрлық жүйе қолданылады. === Құқықтары мен міндеттері === '''Құқықтары''': * Конституцияда кепілдік берілген құқықтар мен бостандықтарды пайдалану; * [[Еңбекті қорғау]], [[денсаулық сақтау]]; * Лауазымдық ілгерілеу; * Әлеуметтік және құқықтық қорғалу. '''Міндеттері''': * [[Конституция]] мен заңдарды сақтау; * Азаматтардың құқықтарын қорғау және өтініштерін уақтылы қарау; * Қызметтік әдепті сақтау; * [[Мемлекеттік құпия|Мемлекеттік құпияны]] сақтау; * [[Сыбайлас жемқорлық|Сыбайлас жемқорлықтың]] алдын алу; * [[Мемлекеттік меншік|Мемлекеттік меншікті]] тиімді пайдалану. Мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулер бар ([[депутат]] болуға, [[Кәсіпкерлік|кәсіпкерлікпен]] айналысуға, мүдделер қайшылығына т.б. тыйым). === Әлеуметтік кепілдіктері === Мемлекеттік қызметшілерге еңбекке ақы төлеу, [[Демалыс күндері|демалыс]], [[зейнетақы]], медициналық қызмет көрсету, қызметтік тұрғын үй (кейбір санаттарға) және басқа әлеуметтік кепілдіктер қарастырылған. Сондай-ақ әдеп кодексі және тәртіптік жауапкершілік қолданылады. == Мемлекеттік қызмет істері агенттігі == {{Толық мақала|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі}} Агенттік Президентке тікелей бағынады. Ол мемлекеттік қызмет саласындағы саясатты қалыптастырады, іріктеуді үйлестіреді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүзеге асырады және қызмет көрсету сапасын бақылайды. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Саясат]] {{Stub}} svt2fg737fhp2ztvaaw1qwv6xabyc03 Есенкелді Құдайназарұлы 0 72226 3606685 3373008 2026-05-19T14:06:51Z ~2026-30136-82 181432 Анасы Қызай ана дегенді өзгерттім 3606685 wikitext text/x-wiki '''Есенкелді Құдайназарұлы''' ('''Есенгелді би Құдайназар баласы''', [[18 ғасыр]]да өмір сүрген) – [[Жоңғар шапқыншылығы]] кезінде ғұмыр кешкен қазақтың белді билерінің бірі, атақты батыр. Әкесі [[Құдайназар батыр]]. Алты алаштың арысы [[Абылай хан]]ның бас серігі болған атақты кісі. Шыққан тегі [[Орта жүз]] құрамындағы [[Найман]] тайпасының [[Матай (ру бірлестігі) |Матай]] руының [[Қызай]] тармағынан. ==Өмірбаян== Жастайынан жетім қалған Есенкелді зерек, батыр шешен болып өседі. Әкесі [[Құдайназар батыр]] мен жалғыз әпкесі жоңғар-қазақ соғысында қаза табады. Ол жас кезінде нағашысы [[Қайып бидің]] жанында жүріп үлгі-өнегесін алып ер жетеді. ==Шежіреден== Қазақ [[шежіре]]сінде Есенкелді бидің арғы тегі [[Найман]] тайпасының [[Матай (ру бірлестігі)|Матайынан]] Аталық, Қаптағай, Кенже тарайды. Аталықтан Құттыболат, Сүттіболат, Тәттіболат деген Үшболат ұрпағы шығады,Қызай елі атанған. ==Ата-тектің болмысы== Есенкелді батырдың інісі [[Сұлтанкелді]], ағасы [[Жолымбет]] деген кісілер болған.Есенкелді батыр [[Қабанбай батыр]]дың серігі, досы болған. [[Абылайхан]] заманында өмір сүрген Есенкелді би Абылайханның [[кеңесшісі]] лауазымын да атқарған. ==Бозінгеннің өлуі== Есенкелдінің 14-15 жасар кезі екен. Нағашысы [[Қайып би]]дің қасына еріп жүргенде сол Сарыүйсін жұртын бір төре билепті. Бірде төренің қасиетті бозінгені жоғалып кетеді. Күндіз күлкісінен, түнде ұйқысынан айрылады. Ақырында ол жұртқа жар салып: :- Кімде-кім менің бозінгенімді іздеп тауып әкелсе, ат басындай алтын беремін, егер өлді деген хабар әкелсе, оның құлағына ерітіп қорғасын құямын, - дейді. Жұрт бозінгенді әрі іздейді, бері іздейді. Ақыры жануардың үстінен шығады. Бошалап кеткен інген бір шұқырлау жерге жатып аунаған екен де, сол жерде үйелеп тұра алмай өліп қалыпты. Түйенің өлгенін төреге қалай да хабарлау керек? Ел осының есебін таба алмай, құлағымызға қорғасын құяды-ау деп қысылады. Сөйтіп тұрғанда Есенкелді бала: : - Бозінгеннің өлгенін мен хабарлаймын, - дейді. Жұрт дабырласып, "Сорлы баланың ажалына көрінген шығар" деп қамығады. Жиеніне сенген Қайып би баланың бетінен қақпайды. Есенкелді бала төренің алдына келіп, бозінген жайынан хабар айтатынын білдереді. Төре: "құлағым сенде!" дейді. Сонда бала: :Бозінген бошалап кеткен екен, :Ойпаң жерге шөккен екен. :Көлбей түсіп жатқан екен, :Жатқан жерде қатқан екен, - дейді. :- Онда өлді десеңші, - дейді төре. Сонда бала: :- Қайдам, ондай сөзді бірінші рет өз аузыңыздан естіп тұрсын, - депті. Төре өз сөзінен өзі ұсталып, бала жазадан құтылып кегіпті... ==Ауа райын болжамшы== Есенкелді биді қартайғанда ауылдастары "есепші ата" деп атайды екен. Олай атайтын себебі: би ауа райын күні бұрын болжап айта беретін бoпты. Айтқаны дәл шығып, жаңбыр жауады деген күні жаңбыр, қар жауады деген күні қар жауады екен. Сондай болжамдарының бірқатары мынандай: :[[Үркер]] үйден көрінсе, :Үш [[ай]] тоқсан қысың бар. :Үркер іңірде жамбасқа келсе, :[[Жаз]] шықпағанда несі бар? :Жеті қарақшыны аңғарсаң, :Жеті қараңғы [[түн]]де адаспайсын. :[[Сәуір]] болмай жауын болмас, :[[Жауын]] болмай [[сауын]] болмас. :[[Тышқан]] көп жылы – :[[Тоқшылық]] болар. :[[Қоян]] көп жылы - :[[Жоқшылық]] болар... "Жолаушы неше түрлі болады?" дегенге Есенкелді бй мынаны айтады екен: :- Аттылы [[жолаушы]] - алғыр жолаушы: барам деген жеріне барады, алам деген жерінен алады. :- Түйелі жолаушы - киелі жолаушы: желіп жүріп [[жер]] көреді, келіп жүріп ел көреді. Бұған қоса - жағаласқанды жағасынан алдырмайды; жүгіңді жолда қалдырмайды. :- Өгізді жолаушы - өлі жолаушы: не атқа жете алмайды, не есектен озып кете алмайды. :- Есекті жолаушы - есепті жолаушы. :- Жаяу жолаушы - [[көңіл]]і қаяу жолаушы... - дер екен. ===Саудагер арын сатады=== Есенкелді би алыпсатар [[саудагер]]лерді үнемі өткір тілімен, [[тақпақ]] сөзімен шенеп отырған. Бір жолы [[базар]]ды аралап келе жатса, алдынан өзіне [[таныс]] саудагер шығыпты да: "Биеке, арзан сатамын, алып калыңыз" деп бір күрең атты көлденең тарта беріпті. Қараса, әлгі күрең Қайып би ауылының бестісі болып шығады. Сонда Есенкелді оған көптің көзінше: :- Саудагерде [[иман]] жоқ, :[[Арын]] сатады. :Өтірікшіде иман жоқ, :Жанын сатады - деп мақалдапты да, жүріп кетіпті.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қазақ батырлары]] 1gqa5pj4f0q25o5sfnrsny5s4lod2bd Демонополизация 0 86535 3606756 2476169 2026-05-19T18:30:54Z TalgatSnow 143530 3606756 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Монополиясыздандыру}} '''Демонополизация''' ({{lang-en| demonopolization}}; - отдалеиие,удалепие {{lang-de| Demonopolisation f}} ; {{lang-el|monos}} - один и роіео - продаю) Бәсекелестікті дамытып, нарыққа жасалатын монополиялық қысымды ұстап тұруға бағытталған мемлекет саясаты. Меншік түрлерінің плюра- лизмін қамтамасыз ету, өндірушілер санын көбейту, бәсекеге деген тосқа- уылдар мен артықшылықтарды жоюға бағытталған заң шығарушылык шара- лар арқылы іске асырылады. Демоно- полизация шараларына, сондай-ақ кейбір экономикалық көрсеткіштерге мемлекеттік бақылауды жою, эконо- миканың шетел фирмаларына ашық болуы жатады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub:Заң}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] 0ntbozquqa8y8fkwl30af4ty82e0xil Дәулет Еділұлы Ерғожин 0 118032 3606720 3606171 2026-05-19T17:21:58Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3606720 wikitext text/x-wiki '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' ([[26 сәуір]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. {{Тұлға|Есімі=Дәулет Ерғожин|Толық есімі=Дәулет Еділұлы Ерғожин|Туған күні=26.04.1979|Туған жері=[[Алматы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Әкесі=[[Еділ Ерғожин]]|Анасы=Зеннат Шотбаева|Жұбайы=Әсел Нұрланқызы|Балалары=4|Марапаттары={{Құрмет ордені}} (''2022 жылы бүкіл марапаттардан айырылды'')}} == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. == Іс соты == {{Толық мақала|Кәрім Мәсімов ісі}} [[2022 жыл|2022 жылы]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімовпен]], және тағы 2 қызметкерлерімен бірге сотталды. == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. * Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); * Ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:26 сәуірде туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] 0n0lmza6qptos1brjp0vq8vbetx7ptf 3606721 3606720 2026-05-19T17:22:55Z Kasymov 10777 −[[Санат:26 сәуірде туғандар]]; −[[Санат:1979 жылы туғандар]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606721 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Дәулет Ерғожин|Толық есімі=Дәулет Еділұлы Ерғожин|Туған күні=26.04.1979|Туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Әкесі=[[Еділ Ерғожин]]|Анасы=Зеннат Шотбаева|Жұбайы=Әсел Нұрланқызы|Балалары=4|Марапаттары={{Құрмет ордені}} (''2022 жылы бүкіл марапаттардан айырылды'')}} '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' ([[26 сәуір]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. == Іс соты == {{Толық мақала|Кәрім Мәсімов ісі}} [[2022 жыл|2022 жылы]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімовпен]], және тағы 2 қызметкерлерімен бірге сотталды. == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. * Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); * Ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] 3kpvyzz1goz4evrqbiouynmcd7vvx8f 1900 жыл 0 120364 3606679 3252274 2026-05-19T13:49:38Z Almatrkh 172335 3606679 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1900}} {{Жыл үшін навигация|1900}} {{Ғасыр үшін навигация|19}} {{Басқа күнтізбелер|1900}} {{Жыл туралы|1900}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[2 қаңтар]] - [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] Джон Хэй Қытаймен американдық сауданы дамытуға бағытталған ашық есік саясатын жариялайды. * [[5 қаңтар]] - [[Джонс Хопкинс университеті|Джонс Хопкинс Университетінің]] қызметкері Генри А. Роулэнд [[Магнетизм|жердегі магнетизмнің]] себебі туралы теорияны жариялады . * [[9 қаңтар]] - [[Рим|Римде]] "[[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]" клубы құрылды. * [[27 қаңтар]] - [[Бейжің|Бейжіңдегі]] шетелдік дипломаттар , [[Цинь империясы|Цин әулеті]], бокс көтерілісін басуды талап етті. === Ақпан === *[[5 ақпан]] - [[Ұлыбритания]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Никарагуа]] арқылы кеме каналын салу туралы келісімге қол қойды. * [[8 ақпан]] - Британдық әскерлер Оңтүстік Африканың Ледисмит қаласында бурларды талқандады . * [[17 ақпан]] - Паардеберг шайқасында британдық әскерлер бурларды талқандады. * [[27 ақпан]] - [[Герман империясы|Германияның]] ең табысты [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] футбол клубы құрылды . === Наурыз === *[[5 наурыз]] - АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі крейсері [[Никарагуа]] мен [[Коста-Рика|Коста-Ри]]<nowiki/>ка арасындағы дау-дамайда американдық мүдделерді қорғау үшін Орталық Америкаға қозғалды. *[[14 наурыз]] - Уго де Фрис Мендельдің [[тұқым қуалаушылық]] заңдарын қайта ашты . *Алтын стандарт туралы Заң ратификацияланды, оған сәйкес Америка Құрама Штаттарының [[Доллар|валютасы]] алтын стандартқа көшті . *[[27 наурыз]] - [[Ресей империясы|Ресей]] әскери-теңіз күштерінің [[Корея|Кореяға]] келуі [[Жапония]] императорлық үкіметін алаңдатты. === Сәуір === *[[4 сәуір]] - [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория патшайым]] [[Дублин|Дублинге]] сирек сапармен келді. *[[14 сәуір]] - [[Париж|Парижде]] Exposition Universelle дүниежүзілік көрмесі ашылды. *[[22 сәуір|22 Сәуір]] - француз әскерлері [[Чад|Чадта]] өздерінің үстемдігін бекітеді. === Мамыр === *[[14 мамыр]] -1900 жылы [[Париж|Парижде]] өткен екінші [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарының]] ашылуы. *[[21 мамыр]] - [[Ресей империясы|Ресей]] [[Маньчжурия|Маньчжурияға]] басып кірді . *[[31 мамыр]] - Еуропаның әр түрлі елдерінен келген бітімгерлер [[Цинь империясы|Қытайға]] келіп, жапон әскерлеріне қосылады. === Маусым === *[[14 маусым]] - [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстаг]] [[Герман империясы|Германияның]] Императорлық флотын кеңейтуге мүмкіндік беретін Германияның екінші әскери-теңіз заңын мақұлдады . *[[17 маусым]] - Сегіз ұлт Альянсының Әскери-теңіз күштері Қытайдағы Хай өзенінің сағасындағы Таку бекіністерін басып алды. *[[20 маусым]] - Қытай көтерілісшілері [[Бейжің]] маңында 20 000-ға жуық адамды жинап, жүздеген еуропалық азаматтарды, соның ішінде Германия елшісін өлтіреді. *[[25 маусым]] - [[Даосизм|Даосист]] монах Ван Юаньлу 11 ғасырдың басынан бастап мөрленген Қытайдың Дунхуан қаласындағы Могао үңгірлерінен үлкен тарихи және діни маңызы бар ежелгі мәтіндер қоймасы - [[Дунхуаң тас үңгірлері|Дунхуан]] қолжазбаларын тапты. === Шілде === *[[2 шілде]] - Фердинанд Цеппелин LZ 1 [[Дирижабль|дирижабльіндегі]] алғашқы дирижабль рейсі Германияның [[Фридрихсхафен]] маңындағы Констанс көлінің үстінде орындалды. *[[25 шілде]] - [[Лондон|Лондонда]] алғашқы Пан-Африка конференциясы өтті . *[[29 шілде]] - Италия королі Умберто I анархисттің қолынан қаза тапты. === Тамыз === *[[Тамыз]] - [[Франция|Францияда]] Мишленнің алғашқы нұсқаулығы жарық көрді . *[[14 тамыз]] - Британдық қолбасшылықтағы әскерлердің халықаралық контингенті [[Бейжің|Бейжіңге]] басып кіріп, еуропалық кепілге алынған адамдарды босатады. *[[27 тамыз]] - Англияда алғашқы қалааралық автобустар қозғалыстары басталды. === Қыркүйек === * [[8 қыркүйек|8 қыркүйек -]] 1900 жылғы Галвестон [[Дауыл|дауылы]] шамамен 6000-12000 адамның өмірін қиды. * [[12 қыркүйек]] - Адмирал Фредрик фон Оттер [[Швеция|Швецияның]] премьер-министрі болып тағайындалды . * [[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - Хуан Кайлес басқарған филиппин күштері полковник Бенджамин Ф. Читам басқарған американдық күштерді жеңді. === Қазан === * [[9 қазан]] - [[Кук аралдары]] [[Ұлыбритания|Ұлыбританияның]] аумағына айналды. * [[19 қазан]] - Немістің теорияшыл физигі [[Макс Планк]] (1858 – 1947) бұрынғы көзқарастағыдай атом электрмагниттік энергияны үздіксіз түрде шығармайтынын ескертіп, атом әлгі энергияны белгілі бір мөлшермен квантпен тарататынын болжады. * [[25 қазан]] - [[Ұлыбритания]] Трансваалды өзінің құрамына енгізді. === Қараша === * [[6 қараша]] - Республикандық АҚШ президенті [[Уильям Мак-Кинли|Уильям МакКинли]] демократиялық қарсылас Уильям Дженнингс Брайанды реваншта жеңіп, қайта президент болып сайланды. * [[29 қараша]] - Герберт Китченер Фредерик Робертстің орнына [[Оңтүстік Африка Одағы|Оңтүстік Африкадағы]] Британдық Күштердің Бас қолбасшысы болды. == Туғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1900 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1900 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1900}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Year-stub}} {{Жыл күнтізбесі|1900}} [[Санат:1900 жыл|*]] kjs627kx0l58eshuwol8eychyb6yxyw 1947 жыл 0 124491 3606682 3249918 2026-05-19T14:02:12Z Almatrkh 172335 дұрыстадым және Қазақстандағы оқиғаларды қостым 3606682 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1947}} {{Жыл үшін навигация|1947}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1947}} {{Жыл туралы|1947}} == Оқиғалар == === Қаңтар === === Ақпан === === Наурыз === === Сәуір === === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === * [[14 тамыз]] - [[Пәкістан]] доминионының құрылуы. * [[15 тамыз]] - Үндістанның британдық биліктен тәуелсіздігі. * [[31 тамыз]] — [[Ан-2]] жеңіл көпмақсатты ұшағының алғашқы ұшуы === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === * [[23 желтоқсан]] - КСРО да Жеңіс күні 9 мамыр әдеттегі жұмыс күні болып жарияланды. === Қазақстанда === * [[16 ақпан]] – Республиканың соғыстан кейінгі заң шығарушы органын құрайтын II-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы өтті. * [[4 маусым]] - [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесінің]] Президиумы «Мемлекеттік және қоғамдық мүлікті ұрлағаны үшін қылмыстық жауаптылық туралы» және «Азаматтардың жеке меншігін қорғауды күшейту туралы» жарлықтарды қабылдады. Қазақстанда бұл қатал [[Репрессия|қуғын-сүргін]] толқынына әкелді. Завод және [[Колхоз|колхоздардағы]] ұсақ ұрлық үшін жеті жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданыла бастады сондай-ақ КСРО-да (Қазақ КСР-дегі ГУЛАГ лагерлерін қосқанда) осы қаулылар бойынша жыл соңына дейін жүздеген мың адам сотталды. * [[21 тамыз]] – КСРО Министрлер Кеңесі [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонын]] құру туралы ресми қаулы қабылдады (бастапқыда «КСРО Қарулы Күштері Министрлігінің № 2 оқу полигоны» деп аталған). * [[16 қараша]] – Бүкілодақтық коммунистік партиясының Орталық Комитеті «[[Қазақ ССР Ғылым Академиясы (анықтамалық)|Қазақ КСР ҒА]] институттарындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы» қаулы қабылдады, ол қазақстандық ғалымдарға идеологиялық бақылауды күшейтті, бірақ сонымен бірге дәл және қолданбалы ғылымдардың дамуын ынталандырды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1947 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1947 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1947}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1947}} [[Санат:1947 жыл|*]] {{Year-stub}} bmm4e2v4lqr7gn4r684et5yr4usu356 3606730 3606682 2026-05-19T17:41:08Z Kasymov 10777 3606730 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1947}} {{Жыл үшін навигация|1947}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1947}} {{Жыл туралы|1947}} == Оқиғалар == === Қаңтар === === Ақпан === === Наурыз === === Сәуір === === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === * [[14 тамыз]] - [[Пәкістан]] доминионының құрылуы. * [[15 тамыз]] - Үндістанның британдық биліктен тәуелсіздігі. * [[31 тамыз]] — [[Ан-2]] жеңіл көпмақсатты ұшағының алғашқы ұшуы === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === * [[23 желтоқсан]] - КСРО да Жеңіс күні 9 мамыр әдеттегі жұмыс күні болып жарияланды. === Қазақстанда === * [[16 ақпан]] – Республиканың соғыстан кейінгі заң шығарушы органын құрайтын II-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы өтті. * [[4 маусым]] - [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесінің]] Президиумы «Мемлекеттік және қоғамдық мүлікті ұрлағаны үшін қылмыстық жауаптылық туралы» және «Азаматтардың жеке меншігін қорғауды күшейту туралы» жарлықтарды қабылдады. Қазақстанда бұл қатал [[Репрессия|қуғын-сүргін]] толқынына әкелді. Завод және [[Колхоз|колхоздардағы]] ұсақ ұрлық үшін жеті жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданыла бастады сондай-ақ КСРО-да (Қазақ КСР-дегі ГУЛАГ лагерлерін қосқанда) осы қаулылар бойынша жыл соңына дейін жүздеген мың адам сотталды. * [[21 тамыз]] – КСРО Министрлер Кеңесі [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонын]] құру туралы ресми қаулы қабылдады (бастапқыда «КСРО Қарулы Күштері Министрлігінің № 2 оқу полигоны» деп аталған). * [[16 қараша]] – Бүкілодақтық коммунистік партиясының Орталық Комитеті «[[Қазақ ССР Ғылым Академиясы (анықтамалық)|Қазақ КСР ҒА]] институттарындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы» қаулы қабылдады, ол қазақстандық ғалымдарға идеологиялық бақылауды күшейтті, бірақ сонымен бірге дәл және қолданбалы ғылымдардың дамуын ынталандырды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1947 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1947 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1947}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1947}} [[Санат:1947 жыл|*]] {{Year-stub}} mlfe7qvhygvti89weyyv01f1tpnpxns Самсун 0 135142 3606722 3606253 2026-05-19T17:24:16Z Kasymov 10777 3606722 wikitext text/x-wiki '''Самсун''' (қала) ({{lang-tr|Samsun}}) – [[Түркия]]ның солтүстігінде, Самсун илінің әкімшілік орталығы саналатын қала. Солтүстігінде [[Қара теңіз]], шығысында [[Чаршамба]], батысында [[Ондокузмайыс]] пен [[Бафыра]], оңтүстігінде [[Кавак]] қалаларымен қоршалған. 2025 жылы халық саны 1 392 403 адам болды.<ref>{{cite web |title=Samsun'un nüfusu 1 milyon 392 bin 403 kişi oldu |url=https://www.haberturk.com/samsun-haberleri/116530855-samsunun-nufusu-1-milyon-392-bin-403-kisi-oldu |website=Habertürk |date=2026-02-09 |access-date=2026-05-18 |language=tr}}</ref> Самсун – Қара теңізіндегі Самсун айлағының жағалауындағы ең ірі порт. 1973 жылы жүк айналымы 1,5 миллион тоннаны құрады. Қалада теміржол станциясы мен әуежай орналасқан. Темекі шаруашылығымен айналысатын ауданның орталығы. Темекі, тамақ және химиялық өнеркәсіп дамыған. [[Сурет:Samsun_-_panoramio_(11).jpg|нобай|alt=Бұл суретте Түркияның Самсун қаласының Қара теңіз жағалауындағы панорамалық көрінісі бейнеленген. Суретте қала құрылысы, жағалау сызығы, порт аймағы және теңіз көрінісі байқалады. Фото 2015 жылғы 10 мамырда түсірілген.|Самсун қаласының Қара теңіз жағалауындағы көрінісі.]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Түркия қалалары]] {{stub}} auz4t7ewcmwl1020p2kri257k3xfbs7 Санкт-Бернхард (Тюрингия) 0 211812 3606719 3606135 2026-05-19T17:21:27Z Kasymov 10777 3606719 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Санкт-Бернхард (Тюрингия) |шынайы атауы = St Bernhard (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU St. Bernhard (Thüringen) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=28 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=35 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Биргит Зайферт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 480 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 480 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036873 |пошта индексі = 98660 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 047 |ортаққордағы санаты = St. Bernhard (Thüringen) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Санкт-Бернхард (Тюрингия)''' ({{lang-de|St Bernhard (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 480 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 047''. Муниципалитеттің басшысы — Биргит Зайферт. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] rgkqhr7cillbpluwgxnzpynagqlp8ly Шмеэим 0 214562 3606789 3592443 2026-05-20T04:58:46Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Schmeheim.png]] → [[File:DEU Schmeheim COA.svg]] PNG → SVG 3606789 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Шмеэим |шынайы атауы = Schmeheim |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Schmeheim COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=34 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхольд Матерн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,73 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 420 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 326 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036846 |пошта индексі = 98530 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 044 |ортаққордағы санаты = Schmeheim |сайты = http://www.schmeheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Шмеэим''' ({{lang-de|Schmeheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 326 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,73 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 044''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхольд Матерн. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.schmeheim.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406025038/http://www.schmeheim.de/ |date=2010-04-06 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] he93m8kf34tgnwxj3dsi2u2r0wi9fhp Пустерталь 0 229062 3606891 1833492 2026-05-20T09:17:49Z -wuppertaler 152929 photo added 3606891 wikitext text/x-wiki {{Германия ауданы |Қазақша атауы = Пустерталь |Шынайы атауы = Pustertal |Таңбасы = |Орналасуы = |Ел = |Жері = |Әкімшілік округі = |Орталығы = |Басшысы = |Басшының түрi = |Құрылған уақыты = |Жер аумағы = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Тығыздығы = |Ресми коды = |Автомобиль коды = |Карта = |Карта өлшемі = |Карта2 = |Карта өлшемі2 = |Параметр атауы1 = |параметр1 = |Сайты = |Email = |Мекен-жайы = }} [[File:Dolomites - Dobbiaco area - Day 4 hike above Sexten on the Aust-Italy borderfrom Mt Elmo (2433m) - Dobbiaco in distance (11059188885).jpg|thumb]] '''Пустерталь''' (Pustertal) - [[Доломитті Альпі|Доломитті Альпідағы]] Италия аумағы. [[Оңтүстік Тироль|Оңтүстік Тирольға]] қатысты. Басында Австрия аумағында болған аумақ Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде бейбітшілік келісім бойынша Италияға қарамағына өтті. Басым көпшілігі неміс тілінде неміс тілінде сөйлейді. Әкімшілік алқап орталығы - [[Брунек]] көне қаласы. {{Commonscat|Pustertal}} [[Санат:Альпілер]] 1j28kwajajh2i03ea3jsdxmvqo5hs6z 3606895 3606891 2026-05-20T09:20:40Z 1nter pares 146705 /* */ 3606895 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Германия ауданы |Қазақша атауы = Пустерталь |Шынайы атауы = Pustertal |Таңбасы = |Орналасуы = |Ел = |Жері = |Әкімшілік округі = |Орталығы = |Басшысы = |Басшының түрi = |Құрылған уақыты = |Жер аумағы = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = |Тығыздығы = |Ресми коды = |Автомобиль коды = |Карта = |Карта өлшемі = |Карта2 = |Карта өлшемі2 = |Параметр атауы1 = |параметр1 = |Сайты = |Email = |Мекен-жайы = }} [[File:Dolomites - Dobbiaco area - Day 4 hike above Sexten on the Aust-Italy borderfrom Mt Elmo (2433m) - Dobbiaco in distance (11059188885).jpg|thumb]] '''Пустерталь''' (Pustertal) - [[Доломитті Альпі|Доломитті Альпідағы]] Италия аумағы. [[Оңтүстік Тироль|Оңтүстік Тирольға]] қатысты. Басында Австрия аумағында болған аумақ Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде бейбітшілік келісім бойынша Италияға қарамағына өтті. Басым көпшілігі неміс тілінде неміс тілінде сөйлейді. Әкімшілік алқап орталығы - [[Брунек]] көне қаласы. {{Commonscat|Pustertal}} [[Санат:Альпілер]] qg0a92zjc0m8z41j98t5zrr89e9p2yu Китиньяно 0 232518 3606740 1836001 2026-05-19T17:47:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606740 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Китиньяно |шынайы атауы = Chitignano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=39 |lat_sec=48 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=52 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Тоскана |кестедегі аймақ = Тоскана |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Ареццо (провинция){{!}}Ареццо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Leonardo Vantini |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 582 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 967 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 66 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 575 |пошта индексі = 52010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 51014 |ортаққордағы санаты = Chitignano |сайты = http://www.comune.chitignano.arezzo.it |сайт тілі = it }} '''Китиньяно''' ({{lang-it|Chitignano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ареццо (провинция)|Ареццо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 967 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 66 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Пошта индексі — 52010. Елді мекеннің қамқоршысы — Викентий Сарагосский.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0575 596713 * Электронды поштасы:  chitignano@casentino.toscana.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.chitignano.arezzo.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402035747/http://www.comune.chitignano.arezzo.it/ |date=2010-04-02 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Ареццо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Тоскана елді мекендері]] 8luz0tj9dvi72dzrdh3ulzuuivnfqbl Киберон 0 426712 3606712 2958695 2026-05-19T16:27:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606712 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Киберон |шынайы атауы = Quiberon |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба =Blason_quiberon.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.484167 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-3.119167 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(5027)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Морбиан |кестедегі аудан = Морбиан (департамент){{!}}Морбиан |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лорьян (округ){{!}}Лорьян |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Киберон (кантон)|Киберон]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jean-Michel Belz ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,83 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—33 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5027 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 569,31 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 56170 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 56186 |ортаққордағы санаты = Quiberon |сайты = http://www.ville-quiberon.fr |сайт тілі = }} '''Киберон''' ({{lang-fr|Quiberon}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] департаментінде орналасқан. [[Лорьян (округ)|Лорьян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,83 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''56186'', [[пошта индексі]] — ''56170''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5027 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 569,31 адам/км². {{Демография/FRA/Quiberon}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=256 | барлығы=5039 | е0=84 | ә0=76 | е5=104 | ә5=124 | е10=148 | ә10=128 | е15=72 | ә15=100 | е20=72 | ә20=116 | е25=128 | ә25=92 | е30=84 | ә30=104 | е35=124 | ә35=128 | е40=164 | ә40=132 | е45=152 | ә45=172 | е50=164 | ә50=152 | е55=184 | ә55=252 | е60=232 | ә60=256 | е65=140 | ә65=188 | е70=148 | ә70=220 | е75=96 | ә75=220 | е80=100 | ә80=136 | е85=72 | ә85=175 }} == Тағы қараңыз == * [[Морбиан департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Quiberon|Киберон}} * [http://www.ville-quiberon.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622174604/https://www.ville-quiberon.fr/ |date=2020-06-22 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56186-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011091231/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56186-COM |date=2012-10-11 }} * [http://www.mapquest.com/?q=47.484167,-3.119167&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Морбиан департаментінің коммуналары}} [[Санат:Морбиан департаментінің коммуналары]] sraess8vw3gvyo4nrz8q68hzysheuqo Қатысушы:Esetok 2 437855 3606729 3606657 2026-05-19T17:40:00Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[User talk:Nurbek2007|т]]) өңдемелерінен [[User:Madi Dos|Madi Dos]] соңғы нұсқасына қайтарды 2811295 wikitext text/x-wiki <div class="usermessage"><big>'''«Азат энциклопедия» шынымен де «азат» болып қалуы үшін еңбектенейік.'''</big></div> {{User:Box/Статистика:Өңдеме саны|4113}} {{User:Box/User Wikipedian for|жыл=2012|ай=11|күн=1}} [[en:User:Esetok]] [[ru:Участник:Esetok]] [[ar:مستخدم:Esetok]] g8edcqajkt61lpai5y72vsbrm4jj2k5 SCAT 0 484432 3606758 3556146 2026-05-19T18:35:56Z Tuttiorchestra687 173049 /* Апаттар */ 3606758 wikitext text/x-wiki {{Әуе компаниясы |ИАТА=DV|ИКАО=VSV|әуе компания=PLL SCAT Air Company|логотип=SCAT Air Company Logo.svg|логотип өлшемі=250|шақыру белгісі=VLASTA<ref>[http://www.airlinecodes.co.uk/ Airline Codes] November 2006</ref>|құрылды=1997|қызметін бастады=1997|хабтар=[[Шымкент Халықаралық Әуежайы]]|әуе паркі=33|ұшу бағыттары=60|басшылары=Владимир Денисов (Президент)|сайты=https://www.scat.kz/|сурет=SCAT Air Company Logo.svg|штаб-пәтері=[[Шымкент]], [[Қазақстан]]|тәуелді компаниялар=[[Sunday Airlines]]}} '''SCAT''' (толық атауы «“SCAT” әуекомпаниясы» АҚ <ref>{{cite web|author=Қазақстан Республикасының Көлік және коммуникация министрлігі|title=Көлік-коммуникациялық кешенінің ұйымдары|url=http://www.mtk.gov.kz/?mod=chapter&lng=kaz&opt=viewdoc&id=132|accessdate=06 сәуір 2010|lang=kk|archiveurl=http://www.webcitation.org/676mH55JO|archivedate=2012-04-22}}</ref>) — орталық кеңсесі [[Шымкент]]те орналасқан әуекомпания. Қазақстан мен көршілес елдердің ірі қалаларына жолаушы әуерейстерін орындап тұрады. Негізгі базасы [[Шымкент әуежайы]]нда, ал қосымша хабтары Орал, Ақтау, Атырау, Астана, Қызылорда және Алматыда орналасқан.<ref name="FI">[[Flight International]] 12-18 сәуір 2005</ref>. == Тарихы == Әуекомпания 1997 жылы құрылып, сол жылы алғашқы ұшуларын орындағын. Иелері — Владимир Иванович Денисов (53 %) және Владимир Андреевич Сытник (47 %). "SCAT" атауы "Service Cargo Air Transport" деген сөз тіркесінің қысқашасы. == Бағыттар == 2022 жылдың желтоқсанына сәйкес SCAT әуекомпаниясы келесі қалаларға ұшқан: {| class="wikitable sortable" !Мемлекет !Қала !ИАТА !ИКАО !Әуежай !<abbr>SCAT Airlines</abbr> !<abbr>Sunday Airlines</abbr> !<abbr>Southern Sky</abbr> !Қосымша мәліметтер |- |[[Армения]] |[[Ереван]] |EVN |UDYZ |Zvartnots International Airport | | | | |- |[[Әзірбайжан]] |[[Баку]] |GYD |UBBB |Heydar Aliyev International Airport | | | | |- | rowspan="3" |[[Қытай]] |[[Хайкоу]] |HAK |ZJHK |Haikou Meilan International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Сания]] |SYX |ZJSY |Sanya Phoenix International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Сиань]] |XIY |ZLXY |Xi'an Xianyang International Airport | | | | |- |[[Чехия]] |[[Прага]] |PRG |LKPR |Václav Havel Airport Prague | | | | |- | rowspan="2" |[[Мысыр]] |[[Хургада]] |HRG |HEGN |Hurghada International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Шарм-эль-Шейх]] |SSH |HESH |Sharm El Sheikh International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- | rowspan="3" |[[Грузия]] |[[Батуми]] |BUS |UGSB |Alexander Kartveli Batumi International Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- |[[Кутаиси]] |KUT |UGKO |David the Builder Kutaisi International Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- |[[Тбилиси]] |TBS |UGTB |Shota Rustaveli Tbilisi International Airport | | | | |- |[[Мажарстан]] |[[Будапешт]] |BUD |LHBP |Budapest Ferenc Liszt International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Үндістан]] |[[Гоа]] |GOI |VOGO |Dabolim Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Жапония]] |[[Токио]] |NRT |RJAA |Narita International Airport | | | | |- | rowspan="22" |[[Қазақстан]] |[[Ақтау]] |SCO |UATE |Aktau International Airport<sup>‡</sup> | | | |Focus city |- |[[Ақтөбе]] |AKX |UATT |Aktobe International Airport | | | | |- |[[Алматы]] |ALA |UAAA |Almaty International Airport<sup>‡</sup> | | | |Focus city |- |[[Атырау]] |GUW |UATG |Atyrau International Airport | | | | |- |[[Балқаш]] |BHX |UAAH |Balkhash Airport | | | | |- |[[Қарағанды]] |KGF |UAKK |Sary-Arka Airport | | | | |- |[[Көкшетау]] |KOV |UACK |Kokshetau International Airport | | | | |- |[[Қостанай]] |KSN |UAUU |Kostanay International Airport | | | | |- |[[Қызылорда]] |KZO |UAOO |Kyzlorda International iarport | | | | |- |[[Астана]] |NQZ |UACC |Nursultan Nazarbayev International Airport<sup>‡</sup> | | | |Focus city |- |[[Орал]] |URA |UARR |Oral Ak Zhol Airport | | | | |- |[[Өскемен]] |UKK |UASK |Oskemen International Airport | | | | |- |[[Павлодар]] |PWQ |UASP |Pavlodar International Airport | | | | |- |[[Петропавл]] |PPK |UACP |Petropavl International Airport | | | | |- |[[Семей]] |PLX |UASS |Semey International Airport | | | | |- |[[Шымкент]] |CIT |UAII |Shymkent International Airport<sup>†</sup> | | | |Hub |- |[[Талдықорған]] |TDK |UAAT |Taldykorgan Airport | | | | |- |[[Тараз]] |DMB |UADD |Taraz International Airport | | | | |- |[[Үржар]] |UZR |UASU |Urzhar Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- |[[Үшарал (қала)]] |USJ |UAAL |Usharal Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- |[[Зайсан (қала)|Зайсан]] |SZI |UASZ |Zaysan Airport | | | | |- |[[Жезқазған]] |DZN |UAKD |Zhezkazgan Airport | | | | |- | rowspan="2" |[[Қырғызстан]] |[[Бішкек]] |FRU |UCFM |Manas International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Тамшы]] |IKU |UCFL |Issyk-Kul International Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- |[[Малайзия]] |[[Лангкави]] |LGK |WMKL |Langkawi International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Мальдив Республикасы]] |[[Мале]] |MLE |VRMM |Velana International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Моңғолия]] |[[Улаанбаатар]] |ULN |ZMUB |Buyant-Ukhaa International Airport | | | | |- | rowspan="6" |[[Ресей]] |[[Астрахан]] |ASF |URWA |Narimanovo Airport | | | | |- |[[Краснодар (футбол клубы)|Краснодар]] |KRR |URKK |Pashkovsky Airport | | | | |- |[[Махачқала]] |MCX |URML |Uytash Airport | | | | |- |[[Минеральные воды]] |MRV |URMM |Mineralnye Vody Airport | | | | |- |[[Мәскеу]] |VKO |UUWW |Vnukovo International Airport | | | | |- |[[Сочи]] |AER |URSS |Adler-Sochi International Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- | rowspan="2" |[[Сауд Арабиясы]] |[[Жидда]] |JED |OEJN |King Abdulaziz International Airport | | | | |- |[[Медина (Сауд Арабиясы)|Медина (Минас-Жерайс)]] |MED |OEMA |Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport | | | | |- |[[Шри-Ланка]] |[[Коломбо]] |CMB |VCBI |Bandaranaike International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Тәжікстан]] |[[Душанбе]] |DYU |UTDD |Dushanbe International Airport | | | | |- | rowspan="2" |[[Тайланд]] |[[Паттайя]] |UTP |VTBU |U-Tapao International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- |[[Пхукет]] |HKT |VTSP |Phuket International Airport | | | |''Seasonal charter'' |- | rowspan="2" |[[Түркия]] |[[Анталия]] |AYT |LTAI |Antalya Airport<sup>*</sup> | | | |Seasonal |- |[[Ыстанбұл]] |IST |LTFM |Istanbul Airport | | | | |- |[[Вьетнам]] |[[Нячанг]] |CXR |VVCR |Cam Ranh International Airport | | | |''Seasonal charter'' |} == Ұшақтар паркі == 2022 жылдың желтоқсан айындағы жағдай бойынша SCAT Airlines авиапаркі мына ұшақтардан тұрады<ref>Флот SCAT пополнился очередным новым самолетом https://tengritravel.kz/my-country/flot-SCAT-popolnilsya-ocherednyim-novyim-samoletom-485746/ [13 желтоқсан 2022 ж]</ref>: {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse" |+'''Әуекомпания флоты''' |- bgcolor="gold" ! Ұшақ ! Флотында ! Тапсырылғаны ! Орын саны ! Ескертпе |- | [[Boeing 737|Boeing 737-300]] | 5 | 0 | 144 | |- | [[Boeing 737|Boeing 737-500]] | 3 | 0 | 118 | |- |[[Boeing 737|Boeing 737-800]] |1 |0 |149 | |- | [[Boeing 737|Boeing 737-800]] | 7 | 0 | 187 | |- |[[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] |2 |1 |186 |ТМД аумағында алғашқы тұтынушы |- |[[Boeing 737|Boeing 737 MAX 9]] |3 |2 |213 | |- |[[Boeing 757|Boeing 757-200]] |4 |0 |200 | |- |[[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] |1 |0 |300 | |- | [[Bombardier CRJ|Bombardier CRJ-200]]ER | 4 | 0 | 50 | |- | [[Bombardier CRJ|Bombardier CRJ-200LR]] | 3 | 0 | 70 | |- | '''Барлығы''' | 33 | 3 | | |- |} == Апаттар == {{Негізгі мақала|2013 жылы 29 қаңтарда Алматы маңында болған Bombardier CRJ 200 әуе апаты}} {| class="wikitable" !width="50"|Күні !width="100"|Борт номері !width="120"|Апат орны !width="50"|Құрбандары !width="600"|Қысқаша баяндалуы |- |[[2013 жылы 29 қаңтарда Алматы маңында болған Bombardier CRJ 200 әуе апаты|29.01.2013]] |{{flag|Қазақстан}} UP-CJ006 |{{flag|Қазақстан}} [[Алматы облысы]] |21/21 |Жермен соқтығысқан |- |26.07.2018 |{{flag|Қазақстан}} UP-B5705 |{{flag|Қазақстан}} [[Алматы облысы]] |0/245 |Ұшып-қону жолағына құйрығын соқты |} 2013 жылдың 29 қаңтарында Алматы маңында SCAT әуекомпаниясының Көкшетау-Алматы бағытындағы Bombardier CRJ 200LR ұшағы [[2013 жылы 29 қаңтарда Алматы маңында болған Bombardier CRJ 200 әуе апаты|құлап]], 21 адам мерт болды. Соның 15-сі ересек жолаушы, біреуі - сәби, ал бесеуі экипаж мүшесі болған. 2018 жылдың 26 шілдесінде DV-5038 рейсін орындайтын UP-B5705 тіркеуі бар SCAT Airlines Boeing 757-200 ұшағы Алматы халықаралық әуежайының ұшып-қону жолағына құйрығын соқты. 236 жолаушы мен 9 экипаж мүшелері зардап шеккен жоқ. Алайда бұл ұшақтың құйрық бөлігінің сынуына әкеліп соқты. == Сілтемелер == * [http://www.scat.kz/ Scat Air (Компанияның ресми сайты)] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан әуекомпаниялары}} [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:Шымкент компаниялары]] [[Санат:1997 жылы құрылған әуе компаниялар]] cs6fx8d7e8mbv9bci10x0nckh5mkij5 Kazakhstan Airlines 0 487419 3606759 3573622 2026-05-19T18:41:01Z Tuttiorchestra687 173049 /* Апаттар мен оқыс оқиғалар */ 3606759 wikitext text/x-wiki {{Әуе компаниясы | әуе компания = Kazakhstan Airlines | сурет = Kazakhstan Airlines Tupolev Tu-154M Wallner.jpg | сурет өлшемі = | ИАТА = KZ | ИКАО = KZA | шақыру белгісі = KAZAKH | құрылды = [[1991 жыл]] | қызметін бастады = [[1992 жыл]] | қызметін аяқтады = [[1996 жыл]] | хабтар = [[Халықаралық Алматы әуежайы]] | Жиі ұшатын жолаушыларға арналған бағдарлама = Nomad Club | екінші дәрежелі хабтар = | негізгі бағыттар = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = +30 | ұшу бағыттары = 80 | бас компаниясы = | штаб-пәтері = {{Байрақ|Алматы}}, {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]] | басшылары = Белгісіз | сайты = |Тәуелді компаниялар=}} '''Kazakhstan Airlines''' — 1991-1996 жылдар аралығында [[Қазақстан]]ның ұлттық [[Әуе компания|әуекомпания]]сы қызметін атқарған. [[Чархи Дадри ұшақтар соқтығысуы|Чархи Дадри апаты]]нан кейін 1996 жылы [[Air Kazakhstan]] ретінде қайта құрылған. Kazakhstan Airlinesтың қазақша аты '''Қазақстан Әуе Жолы''' == Тарихы == 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін «Аэрофлот» мемлекеттік әуе компаниясының қазақстандық бөлімшесі «Қазақстан әуе жолдары» болып өзгертілді , оның хабынан 1992 жылы Алматы халықаралық әуежайындағы тұрақты рейстер іске қосылды. 1996 жылы, яғни «Қазақстан әуе жолдары» іске қосылғаннан кейін 4 жыл өткен соң, олардың сатылымы күрт төмендеді. Себебі қарашаның 12-сі күні әуеде соқтығысқан қазақстандық әуе компаниясының ұшқыштарының бірі болып, ешкім аман қалмады. == Флоты == [[File:Kazakhstan Airlines Boeing 747SP Maiwald.jpg|thumb|Kazakhstan Airlinesтың [[Boeing 747|Boeing 747SP]] [[Франкфурт әуежайы]]на қонып бара жатуы(1994).]] [[File:Kazakhstan Airlines Tupolev Tu-154M Wallner.jpg|thumb|[[Цюрих әуежайында]] тұрған [[Kazakhstan Airlines]] әуекомпаниясының [[Туполев Ту-154]] ұшағы (1994 жыл).]] [[File:Kazair Tupolev Tu-154B-1 Wallner.jpg|thumb|[[Халықаралық Алматы әуежайы]]ндағы Kazakhstan Airlinesтың [[Туполев Ту-154]] ұшағы қазақша атымен жазылған]] Kazakhstan Airlines келесі әуе кемелерін мұраға алған:<ref>{{cite web|url=http://www.aerotransport.org/|title=AeroTransport нәтижесі|work=aerotransport.org|access-date=9 February 2015}}</ref> * [[Антонов Ан-24]] * [[Антонов Ан-26]] * [[Антонов Ан-30]] * [[Boeing 747SP]] * [[Boeing 757|Boeing 757-200]] * [[Илюшин Ил-18]] * [[Илюшин Ил-76]] * [[Илюшин Ил-86]] * [[Туполев Ту-134]] * [[Туполев Ту-154]] * [[Яковлев Як-40]] * [[Яковлев Як-42]] [[File:Kazakstan Airlines Ilyushin Il-86 KvW-1.jpg|thumb|Мадрид әуежайындағы Kazakhstan Airlinesтың [[Илюшин Ил-86]] ұшағы]] == Апаттар мен оқыс оқиғалар == [[File:Kazakhstan Airlines Ilyushin Il-76TD Goetting-1.jpg|thumb|[[Kazakhstan Airlines]] әуе компаниясының [[Илюшин Ил-76]] ұшағы (1994). Бұл ұшақ кейін [[Чархи Дадри ұшақтар соқтығысуы]] кезінде жойылды.]] Kazakhstan Airlines 1996 жылдың 12 қарашасында орын алған [[Чархи Дадри ұшақтар соқтығысуы]] оқиғасына қатысты. Екі ұшақтың ауада соқтығысуының нәтижесінен 349 адамның қаза табуына себеп болған бұл апат — авиация тарихындағы ең қанды оқиғалардың бірі болып саналады. Kazakhstan Airlines компаниясының [[Илюшин Ил-76]] ұшағы, рейс 1907 ретінде, [[Saudi Arabian Airlines]] компаниясының [[Boeing 747|Boeing 747-100B]] ұшағымен ауада соқтығысты. Тергеу нәтижесінде Боинг ұшақтың рейс 1907 экипажының өздеріне берілген биіктіктен ерте түсіп кеткені анықталды. Бұл оқиға нашар даярлық пен ағылшын тілін жеткілікті деңгейде білмеу себебінен болды деп танылды. Осы жағдайдан кейін Қазақстан үкіметі Kazakhstan Airlines компаниясын банкрот деп жариялап, оның активтерін жаңадан құрылған [[Air Kazakhstan]] компаниясына берді. Kazakhstan Airlines-ке тиесілі әуе кемелерімен болған тағы төрт оқиғада ұшақтар есептен шығарылды, бірақ бұл жағдайларда адам өлімі тіркелмеген: * 1993 жылғы 16 қаңтарда [[Антонов Ан-24]] (тіркеу нөмірі UN-46478) ұшағы бортында 19 жолаушы мен 4 экипаж мүшесі бар кезде [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай әуежайы]]на апатты қонды. Ұшып келу кезінде сол жақ қозғалтқыш істен шықты. Ұшқыштар ұшақты ұшу-қону жолағымен дұрыс бағыттай алмады және [[қайталап айналу]] (go-around) маневрін жүзеге асырмады. Нәтижесінде ұшақ ұшу-қону жолағының шетінен 162 метр бұрын жерге соғылды.<ref>{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19930116-1|title=ASN Aircraft accident Antonov 24RV 46478 Kostanay|author=Harro Ranter|date=16 January 1993|work=aviation-safety.net|access-date=9 February 2015}}</ref> * 1995 жылғы 21 қаңтарда [[Туполев Ту-154]] (тіркеу нөмірі UN-85455) ұшағы [[Карачи халықаралық әуежайы]]нда ұшуға әрекет жасаған кезде ұшу-қону жолағынан асып кетті. Ұшақта 105 жолаушы және 5 экипаж мүшесі болған. Ұшақ жүктемесі нормадан 6 тоннаға артық болған.<ref>{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19950121-0|title=ASN Aircraft accident Tupolev 154B-2 UN-85455 Karachi International Airport (KHI)|author=Harro Ranter|date=21 January 1995|work=aviation-safety.net|access-date=9 February 2015}}</ref> * Сол жылдың 13 сәуірінде [[Яковлев Як-40]] (тіркеу нөмірі UN-88181) ұшағы [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз әуежайында]] [[қиғаш желмен қону]] кезінде ұшу-қону жолағынан шығып кетті. Бортта 28 жолаушы мен 3 экипаж мүшесі болған. Ұшақ бетон қоршауға соғылды.<ref>{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19950413-1|title=ASN Aircraft accident Yakovlev 40K UN-88181 Dzhambul Airport (DMB)|author=Harro Ranter|date=13 April 1995|work=aviation-safety.net|access-date=9 February 2015}}</ref> * 1995 жылғы 1 қарашада [[Антонов Ан-24]] (тіркеу нөмірі UN-47710) ұшағы [[Шымкент Халықаралық Әуежайы]]на қону кезінде ұшу-қону жолағына дейін 1100 метр қашықтықтағы алқапқа апатты түрде қонды. Бұл жаттығу рейсі болатын және ұшақта 4 экипаж мүшесі болған.<ref>{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19951101-0|title=ASN Aircraft accident Antonov 24B UN-47710 Shymkent|author=Harro Ranter|date=1 November 1995|work=aviation-safety.net|access-date=9 February 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Чархи Дадри ұшақтар соқтығысуы]] * [[Air Kazakhstan]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан әуекомпаниялары}} [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:1996 жыл]] pbe2bag885ys0drjinlsxxq03t0hh1j Ивритше Уикипедия 0 490062 3606802 3471535 2026-05-20T05:38:27Z Madi Dos 18369 3606802 wikitext text/x-wiki {{Уикипедия | код = he | аты = Ивритше Уикипедия | шынайы аты = ויקיפדיה העברית | скриншоты = Chromium Hebrew Wikipedia Screenshot.png | тілі = [[Иврит тілі|ивритше]] | ашылған уақыты = 8 шілде [[2003]] }} '''Ивритше Уикипедия''' ({{lang-he|ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית}}) — Уикипедияның [[иврит тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2003]] жылдың 8 шілдесінен бастап жұмыс жасап келеді. == Санақ== {{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}} күніне сәйкес да {{NUMBEROF|ARTICLES|{код}|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|he|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|he|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|he|N}} қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|he|N}}. Ивритше Уикипедия [[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|барлық Уикипедия бөлімдері]] арасынан мақалалар саны бойынша {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|he}}-орында (''{{CURRENTDAY2}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} яғни бүгінгі көрсеткіш''). == Тарихы == * [[8 шілде]] [[2003]]: Иврит бөлімінің ашылуы. * [[25 қазан]] [[2003]]: 1 000 мақала. * [[22 шілде]] [[2004]]: [[Тель-Авив]]тегі ([[Израиль]]) қататысушылардың бірінші [[уики-кездесу]]і. * [[Қыркүйек]] [[2004]]: 10 000 мақала. * [[20 қазан]] [[2004]]: [[:he:דגל קזחסטן|דגל קזחסטן]] мақаласы ([[Қазақстан туы]]) барлық Уикипедия бойынша [[миллион]]шы мақала. * [[Мамыр]] [[2005]]: 20 000 мақала. * [[Шілде]] [[2006]]: 40 000 мақала. * [[Қаңтар]] [[2010]]: 100 000 мақала. == Дереккөздер == <references/> ==Сыртқы сілтемелер== {{Interwiki|he|Wikipedia:עמוד_ראשי|Иврит|}} {{commonscat|Hebrew Wikipedia|Ивритше Уикипедия}} * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHE.htm Ивритше Уикипедияның статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915083503/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHE.htm |date=2011-09-15 }} * [http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaHE.htm Ивритше Уикипедияның статистикалық диаграммасы]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wikistatistics.net/wiki/he Ивритше Уикипедияның статистикалық көрсеткіші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628073324/http://www.wikistatistics.net/wiki/he |date=2013-06-28 }} * [http://he.m.wikipedia.org/ Ивритше Уикипедияның мобильдік нұсқасы] {{Уикипедиялар}} [[Санат:Уикипедия бөлімдері]] [[Санат:Иврит тілі|*]] {{Wikipedia-stub}} 0va2cgvmnjtugoone2uec0izupzkxxy Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3606877 3606594 2026-05-20T09:00:22Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606877 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35205]||623||26||18||263||28||3||34068||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2556]||267||7||6||318||8||14||1925||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 361]||15||0||7||22||4||1||297||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] k4k8zy79n91tohhyfwje2pdcth37kij Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3606659 3606275 2026-05-19T12:01:56Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3606659 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3381}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1646}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1256}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:530}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 7 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:246}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 8 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 9 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 10 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 11 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:177}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 12 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 13 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:151}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 14 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:149}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 15 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}} |- | 16 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 17 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 18 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}} |- | 19 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 20 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 21 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 22 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 23 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}} |- | 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}} |- | 25 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}} |- | 26 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:94}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 27 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 28 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}} |- | 29 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 30 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 31 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}} |- | 32 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 33 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}} |- | 34 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 35 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 36 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}} |- | 37 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 38 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 39 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}} |- | 40 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|С.Жания}} |- | 41 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 42 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}} |- | 43 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}} |- | 44 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}} |- | 45 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 46 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}} |- | 47 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}} |- | 48 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 49 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 50 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 51 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}} |- | 52 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 53 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}} |- | 54 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}} |- | 55 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 56 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 57 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 58 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}} |- | 59 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}} |- | 60 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}} |- | 61 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 62 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 63 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 64 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 65 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}} |- | 66 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}} |- | 67 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}} |- | 68 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}} |- | 69 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 70 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 71 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}} |- | 72 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}} |- | 73 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 74 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 75 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 76 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 77 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}} |- | 78 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}} |- | 79 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 80 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}} |- | 81 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 82 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}} |- | 83 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 84 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}} |- | 85 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}} |- | 86 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 87 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}} |- | 88 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}} |- | 89 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 90 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}} |- | 91 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}} |- | 92 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 93 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}} |- | 94 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}} |- | 95 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}} |- | 96 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 97 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 98 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}} |- | 99 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}} |- | 100 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 101 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 102 || [[User:Айша Искакова|Айша Искакова]] || [[Special:Contributions/Айша Искакова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айша Искакова}} |- | 103 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}} |- | 104 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}} {{/end}} 96fhq33f8p8t10k1zihyvy8bpsqhc02 Қатысушы талқылауы:Arystanbek 3 492668 3606805 3594865 2026-05-20T05:42:34Z Madi Dos 18369 /* Кедергі жасаудың себебі */ Жауап беру 3606805 wikitext text/x-wiki <!-- {{Уики-демалыс|тамыздың ортасы}}--~~~~ --> <div class="scrollingtext"> <p>Проблемалар сені депрессияға емес, әрекет етуге итермелеуі керек. (с) [[Бернард Шоу]]</p> </div> <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[Сурет:Kz tu.jpg|160px]]</div> <div align="center" class="usermessage">Егер мен сіздің талқылау бетіңізге жазсам, [[Арнайы:Талқылауым|талқылау бетіңізде]] жауап беріңіз;<br /> Егер сіз менің талқылау бетіме жазсаңыз, менің талқылау бетімде жауап беремін.<br /> Жайдан жай сұрамаңыз, сұрауға тұрарлық {{Тақырып қосу|нәрсе сұраңыз!|section=new{{{link|}}}}} ([[Уикипедия:Администраторлар|админдерге]] және тәжірибелі қатысушыларға қатыссыз ескертпе) {{{!}} style="border:0; margin:0 auto; width:94%; background:transparent" {{!}} style="valign:center;text-align:center;padding-right:0.5em;padding-left:0.25em;width:47%;" {{!}} '''{{color|white|Жаңа талқылау бастау:}}''' <inputbox> type=commenttitle page=Қатысушы талқылауы:Arystanbek width=60 placeholder=Жаңа бөлім атын енгізіңіз preload=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Preload editintro=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Editintro buttonlabel=Тақырып қосу </inputbox> {{!}}} </div> {{User:box/Көмек көрсету}} <!--{{User:Box/Хат жіберу}}--> [[Санат:Уикипедия:Көмек көрсетуге дайын қатысушылар]] {{Мұрағат|2012 жылғы талқылаулар|2013 жылғы талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаудар}} {{астынан}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{user:box/buttons}} == Уики Браузер == <s>Қайырлы кеш. Маған былтыр АутоУикиБраузермен жұмыс істеуге рұқсат берген едіңіз, бірақ жұмыс істейін десем, [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]] мына бет шығады. Шеше аласыз ба, өтініш. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 01:24, 2023 ж. маусымның 23 (+06)</s> == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 18:08, 2023 ж. шілденің 10 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Filter 62 == Hey, I wanted to share that you may want to reconsider the threshold for or complexity of the [[Арнайы:AbuseFilter/62|Abuse Filter 62]]. Even though I [[Арнайы:Қатысушы_құқықтары/SGrabarczuk_(WMF)|may be an autoconfirmed user]] (I'm not really sure), I can't add longer messages on people's talk pages. [[Special:Diff/3210332|I needed to do this instead]]. Perhaps exceptions for accounts with some strings in the user names (like CEEhub or WMF) would be sufficient? Thanks. [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:37, 2023 ж. қазанның 5 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:54, 2023 ж. қазанның 6 (+06) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:21, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == секунт == Қайырлы күн! Секунт дегенді секунд деп өзгерту керек еді. Кезінде translatewiki-ден өзім таба аламаған сияқтымын. Жаңа есіме түсіп кетті. Соны қарап жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] менде таба алмадым, уақыты келгенде табылады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:37, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы күн! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:54, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ол туралы @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]-қа айтқаның жөн, ол сондайлармен айналысады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2025 ж. маусымның 1 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Бұрыс өңдеме == Сәлем, үлкендер не істегенін түсінбесең, сұраған дұрыс. Анау мұрағатта мен ескірген және маңызы жоқ ақпаратты алып тастап жүрмін. Мысалы, туиттер қазір жоқ, ол туралы статистика ешкімге керек емес. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:51, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Мұрағат ол мұрағат, мұраға қалдырамыз деген сөз басқаша айтқанда архивте жатады, оған тиісудің еш қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:26, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :: Балақай, жай веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. Және өзіңнен әлдеқайда тәжірибелі қатысушылармен дауласа берме. Ол парақта көп қате және ескірген деректер жиналып қалған. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Атауы мұрағат деп тұр ендеше келесі ұрпаққа келесі буынға келесі келетін жаңа қатысушыларға арналған деген сөө. Олар өзіне керекті ақпаратты сол жерден таба алауы мүмкін, тура біз сияқты бұрыңғылардың жазғандарын іздеп тапқанымыз сияқты. Сонымен сіз менен қаншалықты тәжірибелімін деп санайсыз? Қашан тіркелдіңіз, тәжірибелі болсаңыз неге жартылай бұғатталған деп шығып тұр? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:57, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::: Соңғы бес жылда неше мақала жаздың? Сосын менікімен салыстыр, сонда түсінесің. Саған тағы да қайталаймын: қарапайым, қатеге толы веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:04, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Кедергі жасаудың себебі == Сенің өңдемелерің неге тек маған кедергі келтіруге бағытталған? Неге пайдалы әрекетпен айналыспайсың? «Білгенге маржан» айдарын жаңаруына неге қарсы болып тұрсың? Сапасыз дубликаттарды жоюға неге кедергі келтіресің? Сау адамсың ба өзің? Уикипедияның дамуына бөгет жасау үшін қайтып келдің ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) : Балақай, сұрақтарға жауап берсеш... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:00, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] жаңарып тұрғанына мен қарсы емеспін, ескі деректер үстінгі жағынан емес астынғы жағынан алып оны мұрағат бетіне көшіру керек, жаңа деректер үлгінің басқы жағына енгізу керек. Нұсқаулық үлгі бетінде тұр емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:31, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::: Бірақ өңдемемді жоққа шығарғаның біртүрлі екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:37, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::Оған қоса кез келген адам басты бетке шығара бермей жауаптанған адамдар ғана шығару керек. [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2025]] осы бетке басқа қатысушылар ұсыныс кіргізеді оны басты бетке шығару дұрыс деп шешкен жауапты адам басты бетке шығару керек. Кезінде осы ұлгіге порнография шығарып басты бетте сол суреттен басқа ештеңе көрінбей қалған. Оны Қасымов деген админ дер кезінде байқап қалып жоққа шығарды. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:38, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) :::Білгенге маржан айдарын неге тек Админдер шығара алатындай өзгеріп кеткен? Неге автократия болып кеткен? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:42, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Күнделікті сурет үлгісі қате шығып жатыр [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:41, 2025 ж. қазанның 19 (+05) :Мүлдем басқа сурет, сонымен қатар көрсетпейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:42, 2025 ж. қазанның 19 (+05) ::Бір күн кешіктіріп көрсетіп жатыр екен. Қазір уақытым болмай жатыр, кейін дұрыстармын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:01, 2025 ж. қазанның 20 (+05) :::Уикипедия:Тәулік суреті бетіне өтсең, дұрыс көрсетпейді. Жазулар мен қызыл сілтеме болып тұрады. Соны да түзете кетіңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:40, 2025 ж. қазанның 21 (+05) ::::??? қате болып жатыр. Мен өзім түзетіп жұрмін. Мүмкін қатесін қарап шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:46, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] дұрыстап қойдым, енді қатені түземей ақ бір екі рет тексеріп қойсаң болды, қате шықпауы керек, шығып жатса айта саласың ғой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:30, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[Үлгі:Ірі 40 Уикипедия]] == Испанская обошла итальянскую и русскую, поправьте (да и ниже много где порядок неправильный). [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 20:15, 2026 ж. қаңтардың 5 (+05) :@[[Қатысушы:MBH|MBH]] по моему мнению, этот шаблон нужно автоматизировать через бота. Обновление вручную требует слишком много времени, усилий и концентрации. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:49, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Да, но только в одном разделе я встретил автоматизацию. См. https://guc.toolforge.org/?by=date&user=MBH мой вклад за вчера, вот где-то в одном из этих разделов расстановка автоматизирована, даже не через бота, а полностью автоматически. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Или наоборот: в каких-то интервиках, где я НЕ сделал правку, всё было автоматизировано. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:42, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) == Уикипедия:25 == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:50, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Module:Pagetype/config: pagetype атаулары туралы == Қайырлы кеш! Осыдан 10 жыл бұрын [[Module:Pagetype/config]] бетін өңдепсіз. Модульдегі pagetypes мәндері «мақаланы», «санатты» сияқты жалғауларда берілген екен. Қазір бұл модульді [[Үлгі:Қысқаша сипаттама]] үлгісінде қолданғанда, санат атауы <nowiki>[[Санат:Қысқаша сипаттамасы бар мақаланы]]</nowiki> түрінде шығып тұр. Негізі мұнда «мақалалар» болуы керек еді. Бұл модуль қазір тағы қандай үлгілерде қолданылады? Айтпағым pagetypes мәндерін мақала, санат, үлгі деп ауыстыру басқа үлгілерге кері әсер етпей ме? Басқа тілдердегі Уикипедияларда бұл мәндер жалғаусыз берілгенін байқадым, сондықтан нақты себеп бар ма, соны түсінгім келеді. Алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 19:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :@[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] бұны жасаған кезден бері көп уақыт өткен екен. Бұлар жүйелік хабарламаларға қолданған болуым керек. Бұл бет қорғалған деген жүйелік хабарламаларға. Сондықтан бұны өзгерту жалғауларын өзгерту жүйелік хабарламалардың мағынасын бұзып мән мағынасыз қылуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бұғаттау == Ол қатысушылардың мақалаларын өзім түзетейін, бұғаттап керек емес. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:03, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 3 күн көп уақыт емес, тыңдамайтын адамға басқаша қалай ескертесің? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] қазақша Уикипедияға орысша атаумен мақалаларды неге бастайды? Қазақ тіліне менсінбей қарайтын безбүйрек біреу сияқты. Келесіде қайталанса мәңгіге бұғаттаймын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы, мен ескертіп қойдым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) == Rasulbek Adil == Кеш жарық! Неге оңды-солды әркімге автоуикиді пайдалануға рұқсат бердіңіз. Ол қатысушы қарапайым нәрселерден қателік жіберіп жатыр, енді басқа админ соның қоқысын тазап әлек. Соны және бірнеше қатысушыны алып тастадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мүмкін AutoWikiBrowser дің мақалалары қателері бар сияқты. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сол әрекетіме өзім де өкініп қалдым, тәжірибесіз қатысушыға неге бердім деп. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:43, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::Тәжірибесіздіктен қателестім. Бұл менің қателігім, толық мойындаймын және кешірім сұраймын. Адам қателесіп үйренеді. Маған жаман ниетпен қарамағаныңызды сұраймын. Менің ниетім жақсы болды, бірақ әрекетім қателесуге әкелді. Болашақта ережелерді толық меңгеріп, мұқият сақтайтын боламын және мұндай қателіктерді ешқашан жібермейтін боламын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Кеш жарық! Сіз ешкімге міндетті емессіз, әрі кешірім сұраудың қажеті жоқ) Уикипедия еріктілердің жобасы, бірақ сол өзгерістерге жауапкершілікпен қарау керек. Өзіңіз қызыққан дүниелерге қатысты мақалаларды дамытсаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:32, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] кешірім сұраудың орнына мен AutoWikiBrowser қолданып не бүлдірдім соларды қалпына келтірейін деген ой келмей ме? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:42, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) ::::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] кешірім сұрағаныма қарамастан, сіздің айтқаныңызды дұрыс түсіндім: маған бүлдірілген өзгерістерді қалпына келтіру туралы бірден ойлану керек еді. Бұл менің қателігім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:33, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) :::::Барлық қателіктерді түзетемін және AWB-ны дұрыс қолдануды үйренемін. 3-4 айдан кейін қайта сұраймын, егер дайын болсам. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:46, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Танымал спортшы Айдос Ғалымов туралы == Армысыз! Инкубаторға Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы Айдос Ғалымов туралы жазған едім, тексеріп, қарап бере аласыз ба? Үлкен рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:37, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] бармысыз? Инкубатордан мақала атау кеңістігіне ауыстырдым, біршама жақсы мақала екен, жазарыңыз көбейсін. Қазақ тілінде дұрысы <s>үлкен рақмет</s> емес <u>көп рақмет</u> деп айтады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:11, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Анна Ракитина туралы == Сәлеметсіз бе? Құрметті администратор! Жаңадан жазылған мақаламды Ресейлік дирижер Анна Ракитина туралы мақаламды тексеріп, шолып шықсаңыз? == AWB == Қайырлы күн! Маған AutoWikiBrowser қосып бересің ба? Үйреніп, жасап көрейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:37, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бірінші AWB бағдарламасын жеке өзіңе сақтап алдың ба? Қарапайым алмастырулар жасаудың қиын ещтеңесі жоқ, арықарай біртіндеп күрделендіре бересің. Anydesk немесе UltraViewer, Zoom арқылы тікелей қосылып үйретіп жіберсем де болады <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Жақсы, рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:16, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен сонша көп нәрсе айтып жауап бердім. Сенің мұндай қысқа жауабың қанағаттандырмады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::::Ахахахах, жақсы) ::::Мана қызығып жазып едім, кейін қолым тимейтін шығар деп ойлап қойдым. Жаз айларында көрейін. Оған дейін жаңа ПК алатын шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:28, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> toqx7gghk5rn979j9kd8yy711b74rlw 3606809 3606805 2026-05-20T05:54:52Z Arystanbek 14348 /* Кедергі жасаудың себебі */ Жауап беру 3606809 wikitext text/x-wiki <!-- {{Уики-демалыс|тамыздың ортасы}}--~~~~ --> <div class="scrollingtext"> <p>Проблемалар сені депрессияға емес, әрекет етуге итермелеуі керек. (с) [[Бернард Шоу]]</p> </div> <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[Сурет:Kz tu.jpg|160px]]</div> <div align="center" class="usermessage">Егер мен сіздің талқылау бетіңізге жазсам, [[Арнайы:Талқылауым|талқылау бетіңізде]] жауап беріңіз;<br /> Егер сіз менің талқылау бетіме жазсаңыз, менің талқылау бетімде жауап беремін.<br /> Жайдан жай сұрамаңыз, сұрауға тұрарлық {{Тақырып қосу|нәрсе сұраңыз!|section=new{{{link|}}}}} ([[Уикипедия:Администраторлар|админдерге]] және тәжірибелі қатысушыларға қатыссыз ескертпе) {{{!}} style="border:0; margin:0 auto; width:94%; background:transparent" {{!}} style="valign:center;text-align:center;padding-right:0.5em;padding-left:0.25em;width:47%;" {{!}} '''{{color|white|Жаңа талқылау бастау:}}''' <inputbox> type=commenttitle page=Қатысушы талқылауы:Arystanbek width=60 placeholder=Жаңа бөлім атын енгізіңіз preload=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Preload editintro=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Editintro buttonlabel=Тақырып қосу </inputbox> {{!}}} </div> {{User:box/Көмек көрсету}} <!--{{User:Box/Хат жіберу}}--> [[Санат:Уикипедия:Көмек көрсетуге дайын қатысушылар]] {{Мұрағат|2012 жылғы талқылаулар|2013 жылғы талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаудар}} {{астынан}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{user:box/buttons}} == Уики Браузер == <s>Қайырлы кеш. Маған былтыр АутоУикиБраузермен жұмыс істеуге рұқсат берген едіңіз, бірақ жұмыс істейін десем, [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]] мына бет шығады. Шеше аласыз ба, өтініш. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 01:24, 2023 ж. маусымның 23 (+06)</s> == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 18:08, 2023 ж. шілденің 10 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Filter 62 == Hey, I wanted to share that you may want to reconsider the threshold for or complexity of the [[Арнайы:AbuseFilter/62|Abuse Filter 62]]. Even though I [[Арнайы:Қатысушы_құқықтары/SGrabarczuk_(WMF)|may be an autoconfirmed user]] (I'm not really sure), I can't add longer messages on people's talk pages. [[Special:Diff/3210332|I needed to do this instead]]. Perhaps exceptions for accounts with some strings in the user names (like CEEhub or WMF) would be sufficient? Thanks. [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:37, 2023 ж. қазанның 5 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:54, 2023 ж. қазанның 6 (+06) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:21, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == секунт == Қайырлы күн! Секунт дегенді секунд деп өзгерту керек еді. Кезінде translatewiki-ден өзім таба аламаған сияқтымын. Жаңа есіме түсіп кетті. Соны қарап жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] менде таба алмадым, уақыты келгенде табылады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:37, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы күн! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:54, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ол туралы @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]-қа айтқаның жөн, ол сондайлармен айналысады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2025 ж. маусымның 1 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Бұрыс өңдеме == Сәлем, үлкендер не істегенін түсінбесең, сұраған дұрыс. Анау мұрағатта мен ескірген және маңызы жоқ ақпаратты алып тастап жүрмін. Мысалы, туиттер қазір жоқ, ол туралы статистика ешкімге керек емес. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:51, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Мұрағат ол мұрағат, мұраға қалдырамыз деген сөз басқаша айтқанда архивте жатады, оған тиісудің еш қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:26, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :: Балақай, жай веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. Және өзіңнен әлдеқайда тәжірибелі қатысушылармен дауласа берме. Ол парақта көп қате және ескірген деректер жиналып қалған. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Атауы мұрағат деп тұр ендеше келесі ұрпаққа келесі буынға келесі келетін жаңа қатысушыларға арналған деген сөө. Олар өзіне керекті ақпаратты сол жерден таба алауы мүмкін, тура біз сияқты бұрыңғылардың жазғандарын іздеп тапқанымыз сияқты. Сонымен сіз менен қаншалықты тәжірибелімін деп санайсыз? Қашан тіркелдіңіз, тәжірибелі болсаңыз неге жартылай бұғатталған деп шығып тұр? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:57, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::: Соңғы бес жылда неше мақала жаздың? Сосын менікімен салыстыр, сонда түсінесің. Саған тағы да қайталаймын: қарапайым, қатеге толы веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:04, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Кедергі жасаудың себебі == Сенің өңдемелерің неге тек маған кедергі келтіруге бағытталған? Неге пайдалы әрекетпен айналыспайсың? «Білгенге маржан» айдарын жаңаруына неге қарсы болып тұрсың? Сапасыз дубликаттарды жоюға неге кедергі келтіресің? Сау адамсың ба өзің? Уикипедияның дамуына бөгет жасау үшін қайтып келдің ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) : Балақай, сұрақтарға жауап берсеш... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:00, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] жаңарып тұрғанына мен қарсы емеспін, ескі деректер үстінгі жағынан емес астынғы жағынан алып оны мұрағат бетіне көшіру керек, жаңа деректер үлгінің басқы жағына енгізу керек. Нұсқаулық үлгі бетінде тұр емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:31, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::: Бірақ өңдемемді жоққа шығарғаның біртүрлі екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:37, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::Оған қоса кез келген адам басты бетке шығара бермей жауаптанған адамдар ғана шығару керек. [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2025]] осы бетке басқа қатысушылар ұсыныс кіргізеді оны басты бетке шығару дұрыс деп шешкен жауапты адам басты бетке шығару керек. Кезінде осы ұлгіге порнография шығарып басты бетте сол суреттен басқа ештеңе көрінбей қалған. Оны Қасымов деген админ дер кезінде байқап қалып жоққа шығарды. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:38, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) :::Білгенге маржан айдарын неге тек Админдер шығара алатындай өзгеріп кеткен? Неге автократия болып кеткен? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:42, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] сен админ болатын уақытың болды ғой өзіңді ұсынсаңшы, кейбір қатысушылар бейберекет әрекет жасағандықтан солай істедік. Басты бетке шығатын ақпарат бейберекет болғаны болмайды <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:54, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Күнделікті сурет үлгісі қате шығып жатыр [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:41, 2025 ж. қазанның 19 (+05) :Мүлдем басқа сурет, сонымен қатар көрсетпейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:42, 2025 ж. қазанның 19 (+05) ::Бір күн кешіктіріп көрсетіп жатыр екен. Қазір уақытым болмай жатыр, кейін дұрыстармын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:01, 2025 ж. қазанның 20 (+05) :::Уикипедия:Тәулік суреті бетіне өтсең, дұрыс көрсетпейді. Жазулар мен қызыл сілтеме болып тұрады. Соны да түзете кетіңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:40, 2025 ж. қазанның 21 (+05) ::::??? қате болып жатыр. Мен өзім түзетіп жұрмін. Мүмкін қатесін қарап шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:46, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] дұрыстап қойдым, енді қатені түземей ақ бір екі рет тексеріп қойсаң болды, қате шықпауы керек, шығып жатса айта саласың ғой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:30, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[Үлгі:Ірі 40 Уикипедия]] == Испанская обошла итальянскую и русскую, поправьте (да и ниже много где порядок неправильный). [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 20:15, 2026 ж. қаңтардың 5 (+05) :@[[Қатысушы:MBH|MBH]] по моему мнению, этот шаблон нужно автоматизировать через бота. Обновление вручную требует слишком много времени, усилий и концентрации. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:49, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Да, но только в одном разделе я встретил автоматизацию. См. https://guc.toolforge.org/?by=date&user=MBH мой вклад за вчера, вот где-то в одном из этих разделов расстановка автоматизирована, даже не через бота, а полностью автоматически. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Или наоборот: в каких-то интервиках, где я НЕ сделал правку, всё было автоматизировано. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:42, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) == Уикипедия:25 == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:50, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Module:Pagetype/config: pagetype атаулары туралы == Қайырлы кеш! Осыдан 10 жыл бұрын [[Module:Pagetype/config]] бетін өңдепсіз. Модульдегі pagetypes мәндері «мақаланы», «санатты» сияқты жалғауларда берілген екен. Қазір бұл модульді [[Үлгі:Қысқаша сипаттама]] үлгісінде қолданғанда, санат атауы <nowiki>[[Санат:Қысқаша сипаттамасы бар мақаланы]]</nowiki> түрінде шығып тұр. Негізі мұнда «мақалалар» болуы керек еді. Бұл модуль қазір тағы қандай үлгілерде қолданылады? Айтпағым pagetypes мәндерін мақала, санат, үлгі деп ауыстыру басқа үлгілерге кері әсер етпей ме? Басқа тілдердегі Уикипедияларда бұл мәндер жалғаусыз берілгенін байқадым, сондықтан нақты себеп бар ма, соны түсінгім келеді. Алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 19:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :@[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] бұны жасаған кезден бері көп уақыт өткен екен. Бұлар жүйелік хабарламаларға қолданған болуым керек. Бұл бет қорғалған деген жүйелік хабарламаларға. Сондықтан бұны өзгерту жалғауларын өзгерту жүйелік хабарламалардың мағынасын бұзып мән мағынасыз қылуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бұғаттау == Ол қатысушылардың мақалаларын өзім түзетейін, бұғаттап керек емес. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:03, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 3 күн көп уақыт емес, тыңдамайтын адамға басқаша қалай ескертесің? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] қазақша Уикипедияға орысша атаумен мақалаларды неге бастайды? Қазақ тіліне менсінбей қарайтын безбүйрек біреу сияқты. Келесіде қайталанса мәңгіге бұғаттаймын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы, мен ескертіп қойдым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) == Rasulbek Adil == Кеш жарық! Неге оңды-солды әркімге автоуикиді пайдалануға рұқсат бердіңіз. Ол қатысушы қарапайым нәрселерден қателік жіберіп жатыр, енді басқа админ соның қоқысын тазап әлек. Соны және бірнеше қатысушыны алып тастадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мүмкін AutoWikiBrowser дің мақалалары қателері бар сияқты. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сол әрекетіме өзім де өкініп қалдым, тәжірибесіз қатысушыға неге бердім деп. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:43, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::Тәжірибесіздіктен қателестім. Бұл менің қателігім, толық мойындаймын және кешірім сұраймын. Адам қателесіп үйренеді. Маған жаман ниетпен қарамағаныңызды сұраймын. Менің ниетім жақсы болды, бірақ әрекетім қателесуге әкелді. Болашақта ережелерді толық меңгеріп, мұқият сақтайтын боламын және мұндай қателіктерді ешқашан жібермейтін боламын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Кеш жарық! Сіз ешкімге міндетті емессіз, әрі кешірім сұраудың қажеті жоқ) Уикипедия еріктілердің жобасы, бірақ сол өзгерістерге жауапкершілікпен қарау керек. Өзіңіз қызыққан дүниелерге қатысты мақалаларды дамытсаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:32, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] кешірім сұраудың орнына мен AutoWikiBrowser қолданып не бүлдірдім соларды қалпына келтірейін деген ой келмей ме? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:42, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) ::::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] кешірім сұрағаныма қарамастан, сіздің айтқаныңызды дұрыс түсіндім: маған бүлдірілген өзгерістерді қалпына келтіру туралы бірден ойлану керек еді. Бұл менің қателігім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:33, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) :::::Барлық қателіктерді түзетемін және AWB-ны дұрыс қолдануды үйренемін. 3-4 айдан кейін қайта сұраймын, егер дайын болсам. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:46, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Танымал спортшы Айдос Ғалымов туралы == Армысыз! Инкубаторға Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы Айдос Ғалымов туралы жазған едім, тексеріп, қарап бере аласыз ба? Үлкен рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:37, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] бармысыз? Инкубатордан мақала атау кеңістігіне ауыстырдым, біршама жақсы мақала екен, жазарыңыз көбейсін. Қазақ тілінде дұрысы <s>үлкен рақмет</s> емес <u>көп рақмет</u> деп айтады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:11, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Анна Ракитина туралы == Сәлеметсіз бе? Құрметті администратор! Жаңадан жазылған мақаламды Ресейлік дирижер Анна Ракитина туралы мақаламды тексеріп, шолып шықсаңыз? == AWB == Қайырлы күн! Маған AutoWikiBrowser қосып бересің ба? Үйреніп, жасап көрейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:37, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бірінші AWB бағдарламасын жеке өзіңе сақтап алдың ба? Қарапайым алмастырулар жасаудың қиын ещтеңесі жоқ, арықарай біртіндеп күрделендіре бересің. Anydesk немесе UltraViewer, Zoom арқылы тікелей қосылып үйретіп жіберсем де болады <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Жақсы, рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:16, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен сонша көп нәрсе айтып жауап бердім. Сенің мұндай қысқа жауабың қанағаттандырмады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::::Ахахахах, жақсы) ::::Мана қызығып жазып едім, кейін қолым тимейтін шығар деп ойлап қойдым. Жаз айларында көрейін. Оған дейін жаңа ПК алатын шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:28, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> 36gwtgnnph2gunfm70ngsgmsph3anfc 3606811 3606809 2026-05-20T05:58:15Z Madi Dos 18369 /* Кедергі жасаудың себебі */ Жауап беру 3606811 wikitext text/x-wiki <!-- {{Уики-демалыс|тамыздың ортасы}}--~~~~ --> <div class="scrollingtext"> <p>Проблемалар сені депрессияға емес, әрекет етуге итермелеуі керек. (с) [[Бернард Шоу]]</p> </div> <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[Сурет:Kz tu.jpg|160px]]</div> <div align="center" class="usermessage">Егер мен сіздің талқылау бетіңізге жазсам, [[Арнайы:Талқылауым|талқылау бетіңізде]] жауап беріңіз;<br /> Егер сіз менің талқылау бетіме жазсаңыз, менің талқылау бетімде жауап беремін.<br /> Жайдан жай сұрамаңыз, сұрауға тұрарлық {{Тақырып қосу|нәрсе сұраңыз!|section=new{{{link|}}}}} ([[Уикипедия:Администраторлар|админдерге]] және тәжірибелі қатысушыларға қатыссыз ескертпе) {{{!}} style="border:0; margin:0 auto; width:94%; background:transparent" {{!}} style="valign:center;text-align:center;padding-right:0.5em;padding-left:0.25em;width:47%;" {{!}} '''{{color|white|Жаңа талқылау бастау:}}''' <inputbox> type=commenttitle page=Қатысушы талқылауы:Arystanbek width=60 placeholder=Жаңа бөлім атын енгізіңіз preload=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Preload editintro=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Editintro buttonlabel=Тақырып қосу </inputbox> {{!}}} </div> {{User:box/Көмек көрсету}} <!--{{User:Box/Хат жіберу}}--> [[Санат:Уикипедия:Көмек көрсетуге дайын қатысушылар]] {{Мұрағат|2012 жылғы талқылаулар|2013 жылғы талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаудар}} {{астынан}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{user:box/buttons}} == Уики Браузер == <s>Қайырлы кеш. Маған былтыр АутоУикиБраузермен жұмыс істеуге рұқсат берген едіңіз, бірақ жұмыс істейін десем, [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]] мына бет шығады. Шеше аласыз ба, өтініш. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 01:24, 2023 ж. маусымның 23 (+06)</s> == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 18:08, 2023 ж. шілденің 10 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Filter 62 == Hey, I wanted to share that you may want to reconsider the threshold for or complexity of the [[Арнайы:AbuseFilter/62|Abuse Filter 62]]. Even though I [[Арнайы:Қатысушы_құқықтары/SGrabarczuk_(WMF)|may be an autoconfirmed user]] (I'm not really sure), I can't add longer messages on people's talk pages. [[Special:Diff/3210332|I needed to do this instead]]. Perhaps exceptions for accounts with some strings in the user names (like CEEhub or WMF) would be sufficient? Thanks. [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:37, 2023 ж. қазанның 5 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:54, 2023 ж. қазанның 6 (+06) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:21, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == секунт == Қайырлы күн! Секунт дегенді секунд деп өзгерту керек еді. Кезінде translatewiki-ден өзім таба аламаған сияқтымын. Жаңа есіме түсіп кетті. Соны қарап жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] менде таба алмадым, уақыты келгенде табылады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:37, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы күн! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:54, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ол туралы @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]-қа айтқаның жөн, ол сондайлармен айналысады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2025 ж. маусымның 1 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Бұрыс өңдеме == Сәлем, үлкендер не істегенін түсінбесең, сұраған дұрыс. Анау мұрағатта мен ескірген және маңызы жоқ ақпаратты алып тастап жүрмін. Мысалы, туиттер қазір жоқ, ол туралы статистика ешкімге керек емес. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:51, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Мұрағат ол мұрағат, мұраға қалдырамыз деген сөз басқаша айтқанда архивте жатады, оған тиісудің еш қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:26, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :: Балақай, жай веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. Және өзіңнен әлдеқайда тәжірибелі қатысушылармен дауласа берме. Ол парақта көп қате және ескірген деректер жиналып қалған. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Атауы мұрағат деп тұр ендеше келесі ұрпаққа келесі буынға келесі келетін жаңа қатысушыларға арналған деген сөө. Олар өзіне керекті ақпаратты сол жерден таба алауы мүмкін, тура біз сияқты бұрыңғылардың жазғандарын іздеп тапқанымыз сияқты. Сонымен сіз менен қаншалықты тәжірибелімін деп санайсыз? Қашан тіркелдіңіз, тәжірибелі болсаңыз неге жартылай бұғатталған деп шығып тұр? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:57, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::: Соңғы бес жылда неше мақала жаздың? Сосын менікімен салыстыр, сонда түсінесің. Саған тағы да қайталаймын: қарапайым, қатеге толы веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:04, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Кедергі жасаудың себебі == Сенің өңдемелерің неге тек маған кедергі келтіруге бағытталған? Неге пайдалы әрекетпен айналыспайсың? «Білгенге маржан» айдарын жаңаруына неге қарсы болып тұрсың? Сапасыз дубликаттарды жоюға неге кедергі келтіресің? Сау адамсың ба өзің? Уикипедияның дамуына бөгет жасау үшін қайтып келдің ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) : Балақай, сұрақтарға жауап берсеш... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:00, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] жаңарып тұрғанына мен қарсы емеспін, ескі деректер үстінгі жағынан емес астынғы жағынан алып оны мұрағат бетіне көшіру керек, жаңа деректер үлгінің басқы жағына енгізу керек. Нұсқаулық үлгі бетінде тұр емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:31, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::: Бірақ өңдемемді жоққа шығарғаның біртүрлі екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:37, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::Оған қоса кез келген адам басты бетке шығара бермей жауаптанған адамдар ғана шығару керек. [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2025]] осы бетке басқа қатысушылар ұсыныс кіргізеді оны басты бетке шығару дұрыс деп шешкен жауапты адам басты бетке шығару керек. Кезінде осы ұлгіге порнография шығарып басты бетте сол суреттен басқа ештеңе көрінбей қалған. Оны Қасымов деген админ дер кезінде байқап қалып жоққа шығарды. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:38, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) :::Білгенге маржан айдарын неге тек Админдер шығара алатындай өзгеріп кеткен? Неге автократия болып кеткен? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:42, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] сен админ болатын уақытың болды ғой өзіңді ұсынсаңшы, кейбір қатысушылар бейберекет әрекет жасағандықтан солай істедік. Басты бетке шығатын ақпарат бейберекет болғаны болмайды <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:54, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) :::::Мен техникалық тұрғыдан көп нәрсені білмеймін, әлі үйренетінім көп, жай қолданушы болып мақала қосып, өңдесем де жетеді. Негізі жаңа үлгілер қосып, жобалар (портал) жасағым келеді, бірақ жай қолданушы болу да жарайды. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:58, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Күнделікті сурет үлгісі қате шығып жатыр [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:41, 2025 ж. қазанның 19 (+05) :Мүлдем басқа сурет, сонымен қатар көрсетпейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:42, 2025 ж. қазанның 19 (+05) ::Бір күн кешіктіріп көрсетіп жатыр екен. Қазір уақытым болмай жатыр, кейін дұрыстармын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:01, 2025 ж. қазанның 20 (+05) :::Уикипедия:Тәулік суреті бетіне өтсең, дұрыс көрсетпейді. Жазулар мен қызыл сілтеме болып тұрады. Соны да түзете кетіңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:40, 2025 ж. қазанның 21 (+05) ::::??? қате болып жатыр. Мен өзім түзетіп жұрмін. Мүмкін қатесін қарап шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:46, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] дұрыстап қойдым, енді қатені түземей ақ бір екі рет тексеріп қойсаң болды, қате шықпауы керек, шығып жатса айта саласың ғой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:30, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[Үлгі:Ірі 40 Уикипедия]] == Испанская обошла итальянскую и русскую, поправьте (да и ниже много где порядок неправильный). [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 20:15, 2026 ж. қаңтардың 5 (+05) :@[[Қатысушы:MBH|MBH]] по моему мнению, этот шаблон нужно автоматизировать через бота. Обновление вручную требует слишком много времени, усилий и концентрации. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:49, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Да, но только в одном разделе я встретил автоматизацию. См. https://guc.toolforge.org/?by=date&user=MBH мой вклад за вчера, вот где-то в одном из этих разделов расстановка автоматизирована, даже не через бота, а полностью автоматически. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Или наоборот: в каких-то интервиках, где я НЕ сделал правку, всё было автоматизировано. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:42, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) == Уикипедия:25 == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:50, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Module:Pagetype/config: pagetype атаулары туралы == Қайырлы кеш! Осыдан 10 жыл бұрын [[Module:Pagetype/config]] бетін өңдепсіз. Модульдегі pagetypes мәндері «мақаланы», «санатты» сияқты жалғауларда берілген екен. Қазір бұл модульді [[Үлгі:Қысқаша сипаттама]] үлгісінде қолданғанда, санат атауы <nowiki>[[Санат:Қысқаша сипаттамасы бар мақаланы]]</nowiki> түрінде шығып тұр. Негізі мұнда «мақалалар» болуы керек еді. Бұл модуль қазір тағы қандай үлгілерде қолданылады? Айтпағым pagetypes мәндерін мақала, санат, үлгі деп ауыстыру басқа үлгілерге кері әсер етпей ме? Басқа тілдердегі Уикипедияларда бұл мәндер жалғаусыз берілгенін байқадым, сондықтан нақты себеп бар ма, соны түсінгім келеді. Алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 19:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :@[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] бұны жасаған кезден бері көп уақыт өткен екен. Бұлар жүйелік хабарламаларға қолданған болуым керек. Бұл бет қорғалған деген жүйелік хабарламаларға. Сондықтан бұны өзгерту жалғауларын өзгерту жүйелік хабарламалардың мағынасын бұзып мән мағынасыз қылуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бұғаттау == Ол қатысушылардың мақалаларын өзім түзетейін, бұғаттап керек емес. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:03, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 3 күн көп уақыт емес, тыңдамайтын адамға басқаша қалай ескертесің? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] қазақша Уикипедияға орысша атаумен мақалаларды неге бастайды? Қазақ тіліне менсінбей қарайтын безбүйрек біреу сияқты. Келесіде қайталанса мәңгіге бұғаттаймын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы, мен ескертіп қойдым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) == Rasulbek Adil == Кеш жарық! Неге оңды-солды әркімге автоуикиді пайдалануға рұқсат бердіңіз. Ол қатысушы қарапайым нәрселерден қателік жіберіп жатыр, енді басқа админ соның қоқысын тазап әлек. Соны және бірнеше қатысушыны алып тастадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мүмкін AutoWikiBrowser дің мақалалары қателері бар сияқты. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сол әрекетіме өзім де өкініп қалдым, тәжірибесіз қатысушыға неге бердім деп. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:43, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::Тәжірибесіздіктен қателестім. Бұл менің қателігім, толық мойындаймын және кешірім сұраймын. Адам қателесіп үйренеді. Маған жаман ниетпен қарамағаныңызды сұраймын. Менің ниетім жақсы болды, бірақ әрекетім қателесуге әкелді. Болашақта ережелерді толық меңгеріп, мұқият сақтайтын боламын және мұндай қателіктерді ешқашан жібермейтін боламын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Кеш жарық! Сіз ешкімге міндетті емессіз, әрі кешірім сұраудың қажеті жоқ) Уикипедия еріктілердің жобасы, бірақ сол өзгерістерге жауапкершілікпен қарау керек. Өзіңіз қызыққан дүниелерге қатысты мақалаларды дамытсаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:32, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] кешірім сұраудың орнына мен AutoWikiBrowser қолданып не бүлдірдім соларды қалпына келтірейін деген ой келмей ме? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:42, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) ::::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] кешірім сұрағаныма қарамастан, сіздің айтқаныңызды дұрыс түсіндім: маған бүлдірілген өзгерістерді қалпына келтіру туралы бірден ойлану керек еді. Бұл менің қателігім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:33, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) :::::Барлық қателіктерді түзетемін және AWB-ны дұрыс қолдануды үйренемін. 3-4 айдан кейін қайта сұраймын, егер дайын болсам. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:46, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Танымал спортшы Айдос Ғалымов туралы == Армысыз! Инкубаторға Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы Айдос Ғалымов туралы жазған едім, тексеріп, қарап бере аласыз ба? Үлкен рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:37, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] бармысыз? Инкубатордан мақала атау кеңістігіне ауыстырдым, біршама жақсы мақала екен, жазарыңыз көбейсін. Қазақ тілінде дұрысы <s>үлкен рақмет</s> емес <u>көп рақмет</u> деп айтады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:11, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Анна Ракитина туралы == Сәлеметсіз бе? Құрметті администратор! Жаңадан жазылған мақаламды Ресейлік дирижер Анна Ракитина туралы мақаламды тексеріп, шолып шықсаңыз? == AWB == Қайырлы күн! Маған AutoWikiBrowser қосып бересің ба? Үйреніп, жасап көрейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:37, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бірінші AWB бағдарламасын жеке өзіңе сақтап алдың ба? Қарапайым алмастырулар жасаудың қиын ещтеңесі жоқ, арықарай біртіндеп күрделендіре бересің. Anydesk немесе UltraViewer, Zoom арқылы тікелей қосылып үйретіп жіберсем де болады <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Жақсы, рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:16, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен сонша көп нәрсе айтып жауап бердім. Сенің мұндай қысқа жауабың қанағаттандырмады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::::Ахахахах, жақсы) ::::Мана қызығып жазып едім, кейін қолым тимейтін шығар деп ойлап қойдым. Жаз айларында көрейін. Оған дейін жаңа ПК алатын шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:28, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> 3zl40mvmvd72cww1iyfnm55x98f4r53 3606828 3606811 2026-05-20T07:27:08Z Arystanbek 14348 /* Кедергі жасаудың себебі */ Жауап беру 3606828 wikitext text/x-wiki <!-- {{Уики-демалыс|тамыздың ортасы}}--~~~~ --> <div class="scrollingtext"> <p>Проблемалар сені депрессияға емес, әрекет етуге итермелеуі керек. (с) [[Бернард Шоу]]</p> </div> <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[Сурет:Kz tu.jpg|160px]]</div> <div align="center" class="usermessage">Егер мен сіздің талқылау бетіңізге жазсам, [[Арнайы:Талқылауым|талқылау бетіңізде]] жауап беріңіз;<br /> Егер сіз менің талқылау бетіме жазсаңыз, менің талқылау бетімде жауап беремін.<br /> Жайдан жай сұрамаңыз, сұрауға тұрарлық {{Тақырып қосу|нәрсе сұраңыз!|section=new{{{link|}}}}} ([[Уикипедия:Администраторлар|админдерге]] және тәжірибелі қатысушыларға қатыссыз ескертпе) {{{!}} style="border:0; margin:0 auto; width:94%; background:transparent" {{!}} style="valign:center;text-align:center;padding-right:0.5em;padding-left:0.25em;width:47%;" {{!}} '''{{color|white|Жаңа талқылау бастау:}}''' <inputbox> type=commenttitle page=Қатысушы талқылауы:Arystanbek width=60 placeholder=Жаңа бөлім атын енгізіңіз preload=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Preload editintro=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Editintro buttonlabel=Тақырып қосу </inputbox> {{!}}} </div> {{User:box/Көмек көрсету}} <!--{{User:Box/Хат жіберу}}--> [[Санат:Уикипедия:Көмек көрсетуге дайын қатысушылар]] {{Мұрағат|2012 жылғы талқылаулар|2013 жылғы талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаудар}} {{астынан}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{user:box/buttons}} == Уики Браузер == <s>Қайырлы кеш. Маған былтыр АутоУикиБраузермен жұмыс істеуге рұқсат берген едіңіз, бірақ жұмыс істейін десем, [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]] мына бет шығады. Шеше аласыз ба, өтініш. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 01:24, 2023 ж. маусымның 23 (+06)</s> == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 18:08, 2023 ж. шілденің 10 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Filter 62 == Hey, I wanted to share that you may want to reconsider the threshold for or complexity of the [[Арнайы:AbuseFilter/62|Abuse Filter 62]]. Even though I [[Арнайы:Қатысушы_құқықтары/SGrabarczuk_(WMF)|may be an autoconfirmed user]] (I'm not really sure), I can't add longer messages on people's talk pages. [[Special:Diff/3210332|I needed to do this instead]]. Perhaps exceptions for accounts with some strings in the user names (like CEEhub or WMF) would be sufficient? Thanks. [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:37, 2023 ж. қазанның 5 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:54, 2023 ж. қазанның 6 (+06) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:21, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == секунт == Қайырлы күн! Секунт дегенді секунд деп өзгерту керек еді. Кезінде translatewiki-ден өзім таба аламаған сияқтымын. Жаңа есіме түсіп кетті. Соны қарап жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] менде таба алмадым, уақыты келгенде табылады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:37, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы күн! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:54, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ол туралы @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]-қа айтқаның жөн, ол сондайлармен айналысады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2025 ж. маусымның 1 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Бұрыс өңдеме == Сәлем, үлкендер не істегенін түсінбесең, сұраған дұрыс. Анау мұрағатта мен ескірген және маңызы жоқ ақпаратты алып тастап жүрмін. Мысалы, туиттер қазір жоқ, ол туралы статистика ешкімге керек емес. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:51, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Мұрағат ол мұрағат, мұраға қалдырамыз деген сөз басқаша айтқанда архивте жатады, оған тиісудің еш қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:26, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :: Балақай, жай веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. Және өзіңнен әлдеқайда тәжірибелі қатысушылармен дауласа берме. Ол парақта көп қате және ескірген деректер жиналып қалған. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Атауы мұрағат деп тұр ендеше келесі ұрпаққа келесі буынға келесі келетін жаңа қатысушыларға арналған деген сөө. Олар өзіне керекті ақпаратты сол жерден таба алауы мүмкін, тура біз сияқты бұрыңғылардың жазғандарын іздеп тапқанымыз сияқты. Сонымен сіз менен қаншалықты тәжірибелімін деп санайсыз? Қашан тіркелдіңіз, тәжірибелі болсаңыз неге жартылай бұғатталған деп шығып тұр? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:57, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::: Соңғы бес жылда неше мақала жаздың? Сосын менікімен салыстыр, сонда түсінесің. Саған тағы да қайталаймын: қарапайым, қатеге толы веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:04, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Кедергі жасаудың себебі == Сенің өңдемелерің неге тек маған кедергі келтіруге бағытталған? Неге пайдалы әрекетпен айналыспайсың? «Білгенге маржан» айдарын жаңаруына неге қарсы болып тұрсың? Сапасыз дубликаттарды жоюға неге кедергі келтіресің? Сау адамсың ба өзің? Уикипедияның дамуына бөгет жасау үшін қайтып келдің ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) : Балақай, сұрақтарға жауап берсеш... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:00, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] жаңарып тұрғанына мен қарсы емеспін, ескі деректер үстінгі жағынан емес астынғы жағынан алып оны мұрағат бетіне көшіру керек, жаңа деректер үлгінің басқы жағына енгізу керек. Нұсқаулық үлгі бетінде тұр емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:31, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::: Бірақ өңдемемді жоққа шығарғаның біртүрлі екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:37, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::Оған қоса кез келген адам басты бетке шығара бермей жауаптанған адамдар ғана шығару керек. [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2025]] осы бетке басқа қатысушылар ұсыныс кіргізеді оны басты бетке шығару дұрыс деп шешкен жауапты адам басты бетке шығару керек. Кезінде осы ұлгіге порнография шығарып басты бетте сол суреттен басқа ештеңе көрінбей қалған. Оны Қасымов деген админ дер кезінде байқап қалып жоққа шығарды. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:38, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) :::Білгенге маржан айдарын неге тек Админдер шығара алатындай өзгеріп кеткен? Неге автократия болып кеткен? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:42, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] сен админ болатын уақытың болды ғой өзіңді ұсынсаңшы, кейбір қатысушылар бейберекет әрекет жасағандықтан солай істедік. Басты бетке шығатын ақпарат бейберекет болғаны болмайды <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:54, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) :::::Мен техникалық тұрғыдан көп нәрсені білмеймін, әлі үйренетінім көп, жай қолданушы болып мақала қосып, өңдесем де жетеді. Негізі жаңа үлгілер қосып, жобалар (портал) жасағым келеді, бірақ жай қолданушы болу да жарайды. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:58, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] бұл айтқандарың сылтау. Ақпараттық технологияларға бейімдігі шамалы қаншама қатысушылар бізде админ болып жүр. Толық қорғалған беттерді өңдеу, бүзақы қатысушыларды бұғаттау, беттерді қорғау, қажетсіз беттерді жоюға қандай технологияны меңгеру деңгейі керек?! Ешқандай супертехнолог болудың қажеті жоқ. Ал сенің айтып тұрған технологиялық админді интерфейс админдері деп атайды. Біздің уикиде тек екі ғана интерфейс админ бар. Саған ешкім интерфейс админі бол деп жатқан жоқ қой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:27, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Күнделікті сурет үлгісі қате шығып жатыр [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:41, 2025 ж. қазанның 19 (+05) :Мүлдем басқа сурет, сонымен қатар көрсетпейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:42, 2025 ж. қазанның 19 (+05) ::Бір күн кешіктіріп көрсетіп жатыр екен. Қазір уақытым болмай жатыр, кейін дұрыстармын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:01, 2025 ж. қазанның 20 (+05) :::Уикипедия:Тәулік суреті бетіне өтсең, дұрыс көрсетпейді. Жазулар мен қызыл сілтеме болып тұрады. Соны да түзете кетіңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:40, 2025 ж. қазанның 21 (+05) ::::??? қате болып жатыр. Мен өзім түзетіп жұрмін. Мүмкін қатесін қарап шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:46, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] дұрыстап қойдым, енді қатені түземей ақ бір екі рет тексеріп қойсаң болды, қате шықпауы керек, шығып жатса айта саласың ғой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:30, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[Үлгі:Ірі 40 Уикипедия]] == Испанская обошла итальянскую и русскую, поправьте (да и ниже много где порядок неправильный). [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 20:15, 2026 ж. қаңтардың 5 (+05) :@[[Қатысушы:MBH|MBH]] по моему мнению, этот шаблон нужно автоматизировать через бота. Обновление вручную требует слишком много времени, усилий и концентрации. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:49, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Да, но только в одном разделе я встретил автоматизацию. См. https://guc.toolforge.org/?by=date&user=MBH мой вклад за вчера, вот где-то в одном из этих разделов расстановка автоматизирована, даже не через бота, а полностью автоматически. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Или наоборот: в каких-то интервиках, где я НЕ сделал правку, всё было автоматизировано. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:42, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) == Уикипедия:25 == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:50, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Module:Pagetype/config: pagetype атаулары туралы == Қайырлы кеш! Осыдан 10 жыл бұрын [[Module:Pagetype/config]] бетін өңдепсіз. Модульдегі pagetypes мәндері «мақаланы», «санатты» сияқты жалғауларда берілген екен. Қазір бұл модульді [[Үлгі:Қысқаша сипаттама]] үлгісінде қолданғанда, санат атауы <nowiki>[[Санат:Қысқаша сипаттамасы бар мақаланы]]</nowiki> түрінде шығып тұр. Негізі мұнда «мақалалар» болуы керек еді. Бұл модуль қазір тағы қандай үлгілерде қолданылады? Айтпағым pagetypes мәндерін мақала, санат, үлгі деп ауыстыру басқа үлгілерге кері әсер етпей ме? Басқа тілдердегі Уикипедияларда бұл мәндер жалғаусыз берілгенін байқадым, сондықтан нақты себеп бар ма, соны түсінгім келеді. Алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 19:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :@[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] бұны жасаған кезден бері көп уақыт өткен екен. Бұлар жүйелік хабарламаларға қолданған болуым керек. Бұл бет қорғалған деген жүйелік хабарламаларға. Сондықтан бұны өзгерту жалғауларын өзгерту жүйелік хабарламалардың мағынасын бұзып мән мағынасыз қылуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бұғаттау == Ол қатысушылардың мақалаларын өзім түзетейін, бұғаттап керек емес. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:03, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 3 күн көп уақыт емес, тыңдамайтын адамға басқаша қалай ескертесің? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] қазақша Уикипедияға орысша атаумен мақалаларды неге бастайды? Қазақ тіліне менсінбей қарайтын безбүйрек біреу сияқты. Келесіде қайталанса мәңгіге бұғаттаймын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы, мен ескертіп қойдым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) == Rasulbek Adil == Кеш жарық! Неге оңды-солды әркімге автоуикиді пайдалануға рұқсат бердіңіз. Ол қатысушы қарапайым нәрселерден қателік жіберіп жатыр, енді басқа админ соның қоқысын тазап әлек. Соны және бірнеше қатысушыны алып тастадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мүмкін AutoWikiBrowser дің мақалалары қателері бар сияқты. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сол әрекетіме өзім де өкініп қалдым, тәжірибесіз қатысушыға неге бердім деп. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:43, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::Тәжірибесіздіктен қателестім. Бұл менің қателігім, толық мойындаймын және кешірім сұраймын. Адам қателесіп үйренеді. Маған жаман ниетпен қарамағаныңызды сұраймын. Менің ниетім жақсы болды, бірақ әрекетім қателесуге әкелді. Болашақта ережелерді толық меңгеріп, мұқият сақтайтын боламын және мұндай қателіктерді ешқашан жібермейтін боламын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Кеш жарық! Сіз ешкімге міндетті емессіз, әрі кешірім сұраудың қажеті жоқ) Уикипедия еріктілердің жобасы, бірақ сол өзгерістерге жауапкершілікпен қарау керек. Өзіңіз қызыққан дүниелерге қатысты мақалаларды дамытсаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:32, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] кешірім сұраудың орнына мен AutoWikiBrowser қолданып не бүлдірдім соларды қалпына келтірейін деген ой келмей ме? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:42, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) ::::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] кешірім сұрағаныма қарамастан, сіздің айтқаныңызды дұрыс түсіндім: маған бүлдірілген өзгерістерді қалпына келтіру туралы бірден ойлану керек еді. Бұл менің қателігім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:33, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) :::::Барлық қателіктерді түзетемін және AWB-ны дұрыс қолдануды үйренемін. 3-4 айдан кейін қайта сұраймын, егер дайын болсам. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:46, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Танымал спортшы Айдос Ғалымов туралы == Армысыз! Инкубаторға Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы Айдос Ғалымов туралы жазған едім, тексеріп, қарап бере аласыз ба? Үлкен рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:37, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] бармысыз? Инкубатордан мақала атау кеңістігіне ауыстырдым, біршама жақсы мақала екен, жазарыңыз көбейсін. Қазақ тілінде дұрысы <s>үлкен рақмет</s> емес <u>көп рақмет</u> деп айтады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:11, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Анна Ракитина туралы == Сәлеметсіз бе? Құрметті администратор! Жаңадан жазылған мақаламды Ресейлік дирижер Анна Ракитина туралы мақаламды тексеріп, шолып шықсаңыз? == AWB == Қайырлы күн! Маған AutoWikiBrowser қосып бересің ба? Үйреніп, жасап көрейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:37, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бірінші AWB бағдарламасын жеке өзіңе сақтап алдың ба? Қарапайым алмастырулар жасаудың қиын ещтеңесі жоқ, арықарай біртіндеп күрделендіре бересің. Anydesk немесе UltraViewer, Zoom арқылы тікелей қосылып үйретіп жіберсем де болады <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Жақсы, рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:16, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен сонша көп нәрсе айтып жауап бердім. Сенің мұндай қысқа жауабың қанағаттандырмады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::::Ахахахах, жақсы) ::::Мана қызығып жазып едім, кейін қолым тимейтін шығар деп ойлап қойдым. Жаз айларында көрейін. Оған дейін жаңа ПК алатын шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:28, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> 0kdfmbpd01gsyl2p2wxha7l4iz6hea7 3606830 3606828 2026-05-20T07:29:32Z Arystanbek 14348 /* Кедергі жасаудың себебі */ Жауап беру 3606830 wikitext text/x-wiki <!-- {{Уики-демалыс|тамыздың ортасы}}--~~~~ --> <div class="scrollingtext"> <p>Проблемалар сені депрессияға емес, әрекет етуге итермелеуі керек. (с) [[Бернард Шоу]]</p> </div> <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[Сурет:Kz tu.jpg|160px]]</div> <div align="center" class="usermessage">Егер мен сіздің талқылау бетіңізге жазсам, [[Арнайы:Талқылауым|талқылау бетіңізде]] жауап беріңіз;<br /> Егер сіз менің талқылау бетіме жазсаңыз, менің талқылау бетімде жауап беремін.<br /> Жайдан жай сұрамаңыз, сұрауға тұрарлық {{Тақырып қосу|нәрсе сұраңыз!|section=new{{{link|}}}}} ([[Уикипедия:Администраторлар|админдерге]] және тәжірибелі қатысушыларға қатыссыз ескертпе) {{{!}} style="border:0; margin:0 auto; width:94%; background:transparent" {{!}} style="valign:center;text-align:center;padding-right:0.5em;padding-left:0.25em;width:47%;" {{!}} '''{{color|white|Жаңа талқылау бастау:}}''' <inputbox> type=commenttitle page=Қатысушы талқылауы:Arystanbek width=60 placeholder=Жаңа бөлім атын енгізіңіз preload=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Preload editintro=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Editintro buttonlabel=Тақырып қосу </inputbox> {{!}}} </div> {{User:box/Көмек көрсету}} <!--{{User:Box/Хат жіберу}}--> [[Санат:Уикипедия:Көмек көрсетуге дайын қатысушылар]] {{Мұрағат|2012 жылғы талқылаулар|2013 жылғы талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаудар}} {{астынан}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{user:box/buttons}} == Уики Браузер == <s>Қайырлы кеш. Маған былтыр АутоУикиБраузермен жұмыс істеуге рұқсат берген едіңіз, бірақ жұмыс істейін десем, [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]] мына бет шығады. Шеше аласыз ба, өтініш. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 01:24, 2023 ж. маусымның 23 (+06)</s> == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 18:08, 2023 ж. шілденің 10 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Filter 62 == Hey, I wanted to share that you may want to reconsider the threshold for or complexity of the [[Арнайы:AbuseFilter/62|Abuse Filter 62]]. Even though I [[Арнайы:Қатысушы_құқықтары/SGrabarczuk_(WMF)|may be an autoconfirmed user]] (I'm not really sure), I can't add longer messages on people's talk pages. [[Special:Diff/3210332|I needed to do this instead]]. Perhaps exceptions for accounts with some strings in the user names (like CEEhub or WMF) would be sufficient? Thanks. [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:37, 2023 ж. қазанның 5 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:54, 2023 ж. қазанның 6 (+06) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:21, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == секунт == Қайырлы күн! Секунт дегенді секунд деп өзгерту керек еді. Кезінде translatewiki-ден өзім таба аламаған сияқтымын. Жаңа есіме түсіп кетті. Соны қарап жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] менде таба алмадым, уақыты келгенде табылады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:37, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы күн! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:54, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ол туралы @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]-қа айтқаның жөн, ол сондайлармен айналысады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2025 ж. маусымның 1 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Бұрыс өңдеме == Сәлем, үлкендер не істегенін түсінбесең, сұраған дұрыс. Анау мұрағатта мен ескірген және маңызы жоқ ақпаратты алып тастап жүрмін. Мысалы, туиттер қазір жоқ, ол туралы статистика ешкімге керек емес. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:51, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Мұрағат ол мұрағат, мұраға қалдырамыз деген сөз басқаша айтқанда архивте жатады, оған тиісудің еш қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:26, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :: Балақай, жай веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. Және өзіңнен әлдеқайда тәжірибелі қатысушылармен дауласа берме. Ол парақта көп қате және ескірген деректер жиналып қалған. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Атауы мұрағат деп тұр ендеше келесі ұрпаққа келесі буынға келесі келетін жаңа қатысушыларға арналған деген сөө. Олар өзіне керекті ақпаратты сол жерден таба алауы мүмкін, тура біз сияқты бұрыңғылардың жазғандарын іздеп тапқанымыз сияқты. Сонымен сіз менен қаншалықты тәжірибелімін деп санайсыз? Қашан тіркелдіңіз, тәжірибелі болсаңыз неге жартылай бұғатталған деп шығып тұр? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:57, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::: Соңғы бес жылда неше мақала жаздың? Сосын менікімен салыстыр, сонда түсінесің. Саған тағы да қайталаймын: қарапайым, қатеге толы веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:04, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Кедергі жасаудың себебі == Сенің өңдемелерің неге тек маған кедергі келтіруге бағытталған? Неге пайдалы әрекетпен айналыспайсың? «Білгенге маржан» айдарын жаңаруына неге қарсы болып тұрсың? Сапасыз дубликаттарды жоюға неге кедергі келтіресің? Сау адамсың ба өзің? Уикипедияның дамуына бөгет жасау үшін қайтып келдің ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) : Балақай, сұрақтарға жауап берсеш... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:00, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] жаңарып тұрғанына мен қарсы емеспін, ескі деректер үстінгі жағынан емес астынғы жағынан алып оны мұрағат бетіне көшіру керек, жаңа деректер үлгінің басқы жағына енгізу керек. Нұсқаулық үлгі бетінде тұр емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:31, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::: Бірақ өңдемемді жоққа шығарғаның біртүрлі екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:37, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::Оған қоса кез келген адам басты бетке шығара бермей жауаптанған адамдар ғана шығару керек. [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2025]] осы бетке басқа қатысушылар ұсыныс кіргізеді оны басты бетке шығару дұрыс деп шешкен жауапты адам басты бетке шығару керек. Кезінде осы ұлгіге порнография шығарып басты бетте сол суреттен басқа ештеңе көрінбей қалған. Оны Қасымов деген админ дер кезінде байқап қалып жоққа шығарды. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:38, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) :::Білгенге маржан айдарын неге тек Админдер шығара алатындай өзгеріп кеткен? Неге автократия болып кеткен? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:42, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] сен админ болатын уақытың болды ғой өзіңді ұсынсаңшы, кейбір қатысушылар бейберекет әрекет жасағандықтан солай істедік. Басты бетке шығатын ақпарат бейберекет болғаны болмайды <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:54, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) :::::Мен техникалық тұрғыдан көп нәрсені білмеймін, әлі үйренетінім көп, жай қолданушы болып мақала қосып, өңдесем де жетеді. Негізі жаңа үлгілер қосып, жобалар (портал) жасағым келеді, бірақ жай қолданушы болу да жарайды. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:58, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] бұл айтқандарың сылтау. Ақпараттық технологияларға бейімдігі шамалы қаншама қатысушылар бізде админ болып жүр. Толық қорғалған беттерді өңдеу, бүзақы қатысушыларды бұғаттау, беттерді қорғау, қажетсіз беттерді жоюға қандай технологияны меңгеру деңгейі керек?! Ешқандай супертехнолог болудың қажеті жоқ. Ал сенің айтып тұрған технологиялық админді интерфейс админдері деп атайды. Біздің уикиде тек екі ғана интерфейс админ бар. Саған ешкім интерфейс админі бол деп жатқан жоқ қой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:27, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] админ болсаң толық қорғалған беттерге келгенде өңдей алмай тіреліп қалмай өз бетіңше өңдей бересің. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:29, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Күнделікті сурет үлгісі қате шығып жатыр [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:41, 2025 ж. қазанның 19 (+05) :Мүлдем басқа сурет, сонымен қатар көрсетпейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:42, 2025 ж. қазанның 19 (+05) ::Бір күн кешіктіріп көрсетіп жатыр екен. Қазір уақытым болмай жатыр, кейін дұрыстармын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:01, 2025 ж. қазанның 20 (+05) :::Уикипедия:Тәулік суреті бетіне өтсең, дұрыс көрсетпейді. Жазулар мен қызыл сілтеме болып тұрады. Соны да түзете кетіңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:40, 2025 ж. қазанның 21 (+05) ::::??? қате болып жатыр. Мен өзім түзетіп жұрмін. Мүмкін қатесін қарап шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:46, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] дұрыстап қойдым, енді қатені түземей ақ бір екі рет тексеріп қойсаң болды, қате шықпауы керек, шығып жатса айта саласың ғой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:30, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[Үлгі:Ірі 40 Уикипедия]] == Испанская обошла итальянскую и русскую, поправьте (да и ниже много где порядок неправильный). [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 20:15, 2026 ж. қаңтардың 5 (+05) :@[[Қатысушы:MBH|MBH]] по моему мнению, этот шаблон нужно автоматизировать через бота. Обновление вручную требует слишком много времени, усилий и концентрации. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:49, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Да, но только в одном разделе я встретил автоматизацию. См. https://guc.toolforge.org/?by=date&user=MBH мой вклад за вчера, вот где-то в одном из этих разделов расстановка автоматизирована, даже не через бота, а полностью автоматически. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Или наоборот: в каких-то интервиках, где я НЕ сделал правку, всё было автоматизировано. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:42, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) == Уикипедия:25 == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:50, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Module:Pagetype/config: pagetype атаулары туралы == Қайырлы кеш! Осыдан 10 жыл бұрын [[Module:Pagetype/config]] бетін өңдепсіз. Модульдегі pagetypes мәндері «мақаланы», «санатты» сияқты жалғауларда берілген екен. Қазір бұл модульді [[Үлгі:Қысқаша сипаттама]] үлгісінде қолданғанда, санат атауы <nowiki>[[Санат:Қысқаша сипаттамасы бар мақаланы]]</nowiki> түрінде шығып тұр. Негізі мұнда «мақалалар» болуы керек еді. Бұл модуль қазір тағы қандай үлгілерде қолданылады? Айтпағым pagetypes мәндерін мақала, санат, үлгі деп ауыстыру басқа үлгілерге кері әсер етпей ме? Басқа тілдердегі Уикипедияларда бұл мәндер жалғаусыз берілгенін байқадым, сондықтан нақты себеп бар ма, соны түсінгім келеді. Алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 19:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :@[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] бұны жасаған кезден бері көп уақыт өткен екен. Бұлар жүйелік хабарламаларға қолданған болуым керек. Бұл бет қорғалған деген жүйелік хабарламаларға. Сондықтан бұны өзгерту жалғауларын өзгерту жүйелік хабарламалардың мағынасын бұзып мән мағынасыз қылуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бұғаттау == Ол қатысушылардың мақалаларын өзім түзетейін, бұғаттап керек емес. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:03, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 3 күн көп уақыт емес, тыңдамайтын адамға басқаша қалай ескертесің? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] қазақша Уикипедияға орысша атаумен мақалаларды неге бастайды? Қазақ тіліне менсінбей қарайтын безбүйрек біреу сияқты. Келесіде қайталанса мәңгіге бұғаттаймын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы, мен ескертіп қойдым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) == Rasulbek Adil == Кеш жарық! Неге оңды-солды әркімге автоуикиді пайдалануға рұқсат бердіңіз. Ол қатысушы қарапайым нәрселерден қателік жіберіп жатыр, енді басқа админ соның қоқысын тазап әлек. Соны және бірнеше қатысушыны алып тастадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мүмкін AutoWikiBrowser дің мақалалары қателері бар сияқты. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сол әрекетіме өзім де өкініп қалдым, тәжірибесіз қатысушыға неге бердім деп. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:43, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::Тәжірибесіздіктен қателестім. Бұл менің қателігім, толық мойындаймын және кешірім сұраймын. Адам қателесіп үйренеді. Маған жаман ниетпен қарамағаныңызды сұраймын. Менің ниетім жақсы болды, бірақ әрекетім қателесуге әкелді. Болашақта ережелерді толық меңгеріп, мұқият сақтайтын боламын және мұндай қателіктерді ешқашан жібермейтін боламын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Кеш жарық! Сіз ешкімге міндетті емессіз, әрі кешірім сұраудың қажеті жоқ) Уикипедия еріктілердің жобасы, бірақ сол өзгерістерге жауапкершілікпен қарау керек. Өзіңіз қызыққан дүниелерге қатысты мақалаларды дамытсаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:32, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] кешірім сұраудың орнына мен AutoWikiBrowser қолданып не бүлдірдім соларды қалпына келтірейін деген ой келмей ме? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:42, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) ::::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] кешірім сұрағаныма қарамастан, сіздің айтқаныңызды дұрыс түсіндім: маған бүлдірілген өзгерістерді қалпына келтіру туралы бірден ойлану керек еді. Бұл менің қателігім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:33, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) :::::Барлық қателіктерді түзетемін және AWB-ны дұрыс қолдануды үйренемін. 3-4 айдан кейін қайта сұраймын, егер дайын болсам. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:46, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Танымал спортшы Айдос Ғалымов туралы == Армысыз! Инкубаторға Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы Айдос Ғалымов туралы жазған едім, тексеріп, қарап бере аласыз ба? Үлкен рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:37, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] бармысыз? Инкубатордан мақала атау кеңістігіне ауыстырдым, біршама жақсы мақала екен, жазарыңыз көбейсін. Қазақ тілінде дұрысы <s>үлкен рақмет</s> емес <u>көп рақмет</u> деп айтады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:11, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Анна Ракитина туралы == Сәлеметсіз бе? Құрметті администратор! Жаңадан жазылған мақаламды Ресейлік дирижер Анна Ракитина туралы мақаламды тексеріп, шолып шықсаңыз? == AWB == Қайырлы күн! Маған AutoWikiBrowser қосып бересің ба? Үйреніп, жасап көрейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:37, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бірінші AWB бағдарламасын жеке өзіңе сақтап алдың ба? Қарапайым алмастырулар жасаудың қиын ещтеңесі жоқ, арықарай біртіндеп күрделендіре бересің. Anydesk немесе UltraViewer, Zoom арқылы тікелей қосылып үйретіп жіберсем де болады <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Жақсы, рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:16, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен сонша көп нәрсе айтып жауап бердім. Сенің мұндай қысқа жауабың қанағаттандырмады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::::Ахахахах, жақсы) ::::Мана қызығып жазып едім, кейін қолым тимейтін шығар деп ойлап қойдым. Жаз айларында көрейін. Оған дейін жаңа ПК алатын шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:28, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> 88tivoojtgbzz867s1qec0jr9bvi7sj Уикипедия:Форум/Сұрақтар 4 497712 3606669 3591790 2026-05-19T13:04:08Z NgamangaXhosa 181428 /* Жаңа редактор ретінде мақала жаза аламын ба? */ жаңа бөлім 3606669 wikitext text/x-wiki <div class="scrollingtext"> <p>{{color|red|Ескерту: Уикипедияға қатыссыз сұрақтарға жауап берілмейді!}}</p> </div> {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, астына жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{clear}} {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == Өзім қалаған тақырыптағы мақаланы қайда жазуға болады(зерханадан басқа) == Өзім қалаған тақырыптағы мақаланы қайда жазуға болады [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 18:35, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) :{{@|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты}} қайырлы кеш! Мақала бастау үшін кем дегенде 100 өңдемеңіз болуы қажет және бастайтын мақалаңыз энциклопедиялық талаптарға сай келуі қажет. 100 өңдемені шағын өңдемелер жасап жинасаңыз болады, бірақ спам емес, спам үшін администраторлар аккаунтыңызды бұғаттайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:33, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) ::Рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:40, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Менің қазір тек 30 өңдемем бар, бірақ спам емес, вандализм емес толықтыруымды жоққа шығарды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:42, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::өңдеме саным 100-ге жетпесе де зертханада мақала жасауыма бола ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::{{@|Әбдіқадыр Асхат}} иә, жеке зертханаңызда мақала жазып, оны басқа жақсы мақалалармен салыстырып, түзетіп, мақала жазып үйренсеңіз болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::::Зертханадағы мақаланы мен жарияламайынша ол жойылмайды ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 07:55, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Кесте кірістіру == Мақалаға кестені қалай енгізуге болады [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 18:38, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) :{{@|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты}} қайырлы кеш! Нақты қай мақалаға қандай кестені меңзеп тұрсыз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:33, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) ::"Әлемдегі елдердің және оған тәуелді мемлекеттердің аумағы " [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:39, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::{{@|Әбдіқадыр Асхат}} сол мақаланың орыс немесе ағылшын тіліндегі нұсқасындағы кестені көшіріп алып, сөздерін қазақшаласаңыз болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Ол үшін мен Қазақша Уикипедиядан шығуым керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 07:54, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Мақала жариялауға көмек == Сәлеметсіздер ме! Мен жаңа қатысушымын. Ж. Аймауытовтың «Хат таныту әдістері» мақаласын зертханаға дайындадым. Мақалада дереккөздер көрсетілген. Негізгі кеңістікке жариялап берулеріңізді сұраймын. [[Қатысушы:Zhiyenbekova A|Zhiyenbekova A]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhiyenbekova A|талқылау]]) 22:35, 2026 ж. ақпанның 16 (+05) == Дауыс беру ережелері туралы түсіндіру == Администратор сайлауында дауыс беру талаптары қандай? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:24, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Қайырлы күн! Ережелерді [[Уикипедия:Администраторлар мен бітікшілерді сайлау ережелері|мына жерден]] қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) == Дауыс беруге қай жерде болады == Админ сайлауында қай бетте "қолдаймын" деп жазамын? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:07, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] қазір сайлау болып жатқан жоқ, несіне кімді қолдамақшысың? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Админдерді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:12, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) == AutoWikiBrowser-ға рұқсат беру өтініші == @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] аккаунтыма AutoWikiBrowser рұқсат бере аласыздар ма? маған [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:10, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) == Уикипедияның марафон, конкурс header-інің үлкендігі == Header телефонда дұрыс көрінбейді, телефон экраннынан шығып кеткен. Бұны өзгертуге болады ма? [[Қатысушы:Algashky|Algashky]] ([[Қатысушы талқылауы:Algashky|талқылау]]) 11:28, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05) :@[[Қатысушы:Algashky|Algashky]] Хәдер емес header деп дұрыс жаз <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05) == Жаңа редактор ретінде мақала жаза аламын ба? == Менде бір ғана сұрақ бар. [[Қатысушы:NgamangaXhosa|NgamangaXhosa]] ([[Қатысушы талқылауы:NgamangaXhosa|талқылау]]) 18:04, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) esvn00njve588cn2r60wv2shgwolnzp Қатысушы:Фатима~kkwiki/зертхана 2 501807 3606989 2297314 2026-05-20T11:40:36Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606989 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Кончита Вурст 0 509499 3606775 3590792 2026-05-20T01:16:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606775 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Том Нойвирт |Атауы = {{lang-de|Tom Neuwirth}} |Сурет = Conchita Amadeus Awards 2017 d.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Вурст, 2017 жыл |Фон = solo_singer |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Томас Нойвирт |Туған күні = 6.11.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Гмунден|Гмунденде}}, [[Аустрия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2006—қазіргі күн |Мемлекет = {{Байрақ|Аустрия}} |Мамандықтары = {{әнші|Аустрия}} |Дауыс түрі = |Жанрлары = [[поп-музыка|поп]] |Лақап аты = Кончита Вурст |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = Sony Music Austria |Марапаттары = |Сайты = {{URL|http://conchitawurst.com/}} }} '''Томас Нойвирт''' ({{lang-de|Thomas Neuwirth}}, [[6 қараша]] [[1988 жыл]], [[Гмунден]], [[Аустрия]]) — аустриялық [[поп-әнші]] және [[дрэг-квин]]. '''Кончита Вурст''' ({{lang-de|Conchita Wurst}}) деген әйел алтер-эгосымен көпшілікке мәлім. 2014 жылы Копенгагенде өткен [[Eurovision ән байқауы 2014|Eurovision]] байқауында «Rise Like a Phoenix» әнін шырқап, дүние жүзіне аты шығады.<ref name="biography">{{cite web|url=http://conchitawurst.com/bio|title=biography|accessdate=26 мамыр 2015|publisher=conchitawurst.com}}</ref> ==Өмірбаяны== ===1988—2005: Жастық шағы=== Tом Нойвирт 1988 жылдың 6 қарашасында Гмунденде дүниеге келеді. Бірақ балалық шағын Штириядағы [[Бад-Миттерндорф]] қалашығында өткізеді.<ref>http://www.heute.at/freizeit/musik/art31330,1015548 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514215615/http://www.heute.at/freizeit/musik/art31330,1015548 |date=2014-05-14 }}</ref><ref name="bild.de">http://www.bild.de/ratgeber/2014/conchita-wurst/mann-frau-wurst-travestie-wie-fuehlt-conchita-35920270.bild.html</ref><ref name="sueddeutsche.de">http://www.sueddeutsche.de/medien/sieben-fakten-ueber-conchita-wurst-phoenix-mit-vollbart-1.1958350</ref> Оның бұл жайында таулы аймақта тұрудың керемет болғандығын, алайда ол "өзгешілігі" үшін әдлетсіздікпен соқтығысқаны жайлы айтуы да бар: "Бозбала болу, гей бозбала болу, осындай кішкентай ауылда керемет нәрсе деу қиын. Мен гей қоғамның бір бөлшегімін, және де көптеген гейлердің бастан кешкені менікіне ұқсас."<ref name=Brookes>{{cite news |title=Bearded Austrian drag queen to take on Eurovision |author=Derek Brooks |url=http://uk.reuters.com/article/2014/04/28/uk-austria-eurovision-drag-idUKKBN0DE06O20140428 |date=28 сәуір 2014 |publisher=Reuters }}</ref> Кішкентайынан өзінің басқалардан өзгеше екендігін сезіп, оны өзімен бірнәрсе "қате" болғандығына жориды. Кей кезде тіпті балабақша мен мектепке белдемше кигені де болғанды.<ref>http://www.pinknews.co.uk/2014/06/12/eurovision-winner-conchita-wurst-i-was-bullied-for-wearing-a-dress-to-school/</ref> Жасөспірімдігінде өзін жігіттерге тартатынын түсінеді.<ref name="bild.de"/> Ал 17 жасында өзін ашық геймін деп жария етеді.<ref>http://www.rp-online.de/panorama/conchita-wurst-ist-tom-neuwirth-der-mann-hinter-dem-bart-aid-1.4233145</ref><ref>http://www.bild.de/unterhaltung/musik/conchita-wurst/conchitas-freund-lernte-sie-als-mann-kennen-35935542.bild.html</ref><ref name="blick.ch">http://www.blick.ch/people-tv/international/sein-freund-lernte-conchita-als-mann-kennen-jetzt-findet-er-ihn-als-frau-attraktiv-id2845056.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513011131/http://www.blick.ch/people-tv/international/sein-freund-lernte-conchita-als-mann-kennen-jetzt-findet-er-ihn-als-frau-attraktiv-id2845056.html |date=2014-05-13 }}</ref> Алдында жазылғанындай, кішкентай ауылдың тұрғыны болып, гей болғаны үшін көптеген кемсітушілікті бастан өткереді. Мысалға, мектепте оқып жүріп, дәретханаға тек сабақ уақытында, онда ешкім болмаған кезде сұранғанын бір сұхбатында айтып кетеді. Ал тағы бірінде, ата-анасына басында бұл ауыр тигенін, дегенмен қазір оны олар 150%-ға қолдайтынын сөйлеген.<ref name="bild.de"/> Шынымен де, ата-анасы бір сұхбатта баласын "ешқашанда болмаған қызымыз" деп санайтындығын сөз қып кеткен-ді.<ref>http://www.abendblatt.de/vermischtes/promi-news/article128237184/Eltern-von-Conchita-Wurst-bekommen-Polizeischutz-angeboten.html</ref> ===2006—2013: Музыканттықтың бастауында=== 2006 жылы жас дарындарға арналған Starmania кастинг-шоуының үшінші сезонында екінші орынға ие болады. Бір жылдан кейін Jetzt Anders! атты бой-бэндқа мүше болады, бірақ ол сол жылы тарап кетеді.<ref>http://wien.orf.at/news/stories/2602913</ref> [[Сурет:TomNeuwirth.JPG|нобай|left|«Jetzt anders!» құрамындағы Нойвирт, 2007 жыл]] 2011 жылы Грацта сән мектебін бітіріп,<ref name="blick.ch"/>сол жылы "Die große Chance" атты [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] каналындағы кастинг-шоуға қатысады. Шоуда бірінші рет [[Селин Дион]]ның "My Heart Will Go On" атты біртуар әнін шырқап, Кончита кейпін қолданады.<ref>http://www.krone.at/Stars-Society/Krone_lueftet_das_Geheimnis_um_Conchita_Wurst-Die_grosse_Chance-Story-297187</ref><ref>http://conchitawurst.com/bio/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525014439/http://conchitawurst.com/bio/ |date=2015-05-25 }}</ref> Тек қана алтыншы орынға ие болғанына қарамастан, Томас Кончита образын келешек жылдары әр қилы неміс тілді телереалити-шоуларда қолданады. Мысалға, "Аустрияның ең қиын жұмыстары" ({{lang-de|Die härtesten Jobs Österreichs}}) шоуында балық өңдеушісі болса, "Wild Girls – Auf High Heels durch Afrika" шоуында басқада өнер адамдарымен Намибия шөлдерінде "қиыншылықтарға" қарсы тұрады.<ref name="sueddeutsche.de"/> 2012 жылы Кончита Вурст [[Eurovision ән байқауы]]на ұлттық іріктеу конкурсына қатысып, екінші орынға қол жеткізеді.<ref name="spiegel.de">http://www.spiegel.de/kultur/musik/conchita-wurst-oesterreich-gewinnt-esc-eurovision-song-contest-a-968731.html</ref> ==Кончита образы== === Пайда болуы === Сақалды әйел образы Томастың басына жасөспірім кезінде кемсітушілік пен қоғамның әділетсіздігімен соқтыққанынан келіпті. Бұл образ төзімділікті дәріптеу үшін, адамды кейпіне қарап емес, оның ішкі жан-дүниесіне көңіл бөліп қана оның қандай екенін сараптаудың қажеттілігін ескерту үшін пайда болыпты.<ref>http://conchitawurst.com/index.php?id=7</ref> Бұл қазақтағы Қожанасырдың әзіл әңгімесін еске еріксіз түсіреді. Бірақ қанша күлдіргі болса да, Қожанасыр әңгімелерінен де дәріс алуға болатыны ұмытпалық. Ол аңыз Қожанасырдың тойға жаман киіммен барып, құрметтелмей, жақсы киініп келіп, ызаланып, шапанына ет жегізгені жайлы еді.<ref>http://aldiyar.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=707:2011-08-26-09-05-21&catid=86:2011-08-23-10-51-48&Itemid=131 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619162035/http://aldiyar.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=707:2011-08-26-09-05-21&catid=86:2011-08-23-10-51-48&Itemid=131 |date=2015-06-19 }}</ref> Нойвирттің бұл образды дүниеге әкеліп, норма мен нормаға жатпайтын нәрселердің шекарасын бұзуға әрекет жасағаны жайлы да қосуға болады. Оның өзі айтқандай: «Тек қана адам ғана маңызды, әр адам басқаға зиян тигізбесе, өзі қалай дұрыс деп есептесе, солай өмір сүруге құқылы». === Лақап аты === Лақап аттың қалай пайда болды дегеннің түпкі нұсқасы болмауы да мүмкін, өйткені Томас ол жайды әртүрлі түсіндіреді. Мысалға, Кончита атын оған бірде Латын Америкасынан келген дос қызы бергенін айтса, бірде ол есім айтылғанда "Латын Америкасының сұлу қыздары ойыңа келетінінен" екендігін айтты.<ref name="SZ-7Fakten">{{cite web|url=cite web|url=http://www.sueddeutsche.de/medien/sieben-fakten-ueber-conchita-wurst-phoenix-mit-vollbart-1.1958350|title=Sieben Fakten über Conchita Wurst|lang=de|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=2014-05-12|accessdate=2014-05-12}}</ref>. Ал Вурст фамилиясының "wurst sein"'' деген неміс тұрақты тіркесіне шыққанын бірде айтып кеткен-ді. Ол дегеніміз - "маған бәрібір" деген мағынаны білдіреді екен.<ref name="kurier.at">http://kurier.at/menschen/im-gespraech/conchita-wurst-ein-bart-alleine-reicht-nicht/27.066.462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524062231/http://kurier.at/menschen/im-gespraech/conchita-wurst-ein-bart-alleine-reicht-nicht/27.066.462 |date=2014-05-24 }}</ref> Ойдан шығарылған биографияға сүйенсек, Кончитаға әжесінің құрметіне есім берілсе, әкесінің аты Альфред Кнак фон Вурст ({{lang-de|Alfred Knack von Wurst}}) болыпты.<ref name="Im Bett">{{cite web|url=http://www.news.at/a/die-chance-im-bett-wurst-308688|title=Im Bett mit Conchita Wurst|publisher=News.at|lang=de|date=2011-10-06|accessdate=2014-05-13}}</ref>. ==Еurovision== ===Таңдалуы=== 2013 жылдың 10-ыншы қыркүйегінде [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] Кончитаны 2014 жылы өткізілетін Eurovision байқауына жіберетіндерін айтты,<ref>http://www.nachrichten.at/nachrichten/kultur/Conchita-Wurst-soll-Oesterreich-beim-Song-Contest-vertreten;art16,1192384</ref> ал ән болса "Rise like a Pһoenix" болатыны белгілі етілді.<ref>http://esctoday.com/78759/austria-conchita-releases-entry/</ref> Бұған дейін Eurovision-ге ЛГБТ қоғамынан қатысушылар болса да, ''[[New Statesman]]'' оның қатысуы "ең гендерквир" болады деп атап өтті.<ref name=Calvocoressi>{{cite news |title=Can a bearded Austrian drag queen give Putin the bird? |newspaper=New Statesman |date=28 сәуір 2014 |author=Thomas Calvocoressi |url=http://www.newstatesman.com/culture/2014/04/can-bearded-austrian-drag-queen-give-putin-bird}}</ref> Оның таңдалуы Еуропада гей мәселесі жайлы дауды жаңа күшпен жандандыруға итермеледі.<ref name=Brookes/><ref name=Calvocoressi/> Аустрияның өзінде [[Facebook]] желісінде құрылған "Anti-Wurst" парақшасына төрт күн ішінде 31000 адам жазылады.<ref>{{cite news|title=Editorial: Why ORF Must Stand By Conchita Wurstl|url=http://wiwibloggs.com/2013/09/14/editorial-why-orf-must-stand-by-conchita-wurst/31701/|newspaper=wiwibloggs.com|accessdate=18 қазан 2013|date=14 September 2013}}</ref> Парақша Кончитаның өзіне емес, тек оның [[Eurovision ән байқауы]]на іріктеусіз жіберілуіне қарсылық білдірсе де, көбінде онда адамдар гомофобтық және де кемсітуге толы пікірлер қалдырды.<ref>http://www.vienna.at/facebook-gruppe-macht-gegen-conchita-wurst-beim-songcontest-mobil/3723821</ref> Баспасөз 2007 жылы Ерик Папалайа да Аустриядан іріктеусіз жіберілсе де, осыншама дау туғызбағанын айтады.<ref name="kurier.at"/> 2003 жылы Eurovision ән байқауына Аустрияның өкілі болған, күлдіргіш әртіс, Альф Пойер, өзінің не әйел, не еркек екендігін білмейтіндердің орны Eurovision ән байқауында емес, жындыханада деп айтыпты. Ал Аустрияның оңшыл Бостандық партиясының басшысы Хайнц-Кристиан Штрахе оны бұл сөздеріне мақтайды.<ref>http://www.news.at/a/song-contest-hc-strache-conchita-wurst</ref> Алайда Пойер оның жеңісінен кейін кешірім сұраса, Хайнц-Кристиан Штрахе Кончитаны Facebook желісі арқылы құттықтайды.<ref>http://www.vienna.at/alf-poier-vs-conchita-wurst-nach-massiven-angriffen-nun-entschuldigung/3958623</ref>[[Ресей]] және [[Беларусь]]тен Кончитаны қатысушылар тізімінен алып тастауға петициялар түсіп, тіпті бір жағы Еуропаны [[либерализм]] содомия орталығына айналдырды деп айтқан-ды.<ref name=Brookes/><ref>{{cite news|title=Will Belarus Remove Conchita Wurst from its Eurovision Broadcast?|url=http://wiwibloggs.com/2013/10/20/will-belarus-remove-conchita-wursts-performance-eurovision-broadcast/32965/|newspaper=wiwibloggs.com|accessdate=20 қазан 2013|date=20 қазан 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Will Russia cut its broadcast of Eurovision 2014 because of Conchita Wurst?|url=http://wiwibloggs.com/2013/12/28/russia-cut-broadcast-conchita-wurst/35965/|newspaper=wiwibloggs.com|accessdate=28 желтоқсан 2013|date=28 желтоқсан 2013}}</ref> [[Виталий Милонов]] деген ресейлік [[Консерватизм|консерват]] саясаткер бұл жарысқа Кончитаның кесірінен бойкот жасауға шақырып, бұны "сорақы гей пропаганданың және Еуропаның рухани шіруінің айқын көрінісі", ал артистті "аустриялық ұятсыз" деп атағаны да бар."<ref>{{cite news |title=Russian politician condemns Eurovision as 'Europe-wide gay parade' |author=Alec Luhn |publisher=The Guardian |date=30 сәуір 2014 |url=http://www.theguardian.com/world/2014/apr/30/russia-boycott-eurovision-gay-parade }}</ref> Арменияның 2014 жылғы «[[Eurovision ән байқауы 2014|Eurovision 2014]]» ән байқауының өкілі, Aram Mp3, Нойвирттің өмір сүру салты "дәстүрлі емес" екендігін, оның өзін не әйел, не еркек екендігін шешуі қажет деп мәлімдеді. Нойвирт былай деп жауап қайырыпты: "Мен оған әйел болғым келмейтіндігін, тек қана әйел болып жұмыс істейтіндігімді, ал үйде болса жай ғана жалқау жігіт екендігімді айттым". Aram Mp3 кейінірек кешірім сұрап, алдында айтылғанды қалжың ғана еді деді.<ref name=Brookes/> Осындай атмосфераны сараптап, ''New Statesman'' осындай ойды жарыққа шығарады: "Кончита Вурстқа дауыс, ол ресейлік гомофобия мен трансфобияға қарсы дауыс, шығысқа бағынбаудың белгісі",<ref name=Calvocoressi/> ал ''[[International Business Times]]'' газет оқушыларды Вурстқа дауыс беріп, гомофобтардың сағын сындыруға шақырды .<ref name=IBT>{{cite news |title=Eurovision 2014: Ten Reasons Why Austrian Drag Queen Conchita Wurst Must Win |author=David Sim |newspaper=International Business Times |date=9 мамыр 2014 |url=http://www.ibtimes.co.uk/eurovision-2014-ten-reasons-why-austrian-drag-queen-conchita-wurst-must-win-1447871}}</ref> Алдыңғы айтылғандарды ескеріп, ''[[Spiked (magazine)|Spiked]]'' Кончитаны көптеген Батыс саясаткерлері "Батысты Шығыстан ұлырақ ететін әр нәрсенің символы" деп санайтындығын және оны Ресей мен өз елдеріндегі "жәдігөйлер мен надандарға" ашылған мәдени соғыстың құрамдас бөлігі дейді.<ref name=Spikes>{{cite news |title=Russia-Bating Reveals its Wurst Side |date=12 мамыр 2014 |author=Tim Black |newspaper=Spiked |url=http://www.spiked-online.com/newsite/article/russia-baiting-reveals-its-wurst-side/15010#.U4UVc3ak3cw }}</ref> ===Жеңісі=== 8 мамырда [[Eurovision ән байқауы 2014|59-Eurovision ән байқауы]]ның жартылай финалында "Rise like Phoenix" ("Феникс құсап оралам") әнімен 169 балл алып, бірінші орынға ие болады.<ref>http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1873#Scoreboard</ref> 2014 жылдың 10-мамырында [[Копенгаген]]де өткен финалда 290 балл жинап, жеңіске қол жеткізеді.<ref>http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27358560</ref> Бұл Аустрияның Eurovision ән байқауындағы екінші жеңісі болады. Бірінші рет Удо Юргенс Аустрияға жеңісті олжалайды.<ref name="spiegel.de"/> {| class="wikitable sortable" style="margin:5px 0px 10px 10px; float:right; text-align:center; font-size:80%;" |+''Аустрияға дауыс берудің нәтижелері<ref>{{cite web|url=http://www.vienna.at/290-punkte-fuer-oesterreich-so-hat-europa-fuer-conchita-wurst-gestimmt/3958686|title=290 Punkte für Österreich: So hat Europa für Conchita Wurst gestimmt|lang=de|publisher=Vienna.at|date=2014-05-12|accessdate=2014-05-15}}</ref> |- ! Ел !! data-sort-type="number"|Жюри !! data-sort-type="number"|Теле-<br />көрермендер !! data-sort-type="number"|Жалпы<br />нәтиже!! data-sort-type="number"|Баллдар |- | Албания || 6 || өткізілмеді. || - || 5 |- | Армения || 24 ||bgcolor = Silver| 2 || 14 || 0 |- | Әзірбайжан || 24 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 10 || 1 |- | Белорусь || 23 || 4 || 14 || 0 |- bgcolor = gold | Бельгия || 3 || 3 || 1 || 12 |- | Дания ||bgcolor = Silver| 2 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 3 || 8 |- | Эстония || 8 || 8 || 7 || 4 |- | Македония || 14 || 5 || 8 || 3 |- bgcolor = gold | Финляндия || 1 || 1 || 1 || 12 |- | Франция || 4 ||bgcolor = Silver| 2 || 2 || 10 |- | Грузия || болмады ||bgcolor = Silver| 2 || - || 10 |- | Германия || 11 ||bgcolor = Gold| 1 || 4 || 7 |- bgcolor = gold | Греция || 1 || 2 || 1 || 12 |- | Венгрия || 8 ||bgcolor = Silver| 2 || 2 || 10 |- | Исландия ||bgcolor = Silver| 2 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 2 || 10 |- bgcolor = gold | Ирландия || 1 || 3 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Израиль || 1 || 2 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Италия || 3 || 2 || 1 || 12 |- | Латвия || 10 || 5 || 5 || 6 |- | Литва ||bgcolor = Gold| 1 || 5 || 2 || 10 |- | Мальта || 9 ||bgcolor = Gold| 1 || 2 || 10 |- | Молдавия || 4 || 4 || 4 || 7 |- | Черногория || 17 || 5 || 9 || 2 |- | Норвегия || 4 ||bgcolor = Silver| 2 || 2 || 10 |- | Польша || 19 || 4 || 11 || 0 |- bgcolor = gold | Португалия || 6 || 1 || 1 || 12 |- | Румыния || 7 ||bgcolor = Silver| 2 || 3 || 8 |- | Ресей|| 11 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 6 || 5 |- | Сан-Марино || 14 || өткізілмеді || - || 0 |- bgcolor = gold | Словения || 1 || 1 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Испания || 2 || 2 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Швеция || 1 || 1 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Швейцария || 1 || 1 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Нидерланды || 1 || 1 || 1 || 12 |- | Украина ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 5 || 3 || 8 |- bgcolor = gold | Ұлыбритания|| 3 || 3 || 1 || 12 |} [[Сурет:Points to Austria ESC14.svg|нобай|left|2014 Eurovision ән байқауында Аустрияның пайдасына барған баллдар. Көкпен Кончитаға ең көп дауыс берген елдер.]] Алынған баллдардың тең жартысы жюрилерден болса, басқа жартысы көрермендерден келді. Солайша мына 13 ел ең жоғары 12 ұпай береді: Бельгия, Финляндия, Греция, Ирландия, Израил, Италия, Португалия, Словения, Испания, Швеция, Швейцария, Нидерланды және Ұлыбритания.<ref>http://www.krone.at/Stars-Society/Conchita_war_deutschem_Juror_Sido_wurst-Debatte_um_Punkte-Story-404011</ref>Вурстты Батыс елдерінен басқа Шығыста Грузия және Украина да жоғары бағалағанын айта кету қажет.<ref name="thequietus.com">http://thequietus.com/articles/15224-eurovision-camp-conchita</ref> Бірақ Еуропада дауыс беру әр қилы өтті: 12 балдан 4.4 баллды ол Кеңес Одағының бұрынғы мүшелерінен алса (Балтық елдерін санамай), 6 балл бұрынғы социалист елдерден, ал 10.5 орташалама балл басқа Шығыс Еуропа елдерінен, Греция, Скандинавия елдері мен Израильден келді.<ref name="balkaninsight.com">http://www.balkaninsight.com/en/article/europe-and-the-region-divided-over-conchita-wurst</ref> Бұған Алан Рэнвик деген Британия Оқу университетінің саясаттанушысы былай деді: "Бұл елдерде билік басындағылар төзімсіздік танытуға шапшаң болса да, қалың бұқара олардан гөрі түсінушілік танытуға бейімірек."<ref name="balkaninsight.com"/> Шынында да, Шығыс Еуропада халық Вурстты жоғары бағаласа да, ол елдердің төрешілері төмен балл береді. Ресейді алатын болсақ, телекөрермендер Аустрияға үшінші орын беріп,<ref>http://www.newyorker.com/culture/culture-desk/an-austrian-drag-queen-wins-eurovision</ref><ref>http://echospb.ru/blogs/varfolomeev/21203.php{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.mk.ru/social/2014/05/11/borodataya-pevitsa-konchita-vurst-eto-byila-ne-tolko-pesnya-no-i-poslanie.html</ref> «Rise Like a Phoenix» әні iTunes және Яндекс.Музыкада біраз уақыт ресейлік рейтингтердің басында табылды.<ref>http://rustelegraph.ru/news/2014-05-12/Konchita-Vurst-vozglavila-rossiiskii-iTunes-12595/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524070300/http://rustelegraph.ru/news/2014-05-12/Konchita-Vurst-vozglavila-rossiiskii-iTunes-12595/ |date=2014-05-24 }}</ref> [[File:ESC2014 winner's press conference 11 (crop).jpg|right|thumb|Жеңістен кейін олжасын ұстап тұр]] Марапатталу үстінде олжасын ұстап тұрып Кончита: "Біз біргеміз және бізді тоқтату мүмкін емес", - деп жар салады.<ref name="thequietus.com"/><ref name="theguardian.com">http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2014/may/11/conchita-wurst-pledges-to-promote-tolerance</ref> Кейірек бұл ЛГБТ құқықтарын аяққа таптап жүрген саясаткерлерге, оның ішінде Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинді]] және оның 2013 жылы маусым айында гей пропагандаға қарсы заңды заңдастырған администрациясын да атап кетті.<ref name="theguardian.com"/> ===Дүниежүзілік реакция=== ====Аустрияда==== Аустрияға келісімен, аэропортта оны сақал тағып, "Rise like Phoenix" әнін шырқаған 1000 адамдық қалың топ қарсы алады.<ref name="theguardian.com"/> Журналисттерге ол бұл жеңістің тек оның ғана емес, бірақ дискриминациясыз болашақ мүмкін деген сенім жүректерін аялаған баршаға ортақ екендігін айтады.<ref name="thequietus.com"/><ref name="theguardian.com"/> Жергілікті радиостанция Кончитаның жеңісін 48 сағат бойы оған жеңіс әкелген әнді ойнатумен мерекелейді.<ref name="theguardian.com"/> Аустрияның Бостандық партиясынан басқа бүкіл партиялар өкілдері оны жеңісімен құттықтап шығады. Тіпті кейбір көрнекті саясаткерлер онымен бетпе-бет кездеседі. Мысалға, Аустрия президенті [[Хайнц Фишер]] [[Facebook]] желісінде Кончитамен кездесудің фотосын және бұның [[Аустрия]]ның ғана жеңісі емес екендігін, барша Еуропадағы төзімділік пен әртүрліліктің жеңісі деген хабарды қалдырады.<ref>http://www.stern.de/kultur/musik/eurovision-song-contest/esc-queen-conchita-wurst-oesterreich-feiert-seine-baertige-kaiserin-2109781.html</ref> Аустрияның мәдениет министрі Йозеф Остермайер Вурсттың жеңісін "Еуропадағы төзімділіктің белгісі" деп мәлімдейді.<ref>http://ria.ru/culture/20140511/1007390688.html</ref> Социал-демократиялық партияның өкілдері бұның келешектегі теңдікті көздейтін саяси реформаларға, соның ішінде біржынысты некелерді заңдастыруды айта кетуге болады, әкелетіндігіне үміт көрсетті.<ref>http://www.bbc.co.uk/russian/society/2014/05/140518_conchita_wurst_concert.shtml</ref> 1966 жылы Аустрияға жеңісті олжалаған әнші, Удо Юргенс, алдымен оның келбетінен шошығанын, дегенмен онымен бір ток-шоуды көрісімен оның қандай тәрбиелі және тартымды адам болғанына таң қалғанын сөйледі.<ref>http://meedia.de/2014/05/12/der-medien-hype-um-conchita-wurst-the-wiener-takes-it-all/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515115520/http://meedia.de/2014/05/12/der-medien-hype-um-conchita-wurst-the-wiener-takes-it-all/ |date=2014-05-15 }}</ref> Бірақ ел ішінде барлығы да Кончитаның жеңісін қуанышпен қарсы алмады. Еуропарламенттің мүшесі Эвальд Штадлер оған еліне осындай жеңіс үшін қатты ұялғанын айтады. [[Сурет:Conchita Wurst Ballhausplatz 18-05-2014 08.jpg|нобай|2014 жылғы 18 мамырдағы Кончитаның [[Вена]]дағы сөз сөйлеуі]] ====БАҚ==== Британдық [[Daily Mail]] баспасы Вурст жеңісі оны дүние жүзілік супержұлдызға айналдырғанын жазады.<ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2625866/Winner-whisker-Austrias-bearded-lady-conquers-Eurovision-Russias-rage.html#ixzz32xmEdGy3</ref> Frankfurter Allgemeine Zeitung деген неміс газеты травести-әртістің салтанатын "төзімділік жеңісі" десе, итальяндық La Repubblica Кончитаны "ЛГБТ жалауы" деп, және Вурст "бүкіл ғаламтордың басын айналдырғанын" хабарлайды. [[The New York Times]] Кончитаның дауысы "Бродвей үшін жаралған" деп жоғары баға береді.<ref>http://www.salzburg.com/nachrichten/welt/kultur/sn/artikel/voellig-wurst-eine-woche-wahnsinn-um-conchita-wurst-106985/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524024503/http://www.salzburg.com/nachrichten/welt/kultur/sn/artikel/voellig-wurst-eine-woche-wahnsinn-um-conchita-wurst-106985/ |date=2014-05-24 }}</ref> Немістің Stern журналы бұл тек Аустрияның емес, бүкіл әлемнің ЛГБТ мүшелерінің жеңісі деген ойды қайталап, әннің онша емес, бірақ орындаушымен қосылғанда тамаша шоуға айналғанын атап өтеді. Der Spiegel, Süddeutsche Zeitung және де Die Welt басылымдары "Rise like a Phoenix" әнін Джеймс Бонд фильмдеріндегі саундтректермен салыстырады. Қарсылық білдірулер де бір жағынан болып жатты. Lidove noviny деген чех газеты Вурсттың табысын жоққа шығарып, бұның Батыстың шіруінің айқын айғағы деп атайды. 2012 жылдан бері [[Eurovision ән байқауы]]на қатыспайтын Түркия елінің Hürriyet басылымы енді бұл ән байқауымен өз отанының болашағы жайлы сөздерге нүкте қойылғанын мәлімдейді.<ref>http://www.welt.de/vermischtes/article128008729/Tuerkei-tritt-wegen-Conchita-Wurst-gegen-ESC-nach.html</ref> Венгрияда католик радиостанциясы жеңімпаз Кончита атанатыны айқын болған шақта радиохабарды тоқтатады.<ref>http://www.derwesten.de/panorama/aetzende-kritik-an-conchita-wurst-nach-esc-sieg-aimp-id9342038.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104002937/http://www.derwesten.de/panorama/aetzende-kritik-an-conchita-wurst-nach-esc-sieg-aimp-id9342038.html |date=2015-01-04 }}</ref> Сербияның RTS деген ұлттық телеканалының жүргізушісі Eurovision ән байқауын "құбыжықтар шоуына" теңестіреді.<ref>http://www.format.at/leben/kultur/conchita-wurst-tschechische-zeitung-eurovision-song-contest-siegerin-quatsch-375076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619050409/http://www.format.at/leben/kultur/conchita-wurst-tschechische-zeitung-eurovision-song-contest-siegerin-quatsch-375076 |date=2015-06-19 }}</ref> ====Дін басылары мен консерваторлар көзқарасы==== Польшаның оңшыл-клерикалды Заң және әділет партиясы Еуропаның құлдаруы мен шіріуіның белгісі деп Eurovision ән байқауының нәтежиелерін атап кетеді.<ref>http://www.srf.ch/unterhaltung/events-shows/eurovision-song-contest/von-cher-bis-zur-orthodoxen-kirche-die-wurst-bewegt-die-welt</ref> Түркиенің билеуші партиясының, яғни Әділет және дамудың басшыларының бірі Волкан Бозкин Eurovision ән байқауы "мұсылман моралімен сыйыспайтынын", өйткені "сексуалдық сипаттағы элементтер" және "гей-әртістердің өнері" бар болғаны жайлы сөйледі.<ref>http://ru.tsn.ua/glamur/v-turcii-iz-za-konchity-vurst-obeschayut-bolshe-nikogda-ne-uchastvovat-v-evrovidenii-365722.html</ref> Бұндай ойлар грек "Ұлттық фронт" өкілдерінен, ФИДЕС және Йоббик атты ұлтшыл оңшыл венгр партияларының мүшелерінен, словак христиан-демократтарынан естілді. Серб провослав шіркеуінің митрополиті Амфилохий Балкандағы су басуды құдайдың ашуынан және де Кончитаны "адам табиғатының бұзылуын дәріптейтін" және "Исаның образын қолданып жүрген" деп сөз қылады.<ref>http://www.focus.de/kultur/musik/bischof-aus-montenegro-balkan-flut-als-strafe-gottes-fuer-conchita-wurst_id_3866751.html</ref> Ал Аустрияның Католик шіркеуінің басшысы, Кристоф Шёнборн, Вурсттың жеңісін жылы шыраймен қабылдап, Кончитаның сөздеріндегі төзімділік жолдауын заманауи тақырып екендігін, оған қоса гомосексуалдықтың христиан оқытуы бойынша күнә екендігін ескере отрып, Томас үшін сыйынатындығын хабарлады. ==2014 жылдан бері== [[File:Conchita Wurst at London's Heaven.jpg|thumb|left|Вурст Heaven клубында. Лондон]] 2014 жылдың 28 маусымында Кончита Трафальгар алаңында қалалық прайд кезінде өз өнерін көрсетеді. Оны сахнаға әйгілі әртіст Иэн Маккеллен шақырып, ол 300 мың адамнан тұратын топқа Саманта Фокс және Синиттамен бірге ән шырқайды.<ref>{{cite news |title=Pride around the world: Riot of color as millions turn out in across the globe for annual LGBT festival |newspaper=The Daily Mail |date=28 маусым 2014 |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2673299/Pride-London-More-300-000-line-streets-capital-annual-LGBT-festival-includes-performance-Eurovision-bearded-lady-Conchita-Wurst.html }}</ref> Ол ''[[The Observer]]'' деген басылымына былай депті: "Мен басқа прайдтар жаман дегім келмейді, бірақ мен Лондонға келгеннен-ақ ғашық болдым, сондықтан бұл маған ерекше күн. Барлық әртістердің кейпі таңғаларлық."<ref name="ObserverLondon">{{cite news |title=Conchita Wurst: 'Most artists are sensitive and insecure people. I am too' |author=Kathryn Bromwich |newspaper=The Observer |date=7 шілде 2014 |url=http://www.theguardian.com/music/2014/jul/06/conchita-interview-sensitive-insecure-eurovision-gay-pin-up-austrian }}</ref> 2014 жылы 2 шілде күні [[Мадрид]] прайдын ашады,<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst joins X Factor star Ruth Lorenzo at Madrid's Gay Pride celebrations |date=3 шілде 2014 |newspaper=Daily Express |url=http://www.express.co.uk/news/showbiz/486537/Conchita-Wurst-joins-X-Factor-star-Ruth-Lorenzo-at-Madrid-s-Gay-Pride-celebrations}}</ref><ref>{{cite news |title=Spain: One million take part in 'Europe's largest' Pride in Madrid |date=6 шілде 2014 |url=http://www.pinknews.co.uk/2014/07/06/spain-one-million-take-part-in-europes-largest-pride-in-madrid/}}</ref> бұдан кейін [[Стокгольм]] прайдында 30 шілдеде,<ref>{{cite news |title=Eurovision Song Contest 2014 winner Conchita Wurst performs at the Stockholm Pride Week 2014 held in Stockholm, Sweden |date=31 шілде 2014 |newspaper=News Wala |url=http://www.newswala.com/Entertainment-News/Eurovision-Song-Contest-2014-winner-Conchita-Wurst-perfoms-at-the-Stockholm-Pride-Week-2014-held-in-Stockholm-Sweden-72234.html }}</ref> [[Антверпен]]де 10 тамызда,<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst komt naar Antwerp Gay Pride |newspaper=Nieuwsblad |date=12 мамыр 2014 |url=http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF20140512_024}}</ref> Манчестер прайдында 20 тамызда ән салады.<ref>{{cite news |title=Beard fever sweeps Manchester Pride as Conchita wows the crowds with diva performance |date=24 тамыз 2014 |newspaper=Manchester Evening News |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/whats-on/whats-on-news/beard-fever-sweeps-manchester-pride-7666069}}</ref> 9 шілдеде Кончита модель ретінде бірінші рет өзін Париж подиумында танымал француз модельері Жан-Поль Готьенің қолдауымен сынап көреді.<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst becomes a catwalk model for Jean Paul Gaultier: 'She is unstoppable' |newspaper=The Independent |date=9 шілде 2014| url = http://www.independent.co.uk/news/people/conchita-wurst-becomes-a-couture-catwalk-model-for-jean-paul-gaultier-she-is-unstoppable-9595557.html}}</ref> Тамыз айында Карин Ройтфельдтің 'CR Fashion Book'' парақтарына Живанши киімімен басылып шығады.<ref>{{cite news |title=Fashion's new muse: Conchita Wurst models for Givenchy for CR Fashion Book|author=William Lee Adams |publisher=wiwibloggs |date=20 тамыз 2014|access-date=16 желтоқсан 2014|url=http://wiwibloggs.com/2014/08/20/conchita-wurst-models-givenchy-cr-fashion-book/58429/}}</ref> [[Сурет:Life Ball 2014 red carpet 114 Conchita Wurst Jean Paul Gaultier.jpg|нобай|left|Life Ball жиынында Жан Поль Готьемен бірге тұрған Вурст, 2014 жыл]] Қазанның 8-інде [[Брюссель]]дегі [[Еуропалық парламент]] өткізген анти-дискриминациялық іс-шарада ол 2000-дық топ алдында сөз сөйлейді. Өз сөзінде төзімділіктің маңыздылығын басты тақырып етті. Қарашаның сегізі күні [[Вена]]дағы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның офисінде БҰҰ-ның сегізінші хатшысы [[Пан Ги Мун]] алдында сөз сөйлейді. Оның өкілі: "Барлық адамдар негізгі құқықтарының қорғалуына және де дискриминациясыз өмір кешуге тиіс. Бұл принцип Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында жазылған. Кончита бұл ұғымда символ екендігі даусыз. Бұл кездесу ЛГБТ қоғамына олардың да басқа адамдармен бірге тең өмір кешулеріне құқылы екендігін қайтадан растайды", - деп айтыпты.<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst to perform for the United Nations next week |author=Nick Duffy |date=1 қараша 2014 |publisher=PinkNews |url=http://www.pinknews.co.uk/2014/11/01/conchita-wurst-to-perform-for-the-united-nations-next-week/}}</ref> Вурст [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинмен]] оны және оның ЛГБТ қоғамға қатысты саясатын түсіну үшін бір апта өткізсем өкінбеймін деген ойды да бұл отырыста айтып кетеді .<ref>{{cite news |title=Eurovision winner Conchita Wurst wants to visit Russia, hopes to ‘understand Putin’ |date=29 желтоқсан 2014 |publisher=Russia Today |url=http://rt.com/news/218259-conchita-wurst-putin-party/}}; {{cite news |title=Conchita Wurst: I want to meet with Vladimir Putin |author=Nick Duffy |publisher=PinkNews |date=29 желтоқсан 2014 |url=http://www.pinknews.co.uk/2014/12/29/conchita-wurst-i-want-to-meet-with-vladimir-putin/}}</ref> Eurovision ән байқауынан кейінгі "Heroes" атты әні 8 қарашада жарыққа шығады. Кончита бұл әнді бірінші рет ''Wetten, dass..?'' шоуында шырқайды.<ref>{{cite news |title=Austria: Conchita to unveil Heroes next month|author=Jessica Weaver |publisher=Esctoday |date=21 қазан 2014|access-date=22 қазан 2014|url=http://esctoday.com/88616/austria-conchita-unveil-heroes-next-month/}}</ref><ref>{{cite news |title=Conchita Wurst singt "Heroes" bei "Wetten, dass...?" |publisher=Die Welt |date=21 қазан 2014|access-date=22 қазан 2014|url=http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/boulevard_nt/musik_nt/article133499725/Conchita-Wurst-singt-Heroes-bei-Wetten-dass.html|language=German }}</ref> 2015 жылдың 15 мамырында оның "Conchita" деген альбомы шығады. Оның алдында Вурсттың "You Аre Unstoppable" әні 2015 жылдың 5 наурызында бірінші рет көпшілік назарына ұсынылған еді. ==Жеке өмірі== Нойвирт өзін әйел санамайтынын сұхбаттарда талай қайталаған болатын.<ref name="ReferenceA">http://www.theguardian.com/music/2014/jul/06/conchita-interview-sensitive-insecure-eurovision-gay-pin-up-austrian</ref><ref>http://www.newstatesman.com/culture/2014/04/can-bearded-austrian-drag-queen-give-putin-bird</ref> Өзінін гей екендігін және Кончитаның сахналық образ екендігін сөйлеген-ді. Кончитаға Колумбия тауларында туылып, француз бурлеск бишісіне үйленгені сияқты ойдан шығарылған фактілерді оның биографиясын суреттеуде қолданады. Нойвирт бұл арқылы өзінің жеке өмірін қорғауға тырысатындығын мәлімдейді.<ref name="ReferenceA"/> Ал Томастың өзі болса бойдақ екенін бір сұхбатта айтып кеткен.<ref>http://www.oe24.at/leute/oesterreich/Conchita-Wurst-In-meiner-Brust-schlagen-zwei-Herzen/116033828</ref> == Дискография == === Альбомдары === * 2015 — «Conchita» * 2018 — «From Vienna with Love» * 2019 — «Truth Over Magnitude» === Синглдары === * 2011&nbsp;— «Unbreakable» * 2012&nbsp;— «That’s What I Am» * 2014&nbsp;— «Rise Like a Phoenix» * 2014&nbsp;— «Heroes» * 2014&nbsp;— «My Lights» * 2015&nbsp;— «You Are Unstoppable» === Басқа жинақтардағы әндері === * 2006&nbsp;— «Everything» (Том Нойвирт кейпінде, ''Starmania The Very Best'' альбомі) * 2006&nbsp;— «All By Myself» (Том Нойвирт кейпінде, ''Starmania The Best'' альбомі) * 2011&nbsp;— «I’ll Be There» (Кончита Вурст кейпінде, ''Die Große Chance'' альбомі) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Category:Conchita Wurst}} {{start box}} {{succession box | before=[[Наталия Келли]]<br/>''[[Shine (өлең)|Shine]]'' өлеңімен| title=[[Аустрия Eurovision ән байқауында]]| years=[[Аустрия Eurovision ән байқауында 2014|2014]] | after=— |}} {{end box}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision 2014 байқауының қатысушылары}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:Лақап есімімен танымал әртістер]] [[Санат:Дрэг-квин]] [[Санат:ЛГБТ музыкада]] [[Санат:Ойдан шығарылған әншілер]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2014 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Аустрия өкілдері]] oqzm9mvp1zs54eosmlewugfqwwuiqbo Кремнийорганикалық сұйықтықтар (силиконды майлар) 0 512365 3606797 2041728 2026-05-20T05:11:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606797 wikitext text/x-wiki Кремнийорганикалық полимерлердің бір түрі. Силиконды сұйықтар (полимерлі метилсилоксандар, метилдифенилсилоксандар) тұтқырлығы температураға аз тәуелді болғандығынан гидравликалық майлар ретінде қолданылады. Минералды майлар тұтқырлығын +500С тан 700С қа дейін 400 есе, ал метилсилоксандар 29 есе (оларды гидрофобизатор ретінде қолданады) өзгертеді. Полиметилфенилсилоксандар әртүрлі металдардың жанасу беттеріне термотұрақты майлаушылар түзеді. Метилсиликонды майлар тиімді көбік басқыш болып табылады, олар химиялық инертті және минималды концентрацияда (1:1000, 1:10000) қолданылады. Кремнийорганикалық жылуөткізгіштер (кремний қышқылының мономерлі және полимерлі эфилер) термотөзімді, көптеген материалдарды коррозияға ұшыратпайды, жанғыш емес және сондығынан кең таралған су, су буы, жанғыш газы сияқты жылуөткізгіштерді айырбастай алады. '''Дереккөздер''' http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-sujyktyktar-silikondy-majlar/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427175850/http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-sujyktyktar-silikondy-majlar/ |date=2014-04-27 }} tgmyyv9jhop3alls7d1tnwrs0i3pxvo Модалды логика 0 513737 3606785 3426875 2026-05-20T04:00:54Z Alphy Haydar 36950 3606785 wikitext text/x-wiki '''Модалды логика''' ({{lang-en|Modal logic}}) — "мүмкін","сөзсіз","тиісті" және басқа сөздермен белгіленетін, белгілі пікірдің сөзсіздігі мен мүмкіндігін зерттейді. [[Философия]] және қатысты салаларда бұл логика формасы ғылыми, жауапкершілік және себептілік секілді ұғым формаларын түсіндіретін құрал. Ол [[формал логика|формалды тұжырым теориясы]], [[символды логика]]ның бір бөлігі. Мысалы "Кейбір елдерде диктатура орнауы мүмкін," немесе "Барлық өсімдіктің бойында сөзсіз ылғал болады," т.б. Модалды логика пікірдің логикалық құрылымын, логикалық тұжырымның [[модалды заң]]ын және ережелерін зерттейді. Модалды пікірлер, белгілер тілінің көмегімен, формула, аксиомаларды қолдану арқылы әр түрлі модалды пікірлердің формалдану дәрежесі мен [[растық]] [[мән (логика)|мән]]ін сипаттауға және сандастыруға пайдаланылады. [[Санат:Логика]] 9u7c493gkupfs16yzpecli6b1ufaonr 3606786 3606785 2026-05-20T04:03:05Z Alphy Haydar 36950 3606786 wikitext text/x-wiki '''Модалды логика''' ({{lang-en|Modal logic}}) — мәлім тұжырымның [[сөзсіздік|сөзсіздігі]] мен [[мүмкіндік|мүмкіндігін]] зерттейді. [[Философия]] және қатысты салаларда "мүмкін","сөзсіз","тиісті" және басқа сөздермен сипатталатын бұл логика формасы ғылыми, жауапкершілік және себептілік секілді ұғым формаларын түсіндіретін құрал. Ол [[формал логика|формалды тұжырым теориясы]], [[символды логика]]ның бір бөлігі. Мысалы "Кейбір елдерде диктатура орнауы мүмкін," немесе "Барлық өсімдіктің бойында сөзсіз ылғал болады," т.б. Модалды логика пікірдің логикалық құрылымын, логикалық тұжырымның [[модалды заң]]ын және ережелерін зерттейді. Модалды пікірлер, белгілер тілінің көмегімен, формула, аксиомаларды қолдану арқылы әр түрлі модалды пікірлердің формалдану дәрежесі мен [[растық]] [[мән (логика)|мән]]ін сипаттауға және сандастыруға пайдаланылады. [[Санат:Логика]] nft19ccv78h12qe8nuh8odwa9b4pzye 3606787 3606786 2026-05-20T04:03:43Z Alphy Haydar 36950 «[[Санат:Математикалық логика|Математикалық логика]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606787 wikitext text/x-wiki '''Модалды логика''' ({{lang-en|Modal logic}}) — мәлім тұжырымның [[сөзсіздік|сөзсіздігі]] мен [[мүмкіндік|мүмкіндігін]] зерттейді. [[Философия]] және қатысты салаларда "мүмкін","сөзсіз","тиісті" және басқа сөздермен сипатталатын бұл логика формасы ғылыми, жауапкершілік және себептілік секілді ұғым формаларын түсіндіретін құрал. Ол [[формал логика|формалды тұжырым теориясы]], [[символды логика]]ның бір бөлігі. Мысалы "Кейбір елдерде диктатура орнауы мүмкін," немесе "Барлық өсімдіктің бойында сөзсіз ылғал болады," т.б. Модалды логика пікірдің логикалық құрылымын, логикалық тұжырымның [[модалды заң]]ын және ережелерін зерттейді. Модалды пікірлер, белгілер тілінің көмегімен, формула, аксиомаларды қолдану арқылы әр түрлі модалды пікірлердің формалдану дәрежесі мен [[растық]] [[мән (логика)|мән]]ін сипаттауға және сандастыруға пайдаланылады. [[Санат:Логика]] [[Санат:Математикалық логика]] t74aymbch2bot03jl4tzfa449s0zud5 3606788 3606787 2026-05-20T04:04:10Z Alphy Haydar 36950 «[[Санат:Философиялық логика|Философиялық логика]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606788 wikitext text/x-wiki '''Модалды логика''' ({{lang-en|Modal logic}}) — мәлім тұжырымның [[сөзсіздік|сөзсіздігі]] мен [[мүмкіндік|мүмкіндігін]] зерттейді. [[Философия]] және қатысты салаларда "мүмкін","сөзсіз","тиісті" және басқа сөздермен сипатталатын бұл логика формасы ғылыми, жауапкершілік және себептілік секілді ұғым формаларын түсіндіретін құрал. Ол [[формал логика|формалды тұжырым теориясы]], [[символды логика]]ның бір бөлігі. Мысалы "Кейбір елдерде диктатура орнауы мүмкін," немесе "Барлық өсімдіктің бойында сөзсіз ылғал болады," т.б. Модалды логика пікірдің логикалық құрылымын, логикалық тұжырымның [[модалды заң]]ын және ережелерін зерттейді. Модалды пікірлер, белгілер тілінің көмегімен, формула, аксиомаларды қолдану арқылы әр түрлі модалды пікірлердің формалдану дәрежесі мен [[растық]] [[мән (логика)|мән]]ін сипаттауға және сандастыруға пайдаланылады. [[Санат:Логика]] [[Санат:Математикалық логика]] [[Санат:Философиялық логика]] 80i1ngihyo430tow5ts4i59tuhetfp1 3606795 3606788 2026-05-20T05:10:23Z Madi Dos 18369 3606795 wikitext text/x-wiki '''Модалды логика''' ({{lang-en|Modal logic}}) — мәлім тұжырымның [[сөзсіздік|сөзсіздігі]] мен [[мүмкіндік|мүмкіндігін]] зерттейді. [[Философия]] және қатысты салаларда "мүмкін","сөзсіз","тиісті" және басқа сөздермен сипатталатын бұл логика формасы ғылыми, жауапкершілік және себептілік секілді ұғым формаларын түсіндіретін құрал. Ол [[формал логика|формалды тұжырым теориясы]], [[символды логика]]ның бір бөлігі. Мысалы "Кейбір елдерде диктатура орнауы мүмкін," немесе "Барлық өсімдіктің бойында сөзсіз ылғал болады," т.б. Модалды логика пікірдің логикалық құрылымын, логикалық тұжырымның [[модалды заң]]ын және ережелерін зерттейді. Модалды пікірлер, белгілер тілінің көмегімен, формула, аксиомаларды қолдану арқылы әр түрлі модалды пікірлердің формалдану дәрежесі мен [[растық]] [[мән (логика)|мән]]ін сипаттауға және сандастыруға пайдаланылады. {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Санат:Логика]] [[Санат:Математикалық логика]] [[Санат:Философиялық логика]] htk3grs9ewyozrppc6mo410aor52bl3 Клод Моне 0 523964 3606743 3531192 2026-05-19T17:52:38Z TalgatSnow 143530 3606743 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|[[Моне Клод Оскар]]}} {{Суретші |есімі = Клод Моне |шынайы есімі = Oscar Claude Monet |суреті = Claude Monet 1899 Nadar.jpg |сурет ені = 200px |сурет атауы = Клод Моне, [[1899]]. |туған кездегі есімі = |туған күні = 14.11.1840 |туған жері = [[Париж]] |қайтыс болған күні = 05.12.1926 |қайтыс болған жері = [[Живерни]], [[Эр (департамент)|Эр]] департаменті |шыққан жері = |азаматтығы = {{FRA}} |жанры = [[пейзаж]]<br />[[натюрморт]]<br />[[портрет]] |мектебі = |өнер ағымы = [[импрессионизм]] |атақты қолөнерлері = |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = |ықпалы әсер етті = |марапаттары = |сайты = |Commons = Claude Monet }} '''Оскар Клод Моне''' ({{lang-fr|Oscar-Claude Monet}}; 14.11.1840, [[Париж]] — 05.12.1926, [[Живерни]]) — [[Франция|француз]] суретшісі, [[импрессионизм]] ағымының негіздеушілерінің бірі. == Галерея == <gallery perrow="4" widths="170" heights="170"> Сурет:Claude Monet 024.jpg|<small>''Бақшадағы әйелдер'', 1866—1867. Орсе мұражайы, [[Париж]]</small> Сурет:Monet - The Magpie.jpg|<small>''Сауысқан'', 1868—1869, [[Орсе мұражайы]], [[Париж]]</small> Сурет:Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|<small>[[Әсер. Шығып келе жатқан күн]], 1872 . [[Мармоттан-Моне мұражайы]], [[Париж]].</small> Сурет:Claude Monet 008.jpg|<small>Капуцино желекжолы, 1873.</small> Сурет:Claude Monet - Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay.jpg|Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay Сурет:Claude Monet, Fishing Boats Leaving the Harbor, Le Havre.jpg|<small>Айлақ. 1874</small> Сурет:La Gare Saint-Lazare - Claude Monet.jpg|<small>Сен-Лазар вокзалы, 1877.</small> Сурет:Claude Monet - Le Givre - 1880.jpg|Le givre - 1880 - Musée d'Orsay Сурет:Beach at Pourville.jpg|<small>Пурвильдағы жағажай, [[1882]]. [[Польшаның Ұлттық галереясы]], [[Познань]], [[Польша]].</small> Сурет:La Seine à Port-Villez - v1890- Claude Monet - Musée d'Orsay.jpg|La Seine à Port-Villez - 1890 - Musée d'Orsay Сурет:RouenCathedral Monet 1894.jpg|<small>Руандағы шіркеу. [[1894]] Орсе мұражайы, [[Париж]].</small> Сурет:Claude Monet-Waterlilies.jpg|<small>[[Лалагүлдері бар бөгет]], 1899. [[Лондон Қлттық галереясы]] [[Лондон]].</small> </gallery> [[Санат:Франция суретшілері]] l5v5k6ghvz3v64i8ti5mlgrm3y6pz5j Кот-д’Ивуар 0 526727 3606781 3538905 2026-05-20T03:35:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606781 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Кот-д’Ивуар Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-fr|République de Côte d’Ivoire}} |Атау септігі = Кот-д’Ивуар |Елтаңба = Coat of arms of Ivory Coast.svg |Байрақ = Flag of Côte d'Ivoire.svg |Ұраны = «Union, Discipline et travail» (Бірлік,тәртіп және еңбек) |Әнұранның аты = L'Abidjanaise |Аудио = |Картада = Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =40 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =5 |lon_min =38 |lon_sec = 0 |region = CI |CoordScale =5000000 |Тілдері = [[француз тілі]] |Мемлекеттік діні = Зайырлы мемлекет |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[7 тамыз]] [[1960 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Франция]]дан |Астанасы = [[Ямусукро]] |Ірі қаласы = [[Абиджан]] |Басшы қызметі = [[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]]<br />Вице-президенті<br />Премьер-министрі |Руководители= |Басшылары =[[Алассан Уаттара]]<br />[[Даниэль Каблан Дункан]]<br />[[Амаду Гон Кулибали]] |Жер аумағы бойынша орны = 67-ші |Жер аумағы = 322 460 |Судың үлесі = 1,4<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html |title= Côte d'Ivoire |website=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=8 August 2008|date=24 July 2008 }}</ref> |Этнохороним = |Халық саны бойынша орны = 54-ші |Жұрты = {{Өсім}} 23 740 424<ref name="CIA World Factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html |title= Côte d'Ivoire |website=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=18 February 2017}}</ref> |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = 24 905 843 |Санақ жылы = 2015 |Халық тығыздығы = 63,9 |Тығыздық бойынша орны = 139-шы |ЖІӨ (АҚТ) = 106,412&nbsp;млрд.<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=8&sy=2018&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=662&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Côte d'Ivoire|publisher=International Monetary Fund }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 4,155<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 48,142&nbsp;млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 1,879<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{Өсім}} 0,492<ref name="HDI">http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 170-шы |АДИ деңгейі =<span style="color:#e0584e">Төмен</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = Франк |Интернет үйшігі =[[.ci]] |ISO = |Телефон коды = 225 |Уақыт белдеулері = |Түсініктемелер = }} '''Кот-д’Ивуар Республикасы''', 1986 жылға дейін '''Піл Сүйегі Жағалауы''' ({{lang-fr|République de Côte d'Ivoire}} {{IPA|[ʁepyˈblik də kot diˈvwaʀ]}})<ref>{{Cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/cote%20d'ivoire |title=Cote d'Ivoire definition |publisher=Dictionary.com |accessdate=23 мамыр 2014 }}</ref> — [[Батыс Африка]]дағы мемлекет. Батысында [[Либерия]] және [[Гвинея|Гвинея Республикасы]]мен, солтүстігінде [[Мали]], жоғарыда [[Буркина-Фасо]], шығысында [[Гана]]мен шектеседі. [[Франция]]ның отарында болған.<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ci0013) |title=Pre-European Period|work=Library of Congress Country Studies|publisher=[[Library of Congress]] |accessdate=11 сәуір 2009|date=қараша 1988}}</ref> Оңтүстігін [[Гвинея шығанағы]] шаяды. Астанасы — [[Ямусукро]]. 24 департамент, яғни әкімшілік бірліктен құралады. Ресми атауы — [[француз тілі]]нде жазылып, айтылады.<ref>Voir l'article [[trait d'union#Noms des entités politiques et administratives]]</ref> ==Мемлекеттік құрылысы== Кот-д’Ивуар [[мемлекеттік құрылым]]ы бойынша — [[республика]]. Қазіргі [[конституция]]сы [[1960 жыл]]ы қабылданған. Мемлекет және үкімет басшысы — [[президент]], жалпыға бірдей және төте сайлау негізінде 5 жылға сайланады. Конституция бойынша президентке кең құқықтар берілген. Ол [[министрлік|министрлерді]], жоғары лауазым иелерін тағайындауға, босатуға құқылы және қарулы күштердің қолбасшысы болып табылады. Министрлік Кеңесімен президент парламент алдында есеп бермейді. [[Заң шығарушы орган|Заң шығаратын жоғары органы]] — бір палаталы Халық жиналысы (85 депутат) 5 жылға сайланады. 21 жасқа толған барлық азаматтар сайлау құқығына ие. [[1961]] және [[1964 жыл]]ғы сот реформалары бойынша әдеттік соттар жойылып, апелляциялық және бірінші инстанция сот жүйесі құрылды. [[Жоғарғы сот]]қа конституциялық бақылау құқығы берілген. === Президенттер тізімі === {{main|Кот-д’Ивуар президенті}} [[Сурет:Houphouet-Boigny.jpg|thumb|right|150px|Феликс Уфуэ-Буаньи]] {| class="wikitable" |- align=left ! Аралық ! Есім ! Саяси белсенділігі |- valign=top |colspan="3"|'''Піл сүйегі жағасы''' |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>[[7 тамыз]] [[1960]] — ''[[3 қараша]] [[1960]]''||'''[[Феликс Уфуэ-Буаньи]]''', <small> премьер-министр ретіндегі ел басшысы||rowspan="2"|<small>Піл сүйегі жағасы демократиялық партиясы |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>''[[3 қараша]] [[1960]]'' — ''[[1985]]''||'''[[Феликс Уфуэ-Буаньи]]''', <small>Президент |- valign=top |colspan="3"|'''Кот-д’Ивуар''' |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>''[[1985]]'' — [[7 желтоқсан]] [[1993]]||'''[[Феликс Уфуэ-Буаньи]]''', <small>президент||<small> Кот-д’Ивуардың демократиялық партиясы |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>[[7 желтоқсан]] [[1993]] — [[24 желтоқсан]] [[1999]]||'''[[Анри Конан Бедье]]''', <small>президент||<small> Кот-д’Ивуардың демократиялық партиясы |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>[[25 желтоқсан]] [[1999]] — ''[[4 қаңтар]] [[2000]]''||'''[[Роберт Геи]]''', <small>Халықты қорғау жөніндегі істің орын басары||rowspan="2"|<small>әскери |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>''[[4 қаңтар]] [[2000]]'' — [[25 қазан]] [[2000]]||'''[[Роберт Геи]]''', <small>президент |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>[[26 қаңтар]] [[2000]] — [[11 сәуір]] [[2011]]||'''[[Лоран Гбагбо]]''', <small>президент||<small>Ивуарийлық халық фронты |- valign=top bgcolor="#ffffec" |<small>[[11 сәуір]]-ден [[2011]]||'''[[Алассан Уаттара]]''', <small>президент|| |- valign=top bgcolor="#ffffec" |} == Халқы == {| class="wikitable" align="right" |- !colspan="2" style="background: #B2B2B2;" align="center" width="100%" padding=15px |Халық құрамы |- | '''Этникалық құрамы'''<ref name="CIA - The World Factbook">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831020553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html |date=2020-08-31 }}</ref> <br /> – [[Акандар]]<br />– Вольталықтар мен Гур<br />– Солтүстік Манде<br />– Кроу<br />– Оңтүстік Манде<br />– басқалар ||<br /> 42,1 %<br /> 17,6 %<br />16,5 %<br />11 %<br />10 %<br />2,8 % |- | '''Дін'''<ref name="Global Religious Landscape">{{en}}[http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php Global Religious Landscape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116005320/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php |date=2013-11-16 }}</ref><br />– [[Христиандық|Христиан діні]]<br />– [[Ислам діні]]<ref name="Marie Miran 352">{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=-JsnV7bPJE0C&pg=PA1828&dq&hl=en&sa=X&ei=sAaPU6XxIITaPN_igaAI&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false | title=Islam, histoire et modernité en Côte d'Ivoire | page=352 | author=Marie Miran | isbn=2-84586-776-X | accessdate=4 маусым 2014}}</ref><br />– Африкалық діндер<br />– Басқалар|| <br /> 44,1 %<br /> 37,5 %<br />10,2%<br />8,2 % |- | '''Тіл құрамы'''<br />- [[Француз тілі]] <br />- 60 этникалық тұрғын || |} Оңтүстігінде және орталығында [[гвиней тілі]] тобына жататын халықтар: [[анья]], [[бауле]], [[кру (халық)|кру]] (1 млн-ға жуық), лагун тайпалары, солтүстік және солтүстік-шығыс аймағында [[гур тобы]] ([[сенуфо]], [[лоби]], [[куланго]]), солтүстік-батысында және орталығында [[манде тілдері|манде тілді]] отбасына жататын халықтар (малинке, бамбара, дан, квени) қоныстанған. Олардан басқа [[хауса]], [[фульбе]] және 40 мыңдай еуропалықтар (негізінен француздар) тұрады.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/ivory-coast/41.htm |title=Ivory Coast&nbsp;– The Economy |publisher=Countrystudies.us |accessdate=20 маусым 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/ivory-coast/72.htm |title=Ivory Coast&nbsp;– The Levantine Community |publisher=Countrystudies.us |accessdate=20 маусым 2010}}</ref> [[Мемлекеттік тіл]]і — [[француз тілі]]. Халқының жылдық орташа өсімі 2,3%. Еңбек ететін тұрғындары ([[1964]] жылғы мәліметі бойынша) 1850 мың, оның ішінде (%-пен): * орман шаруашылығында және балық аулауда — 86.4 %, * саудада — 6.8 %, * транспорт және байланыста — 2.3%, * тұрмыс қажетін өтейтін орындарда — 2.2%, * өнеркәсіпте — 1.0%, * құрылыста — 0.9%, * әр түрлі салаларда — 0.4%. Елдің орталық бөлігінде және [[Абиджан]] өңірінде халық жиі (1 км²-ге 20—30 адамнан), оңтүстік-батыс, солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бөліктерінде сирек (1 км²-ге 5 адамнан) қоныстанған. Қала халқы 18%.<ref name="Marie Miran 352"/> === Діні === {{bar box |title=Кот-д’Ивуардағы дін<ref name="CIA - The World Factbook"/> |titlebar=#ddd |left1=Дін |right1=Пайыз |float=right |bars= {{bar percent|[[Ислам]]|green|38.6}} {{bar percent|[[Христиандық|Христиан]]|blue|32.8}} {{bar percent|Жергілікті дін|yellow|28}} }} Халықтың көпшілігі (65%-ке жуығы) жергілікті дәстүрлі дінді, 23%-і (малинке, бамбара т. б.) [[ислам|ислам діні]]н, 12%-ке жуығы [[Христиандық|христиан діні]]н ұстанады.<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127228.htm Cote d'Ivoire]. State.gov. Retrieved 17 тамыз 2012.</ref> ==Тарихы== [[File:Cistones.jpg|thumb||Піл сүйегі жағасындағы,[[Бундиали]]дан табылған жылтыратылған тас. Суретті Дакаредағы Африкалық мұражай (IFAN) түсірген.]] === Ежелгі Кот-д’Ивуар === Кот-д’Ивуардың ежелгі тарихы жете зерттелмеген. [[Орта ғасырлар]]да мұнда қолөнер мен сауда-саттық едәуір дамыды. [[11 ғасыр]]да пайда болған Конг қала [[19 ғасыр]]дың аяғына дейін [[Батыс Африка]]дағы керуен саудасының аса ірі орталықтарының бірі болды. [[15 ғасыр]]дың өзінде-ақ Кот-д’Ивуар жерінде ерте феодалдық тұрпаттағы мемлекет бірлестіктер өмір сүрді.<ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ci0019) |title=Ivory Coast – Colonial Administration|work=Library of Congress Country Studies|publisher=Library of Congress |accessdate=11 сәуір 2009|date=қараша 1988}}</ref> XVIII —XIX ғасырларда солтүстік және шығыс аймақтарындағы неғұрлым дамыған ірі халықтары өз алдына жеке-жеке мемлекет болды. Ал батыс аудандарды мекендеген халықтар әлі де ру-тайпалық құрылыста өмір сүрді.<ref name=autogenerated2>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ci0018) |title=Ivory Coast – FRENCH RULE UNTIL WORLD WAR II: Evolution of Colonial Policy|work=Library of Congress Country Studies|publisher=Library of Congress |accessdate=11 сәуір 2009|date=қараша 1988}}</ref> === Франция отарындағы Кот-д’Ивуар === [[Сурет:Aouabou-Traité-1892.jpg|thumb|right|150px|1892 жылы қазіргі Кот-д’Ивуар,[[Нзи-Комоэ]]да Луи-Гюстав Бингер мен Famienkro тайпасының көшбасшысы арасындағы келісімшарт құрылуы.]] [[Сурет:Arrivée à Kong-1892.jpg|thumb|right|150px|[[Луи-Гюстав Бингер]]дің 1892 жылы Гонконгқа келуі.]] [[15 ғасыр]]дың аяқ шенінде Кот-д’Ивуар жеріне [[португалдар]] мен басқа да еуропалықтар келіп, [[Құлдық|құл]] сатып алып кете бастады. Сонымен бірге, еуропалықтар [[пілдер|піл]] сүйегін және басқа да бағалы заттар алумен шұғылданды. [[18 ғасыр]]дың басында [[француздар]] Асиниде порт және [[Гран-Басам]]да фактория салды. [[1842]] — [[1843|43 жылдары]] [[Франция]] Гран-Басам мен Асиниді, онан соң жағалаудағы басқа да елді мекендерді басып алды. [[1893 жыл]]ы Кот-д’Ивуар отары құрылды (француздардың бұған дейінгі басып алған жерлері [[Сенегал]] отарына кірген болатын). [[1895 жыл]]ы Кот-д’Ивуар француздардың Батыс Африкадағы генерал-губернаторына бағынды, [[1904]] — [[1958 жыл]]дары Француз Батыс Африкасы құрамына енді. Кот-д’Ивуар халқы өз тәуелсіздігін ерлікпен қорғады. [[19 ғасыр]]дың аяғында солтүстік және шығыс аудандарда аса күшті шайқастар болды. [[20 ғасыр]]дың басында да қарулы көтеріліс тоқтаған жоқ. Күш жағынан басым француздар [[1915 жыл]]ы бүкіл елді басып алды.<ref name=WDL1>{{cite web|title=The Ivory Coast|url=http://www.wdl.org/en/item/643|publisher=World Digital Library|accessdate=16 ақпан 2013}}</ref> [[Сурет:Coted'Ivoire Elections2002.png|thumb|2002 жылғы таңдау нәтижесі]] Орталық тәртіп кезінде Кот-д’Ивуар экономикасы француз капиталының бақылауында болды, жергілікті халық қатты қаналды. Бұрынғы иелерінен тартып алынған 330 мың гектар жер еуропода плантаторлардың қарамағына көшті. [[Алмаз]], [[алтын]], [[марганец]] шығару мен ағаш өңдеуді француз кәсіпкерлері биледі. [[Абиджан]]да экспорттық дақылдар ([[кофе]], [[какао]], [[банан]] т. б.) көп өсірілді. === Ұлт-азаттық қозғалыс === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін ел ішінде ұлт-азаттық қозғалысы өршіді. [[1946 жыл]]ы ''Кот-д’Ивуар демократиялық партиясы'' құрылды (''Африка демократиялық одағының'' бөлімшесі ретінде)<ref>{{cite journal|title=Loi n° 2000-513 du 1er août 2000 portant Constitution de la République de Côte d'Ivoire|url=http://www.jfaconseil.com/jorci/2000/RCI%20JO%202000-30.pdf|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090325153412/http://www.jfaconseil.com/jorci/2000/RCI%20JO%202000-30.pdf|archivedate=25 наурыз 2009|journal=Journal Officiel de la République de Côte d'Ivoire|volume=42|pages=529–538|date=3 тамыз 2000|accessdate=7 тамыз 2008|issue=30|lang=fr}}</ref>. [[1950]] — [[1951|51 жылдары]] отаршыл өкімет орындарының озбырлығына қарсы ірі-ірі толқулар болды, сөйтіп француз үкіметі жергілікті күштерге жеңілдік берді. [[1957 жыл]]ы Кот-д’Ивуар территориялық ассамблеясы жалпыға бірдей дауыс беру жолымен сайланып, үкіметтік кеңес құра бастады. [[1958 жыл]]ы 28 қыркүйектегі референдум нәтижесінде Кот-д’Ивуар француз одағына енетін мемлекет статусын алды. Феликс Уфуэ-Буаньи бастаған демократиялық партия басшыларынан үкімет құрылды. [[1959 жыл]]ы Кот-д’Ивуар Жоғары Вольта, Дагомея, Нигер өзара экономикалық және саяси одақ құрып оны Келісім кеңесі деп атады ([[1966 жыл]]ы оған Того да кірді). === Кот-д’Ивуар Республикасы === [[Сурет:Abidjan2.jpg|thumb|right|600px|Абиджан қаласы]] Африка елдерінде ұлт-азаттық қозғалысы онан әрі өрши бергендіктен, [[1960 жыл]]ы 11 шілдеде француз үкіметі Уфуэ-Буаньи үкіметімен келісімге келіп, сол жылғы 7 сәуірде Кот-д’Ивуар тәуелсіз мемлекет деп жарияланды. Қыркүйекте ол [[БҰҰ]]-ға қабылданды. Сол жылы қараша айында жаңа конституция қабылданды. Ұлттық жиналыс сайлауында (27 қараша, [[1960]]) Демократиялық партия жеңіске жетіп, оның басшысы [[Феликс Уфуэ-Буаньи|Уфуэ-Буаньи]] республика президенті болды. [[1961 жыл]]ы сәуірде Кот-д’Ивуар [[Франция]]мен ынтымақ туралы шарт жасады, Келісім кеңесімен басқа мүшелерімен бірге (Жоғарғы Вольтадан басқалары) Франциямен қорғаныс келісіміне қол қойды.<ref>Holguin, Jaime (15 қараша 2004) url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/15/opinion/fenton/main655762.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008165150/http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/15/opinion/fenton/main655762.shtml |date=2013-10-08 }} |title="France's 'Little Iraq'". CBS News.</ref> Уфуэ-Буаньи үкіметі жеке меншікті кәсіпкерлікті қолдайды, батыс елдерінен шетел капиталының көп енуіне жол ашады. [[1963]] — [[1964|64 жылы]] билеуші партия ішінде кескілескен саяси күрес өріс алды. Үкіметке қарсы қастандықтардың беті ашылуына байланысты, бірқатар министрлер мен басқа да көрнекті қайраткерлер сотқа тартылды. Президенттің өкімет билігі күшейе түсті. [[КСРО]] мен Кот-д’Ивуар арасында [[1967 жыл]]ы дипломатиялық қатынас орнап, [[1969 жыл]]ы оны Кот-д’Ивуар үкіметі бұзды. == Географиясы == === Қалалары === {{main|Кот-д’Ивуар қалаларының тізімі}} ''World Gazeteer'' интернет сайтының мәліметі бойынша, Кот-д’Ивуарда 12 мыңнан астам тұрғындары бар 66 [[қала]] бар<ref name="PAK">{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-1&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-50|title=Ivory Coast: largest cities and towns and statistics of their population|lang=en|accessdate=2012-05-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/68xSAglse|archivedate=2012-07-06}}</ref>. Ең ірі қалалары: * [[Абиджан]] — 4 351 086 тұрғын ([[2012]]) * [[Буаке]] — 694 841 тұрғын ([[2012]]) * [[Далоа]] — 261 789 тұрғын ([[2012]]) * [[Ямусукро]] — 259 373 тұрғын ([[2012]]) * [[Корого]] — 225 547 тұрғын ([[2012]]) === Аумақтық-әкімшілік бөлінісі === {{main|Кот-д’Ивуардың әкімшілік бөлімдері}} [[Сурет:Cote d'Ivoire.png|thumb|right|270px|Кот-д’Ивуара облыстары]] Кот-д’Ивуар 19 облысқа бөлінген, оның ішінде 81 департамент және 2 өңір бар. [[Сурет:Côte d'Ivoire Map.jpg|thumb|left|270px|Кот-д’Ивуара картасы]] {|class="wikitable" |- !№||Облыс||Әкімшілік <br />орталығы||Аумағы,<br /> км<sup>2</sup>||Халық<br /> ([[2010]]), тұл.||Тығыздығы,<br /> адам/км² |- |1.||[[Агнеби]]||[[Агбовиль]]||9 234||743 559||80,52 |- |2.||[[Бафинг]]||[[Туба (Кот-д’Ивуар)|Туба]]||8 922||205 339||23,01 |- |3.||[[Ба-Сассандра]]||[[Сан-Педро]]||26 440||2 037 628||77,07 |- |4.||[[Денгеле]]||[[Одиенне]]||20 997||316 571||15,08 |- |5.||[[Монтань]]||[[Ман (Кот-д’Ивуар)|Ман]]||16 782||1 334 387||79,51 |- |6.||[[Фромаже]]||[[Ганьоа]]||6 903||772 368||111,89 |- |7.||[[О-Сассандра]]||[[Далоа]]||15 242||1 535 137||100,72 |- |8.||[[Лак (Кот-д’Ивуар)|Лак]]||[[Ямусукро]]||8 875||677 812||76,37 |- |9.||[[Лагюн]]||[[Абиджан]]||13 323||5 336 658||400,56 |- |10.||[[Марауэ]]||[[Буафле]]||8 698||791 689||91,02 |- |11.||[[Муайен-Кавелли]]||[[Гигло]]||14 268||737 699||51,70 |- |12.||[[Муайен-Комоэ]]||[[Абенгуру]]||6 921||561 853||81,18 |- |13.||[[Нзи-Комоэ]]||[[Димбокро]]||19 242||895 405||46,53 |- |14.||[[Саван]]||[[Корого]]||40 210||1 319 240||32,81 |- |15.||[[Сюд-Бандама]]||[[Диво]]||10 677||972 144||91,05 |- |16.||[[Сюд-Комоэ]]||[[Адиаке]]||7 252||656 150||90,48 |- |17.||[[Валле-дю-Бандама]]||[[Буаке]]||28 518||1 538 484||53,95 |- |18.||[[Вородугу]]||[[Сегела]]||22 166||536 012||24,18 |- |19.||[[Занзан]]||[[Бондуку]]||38 251||999 586||26,13 |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы|| ||322 921||21 967 721||68,03 |+ |} {| class="wikitable" border="1" width ="60%" border = 2 align="center" !colspan="3"|Көрші мемлекеттер |----- | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Солтүстік-батыс:''<br /> {{GIN}} | width ="30&nbsp;%" align="center" | ''Солтүстік:''<br /> {{MLI}} | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Солтүстік-шығыс:''<br /> {{BFA}} |----- | width ="10&nbsp;%" align="center" | ''Батыс:''<br /> {{GIN}} | width ="35&nbsp;%" align="center" | [[Сурет:Brosen windrose.svg|50px]] | width ="30&nbsp;%" align="center" | ''Шығыс:''<br /> {{GHA}} |----- | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Оңтүстік-батыс''<br /> {{LBR}} | width ="30&nbsp;%" align="center" | ''Оңтүстік:''<br /> [[Гвинея шығанағы]] | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Оңтүстік-шығыс:''<br /> {{GHA}} |} Кот-д’Ивуар экваторлық және субэкваторлық белдеуде, құрлыққа қарай сұғына, [[Нигер]] өзені алабына дейінгі өңірде орналасқан. [[Гвинея шығанағы]]ның жағалауы шамалы тілімделген, батыс жағалауы жар және жартасты, шығысы жайпақ және құмды келеді. Оңтүстігі төбелі жазық, солтүстігі үстірт (биіктігі 500 — 800 м), батыс бөлігін Нимба тауы (1752 м) алып жатыр. Территориясы Африка платформасындағы кембрийлік жыныстардан түзілген (батысында және солтүстігінде гранит, шығысында кристалл кәне тақта тас). Алмаз, марганец, алтын, боксит, темір кені, қалайы, колумбит кен орындары бар.<ref>[http://www.gouv.ci/ci_histogeo.php Géographie de la Côte d’Ivoire]</ref> === Өзендері === Елдегі ең ірі өзендері: * [[Кавалли]] * [[Сасандра]] * [[Бандама]] * [[Комоэ (өзен)|Комоэ]] Бірақ бұлардың біреуінде де кеме жүзбейді, себебі көптеген шоңғалдар мен жазғы құрғақшылық маусымдағы су деңгейінің төмендеуі кедергі жасайды. === Фаунасы мен флорасы === Кот-д’Ивуардың табиғи ландшафты соңғы кезде қатты өзгерген. Бұрын негізгі ландшафтты қалың ормандар құрайтын<ref>Rougerie, 1978,GR,p 171</ref>. 1920 жылдың көрсеткіштерімен салыстырғанда 2007 жылы орман массивтарының көлемі екі есе, яғни 6 000 000 гектарға азайған<ref>Rougerie, 1978,GR,p 173-192</ref><ref>La Côte d’Ivoire en chiffres, 2007,Eco,p 86</ref>. Қазіргі таңда ормандар мемлекет аймағының үштен бірін алып тұр. Есесіне жергілікті фаунасы алауан түрлі. Көптеген омыртқалы, омыртқасыз, су жануарлары мен паразиттер саванна мен ормандарда кең таралған. Сүткөректілердің ішінде ең ірілері - пілдер мен сусиырдың екі биологиялық түрі. Алып орман қабаны, бөкендер мен енекелер, маймылдардың көптеген биологиялық түршелері, кеміргіштер және жыртқыштар (арыстан, леопард, мангусттар), құстардың, бауырмен жорғалаушылар мен жәндіктердің жүздеген түрлері - бұл да Кот-д’Ивуардың фаунасының толық тізімі емес. Өкінішке орай, күннен күнге Кот-д’Ивуардың фаунасының өкілдері азайып және жойылып бара жатқан түрлер тізімдеріне ілініп жатыр<ref>Rougerie, 1978,GR,p 207-214</ref>. === Қоршаған ортаны қорғау === Қоршаған ортаны қорғау мәселесі Кот-д’Ивуар министірлігінің басты қарастырылып жатқан жұмыстарының бірі. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі, қалалық қауіпсіздік пен тұрақты даму, қоршаған ортаны басқару саясаты мен қорғалатын аудандардың жетілдіруін қамтамасыз етеді. Министірлік ормандарды түгелдей және кейбір сирек немесе жойылу қауіпі бар жануарларды қорғау алған. Жоспар бойынша жойылу үстінде тұрған жануарлардың ([[керік]]) популяциясын көбейту. Басшылықтың тағы бір бұрыннан келе жатқан мәселесі жануарларды сату, есептеулер бойынша 2002 жылы [[Абиджан]]да піл сүйегі 1554 кг сатылған.<ref>{{Lien web|langue=en|url=http://assets.panda.org/downloads/westafricanivoryreport.pdf|titre=More Ivory than Elephants: Domestic Ivory Markets in Three West African Countries|date=décembre 2003|auteur=Marianne Courouble, Francis Hurst et Tom Milliken|site=assets.panda.org}}</ref> ==== Қорғалатын аймақтар ==== {{main|Кот-д’Ивуардағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі}} Кот-д’Ивуар Батыс Африкада ұлттық парктердің ең дамыған жүйелердің бірі бар. [[2008 жыл]]ы сегіз ұлттық парктер тұрақты жүйеге кірді<ref>{{Lien web|url=http://www.unep-wcmc.org/wdpa/designation2.cfm?Desig=1&country=CIV|site=unep-wcmc.com|éditeur=[[Programme des Nations unies pour l'environnement|UNEP]] et [[WCMC]]|titre=National Park}}</ref>, он бес ботаникалық қорлары, соның ішінде 300-ге жуық табиғи қорықтары ашылды.<ref>{{Lien web|url=http://www.unep-wcmc.org/wdpa/designation2.cfm?Desig=140&country=CIV|titre=Botanical Reserve|site=unep-wcmc.com|éditeur=Programme des Nations unies pour l'environnement et WCMC}}</ref> [[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО Әлемдік мұра]] тізімінде Кот-д’Ивуардың 4 нысаны бар ([[2012 жыл]]ғы мәліметі бойынша). Бұл тізімге нысандардың 3 табиғи критерийлар бойынша, ал 1 - тарихи критерийлер бойынша іліккен<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/criteria/|title=Критерии|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BlVTLwk6|archivedate=2012-10-29}}</ref>: * Маунт-Нимба табиғи резерваты — тізімге [[1981]], [[1982 жыл]]дары кірген<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/155 № 155] Кот-д’Ивуардағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар</ref> * Тай ұлттық паркі — [[1982 жыл]]ы<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/195 № 195]</ref> * Комоэ ұлттық паркі — [[1983 жыл]]ы<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/227 № 227]</ref> * Гран-Басам — [[2012 жыл]]ы<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/1322 № 1322]</ref> <gallery caption="Кот-д’Ивуардағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандары" gallery mode=packed> File:Mont_Nimba_landscape.jpg|Мон-Нимба табиғи резерваты File:NationalparkComoe4.jpg|Комоэ ұлттық паркі Сурет:800px-Grand-Bassam.jpg|Гран-Басам тарихи қаласы </gallery> ===Климаты=== Абиджанның климаты (оңтүстік аймақ): {{Қаланың ауа райы | Жер_ілік = Абиджан | Орналасуы = left | Дерекнама = http://www.bbc.co.uk/weather/2293538<br />http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/w_afr/abidjan_e.htm | Қаң_ор = | Қаң_ор_ж-ш = 41 | Ақп_ор = | Ақп_ор_ж-ш = 53 | Нау_ор = | Нау_ор_ж-ш = 99 | Сәу_ор = | Сәу_ор_ж-ш = 125 | Мам_ор = | Мам_ор_ж-ш = 361 | Мау_ор = | Мау_ор_ж-ш = 495 | Шіл_ор = | Шіл_ор_ж-ш = 213 | Там_ор = | Там_ор_ж-ш = 53 | Қыр_ор = | Қыр_ор_ж-ш = 71 | Қаз_ор = | Қаз_ор_ж-ш = 168 | Қар_ор = | Қар_ор_ж-ш = 201 | Жел_ор = | Жел_ор_ж-ш = 79 | Жыл_ор = | Жыл_ор_ж-ш = 1959 | Қаң_ор_мин = 23 | Қаң_ор_макс = 31 | Ақп_ор_мин =24 | Ақп_ор_макс = 32 | Нау_ор_мин =24 | Нау_ор_макс = 32 | Сәу_ор_мин =24 | Сәу_ор_макс = 32 | Мам_ор_мин =24 | Мам_ор_макс = 31 | Мау_ор_мин =23 | Мау_ор_макс = 29 | Шіл_ор_мин = 23 | Шіл_ор_макс = 28 | Там_ор_мин = 22 | Там_ор_макс = 28 | Қыр_ор_мин =23 | Қыр_ор_макс = 28 | Қаз_ор_мин = 23 | Қаз_ор_макс = 29 | Қар_ор_мин = 23 | Қар_ор_макс = 31 | Жел_ор_мин = 23 | Жел_ор_макс = 31 | Жыл_ор_мин =23.3 | Жыл_ор_макс = 30.2 }} Буакедегі климат (орталық аймақ): {{Қаланың ауа райы | Жер_ілік = Буаке |Орналасуы =left | Дерекнама = <ref>{{Lien web|url=http://monde.meteofrance.com/monde/climat?68991.path=climatstation%252F65555|titre=Climat du monde : Afrique, Côte d’Ivoire, Bouaké|éditeur=Météo France|consulté le=8 mars 2012}}</ref> | Қаң_ор = | Қаң_ор_ж-ш =15 | Ақп_ор = | Ақп_ор_ж-ш = 44 | Нау_ор = | Нау_ор_ж-ш = 90 | Сәу_ор = | Сәу_ор_ж-ш = 134 | Мам_ор = | Мам_ор_ж-ш = 140 | Мау_ор = | Мау_ор_ж-ш = 141 | Шіл_ор = | Шіл_ор_ж-ш = 105 | Там_ор = | Там_ор_ж-ш = 109 | Қыр_ор = | Қыр_ор_ж-ш = 199 | Қаз_ор = | Қаз_ор_ж-ш = 128 | Қар_ор = | Қар_ор_ж-ш = 34 | Жел_ор = | Жел_ор_ж-ш = 20 | Жыл_ор = | Жыл_ор_ж-ш = 1159 | Қаң_ор_мин = 20 | Қаң_ор_макс = 33 | Ақп_ор_мин =20 | Ақп_ор_макс = 34 | Нау_ор_мин =21 | Нау_ор_макс = 34 | Сәу_ор_мин =21 | Сәу_ор_макс = 33 | Мам_ор_мин =22 | Мам_ор_макс = 33 | Мау_ор_мин =21 | Мау_ор_макс = 31 | Шіл_ор_мин = 20 | Шіл_ор_макс = 29 | Там_ор_мин = 20 | Там_ор_макс = 29 | Қыр_ор_мин =20 | Қыр_ор_макс = 30 | Қаз_ор_мин = 20 | Қаз_ор_макс = 32 | Қар_ор_мин = 21 | Қар_ор_макс = 33 | Жел_ор_мин = 20 | Жел_ор_макс = 33 | Жыл_ор_мин =20 | Жыл_ор_макс = 34 }} Одиеннедегі климат (солтүстік-батыс аймақ): {{Қаланың ауа райы | Жер_ілік = Одиенне |Орналасуы =left | Дерекнама = ANAM | Қаң_ор = | Қаң_ор_ж-ш =8 | Ақп_ор = | Ақп_ор_ж-ш = 15 | Нау_ор = | Нау_ор_ж-ш = 38 | Сәу_ор = | Сәу_ор_ж-ш = 82 | Мам_ор = | Мам_ор_ж-ш = 121 | Мау_ор = | Мау_ор_ж-ш = 168 | Шіл_ор = | Шіл_ор_ж-ш = 293 | Там_ор = | Там_ор_ж-ш = 365 | Қыр_ор = | Қыр_ор_ж-ш = 274 | Қаз_ор = | Қаз_ор_ж-ш = 155 | Қар_ор = | Қар_ор_ж-ш = 47 | Жел_ор = | Жел_ор_ж-ш = 16 | Жыл_ор = | Жыл_ор_ж-ш = 1573 | Қаң_ор_мин = 18 | Қаң_ор_макс = 34 | Ақп_ор_мин =18 | Ақп_ор_макс = 35 | Нау_ор_мин =22 | Нау_ор_макс = 36 | Сәу_ор_мин =23 | Сәу_ор_макс = 35 | Мам_ор_мин =22 | Мам_ор_макс = 34 | Мау_ор_мин =21 | Мау_ор_макс = 31 | Шіл_ор_мин = 21 | Шіл_ор_макс = 30 | Там_ор_мин = 21 | Там_ор_макс = 29 | Қыр_ор_мин =20 | Қыр_ор_макс = 30 | Қаз_ор_мин = 20 | Қаз_ор_макс = 31 | Қар_ор_мин = 18 | Қар_ор_макс = 32 | Жел_ор_мин = 16 | Жел_ор_макс = 33 | Жыл_ор_мин =16 | Жыл_ор_макс = 36 }} Климаты оңтүстігінде [[Экваторлық белдеу|экваторлық]], ылғалды, басқа жерінде [[Субэкваторлық белдеу|субэкваторлық]]. Оңтүстігінде ең ыстық айларының (желтоқсан — сәуір) орташа температурасы 27 — 28°С, салқын айларында (шілде—қыркүйек) 23 — 24°С; солтүстігінде 30° С (сәуір) және 25° С (маусым — қыркүйек). Жылдық жауын-шашын мөлшері 1300 — 2300 мм (теңіз маңы ойпатында), 1100 — 1800 мм (солтүстігінде). Жер беті ағын суларының торы жиі, бірақ өзендері шағын келеді. Оңтүстігіндегі қызыл-сары латеритті топырағында мәңгі жасыл [[Экваторлық орман белдемі|экваторлық орман]], солтүстігінде [[Саванналық ормандар|орманды саванна]] өседі. ==Экономикасы== Кот-д’Ивуар — аграрлы ел. Өнеркәсібі мешеу дамыған. Экономикасында шетел (негізінен француз) капиталы үстем.<ref name=Apo>{{fr}} Accord politique de Ouagadougou</ref> '''Басты артықшылықтары''': * ауыл шаруашылығы сапалы дамыған: какаоның маңызды өндірушісі (әлемде бірінші) және кофе (әлемде үшінші).<ref>{{fr}} {{Lien web|url=http://www.ci.undp.org/docs/RNDH2004_12_05_2006.pdf |titre=Rapport national sur le développement humain en Côte d’Ivoire 2004 : Cohésion sociale et reconstruction nationale|auteur= PNUD|année=2004|éditeur=|site=Site du PNUD Côte d'Ivoire|consulté le=27 avril 2008}} </ref> * Салыстырмалы жақсы инфрақұрылымы бар. * Өсіп келе жатқан мұнай-газ өнеркәсібі, елеулі шетелдік инвестициялар.<ref>{{fr}} Loi -513 du {{date|1|août|2000}} portant constitution de la République de Côte d’Ivoire, Journal officiel de la République de Côte d’Ivoire, Abidjan, jeudi 3 août 2000, {{p.|529-538}}</ref> '''Кемшіліктері''': * тұрақсыздық. * Білім беру инвестициялардың болмауы. * Какао мен кофе тәуелді және құлдық еңбек. Орта есеппен, соңғы жылдары мемлекеттік экономикасы тұрақты экономикалық өсімін көрсетуде жылына 2.5 - 3% (инфляцияны есептегенде<ref>http://www.interex.fr/fr/fiches-pays/cote-d-ivoire/accueil {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227144548/http://www.interex.fr/fr/fiches-pays/cote-d-ivoire/accueil |date=2010-12-27 }}</ref>, ал [[2009 жыл]]ы Кот-д'Ивуар жан басына шаққандағы [[ЖІӨ]] 1,7 мың АҚШ долларын құрады, бұл нәтиже Қара Африкадан неқұрлым жоғары (аймақтағы 15-ші орын)<ref>Le Figaro économie du 13 octobre 2012</ref> стандарттар бойынша өте жоғары болып табылады. Халықтың 42% (2006 жылы) - кедейлікте өмір сүруде.<ref>{{cite web|url=http://www.mfw4a.org/cote-d-ivoire/cote-d-ivoire-financial-sector-profile.html |archiveurl=http://web.archive.org/web/20101022073819/http://www.mfw4a.org/cote-d-ivoire/cote-d-ivoire-financial-sector-profile.html |archivedate=22 October 2010 |title=Côte d'Ivoire: Financial Sector Profile |publisher=MFW4A.org |accessdate=6 December 2010}}</ref> === Ауыл шаруашылығы === Ауыл шаруашылығында жерді қауымдық пайдалану сақталған. Көпшілік шаруашылықтарда маусымдық жалдамалы шаруа күшін пайдалану сақталған. Ауыл шаруашылығында экспорттық дақылдар (кофе, какао, банан, ананас) өсірудің маңызы күшті. Кофе өнімін жинау және оны экспортқа шығару жөнінен дүние жүзінде 3-орын, какаодан 1-орын алады. Басты азық-түлік дақылдары — [[маниок]], [[ямс]], [[банан]], [[таро]] (оңтүстігінде), [[күріш]] (батысында), [[жүгері]], [[тары]], [[жер жаңғақ]] (солтүстігінде). === Өнеркәсібі === 2009 жылы фермерлар $2.53 миллиард ақшаны какао мен кофе экспортынан өндірді.<ref>{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20131203101224/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=132047606 |title=Ivory Coast Makes 1st Cocoa Export Since қаңтар |publisher=Associated Press via NPR |date=9 мамыр 2011 |accessdate=21 қаңтар 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Monnier |first=Olivier |url=http://www.bloomberg.com/news/2013-03-27/ivory-coast-san-pedro-port-sees-cocoa-exports-stagnating.html |title=Ivory Coast San Pedro Port Sees Cocoa Exports Stagnating |publisher=Bloomberg |date=27 наурыз 2013 |accessdate=21 қаңтар 2014}}</ref> 1968 жылдың басында елде 284 өнеркәсіп орны болды. Онда 26 мың адам еңбек етті (1967). Жалпы өнеркәсіп өнімі 1967 ж. 60 млрд., 1968 ж. 70 млрд африка франкісіне тең болды. Өнеркәсіп өнімінің жалпы құнының ішінде (%): тамақ және темекінің үлесі 26, энергетика 15, ағаш өңдеу 14, мата тоқу 11, металл өңдеу 8, химия, май 13, құрылыс материалдары 4, тау-кен өндірісі 3, басқа салалар 6. Алмас (1974 ж. 279 мың кар), марганец рудасы (51,5 мың т) өндіріледі. 1973 ж. 796 млн квт-сағ электр энергиясы алынды. 2 СЭС (Аяме I, Аяме II, жалпы қуаты 50 мың квт) және [[Жел электрлік стансасы|ЖЭС]] (Абиджанда, қуаты 32 мың квт, 1969) бар. 65 тақтай тілу зауыды бар; 1972 ж. 392 мың м³ тақтай дайындалды, бұның 50%-ке жуығы Еуропа және өзімен көрші елдерге экспортқа шығарылады. 2012 жылы 10000 фермерлар $105 милион пайданы какао экспорттаудан пайда көрді.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2013/02/13/rubber-ivorycoast-output-idUSL5N0BDB9S20130213 |title=Ivory Coast reaps more rubber as farmers shift from cocoa |publisher=Reuters |accessdate=21 қаңтар 2014 |date=13 ақпан 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ustr.gov/countries-regions/africa/west-africa/cote-divoire |title=Cote d'Ivoire &#124; Office of the United States Trade Representative |publisher=Ustr.gov |date=29 наурыз 2009 |accessdate=21 қаңтар 2014}}</ref> Автомобиль құрастыру, мұнай айыру, цемент зауыдтары, тоқыма комбинаты (Бвакеде) т. б. жеңіл және тамақ көсіп орындары бар. === Сыртқы сауда === [[Сурет:Tree map export 2009 Cote d'Ivoire.jpeg|thumb|right|200px|Кот-д'Ивуар экспортының пропорционалды түрде бйнеленгені.]] Экспорт — 8,7 млрд долл. 2009 жылы — [[какао]], [[кофе]], орман, [[мұнай]], [[мақта]], [[банан]], [[ананас]], [[балықтар|балық]].<ref>Tuttle, Brad (23 September 2013), [http://business.time.com/2013/09/23/time-to-get-ready-for-a-smaller-hershey-bar "Time to Get Ready for a Smaller Hershey Bar?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928063125/http://business.time.com/2013/09/23/time-to-get-ready-for-a-smaller-hershey-bar/ |date=2013-09-28 }} Business.time.com. Тексерілген 20 сәуір 2014.</ref> Негізгі тұтынушылар — [[Нидерланд]] 13,9 %, [[Франция]] 10,8 %, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] 7,8 %, [[Германия]] 7,2 %, Нигерия 7 %, [[Гана]] 5,6 %. Импорт — 6,5 млрд долл. (2009 жыл) — мұнай өндірістігі, алым-сату. Негізгі тауар берушілер — [[Нигерия]] 20,8 %, [[Франция]] 14,2 %, [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] 7,2 %, [[Тайланд|Таиланд]] 5,1 %. === Туризм === Қолайлы климат, флора мен фаунаның алуан түрлілігі, [[Гвинея шығанағы]] әдемі құмды жағажайлар мен байырғы халықтары бірегей мәдениет: ел туризм саласын дамыту үшін қажетті жағдайлар тұтас жиынтығы бар. Туризм индустриясының белсенді дамыту [[1970 жыл]]ы іске асыру басталды және арнайы бағдарлама бойынша (инвестицияның 22% шетелдік инвестициялар болып табылады) [[1980 жыл]]ға дейін жұмыс істейді. 1980 жылдың соңына қарай, 170-тен астам қонақ салынды, оның аумағында сегіз туризм аймақтарын анықтады.<ref name=ne>[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/C-te-D-ivoire-TOURISM-TRAVEL-AND-RECREATION.html www.nationsencyclopedia.com]</ref> Туристердің көбісі Франциядан келеді. Кот-д'Ивуарға баруға паспорттар қажет. 91 күннен аз тұруға келетін болса виза талап етілмейді, алайда қарсы вакцинация туралы куәлік барлық шетелдік туристтерден талап етіледі. 2002 жылы АҚШ-тың Мемлекеттік департаментінің есептеуі бойынша күніне Абиджанда тұру үшін $160, ал Ямусукрода тұруға шамамен $ 98 керек екен. Қазіргі таңда Кот-д'Ивуарға ерекше сәулет өнері мен тіл үйірер тағамына және көрікті демалыс орындарын көруге баратындар саны күннен күнге артуда.<ref name=ne/> === Кәсіподақтас бірлестіктері === Кот-д'Ивуардың жалпы еңбекшілер бірлестігі ({{lang-fr|Union générale des travailleurs de Côte d'Ivoire}}, UGTCI). 1962 жылы құрылған, 100 мың мүшесі бар. Бас хатшысы – Ниамкей Адико ({{lang-fr|Adiko Niamkey}}) == Саясат == === Саяси ұйымдар === Көппартиялық жүйе құрылған мезгіл: 2000 жылы 90 саяси партиялар мен бірлестіктер болған.<ref>{{fr}} Loi (Côte d'Ivoire) -4 du 28 mars 1959</ref> Олардыӊ арасында еӊ беделді Ивуарлық халықтық фронт болды, ИХФ({{lang-fr|Front populaire ivoirien}}, FPI). Басқаратын партия. 1983 жылы Францияда құрылды,1990 жылы ресмиленді.<ref>Wodié, 1996,id=FVW,p=78</ref> Төрағасы – Н'Гессан Аффи ({{lang-fr|Affi N'Gessan}}), бас хатшысы – Урето Сильвэн Миака ({{lang-fr|Sylvain Miaka Oureto}});<ref>La Côte d'Ivoire en chiffres, 2007, id=Eco,p=19</ref> Кот-д'Ивуардыӊ демократиялық партиясы, КИДП ({{lang-fr|Parti démocratigue de la Côte d'Ivoire}}, PDCI). Партия 1946 жылы жергілікті Африканыӊ демократиялық бірігуі (АДБ) деген атпен құрылған. Жетекшілері – Бедье Анри Конан ({{lang-fr|Henri Konan Bedié}});<ref>{{fr}} Décret -115 du 6 mars 2008 modifiant et complétant le décret -314 du 6 octobre 2005 portant création de cinq cent vingt (520) communes</ref> Ивуариялық еңбекші партиясы, ИЕП ({{lang-fr|Parti ivoirien des travailleurs}}<ref>{{fr}} http://www.etat.sciencespobordeaux.fr/institutionnel/cotivoir.html#Processus%20démocratique {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019191331/http://www.etat.sciencespobordeaux.fr/institutionnel/cotivoir.html#Processus%20démocratique |date=2008-10-19 }} Côte d'Ivoire, Situation institutionnelle|date=26 avril 2008</ref>, PIT). Социал-демократтардыӊ партиясы 1990 жылы заңдастырылды. Бас хатшысы - Водье Франсис (Srancis Wodié); Республикашылдардың бірігуі, ОР ({{lang-fr|Rassemblement des républicais}}).<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/africa/11/10/ivory.coast.runoff/ |title=Ivory Coast postpones presidential runoff vote |author=Agnero, Eric |date=10 қараша 2010 |publisher=CNN |accessdate=11 қараша 2010}}</ref> Партия 1994 жылы КИДП-ның ыдырауының қорытындысында құрылды.<ref>{{fr}} Décret (Côte d'Ivoire) -97 du 5 mars 2008 portant création de cinquante-cinq (55) sous-préfectures</ref><ref>{{fr}} {{Lien web|url=http://www.cotedivoire-pr.ci/?action=show_page&id_page=274 |titre=Le processus de paix : Accords et résolutions|auteur=|année=|éditeur=|site=Site officiel de la Présidence de la République de Côte d'Ivoire|consulté le=26 avril 2008}}</ref> Солтүстік мұсылман аудандарында ықпалды. Жетекшісі – Уаттара Алассан Драман ({{lang-fr|Alassane Dramme Ouattara}}), бас хатшысы - Диабате Генриетта Дагба ({{lang-fr|Henriette Dagba Diabaté}}). == Бұқаралық ақпарат құралдары == Француз тілінде шығарылатын БАҚ: күнделік газеттер «Ивуар-суар» ({{lang-fr|Ivoir-soir}} – «Ивуар-кеш») және «Вуа» ({{lang-fr|La Voie}} – «Жол»), апталық газеттер «Белье» (Le Bélier – «Овен»),«Демократ» (Le Démocrate – «Демократ»), «Нувель оризон» (Le Nouvel horizon – «Жаңа горизонт») и «Жен демократ» (Le Jeune démocrate – «Жас демократ»), апталық «Абиджан сет жур» (Abidjan 7 jours – «Абиджан бір аптада»), айлық газет «Алиф» (Alif – «Алиф») және т.б. Үкіметтік ақпараттық агенттілік- «Кот-д'Ивуардың баспа агенттілігі». 1961 жылы құрылған. Үкіметтік қызмет орыны «Ивуарийлік радиохабарлама және теледидар» 1963 жылы құрылған. «Кот-д'Ивуардың баспа агенттілігі» және «Ивуарийлік радиохабарлама және теледидар» Абиджанда орналасқан. 9000 Ғаламтор-қолданышулар бар. ==Транспорты== '''Автожолдар''' * барлығы — 80 000 км, соның ішінде * қатты бетімен — 6500 км * қатты бетінсіз — 73 500 км '''Темір жолдар''' * барлығы — 660 км '''Әуежайлар''' * барлығы — 35 * қатты бетімен — 7 * қатты бетінсіз — 28 == Оқу-ағарту ісі == [[Сурет:Ciensea.JPG|thumb|right|200px|Абиджандағы статистика және қолданбалы экономика ұлттық мектебінің кіреберіс көрінісі]] Білімі бар яғни суаты бар тұрғындар үлесі — 60 % ер, 38 % әйел (2000 жылғы мәліметтер бойынша). Халқы [[француз тілі]]нде сөйлейді 10 баланың 6-ы мектепке түспеген.<ref name="EarthTrends">{{cite web|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/pop_cou_384.pdf |archiveurl=http://web.archive.org/web/20110511094511/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/pop_cou_384.pdf |archivedate=11 мамыр 2011 |title=Population, Health, and Human Well-Being-- Côte d'Ivoire|work=EarthTrends|year=2003 |format=PDF |accessdate=6 December 2010}}</ref> Орташабілім алуға түскен оқушылардың көбісі ерлер.<ref name="education.stateuniversity.com">{{cite web |url=http://education.stateuniversity.com/pages/310/C-te-d-Ivoire-SECONDARY-EDUCATION.html |title=Côte d'Ivoire&nbsp;– Secondary Education |publisher=Education.stateuniversity.com |accessdate=20 маусым 2010}}</ref> Еуропа түріндегі алғашқы мектептерді XIX ғасырда француздар ашқан. Отаршылдық үстемдік кезінде халқының 90%-ы сауатсыз болды. 1960 жылдан Кот-д’Ивуар тәуелсіздік алғаннан бері оқу-ағарту жұмысына үкімет тарапынан зор мән берілуде. [[1960 жыл]]ы мемлекет бюджеттің 12,6 %-ы, ал 1969 жылы 24%-ы халыққа білім беру ісіне бөлінді. Мектептердің көпшілігі мемлекет қарамағында. Жеке адамдар қарауындағы мектептер негізінен католиктік миссияларда ғана. Бастауыш мектептері 6 жылдық, оған 6 жастан қабылданады. Орта мектептері (лицей, классикалық және қазіргі колледждер) 7 жылдық, 2 циклді (4 және 3 жылдық). 1968/69 оқу жылында бастауыш мектептерде 431 мың, орта мектептерде 46 мыңнан астам оқушы болды. Кәсіптік дайындық бастауыш мектеп негізінде 4 және 7 жылдық техникалық лицейде жүзеге асырылады.<ref>[http://countrystudies.us/ivory-coast/41.htm Ivory Coast&nbsp;– The Economy], ''U.S. Library of Congress''</ref> Бастауыш мектеп мұғалімдерін орталау мектеп негізіндегі педогогикалық мектептер, орта мектеп оқытушыларын 1961 жылы ашылған жоғары педогогикалық мектеп даярлайды. 1964 жылы Абиджанда университет ашылды. 1968/69 оқу жылында университетте 2169 студент оқыды. [[Абиджан]]да этнографиялық музей бар.<ref name="EarthTrends"/> == Денсаулық сақтау ісі == [[Сурет:Chucocody.JPG|thumb|right|200px|Кокоди университеттік ауруханасы]] [[Сурет:CSUSokoura3.jpg|thumb|left|200px|Буаке төңірегіндегі қалалық денсаулық орталығы]] Кот-д’Ивуарда Батыс Африканың басқа елдеріне салыстырғанда ірі денсаулық сақтау инфрақұрылымы бар<ref>La Côte d'Ivoire en chiffres, 2007,172 бет</ref>. Алайда, он тоғыз әкімшілік орталығынан тек қана екеуінде ірі республикалық маңызы бар университеттік ауруханалар бар. Олар: Абиджан (Кокоди, Treichville және Йопугоне ауруханалар) және Валлю-де - Бандамадағы Буакедағы аурухана. Қалған аймақтар шағын ауруханалар мен медициналық орталықтармен қамтамасыз етілген<ref name="ReferenceC">La Côte d'Ivoire en chiffres, 2007,Eco,173 бет</ref>. Бұлардан басқа Буакеде және Абиджанда мамандарды дайындайтын әскери госпитальдар бар. Бұл жерде Manikro (Буаке) және Далоа аймақтарда жиі кездесетін [[алапес]] ауруын емдеп жұмыс жасайтын арнайы қызметкерлерді дайындайды және Бинжервиль психиатриялық ауруханасы бар. Аталған ірі медициналық орталықтардан басқа да көптеген шағын және жеке медициналық нысандары бар. Батыс Африканың басқа елдерімен салыстырғанда жағдайы жақсы болғанымен, жалпы денсаулық сақтау саласы елде айтарлықтай дамымаған. Мәселен, осы күнге дейін 9908 адамға бір арнайы мамандырылған дәрігер, 2 416 адам үшін бір медбике, 2 118 тууға қабілетті әйелге 1 акушер келеді<ref name="ReferenceC"/>. 2010 жылғы есептеулер бойынша Кот-д’Ивуар әлем бойынша ана өлімі жағынан 27-ші орында тұр.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html| website= The World Factbook | title= Country Comparison :: Maternal Mortality Rate | publisher= CIA.gov | accessdate= 12 ақпан 2015}}</ref> Халық саны — 21,1 млн (2010 жылғы мәлімет). Жылдық өсім — 2,1 %; Туу көрсеткіші — 1000 адамға 32-ден; Өлім — 1000 адамға 11-ден; Сәбилердің қайтыс болуы — 1000-нан 118-і қаза болады екен.<ref name="afro.who.int"/> Кот-д'Ивуарда 100,000 адамға 12 дәрігерден келеді.<ref name="afro.who.int"/> Халықтың төрттен бір бөлігіне жуығы халықаралық кедейлік шегінен төмен өмір сүреді, тәулігіне $ 1,25.<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf ''Human Development Indices''], Table 3: Human and income poverty, p. 35. Тексерілген 1 маусым 2009.</ref> Әйелдердің 36%-ға жуығы жыныс мүшелері ауруымен аурады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/prevalence/en/|title=Female genital mutilation and other harmful practices|publisher=World Health Organization}}</ref> Орташа өмір сүру — 41 жыл ерлерде, 47 жыл әйелдерде (2004 жыл);<ref name="afro.who.int">{{cite web|url=http://www.afro.who.int/en/countries.html |title=WHO Country Offices in the WHO African Region|publisher=World Health Organization|accessdate=20 маусым 2010}}</ref> [[ЖИТС]] ауруымен ауыратындар  — 3,9 %-ды құрайды (2007 жыл). 19-45 жас аралығындағы адамдардың 3.20% бұл аурумен ауырады. Мұндай көрсеткіш әлемде 19-шы орынды алады.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html|website= The World Factbook | title= Country Comparison :: HIV/AIDS - Adult Prevalence Rate | publisher= CIA.gov | accessdate= 12 ақпан 2015}}</ref> == Мәдениеті == [[Сурет:Elephant african mask.jpg|thumb|right|200px|Жергілікті қолөнер]] === Архитектура === Дәстүрлі тұрғын үйлердің әр-түрлі сәулеттік кескінге ие: * Оңтүстігінде-тіктөртбұрышты немесе шаршы тәріздес және ағаштан жасалғын болып келеді. * Орталығында-балшықтан жасалған тіктөртбұрышты немесе қырлары дөңгеленген болып келеді. * Шығысында-тіктөртбұрышты,шатыры тегіс болып келеді. * Батысында-дөңгеленген немесе саман тәріздес болып келеді. Үйлердің сыртқы жағы жиі сары, қызыл және қара түстермен және геометриялық фигуралармен, құстардың, нақты және мистикалық жануарлар суреттермен қамтылған. Қазіргі заманғы қалалар темірбетон құрылымдар мен шыныдан жасалған сәнді қонақ үйлер мен супермаркеттерге айналды. === Музыка === Музыкалық аспаптарға: балафондар, барабанды тамтамдар, гитаралар, ксилофондар, шықырлағыштар, рожкалар, өзіндік арфалар және лютналар мен флейтадан тұрады. === Би === [[Сурет:Cizaouli.jpg|thumb|right|200px|Бетпердемен билеу]] Кот-д'Ивуар өзінің ғажайып биімен де кең танылған. Билегендегі киген киімдері көз тартады. Билері еш бір біріне ұқсас емес. Түрлі қиын қимылдармен және акробатикалық трюктармен құрастырылған. === Кинематография === 1960-шы жылдары дами түскен.Алғашқы фильм „Жалғыздық талқауында“ Т.Басори атты режиссер 1963 жылы түсірген. 1974 жылы кинемотографисттердің қауымы құрылды. 1993 жылы ивуариялық режиссер Адама Руамба „Исаның есімімен“ атты фильм түсірді. 2001 жылы „Аданггаман“ атты ивуариялық әйгілі режиссер Роже Гноана М'Бала фильм түсірді. === Тағам === Кот-д'Ивуар халқының мақтанышы ұлттық тағамдары болып табылады. Франция билігінің астында ұзақ уақыт бойы болғандықтан олар дәстүрлі тағамдарында өз ізін қалдырып кетті. Бұл тамаққа таңқалдырарлықтай дәм сыйлады. Бірақ жергілікті халықтың тамағы, азық-түлігі нағыз тамақ талғағышты да бей-жай қалдыруы мүмкін емес. Атеке, Кеджи, Фуфу секілді тағамдардан дәмі тіл үйіреді. == Спорт == Спорттың көптеген түрі тәжірибеге алынған. [[Абиджан]]да, [[Ямусукро]]да және [[Сан-Педро]]да [[гольф]]тан түрлі практикалық алаңдар бар. Теңіз сулары және шағын мүйістерде жеткілікті дәрежеде спортпен шұғылдануға мүмкіндік береді. Мысалы спорттық балық аулау сондай-ақ, [[дайвинг]] және су асты балық аулау, [[серфинг]], желкенді спорт, [[виндсерфинг]], каноэ есу немесе жағажай-волейболы. Атқа міну және автомобиль спорты, [[мото-кросс]] деген сияқты экстремалды спорт та бар. Кот-д'Ивуарда гандбол, баскетбол, волейбол, регби, жеңіл атлетика және теннис тәжірибеге алынған. === Олимпиадалық ойындар === {{main|Кот-д’Ивуар Олимпиадалық ойындарда}} === Футбол === [[File:Cote d'Iviore NT 2010.jpg|200px|thumb|left|Футбол ұлттық құрамасы]] Алайда футбол Кот-д'Ивуардағы спорт патшасы болып есептеледі. Ол үлкен жұртты құмарлататын ойын түрі. Бұл танымал спорт елдің терең бөліктерінде кеңінен таралған. Тіпті әрбір қалалық және әр аудан өзінің Мараканасын ұйымдастырады (Кот-д'Ивуар Маракана 2012 және 2013 жылы Ұлттар Африка кубогының чемпионы болды) Дамыған елдердің қатарында болмасада футболдан ешқандай елден кем түспейтін елдердің бірі. Футболдан әлем чемпионатына 2 рет қатысқан. [[File:Didier Drogba 9248.JPG|150px|thumb|left|[[Дидье Дрогба]] Кот-д’Ивуар ұлттық құраманың капитаны]] ==== Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрама командасы ==== {{main|Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрама командасы}} Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрама командасы елді халықаралық матчтар мен футболдан турнирлерде ұсынады. Елдегі футбол ұйымының негізгі басқарушысы [[Африка Футбол Конфедерациясы]]ның қол астында бақылауда болады. ==== Африкалық ұлттар кубогі ==== Кот-д'Ивуар ұлттық құрама командасы Африкалық ұлттар кубогінің 2 рет жеңіп алған. Алғашында 1992 жылы, одан соң 2015 жылы Африкалық ұлттар кубогының жеңімпазы атанды. [[Манчестер Сити]] құрамасындағы ең танымал ойншылардың бірі [[Яя Туре]] қатысып өзінің құрамасына айтарлықтай демеу көрсетті. == Шетелдік қарым-қатынас == <center> {| style="background-color:#edffd9; text-align:left; width:100%;" |+ '''Шетелдегі Кот-д'Ивуар елшіліктері'''<ref>{{fr}} {{Lien web|url=http://cotedivoire.ahibo.com/chefm.htm|titre=Шетелдегі Кот-д'Ивуар елшілері|auteur=|année=|éditeur=|site=Ahibo.com, actualités diplomatiques et internationales|consulté le=27 avril 2008}}</ref> |- |{{ZAF}} |{{BEL}} |{{COG}} |{{ETH}} |{{IRN}} |{{MAR}} |- |{{SEN}} |{{DZA}} |{{BRA}} |{{KOR}} |{{FRA}} |{{PSE}} |- |{{MEX}} |{{CHE}} |{{DEU}} |{{BFA}} |{{DNK}} |{{GAB}} |- |{{ITA}} |{{TCD}} |{{AGO}} |{{CMR}} |{{EGY}} |{{GHA}} |- |{{JPN}} |{{NGA}} |{{TUN}} |{{SAU}} |{{GIN}} |{{ESP}} |- |{{CAN}} |{{LBR}} |{{GBR}} |{{VAT}} |{{CHN}} |{{USA}} |- |{{IND}} |{{RUS}} |{{AUT}} |{{MAR}} | |} {| style="background-color:#edffd9; text-align:left; width:100%;" |+ '''Кот-д'Ивуардағы елшілік'''<ref>{{fr}} {{Lien web|url=http://cotedivoire.ahibo.com/chefm.htm|titre=Кот-д'Ивуардағы елшілік=|année=|éditeur=|site=Ahibo.com, actualités diplomatiques et internationales|consulté le=27 avril 2008}}</ref> |- |{{ZAF}} |{{BEL}} |{{COG}} |{{ETH}} |{{IRN}} |{{MAR}} |- |{{SEN}} |{{DZA}} |{{BRA}} |{{KOR}} |{{FRA}} |{{PSE}} |- |{{MEX}} |{{CHE}} |{{DEU}} |{{BFA}} |{{DNK}} |{{GAB}} |- |{{ITA}} |{{TCD}} |{{AGO}} |{{CMR}} |{{EGY}} |{{GHA}} |- |{{JPN}} |{{NGA}} |{{TUN}} |{{SAU}} |{{GIN}} |{{ESP}} |- |{{CAN}} |{{LBR}} |{{GBR}} |{{VAT}} |{{CHN}} |{{USA}} |- |{{IND}} |{{RUS}} |{{AUT}} |{{MAR}} |{{CZE}} |- |{{TUR}} |{{GRC}} |{{THA}} |{{MYS}} |{{KWT}} |{{MLI}} |- |{{NOR}} |{{CUB}} |{{PRT}} |{{NER}} |{{KEN}} |} </center> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Навигациялық блок |тақырып = Кот-д’Ивуар |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Африка елдері |Африка одағы |Франкофония |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} {{Жақсы мақала}} [[Санат:Кот-д’Ивуар|*]] rac2wydxs35gnjxffcv220k9h1qy9am Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі 0 535842 3606755 3490305 2026-05-19T18:29:46Z Casserium 68287 3606755 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі |қысқартылған атауы = ҚР АШМ |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1992 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі, 3 кіреберіс |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = KZ |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров|Айдарбек Сапаров]] |басшылықтың лауазымы1 = Министр |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/moa?lang=kk gov.kz/memleket/entities/moa |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі''' — агроөнеркәсіптік кешен, суармалы егіншілік, жер ресурстары, балық ресурстарын қорғау салаларына басшылық ететін [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] құрамына енетін орталық атқарушы орган. == Министрліктің негізгі міндеті == * мемлекеттің аграрлық саясатын, реттелетін салаларда даму жоспарларын, ұлттық жобаларды қалыптастыру; * бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы тауарының өндірісін құру негіздерін қалыптастыру, Қазақстан Республикасының азық-түлік қауіпсіздігін және жұмылдыру дайындығын қамтамасыз ету; * агроөнеркәсіптік кешенді ақпараттық-консультациялық қамтамасыз ету; * реттелетін салаларда салааралық үйлестіруді және мемлекеттік басқаруды жүзеге асыру; * өз құзыреті шегінде өзге мемлекеттік органдардың қызметіне әдістемелік басшылықты жүзеге асыру; * жер ресурстарын ұтымды және тиімді басқаруды қамтамасыз ету саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру; * балық ресурстарын және басқа да су жануарларын қорғау, өсiмiн молайту және пайдалану, сондай-ақ акваөсіру саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру; * өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігіне жүктелген өзге де міндеттерді жүзеге асыру.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P050000310_ Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінiң кейбiр мәселелерi]</ref> == Комитеттері == # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитеті|Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитеті]] # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Балық шаруашылығы комитеті|Балық шаруашылығы комитеті]] # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті|Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті]] # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті|Жер ресурстарын басқару комитеті]]<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/about/structure/1/1?lang=kk Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрылымы]</ref> == Қарамағындағы ұйымдар == # "Ауыл шаруашылығы дақылдарын сорттық сынау жөніндегі мемлекеттік комиссия" РММ # "ҚазАгрЭкс" АҚ (Қазақстан аграрлық сараптамасы) # [[Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы|"Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы" КеАҚ]] # [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы|"Азық-түлік келісімшарт корпорациясы" ұлттық компаниясы" АҚ]] # "Агроөнеркәсіптік кешендегі экономикалық саясаттың талдау орталығы" ЖШС == Тарихы == Алғаш рет жер бөлісі, техникалық мәдениет және мал шаруашылығы министрліктерінің бірігуінің нәтижесінде 1947 ж. одақтық-республикалық министрлік ретінде құрылды.<ref>1 Қазақ КСР ОММ, 1137-қ., 1п-т„ 143-іс, 203-п.</ref> 1985 ж. желтоқсанда Қазақ КСР Мемлекеттік агроөнеркәсіп комитетінің құрамына кірді.<ref>2 "Агроөнеркәсіптік кешенді басқаруды одан әрі жетілдіру туралы" КСРО КОКП ОК мен Министрлер Кеңесінің 1985 ж. 14 қарашадағы №1114 қаулысын жүзеге асыру туралы" Қазақ КСР КОКП ОК мен Министрлер Кеңесінің 1985 ж. 2 желтоқсандағы № 432 қаулысы (Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің қаулылары, 1985 ж. желтоқсан, 3— 10-бап).</ref> 1990 жылы 20 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен Мемлекеттік агроөнеркәсіп комитеті мен Нан өнімдері министрлігінің негізінде Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U910000474_ О реорганизации органов государственного управления в Казахской ССР]</ref> ҚР Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігінің қайта аталуының нәтижесінде ҚР Президентінің 1992 ж. 7 ақпандағы Жарлығымен<ref>3 "Экономикалық реформа жағдайында Қазақстан Республикасы мемлекеттік басқару органдарының ұйымдастырылуы мен қызметін жетілдіру туралы" ҚР Президентінің 1992 ж. 7 ақпандағы № 600 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 1992, № 4, 54-бап). 1992-2000 жж. кезеңдегі мемлекеттік органдар туралы мәліметтер: қараңыз-Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (1991 ж. 16 желтоқсан - 2001 ж. 1 қаңтар). Анықтамалық. ҚР ПМ. - Алматы: БҮ "Эдельвейс", 2004. 235-247 б. (Құрастырушылардың ескертпелері).</ref> Ауыл шаруашылығы қайтадан құрылды. ҚР [[Үкімет]]інің 2001 ж. 2 мамырдагы қаулысымен<ref>4 "Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 ж. 16 қарашадағы № 1731 қаулысына езгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" ҚР Үкіметінің 2001 ж. 2 мамырдағы № 584 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2001, №16, 207-бап).</ref> министрліктің құқықтық мәртебесі өзгертілді. Жаңа редакңияда: басшылықты, сондай-ақ зандармен көзделген шектерде астық рыногы саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруды, оған қатысушылардың қызметін үйлестіру мен реттеуді, сондай-ақ мемлекеттік астық ресурстарын басқаруды, ауыл шаруашылығы саласы, сондай-ақ мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл тұқымды мал өсіру, мелиорация, ирригаңия және дренаж саласында салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын ҚР орталық атқару органы болып табылады. Тиісті өзгертулер министрліктің негізгі міндеттеріне де енгізілді. Атап айтқанда, негізгілердің қатарына қосымша астық өндіру, элиталық тұқым шаруашылығы саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру қосылды. ҚР Үкіметінің 2001 ж. 22 қыркүйектегі қаулысымен<ref>5 "Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне езгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" ҚР Үкіметінің 2001 ж. 22 қыркүйектегі № 1222 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2001, №33, 431-бап).</ref> министрліктің құқықтық мәртебесі өзгертілді. Жаңа редакңияда: басшылықты, сондай-ақ зандармен көзделген шектерде ауыл шаруашылығы машиналарын жасау және ауыл шаруашылығы шикізаттары мен өнімдерін алғашқы өндеу, астық рыногы саласындағы мемлекетгік саясатгы іске асыруды, оған қатысушылардың қызметін үйлестіру мен реттеуді, сондай-ақ мемлекетгік астық ресурстарын басқаруды, ауыл шаруашылығы саласы, сондай-ақмалдәрігерлігі, фитосанитария, асыл тұқымды мал өсіру мелиорация, ирригация және дренаж саласында салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын ҚР орталық атқару органы болып табылады. Тиісті өзгертулер министрліктің негізгі міндеттеріне де енгізілді. Атап айтқанда, негізгілердің қатарына қосымша ауыл шаруашылығы машиналарын жасау және ауыл шаруашылығы шикізаттары мен өнімдерін алғашқы өндеу саласындағы мемлекетгік саясатты әзірлеу және іске асыру, сондай-ақ өндіріс қызметінде, осы салада тікелей жұмыс істейтін субъектілерін реформалауда және оларды заңнамаға сәйкес қаржылай сауықтыруда әдістемелік басшылық жасау қосылды. ҚР Үкіметінің 2002 ж. 28 маусымдағы қаулысымен<ref>6 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қызметіне байланысты жекелеген мәселелері" ҚР Үкіметінің 2002 ж. 28 маусымдағы № 704 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2002, № 20, 215-бап).</ref> министрліктің негізғі міндеттеріне толықтырулар енгізілді: 1) ауыл шаруашылығы өндірісінде, мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл тұқымды мал өсіру мелиорация, ирригация және дренаж саласында, өз құзіреті шегінде ауыл шаруашылығы ғылымы саласында мемлекеттік саясатты іске асыруды және үйлестіруді жүзеге асыру; 2) аймақтық саясатты іске асыруға қатысу. ҚР [[Президент]]інің 2002 ж. 28 тамыздағы Жарлығымен<ref>7 "Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру шара- лары туралы" ҚР Президентінің 2002 ж. 28 тамыздағы № 931 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002, № 28, 307-бап).</ref> министрлікке таратылған ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің су ресурстары, орман, балық және аң шаруашылығын басқару саласындағы функциялары мен өкілеттіктері берілді. ҚР Үкіметінің 2002 ж. 7 қазандагы қаулысымен<ref>8 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің кейбір мәселелері" ҚР Үкіметінің 2002 ж. 7 қазандағы № 1096 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2002, № 33, 357-бап).</ref> министрлік туралы жаңа ереже бекітілді. 1) ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Су ресурстары жөніндегі комитеті ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары жөніндегі комитеті болып; 2) ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман, балық және аң шаруашылығы жөніндегі комитеті ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман, балық және аң шаруашылығы жөніндегі комитеті болып; 3) ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Су ресурстары жөніндегі комитетінің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелері ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары жөніндегі комитетінің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелері болып; 4) ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман, балық және аң шаруашылығы жөніндегі комитетінің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелері ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман, балық және аң шаруашылығы жөніндегі комитетінің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелері болып қайта ұйымдастырылды. Ережеге сәйкес министрлік ауыл шаруашылығы, орман, балық және аң шаруашылығы, республиканың ерекше қорғалатын табиғи аумақтары, су ресурстарын, өсімдік және жануарлар дүниесі ресурстарын басқару аясында, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл тұқымды мал шаруашылығы, мелиорация, ирригация мен дренаж, тамақ өнімдерін өндіру бөлігіндегі сусындарды, темекі бұйымдарын, былғары (тері илеу және өңдеу), талшықты мақтаны және жүнді қайта өндеуді, астық рыногын қоса алғанда, өңдеу өнеркәсібі саласында басшылықты, сондай-ақ заңнамада көзделген шектерде мемлекетгік саясатты әзірлеу мен іске асыруды салааралық үйлестіруді, оған қатысушылардың қызметін үйлестіру мен реттеуді, астықтың мемлекеттік ресурстарын басқаруды, сондай-ақ оның жүзеге асырылуын бақылауды жүзеге асыратын ҚР орталық атқарушы органы болып табылды. Министрліктің ведомстволары болды: Су ресурстары жөніндегі комитеті, Орман, балық және аң шаруашылығы жөніндегі комитеті. Министрліктің облыстарда, [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында, қалалар мен аудандарда аумақтық органдары болды. Министрліктің негізгі міндеттері мыналар болды: ауыл шаруашылығы, орман, аңшылық және балық шаруашылығы өндірісінде, суды пайдалануда, астық өндірісі, таңдаулы тұқым шаруашылығы, мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл тұқымды мал шаруашылығы тамақ өнімдерін өндіру бөлігіндегі өндеуші өнеркәсіп саласында, өз құзіреті шегінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтары, ауыл шаруашылығы ғылымы саласында, мемлекеттік саясатты әзірлеу, іске асыру және үйлестіру; өз құзіреті шегінде аймақтық саясатты іске асыруға қатысу; денсаулық сақтау органдарымен бірлесіп, халықтың денсаулығын малға және адамға ортақ аурулардан қорғауды ұйымдастыру және өзара ақпарат алмасуды жүзеге асыру; рыноктарда, өнім өндіру, дайындау, сақтау, қайта өңдеу және сату кәсіпорындарында, сондай-ақ тасымалдау кезінде мемлекеттік ветеринарлық қадағалауды жүзеге асыру; мемлекеттік ветеринарлық қадағалау объектілерінің қауіпсіздігін, ветерниарлық-санитарлық жағдайды бақылау; КР аумағын басқа мемлекеттерден шыққан жүқпалы және экзотикалық аурулардың әкелінуі мен таралуынан, сондай-ақ карантиндік объектілерден қорғауды және республика аумағын шет елдерден немесе карантиндік аймақтан карантиндік объектілердің әкелінуінен немесе өз бетімен еніп кетуінен қорғауды ұйымдастыру; өз құзіреті шегінде ветеринария саласындағы жеке және заңды тұлғалар қызметін жүзеге асыру кезінде қоршаған ортаның ластануының алдын алу және жою жөніндегі іс-шараларды ұйымдастыруға қатысу; ауыл, орман, балық және аңшылық шаруашылығын, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды дамытудың, сондай-ақ су ресурстарын ұтымды пайдалану мен қорғаудың мемлекеттік және өзге де бағдарламаларын әзірлеуге әрі іске асыруға қатысу; агроөнеркәсіп кешенінің маркетинг қызметін дамытуға және ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін қалыптастыруға жәрдем көрсету; өндіріс қызметі, ауыл шаруашылығы өндірісі саласында тікелей жұмыс істейтін шаруашылық жүргізуші субъектілердің өндірістік қызметіне, оларды реформалауға және заңнамаға сәйкес оларды қаржылай сауықтыруға әдістемелік басшылық жасау; ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерді техникалық және энергетикалық қамтамасыз ету, химияландыру және ауыл шаруашылығы суымен жабдықтау, мелиорация, сервистік қызмет көрсету саласында мемлекеттік саясатты жүзеге асыру; жер қатынастарын дамыту, әр түрлі ауыл шаруашылығы ұйымдарының тиімді жүмыс істеуі үшін құқықтық және әлеуметтік-экономикалық шарттарды жетілдіру, жердің құнарлылығын сақтау мен арттыруға әрі оларды үтымды пайдалануға бағытталған іс-шаралардың орындалуын мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; ветеринария, фитосанитария, асыл тұқымды мал шаруашылығы, мелиорация, ирригация мен дренаж саласын, астық сапасына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; өсімдіктерді қорғау мен олардың карантині саласындағы заңнаманың және белгіленген ережелердің сақталуын әрі республика аумағында өсімдіктер карантині және оларды қорғау жөніндегі іс-шаралардың орындалуын мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; орман ресурстарын, жануарлар мен өсімдіктер дүниесі ресурстарын, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды қорғау, өсімін молайту, пайдалану саласында мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру, су ресурстарын пайдалану; карантиндік объектілерді ашу, жайылуына жол бермеу және жою, сондай-ақ олар кездеспейтін республика аймақтарына олардың еніп кетуінің алдын алу; қолайлы фитосанитарлық жағдайды қамтамасыз ету; ішкі және сыртқы азық-түлік рыноктарындағы жағдайды зерделеу әрі оны ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің назарына жеткізу; селекция және асыл тұқымды өнім (материал) өсімін молайту саласында жаңа технологиялардвщ, құрал-саймандардың, жабдықтардың, материалдар мен биотехнологиялық әдістердің қолданылуын мемлекеттік қадағалаудві жүзеге асыру. ҚР Үкіметінің 2002 ж. 22 қарашадағы қаулысымен<ref>9 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман және аң шаруашылығы комитетінің кейбір мәселелері" ҚР Үкіметінің 2002 ж. 22 қарашадағы № 423 қаулы- сы (ҚР ПҮАЖ, 2002, № 42, 423-бап).</ref> ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман және аң шаруашылығы комитеті туралы ереже және оның құрылымы бекітілді. ҚР Үкіметінің 2002 ж. 7 қазандағы қаулысының ҚР Табнғн ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрліғінің Орман, балық және аң шаруашылығы комитетінің аумақтық орғандары-мемлекеттік мекемелеріне қатысты тармақшасы мынадай редакцияда мазмүндалды: ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман, балық және аң шаруашылығы комитетінің орман және биоресурстар жөніндегі облыстық аумақтық басқармалары-мемлекеттік мекемелері және ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман, балық және аң шаруашылығы комитетінің Жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне мемлекеттік бақылау облыстық аумақтық басқармалары-мемлекеттік мекемелері оларды ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман және аң шаруашылығы комитетінің облыстық аумақтық басқармалары-мемлекеттік мекемелеріне біріктіру жолымен қайта ұйымдастырылсын. ҚР Үкіметінің 2002 ж. 29 желтоқсандағы қаулысымен<ref>10 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігіне ведомстволық қарасты жекелеген ұйымдардың мәселелері" ҚР Үкіметінің 2002 ж. 29 желтоқсандағы № 1431 қаулы- сы (ҚР ПҮАЖ, 2002, № 49, 486-бап).</ref> ҚР Ауыл шаруашылығы министрліғінің аумақтық органдарын штат санының бекітілген лимиті мен оларды үстауға көзделген қаражат шегінде шекарадағы және көліктегі мемлекеттік ветеринариялық қадағалау аймақтық бөммшелері болып табылатын ветеринариялық бақылау бекеттері бар (Солтүстік-Батыс аймақтық басқарма және Оңтүстік- Шығыс аймақтық басқарма) мемлекеттік мекемелер құрылды. Тиісті толықтырулар министрлік туралы ережеғе де, оның облыстардағы, Астана және Алматы қалаларындағы, қалалар мен аудандардағы аумақтық органдарымен қатар ветеринариялық бақылау бекеттері бар шекарадағы және көліктегі мемлекеттік ветеринариялық қадағалау бөлімшелері бар екендігі туралы бөлігінде енгізілді. ҚР Президентінің 2003 ж. 13 маусымдағві Жарлығына<ref>11 "Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру туралы" ҚР Президентінің 2003 ж. 13 маусымдағы № 1107 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2003, № 26, 242-бап).</ref> сәйкес ҚР Үкіметінің 2003 ж. 18 шілдедегі қаулысымен1<ref>12 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Балық шаруашылығы жөніндегі комитетінің кейбір мәселелері" ҚР Үкіметінің 2003 ж. 18 шілдедегі № 714 қаулы- сы (ҚР ПҮАЖ, 2003, № 30, 291-бап).</ref> ҚР Ауыл шаруашылығының Балық шаруашылығы комитеті құрылды, комитет туралві ереже және оның құрылымы бекітілді, комитеттің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелері құрылды. Комитет қарауына ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің бірқатар мемлекеттік мекемелері берілді. Министрлік ведомстволарвшың қатарына қосымша Балық шаруашылығы комитеті енгізілді. ҚР Үкіметінің 2003 ж. 4 тамыздағы қаулысымен<ref>13 "Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 ж. 7 қазандағы № 1096 қаулысына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" ҚР Үкіметінің 2003 ж. 4 тамыздағы № 780 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2003, № 31, 315-бап).</ref> министрліктің негізгі міндеттеріне өзгертулер енгізілді: міндеттерінен тандаулы тұқым шаруашылыгы саласындагы мемлекеттік саясатты әзірлеу, іске асыру және үйлестіруге қатысты жолдарынан "таңдаулы" сөзі алынып тасталынды. ҚР Үкіметінің 2004 ж. 16 маусымдагы қаулысымен<ref>14 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ауылдық аумақтар істері жөніндегі комитетінің кейбір мәселелері туралы" ҚР Үкіметінің 2004 ж. 16 маусымдағы № 662 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2004, № 24, 314-бап).</ref> министрліктің Ауылдық аумақтары істері жөніндегі комитеті құрылды, комитет туралы ереже және оның құрылымы бекітілді. Министрлік туралы ережеге, оның құқықтық мәртебесіне қатысты өзгерту енгізілді. Жаңа редакцияда: ауыл шаруашылығы, орман, балық және аң шаруашылығы, республиканың ерекше қоргалатын табиғи аумақтары, су ресурстарын, өсімдік және жануарлар дүниесі ресурстарын басқару аясында, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, ветеринария, фитосанитария, асыл тұқымды мал шаруашылығы, мелиораңия, ирригация мен дренаж, тамақ өнімдерін өндіру бөлігіндегі сусындарды, темекі бұйымдарын, былғары (тері илеу және өндеу), талшықты мақтаны және жүнді қайта өндеуді, астық рыногын қоса алғанда, өндеу өнеркәсібі саласында басшылықты, сондай- ақ заңнамада шектелген көздерде мемлекеттік саясатты әзірлеу мен іске асыруды салааралық үйлестіруді, оған қатысушылардың қызметін үйлестіру мен реттеуді, астықтың мемлекеттік ресурстарын басқаруды, сондай-ақ оның жүзеге асырылуын бақылауды жүзеге асыратын ҚР орталық атқарушы органы болып табылды. Министрлік ведомстволарының қатарына Ауылдық аумақтар істері жөніндегі комитеті енгізілді. Тиісті өзгертулер министрліктің негізгі міндеттеріне де енгізілді. Атап айтқанда, негізгілердің қатарына қосымша ауылдық аумақтар істері жөніндегі мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру, ауылдық аумақтарды дамытудың мемлекеттік және өзге бағдарламаларын әзірлеу және іске асыруға қатысу, сондай-ақ ауылдық аумақтарды дамытудың құқықтық және әлеуметтік-экономикалық жағдайларын жетілдіру міндеті енгізілді. ҚР Үкіметінің 2004 ж. 25 маусымдағы қаулысымен<ref>15 "Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына әзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" ҚР Үкіметінің 2004 ж. 7 қазандағы № 704 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2004, № 26, 335-бап). 125</ref> министрліктің негізгі міндеттерінің қатарына қосымша міндетті сақтандыру шартын бекіту жөніндегі міндеттемелерді өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндірушілердің орындауына бақылау жасауды жүзеге асыру енгізілді. ҚР Президентінің 2004 ж. 29 қыркүйектегі Жарлығымен<ref>16 "Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы" ҚР Президентінің 2004 ж. 29 қыркүйектегі № 1449 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2004, № 36, 474-бап).</ref> министрліктің ірі ауыл шаруашылығы машиналарын жасау және өнеркәсіп саласындағы функциялары қайта ұйымдастырылған ҚР Индустрия және сауда министрлігіне берілді. ҚР Үкіметінің 2005 ж. 6 сәуірдегі қаулысымен<ref>17 "Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің кейбір мәселелері" ҚР Үкіметінің 2005 ж. 6 сәуірдегі № 310 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2005, № 14, 168-бап).</ref> министрлік туралы жана ереже, министрліктің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелерінің тізбесі, министрлік комитеттері туралы ережелер және олардың құрылымдары, сондай-ақ комитеттің аумақтық органдары- мемлекеттік мекемелерінің тізбесі бекітілді. Министрлік қойылған міндеттерді тиімді шешу ушін басшылықты, сондай-ақ заңнамада көзделген шектерде өзінің құзырына жатқызылған қызмет саласында салааралық үйлестіруді жүзеге асыра- тын және өзіне ҚР Конституциясымен, заңдарымен, өзге де нормативтік құқықтық кесімдерімен жүктелген функцияларды орындайтын ҚР орталық атқарушы органы болып табылады. Министрліктің негізгі міндеттері: мемлекеттің аграрлық және өңірлік саясатын, стратегиялық жоспарларын, реттелетін саладағы, атап айтқанда ауыл, балық және су шаруашылығы, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің өсімін молайтуды және пайдалануды, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды қорғау саласындағы мемлекетгік және өзге де бағдарламалар мен жобаларды, ауылдық аумақтарды дамыту, егіншілік, тұқым шаруашылығы мен астық рыногын реттеу, өсімдіктерді қорғау және олардың карантині, ветеринария, сусындарды (алкагольді өнімдер мен этил спиртінен басқа) қоса алғанда, тамақ өнімдерін, былғары (тері илеу және өндеу), талшықты мақта өндіру мен жүнді қайта өндеу бөлігінде өңдеу өнеркәсібін, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау (ірісінен басқа), агроөнеркәсіп кешенін техникалық жарақтандыру, мал шаруашылығы, мелиорация, жерді суландыру және дренаж, ауыл шаруашылығы ғылымы мәселелерін қалыптастыру және іске асыру; бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы тауары өндірісін құрудың негізін жасау, ҚР азық- түліктік қауіпсіздігі мен жүмылдыру дайындығын қамтамасыз ету; орман, аңшылық, балық және су шаруашылығын, ерекше қорғала- тын табиғи аумақтарды және ауылдық аумақтарды дамыту мәселелерін қоспағанда, реттелетін салада мемлекеттік бақылауды, қадағалауды және басқаруды қамтамасыз ету; агроөнеркәсіп кешенін ақпараттық-консультациялық қамтамасыз ету. Министрліктің ведомстволары бар: Су ресурстары жөніндегі комитеті, Орман және аң шаруашылығы комитеті, Балық шаруашылығы комитеті, Ауылдық аумақтар істері жөніндегі комитеті. Министрліктің облыстарда, Астана және Алматы қалаларында, қалалар мен аудандарда аумақтық органдары, ветеринариялық бақылау бекеттері бар шекарадағы және көліктегі аймақтық мемлекеттік ветеринариялық қадағалау бөлімшелері боладві.<ref>Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (2001-2005 жж.) Анықтамаламық: Екінші шығарылым./Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты. – Жауапты редактор: В.Н. Шепель; Алматы: “Эдельвейс” Баспа үйі: 2007. ISBN 9965-602-37-9</ref> == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !№ !Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Қызметі ! colspan="2"| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]] ![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | colspan="8"|'''Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі (1990–1992)''' |- | rowspan="2"|1 | rowspan="2"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] | rowspan="2"|[[Валентин Иванович Двуреченский|Валентин Двуреченский]]<br>{{Small|(1936–2014)}} | rowspan="2"|желтоқсан<br>1990 | rowspan="2"|ақпан<br>1992 | bgcolor="AA0000" | | [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | rowspan="2"|[[Екінші Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов II]]<br>[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |- | colspan="8"|'''Ауыл шаруашылығы министрлігі (1992–)''' |- | 1 | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] | [[Валентин Иванович Двуреченский|Валентин Двуреченский]]<br>{{Small|(1936–2014)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1992 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] | [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- |2 |[[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|99px]] |[[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{Small|(1946–2022)}} |маусым<br>1992 |маусым<br>1993 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]]{{Efn|Кейін [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның мүшесі болды<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30105919&pos=11;7#pos=11;7 |title= Турсумбаев Балташ Молдабаевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-08}}</ref>}} |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- |3 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]]<br>{{Small|(1952 туған)}} |маусым<br>1993 |маусым<br>1994 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- |4 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]]<br>{{Small|(1948 туған)}} |маусым<br>1994 |наурыз<br>1996 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]<br>[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- |5 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Серік Шаяхметұлы Ақымбеков|Серік Ақымбеков]]<br>{{Small|(1949 туған)}} |наурыз<br>1996 |қаңтар<br>1998 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- |6 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]]<br>{{Small|(1952 туған)}} |қаңтар<br>1998 |қыркүйек<br>1998 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- |7 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Төлеухан Мұратханұлы Нұрқиянов|Төлеухан Нұрқиянов]]<br>{{Small|(1950 туған)}} |қыркүйек<br>1998 |қаңтар<br>1999 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- |8 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]]<br>{{Small|(1948 туған)}} |қаңтар<br>1999 |тамыз<br>1999 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Отан]]?<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30105919&pos=11;7#pos=11;7 |title= Карибжанов Жаныбек Салимович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-08}}</ref> |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- |9 |[[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]] |[[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]<br>{{Small|(1962 туған)}} |тамыз<br>1999 |мамыр<br>2001 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- |10 |[[Сурет:AEsimov.jpg|99px]] |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]<br>{{Small|(1950 туған)}} |мамыр<br>2001 |14 мамыр<br>2004 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]]<ref name="esimov">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100885&pos=11;385#pos=11;385 |title= Есимов Ахметжанов Смагулович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-08}}</ref> |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]<br>[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |11 |[[Сурет:Serik Umbetov.jpg|99px]] |[[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]<br>{{Small|(1950 туған)}} |14 мамыр<br>2004 |25 тамыз<br>2005 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |12 |[[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] |[[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]<br>{{Small|(1962 туған)}} |25 тамыз<br>2005 |19 қаңтар<br>2006 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |13 |[[Сурет:AEsimov2013.jpg|99px]] |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]<br>{{Small|(1950 туған)}} |19 қаңтар<br>2006 |4 сәуір<br>2008 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="esimov" /> |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]<br>[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |14 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]]<br>{{Small|(1961 туған)}} |4 сәуір<br>2008 |8 сәуір<br>2011 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30172774&pos=11;47#pos=11;47 |title= Куршибаев Ахылбек Кажигулович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-08}}</ref> |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |15 |[[Сурет:Asyljan Mamytbekov.jpg|99px]] |[[Асылжан Сарыбайұлы Мамытбеков|Асылжан Мамытбеков]]<br>{{Small|(1968 туған)}} |8 сәуір<br>2011 |6 мамыр<br>2016 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]<br>[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]<br>[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- |16 |[[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] |[[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]<br>{{Small|(1962 туған)}} |6 мамыр<br>2016 |16 желтоқсан<br>2017 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]<br>[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- |17 |[[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|99px]] |[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]<br>{{Small|(1964 туған)}} |15 желтоқсан<br>2017 |25 ақпан<br>2019 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- |18 |[[Сурет:SaparhanOmarov01 (cropped 2).jpg|99px]] |[[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]]<br>{{Small|(1968 туған)}} |25 ақпан<br>2019 |10 шілде<br>2021 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]] |- |19 |[[Сурет:Erbol Qaraşökeev (2023-04-04).png|99px]] |[[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]]<br>{{Small|(1976 туған)}} |1 қаңтар<br>2021 |4 қыркүйек<br>2023 | bgcolor="55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]]?<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/erbol-karashukeev-nasha-obschaya-missiya-predanno-slujit-518549/ |title= Ербол Карашукеев: Наша общая миссия - преданно служить государству |lang= ru |work= tengrinews.kz |date= 2023-11-29 |accessdate= 2024-09-08}}</ref> |[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]<br>[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]<br>[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]<br>[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- |20 |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|99px]] |[[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров|Айдарбек Сапаров]]<br>{{Small|(1966 туған)}} |4 қыркүйек<br>2023 |— | bgcolor="55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]<br>[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.minagri.gov.kz/ Министрліктің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526003029/http://minagri.gov.kz/ |date=2010-05-26 }} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы министрліктері|Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі]] eeeiz9dbsjci88bvcka4r69ndnvvumd Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3606790 3606536 2026-05-20T05:00:48Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606790 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95765" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 765] | data-sort-value="1095" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1095] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86399" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 399] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="82131" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 82 131] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55535" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 535] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48407" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 407] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="25929" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 25 929] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21458" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 458] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="18839" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 839] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17510" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 510] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16955" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 955] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16070" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 070] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13745" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 745] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11200" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 200] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10031" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7909" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7909] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7886" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7886] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7440" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7440] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7264" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7264] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4324" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4324] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4219" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4219] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3408" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3408] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2932" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2932] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2710" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2710] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2283" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2283] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2004" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2004] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1837" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1837] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1600" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1600] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1530" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1530] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1512" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1512] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1140" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="672" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="664" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] k9behxl59t3zr09rdjcni13wnqu91bx Кубер-Педи 0 542614 3606858 3097662 2026-05-20T08:38:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606858 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Кубер-Педи |шынайы атауы = Coober Pedy |сурет = |жағдайы = |ел = Аустралия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = S|lat_deg = 29|lat_min = 0|lat_sec = 40 |lon_dir = E|lon_deg = 134|lon_min = 45|lon_sec = 20 |CoordAddon = type:city(1916)_region:AU |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Оңтүстік Аустралия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1915 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Stuart Range Opal Field |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = 220 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 695 |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = 8 |пошта индексі = 5723 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Coober Pedy |сайты = http://www.cooberpedy.sa.gov.au |сайт тілі = en }} '''Кубер-Педи''' ({{lang-en|Coober Pedy}}) — [[Аустралия]]дағы жер астында орналасқан жалғыз қала. Халық саны өте аз. 2008 жылғы санақ бойынша, 2000 адам ғана тіркелген. Соған қарамастан, ол жылтыр тастың астанасы болып есептеледі. Өйткені дәл осы жерде әлемнің 30% қоры сақталған. Ең алғашқы тас 1849 жылы, ал жылтыр тас 1915 жылы табылды. Оның басқа тастардан айырмашылығы – түсінде. Тастың бағасы көлеміне қарай емес, түсіне қарай анықталады.<ref name="History">[http://www.cooberpedy.sa.gov.au/site/page.cfm?u=200#e130 Coober Pedy History]</ref> == Климаты == {{Қаланың ауа райы | Жер_ілік = Кубер-Педи | Орналасуы = left | Дерекнама = http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_016007.shtml | Қаң_ор = | Қаң_ор_ж-ш = 17.2 | Ақп_ор = | Ақп_ор_ж-ш = 22.5 | Нау_ор = | Нау_ор_ж-ш = 13.1 | Сәу_ор = | Сәу_ор_ж-ш = 6.5 | Мам_ор = | Мам_ор_ж-ш = 13.1 | Мау_ор = | Мау_ор_ж-ш = 14.4 | Шіл_ор = | Шіл_ор_ж-ш = 7.8 | Там_ор = | Там_ор_ж-ш = 9.2 | Қыр_ор = | Қыр_ор_ж-ш = 8.4 | Қаз_ор = | Қаз_ор_ж-ш = 14.9 | Қар_ор = | Қар_ор_ж-ш = 11.6 | Жел_ор = | Жел_ор_ж-ш = 17.5 | Жыл_ор = | Жыл_ор_ж-ш = 156.2 | Қаң_ор_мин = 20.7 | Қаң_ор_макс = 36.4 | Ақп_ор_мин =20.8 | Ақп_ор_макс = 35.7 | Нау_ор_мин =18.2 | Нау_ор_макс = 32.8 | Сәу_ор_мин =14.0 | Сәу_ор_макс = 27.6 | Мам_ор_мин =10.1 | Мам_ор_макс = 22.3 | Мау_ор_мин =7.2 | Мау_ор_макс = 18.8 | Шіл_ор_мин = 6.3 | Шіл_ор_макс = 18.7 | Там_ор_мин = 7.4 | Там_ор_макс =20.7 | Қыр_ор_мин =10.1 | Қыр_ор_макс = 24.5 | Қаз_ор_мин = 13.6 | Қаз_ор_макс = 28.9 | Қар_ор_мин = 16.6 | Қар_ор_макс = 32.1 | Жел_ор_мин = 19.1 | Жел_ор_макс = 34.6 | Жыл_ор_мин =13.7 | Жыл_ор_макс = 27.8 }} Сонымен қатар, Кубер-Педи – елдегі ең ыстық жерлердің бірі. Күндіз ауа температурасы 60 градус ыстықты көрсетеді. Сондықтан жергілікті тұрғындар жер астына көшуге мәжбүр болды. Көшу олар үшін аса қатты қиындық тудырған жоқ. Себебі сондағы халықтың басым көпшілігі – шахтерлар. Жер астындағы температура – жыл бойы 25-26 градус.<ref>[http://www-cluster.bom.gov.au/climate/environ/other/kpn_group.shtml Australian climate zones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507192338/http://www-cluster.bom.gov.au/climate/environ/other/kpn_group.shtml |date=2009-05-07 }}</ref> == Галерея == <center><gallery perrow=3 widths="240px" heights="200px"> Сурет:Coober Pedy Australia.jpg|Жол белгісі, Кубер-Педи Сурет:Coober Pedy, South Australia - town.jpg|Кубер-Педи Сурет:Coober Pedy, South Australia - 1.jpg|Шөл жануарлары, Кубер-Педи Сурет:Coober Pedy, South Australia - Opal Mine & Museum.jpg Сурет:Coober Pedy, South Australia - 6.jpg|Шахта-мұражай, Кубер-Педи Сурет:Opal-122973.jpg|Кубер-Педидегі асыл тас Сурет:Baptistry soc australia.jpg|Жер асты храм, Кубер-Педи Сурет:Coober Pedy - Inside jewelry shop.jpg|Жер астында орналасқан мұражай Сурет:Coober Pedy, South Australia - Spaceship from Pitch Black.jpg|Фильмнен үзінді </gallery></center> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cooberpedy.sa.gov.au/ District Council of Coober Pedy]Кубер-Педи{{ref-en}} * [http://www.opalcapitaloftheworld.com.au/ Coober Pedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814033357/http://www.opalcapitaloftheworld.com.au/ |date=2011-08-14 }} {{ref-en}} * [http://www.faktiki.com/page/miracle2.htm/Кубер-Педи аймағы жайлы қызықты деректер]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www-cluster.bom.gov.au/climate/environ/other/kpn_group.shtml Australian climate zones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507192338/http://www-cluster.bom.gov.au/climate/environ/other/kpn_group.shtml |date=2009-05-07 }} — климаты жайлы{{ref-en}} [[Санат:Аустралия қалалары]] rkvdvvewci62oszp2q3kvx8jmenurxe Қатысушы:בײַ מיר ביסטו שיין/зертхана 2 548259 3606982 2350051 2026-05-20T11:35:52Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606982 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Олимпик Лион 0 549562 3606699 3494669 2026-05-19T14:47:45Z Makenzis 71333 3606699 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|France}} Олимпик Лион |логотипі = |құрылған = 1899 |стадионы = «[[Парк Олимпик Лионне]]» |сыйымдылығы = 59186 |президенті = {{Flagicon|France|20px}} [[Жан-Мишель Ола]] |жаттықтырушы = {{Flagicon|Франция|20px}} [[Руди Гарсия]] |капитаны = |жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты|1 лига]] |маусым = 2025/26 |орын = '''4.''' | pattern_la1 = _lyon2526h | pattern_b1 = _lyon2526h | pattern_ra1 = _lyon2526h | pattern_sh1 = _lyon2526h | pattern_so1 = _adidasredl | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _lyon2526a | pattern_b2 = _lyon2526a | pattern_ra2 = _lyon2526a | pattern_sh2 = _lyon2526a | pattern_so2 = _lyon2526al | leftarm2 = 010066 | body2 = 010066 | rightarm2 = 010066 | shorts2 = 010066 | socks2 = 010066 | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Олимпик Лион''' немесе жай ғана '''Лион''' ({{lang-fr|Olympique Lyonnais}}) — [[Лион]] қаласынан шыққан [[Франция|француз]] [[футбол клубы]]. Клуб 1899 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Парк Олимпик Лионне" стадионында, ал жаттығатын базасы Тола Волож орталығында орналасқан. 2000-ші жылдары клуб өзінің шарықтау шегіне жетті: 2002 және 2008 жылдары жеті рет қатарынан ел чемпионы атанды. Бұл көрсеткіш Франция үшін рекорд боп саналады. == Жетістіктері == === Чемпионатта === * '''Чемпион''' ('''7'''): 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2007/08 * '''Франция кубогы'''('''5'''): 1963/64, 1966/67, 1972/73, 2007/08, 2011/2012 * '''Франция Лига кубогы''': 2000/01 * '''Франция суперкубогы''' ('''8'''): 1973, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2012 === Халықаралық === * '''Интертото кубогы''': 1997 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.olweb.fr/en/ Ресми сайт] {{ref-fr}}{{ref-en}}{{ref-zh}}{{ref-ko}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] 1fq3agc5eyab9i5yqhy2x0c59nbyeu6 MetroJet 0 550842 3606760 3490889 2026-05-19T18:48:23Z Tuttiorchestra687 173049 /* Синай түбегіндегі A321 апаты */ 3606760 wikitext text/x-wiki {{Әуе компаниясы | әуе компания = Metrojet | сурет = Metrojet new logo.png | сурет өлшемі = 240px | ИАТА = 7К | ИКАО = KGL | шақыру белгісі = KOGALYM | құрылды = [[17 мамыр]] [[1993]] | қызметін бастады = | қызметін аяқтады = | хабтар = | екінші дәрежелі хабтар = | негізгі бағыттар = [[Анталия]]<br>[[Барселона]]<br>[[Бургас]]<br>[[Даламан]]<br>[[Пардубице]]<br>[[Тиват]]<br>[[Хургада]]<br>[[Шарм-эш-Шейх]] | негізгі көлік = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 5 | ұшу бағыттары = 17 | бас компаниясы = | компания ұраны = | штаб-пәтері = {{Байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]] | басшылары = Сергей Петрович Мордвинцев<ref name=autogenerated2>[http://www.rbcdaily.ru/industry/562949987913909 Kolavia сменила штурмана]</ref> | сайты = [https://www.metrojet.ru/ metrojet.ru] }} '''MetroJet''' (заңды атауы — '''ООО «Авиакомпания „Когалымавиа“»'''<ref>[http://www.metrojet.ru/docs/aircraft_operator_certificat.pdf Сертификат эксплуатанта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610220648/http://www.metrojet.ru/docs/aircraft_operator_certificat.pdf |date=2015-06-10 }}</ref>) — чартерлік тасымалдау қызметін атқарған [[ресей]]лік [[әуе компания]]. Әуе компанияның штаб-пәтері [[Мәскеу]] қаласында орналасты<ref>[http://www.metrojet.ru/contacts Наш адрес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709115231/http://www.metrojet.ru/contacts |date=2013-07-09 }}</ref>. Негізгі әуежайы мәскеулік [[Домодедово (аэропорт)|«Домодедово»]] болды. 2017 жылдың 23 сәуріне сәйкес компанияның бас директор Сергей Мордвинцев<ref name=autogenerated2 /> болып табылады. 2016 жылы 16 наурыз Ресей Федералды әуе көлігі агенттігі (Росавиация) әуе компанияға ішкі және халықаралық рейстерді орындауға тыйым салды. == Тарихы == «Когалымавия» әуе компаниясы 1993 жылы 17 мамырда құрылды. Тұрақты рейстермен қоса әуе компания негізгі қызмет саласы ретінде чартерлің әуе тасымалдарын және мұнай-газ өндіру саласын қажетті тікұшақтардың жұмысын қамтамасыз етті. «Когалымавиа» Когалым, Сургут және Нижневартовск қалаларынан Мәскеуге (Домодедово әуежайы), Анапа, Баку, Волгоград, Киев, Миниралды Сулар, Дондағы Ростов, Санкт-Петербург, [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]], Сочи және т.б. әуежайларға рейстерді орындаған. Бірнеше ұшақ экипажымен қоса басқа әуе компанияларға жалға беріліп, Иранжа рейстер орындаған. Әуе компания Ту-134, Ту-154, Challenger ұшақтары және бірнеше тікұшақ түрін қолданған. 2005 жылдың желтоқсанынан бастап «Когалымавиа» «Пулково» әуе компаниясымен Сургут - Санкт-Петербург бағытын қолдану бойынша код-шеринг келісіміне қол қойды. 2006 жылы «Когалымавиа» «ВИМ-Авиа» әуе компаниясымен бірігіп Сургуттан және Тюменьнен Мәскеу мен Сочиға соңғысына тиесілі [[Boeing 757]] ұшақтарында рейстер орындады. 2009 жылы «Когалымавиа» «Сибирь» әуе компаниясымен бірігіп код-шеринг келісімі бойынша Сургут - Мәскеу - Суртуг рейсін орындады. Рейстер S7 және 7K кодтары бойынша «Сибирьге» тиесілі [[Airbus A320|Airbus A319]] ұшағында орындалды. 2006 жылдың мамырынан бастап жиі ұшатын жолаушыларды ынталандыратын «Премиум» бағдарламасы өз жұмысын бастады. Оның қатысушылар ресейлік рубльге алынған билет құнының 10 пайызын бонустың есепке алып, оны кейінрек басқа билеттің толық немесе ішінара бағасына жарата алатын. 2011 жылы 26 қыркүйекте «Когалымавиа» өзінің Анападан Сургутқа соңғы тұрақты рейсін орындады. Алайда әуе компания чартерлік әуе тасымалы нарығында осы мақсатқа арнайы алынған Airbus және Bombardier ұшақтарында рейстерін орындауды жалғастырды. 2012 жылы 1 мамырда әуе компания ребрендинг өткізіп, «Metrojet» жаңа атауына ие болды. 2012 жылдың жазынан 2014 жылдың 19 тамызына дейін әуе компанияның бірнеше ұшағы рейстерді германиялық TUI туристік концерінің брендімен орындады. 2015 жылы желтоқсанды Мысырмен және Түркиямен арадағы әуе қатынасы жабылғаннан кейін компания ұшуларын тоқтатты. 2016 жылы 15 наурызда Ресей Федералды салық қызметінің Мәскеу қаласы бойынша №9 инспекциясы Мәскеу Арбитражды сотына «Когалымавиа» әуе компаниясын [[банкрот]] етіп жариялау туралы арызын тапсырды. Компанияның әуе паркі тек бір ұшақтан тұрды. Ал 2016 жылы 16 наурызда Ресей Федералды әуе көлігі агенттігі (Росавиация) «Когалымавияға» рейстерді орындауға тыйым салғандығын жариялады.<ref name="Интерфакс - тыйым салу">{{cite web | url=http://www.interfax.ru/russia/498704 | title="Когалымавиа" запретили внутренние и международные рейсы | publisher=Интерфакс - interfax.ru | date=2016 жыл, 16 наурыз}}</ref> == Қызметі == [[Сурет:Airbus A321-231 Kolavia TUI Russia Metrojet EI-ETL (9054837021).jpg|thumb|150px|right|[[TUI]] туроператорының түсіне боялған (ливрея) [[A321]] ұшағы]] [[Сурет:Airbus A321-231 MetroJet EI-ETH.JPG|150px|right|Airbus A321 Metrojet ливреясында]] [[Сурет:Airbus A321-231 MetroJet EI-FBH.JPG|150px|right|Airbus A321 Metrojet ливреясында]] === Маршруттық желі === ==== Тұрақты сапарлар ==== {{Байрақ|Әзірбайжан}}:Габала<br />{{Байрақ|Украина}} {{Байрақ|Ресей}} [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] ==== Қыс 2013/14 ==== '''«[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]» (Мәскеу)''' әуежайынан<br /> {{AUT}}: [[Зальцбург]]<br /> {{EGY}}: [[Хургада]], [[Шарм-эш-Шейх]]<br /> {{TUR}}: [[Анталия]]<br /> {{ESP}}: [[Барселона]]<br /> {{ITA}}: [[Верона]], [[Римини]]<br /> {{CZE}}: [[Пардубице]] '''«[[Екатеринбург]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Қазан]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Минеральные Воды]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Нижний Новгород]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Пермь]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Самара]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Санкт-Петербург]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Хургада]], [[Шарм-эш-Шейх]]<br /> {{ESP}}: [[Барселона]]<br /> {{CZE}}: [[Пардубице]] '''«[[Уфа]]»'''әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] '''«[[Челябинск]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Шарм-эш-Шейх]] ==== Жаз 2014 ==== '''«[[Домодедово (әуежай)|Домодедово]]» (Мәскеу)''' әуежайынан<br /> {{BGR}}: [[Бургас]], [[Варна]]<br /> {{GRC}}: [[Ираклион]], [[Корфу]]<br /> {{EGY}}: [[Хургада]], [[Шарм-эш-Шейх]]<br /> {{ESP}}: [[Барселона]], [[Ибица]], [[Пальма-де-Мальорка]]<br /> {{ITA}}: [[Римини]]<br /> {{TUR}}: [[Анталия]], [[Бодрум]], [[Даламан]]<br /> {{TUN}}: [[Энфида]]<br /> {{HRV}}: [[Пула]]<br /> {{MNE}}: [[Тиват]]<br /> {{CZE}}: [[Пардубице]] '''«[[Санкт-Петербург]]»''' әуежайынан<br /> {{TUR}}: [[Анталия]] '''«[[Белгород]]»''' әуежайынан<br /> {{EGY}}: [[Хургада]], [[Шарм-эш-Шейх]] == Жетістіктері == * 1998 жыл — «Крылья России» ұлттық премиясының нәтижесі бойынша «Жылдың ең тиімді әуе компаниясы» номинациясында жеңіске жетті. * 1999 жыл — «Жыл әуе компаниясы — ішкі әуе желілерінің жолаушы тасымалдаушысы (2 топ)» номинациясының лауреаты. * 2003 жыл — бір қызметкерге келетін тасымалданған жолаушылар саны сияқты көрсеткіш бойынша «[[Аэрофлот]]», «[[S7 Airlines|Сибирь]]», «[[ЮТэйр]]» әуе компанияларымен бірге үздіктер қатарында болды. * 2005 жыл — жыл нәтижесі бойынша тасымалданған жолаушылар көлемі бойынша Ресейдің үздік жиырма әуе компаниясының қатарына кірді. == Әуе оқиғалары == === Мешһедтегі Ту-154 авариясы === 2010 жылы 24 қаңтарда «Когалымавиаға» тиесілі [[Ту-154]] ұшығы (авария кезінде [[Taban Air]] әуе компаниясының қолданысында болды) [[Мешһед]] қаласының әужайында өрескел қатты қонып, нәтижесінде шасси тіректері сынды және құйрық қауырсыны жұлынды. Қону ауа райы минимумнан төмен жағдайда болды, алғашында экипаж ауа райының нашарлауына байланысты Исфахандағы қосалқы аэродромға қонуды жоспарлаған, алайда жолаушылардың бірінің өзін жаман сезінуіне байланысты Мешһед әуежайына қону туралы шішім қабылданды. Авария нәтижесінде 46 адам жарақат алды, ешкім қайтыс болмады.<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/24jan2010/tu154.html|title=По уточненным данным, Ту-154 развалился при незапланированной посадке в Мешхеде|date=2010-01-24|publisher=[[NEWSru.com]]|lang=ru|accessdate=2014-04-19}}</ref>. === Домодедовадағы авариялық қону === 2010 жылы 27 сәуірде Мәскеуден Хургадаға бағыт алған «Когалымавиа» әуе компаниясының Airbus А320 ұшағы Домодедово әуежайына авариялық түрде қонды<ref>{{cite news|last=Сидибе|first=Пьер|title=Самолет с россиянами не долетел до Хургады|url=http://www.rg.ru/2010/04/27/samolet-site-anons.html|accessdate=2015-12-05|publisher=[[Российская газета]]|date=2010-04-27}}</ref>. === Сургуттағы Ту-154 апаты === 2011 жылы 1 қаңтарда Ту-154Б-2 ұшағы Сургут - Мәскеу (Домодедово әуежайы) ресін орындау барысында Сургут әуежайында өртеніп кетті. Перронда ұшақ қозғалтқыштарын іске қосқаннан кейін оның құйрық бөлігі өртке оранды, нәтижесінде бүкіл фюзеляж өртеніп, жанармай багінің біреуі жарылды. Уақытылы өткізілген эвакуацияға қарамастан, 3 адам қаза тапты, шамамен 40 адам түрлі деңгейдегі жарақат алды. Ұшақ 10 минут ішінде өртеніп кетті. <ref>{{cite news|title=Солист "На-На": Ту-154 развалился и сгорел за 10 минут|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=418329|accessdate=2015-12-05|publisher=[[Вести.ру]]|date=2011-01-01}}</ref>. === Синай түбегіндегі A321 апаты === {{Толық мақала|Когалымавиа 9268 әуе апаты}} 2015 жылы 31 қазанда [[Шарм-эш-Шейх]] — [[Санкт-Петербург]] 7K9268 рейсін орындап жатқан [[Airbus A320|Airbus A321]] (EI-ETJ) ұшағы жарылысқа ұшырады. Ұшақ бортында 224 адам болды, оның ішінде 217 жолаушы,25-і балалар, және 7-еуі экипаж мүшелері<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-31|title = Рейтер: упавший на Синае российский самолёт полностью разрушен|url = http://ria.ru/world/20151031/1311218778.html|publisher = РИА Новости}}</ref>. Апат [[Синай түбегі]] аумағында, Аль-Ариш қаласынан оңтүстікке 100 км жерде болды. Апат Ресей авиациясының тарихындағы ең ірі әуе апаты болып табылады<ref>[http://best.kp.ru/msk/memoryof7k9268/ Экипаж и пассажиры рейса «Когалымавиа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151102155255/http://best.kp.ru/msk/memoryof7k9268/ |date=2015-11-02 }}</ref><ref>[http://lifenews78.ru/news/167447 Life78 вспомнил крупнейшие российские авиакатастрофы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104022118/http://lifenews78.ru/news/167447 |date=2015-11-04 }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|РФ Федералды қауіпсіздік қызметінің]] ақпаратына сәйкес, апатқа себебші ұшақтың жүк тасымалданатын бөлімінде (багажный отсек) Мысыр әуежайынан құпиялы түрде жарылыс бомбаны енгізу арқылы жасалынған теракт болып табылады. Нәтижесінде, ұшақ ауада бөлшектеніп, Синай түбегінің жанында құлаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей әуе компаниялары]] c31cgtffjny0iqxvguui1ogc4xbigla Сарайшық (ауыл) 0 559922 3606694 3335616 2026-05-19T14:22:16Z Мағыпар 100137 /* Мәдени-әлеуметтік мекемелері */ сурет қою 3606694 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сарайшық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =30|lat_sec = 15 |lon_deg =51|lon_min = 43|lon_sec =07 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Махамбет ауданы |кестедегі аудан = Махамбет ауданы{{!}}Махамбет |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сарайшық ауылдық округі{{!}}Сарайшық |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Опытное поле (Опытное)'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}2260 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = сарайшықтық, сарайшықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Сарайшық (айрық)}} '''Сарайшық''' (1993 ж. дейін — ''Опытное''<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930007000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]]ндағы ауыл, [[Сарайшық ауылдық округі]] орталығы. Ауыл жанында [[Сарайшық]] көне қаласының орны орналасқан. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде. == Тарихы == Сарайшық селосында 1929 жылы Тәжірибе алқабы құрылды. Кейін шаруашылық кеңейіп, 1956 жылы Гурьев мемлекеттік ауылшаруашылығы тәжірибе станциясына айналды. Ол Сарайшық (бұрынғы Опытное) селосында орын тепті. Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, профессор, академик Аймақ Жайғалиұлы Жанғалиев басшылық еткен 1953 жылдан бастап ауылға жеміс бағы егілді (30 гектар жерге 10 800 түп жеміс ағашы отырғызылып, кейін 60 гектарға жетті). Алуан түрлі сорттар зерттеліп, бақта алманың 153, алмұрттың 15,  шиенің 12,  өріктің бес, алхорының сегіз, жүзімнің 16 сорты отырғызылып, ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1962 жылдан 1969 жылға дейін станция директоры Гурьев облысына танымал агроном Нұрмұхан Ауданов болды. Шаруашылық партия комитетінің секретары болып Х.Аманов, селолық кеңестің төрағасы болып Б.Ержанов қызмет етті. Бұл жылдары тәжірибе станциясы Махамбет ауданындағы Заурал кеңшарымен біріктіріліп, №5 Сарайшық бөлімшесі атанды. Ірі шаруашылық құрылып, ғылыми жұмыстар мен шаруашылық қатар, ұштастырып жүргізілді. 1968 жылы Гурьев мемлекеттік ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы Заурал кеңшарынан бөлініп, қайтадан Сарайшыққа көшіп, ғылым саласындағы дербес мекемеге айналды. 1987-1990 жылдар аралығында биология ғылымының кандидаты Жанай Берқалиев директор қызметін атқарды. Бұл жылдары тәжірибе станциясының техникалық базасы нығайтылып, мал басы өсіп, егіс көлемі едәуір кеңейтілді. Тың жерлер игеріліп, көкөніс, мал азығы дақылдары мол дайындалды. Айта кетерлік жайт, осы директор ауылға көптеген жаңа үйлер салғызды. Әр көшеге асфальт төселіп, көшелерге жарық жүргізіліп, көптеген техникалар жаңартылды. 1990 жылы станция тәжірибе шаруашылығына айналды. 1995 жылдың аяқ шенінде Қазақстан Республикасы Министрлер Кеңесінің қаулысымен және облыстық жекешелендіру комитетінің шешімімен тәжірибе шаруашылығы таратылып, Атырау қаласындағы ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына қосылды. Тәжірибе станциясының ғылыми бөлімдері мен ғылыми кітапханасы да сонда көшірілді. 2010 жылы институттың аты өзгеріп, ол Оңтүстік-Батыс мал және егін шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Атырау филиалы атанды. Жалпы өмір сүру, жұмыс істеу барысында станция ғылымнан басқа, кәдімгі кеңшарлар секілді шаруашылықпен де айналысты. «Егіз» жайлауында көптеген қой отарлары болса, ауыл басында сауын сиыр кешені, жемдеу цехы, сиыр қора (коровник), ат қоралары болды. «Қаратал», «Жайсаң», «Нұрабай», «Егіз», «Тіленші», «Қосымбай», «Байнияз», «Бескемпір», «Алтын», «Мойнақ» деген қыстақтарда қой, жылқы малдары бағылды. Сөйтіп, 66 жыл бойы республика мен облыстың ғылымын, шаруашылығын дамытуға ауқымды үлес қосқан станция нарықтық экономика талаптарына байланысты Сарайшықтағы жұмысын тоқтатты. Сонымен қатар, Сарайшықтың өзінде тоқсаныншы жылдары Ержан Мұқашев жетекшілік еткен «Сарайшық» кооперативі құрылды. 2000 жылдың 30 қазанында коопертивті жауып, құжаттарын облыстық жекешелендіру жөніндегі комитетке табыс етті. Сөйтіп, 60-70-80 жылдары Сарайшық ауылын гүлдендірумен қатар, елдің ауыл шаруашылығы ғылымының дамуына өлшеусіз үлес қосқан станция тарихы қойнауына кетті.<ref>[https://www.facebook.com/100012749012694/posts/pfbid062szL3vxTf9TdSckhVwHG1VCTGe8qE5Ua6miJAfc8zSifMmrWxU6uzRcAiaUKSWMl/?mibextid=Nif5oz ШАРУАШЫЛЫҚ ПЕН ҒЫЛЫМНЫҢ ҚАРА ШАҢЫРАҒЫ ЕДІ...]</ref> == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 1757 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 1939 адам (970 ер адам және 969 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 1900 адамды (910 ер адам және 990 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 2260 адамды (1114 ер адам және 1146 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Мәдени-әлеуметтік мекемелері == === Мектеп === * Қ.Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі — 1917 жылғы Октябрь революциясынан кейін мектепті шіркеуден ажырату жөніндегі декретке сай діни мектеп жабылып, ауылдағы зиялылар мектебі шаруа жастар мектебі (школа крестьянской молодежи) болып қайта құрылды. Шаруа жастар мектебі сауатсыздықты жою бағытында жұмыс істеп, кейін бастауыш мектепке айналған. 1933 жылдан бастап Сарайшық бастауыш мектебі орталау мектеп болып қайта құрылған. 1937-38 жылдан бастап Сарайшық орталау мектебі — Молотов атындағы Сарайшық орта мектебі атанды. 1957 оқу жылында Молотов атындағы Сарайшық орта мектебі жабылып, орнына 6 сыныптық орыс-қазақ бастауыш мектебі ашылды. Осы мектеп негізінде 1961 жылы Сарайшық сегізжылдық мектебі болып, жаңа Сарайшық селосына көшірілді. 1993 жылы Махамбет аудандық әкімдігі жанындағы ономастикалық комиссияның шешімімен мектеп «Қазмұхамбет Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі» болып аталды.<ref>[https://karashauly.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Мектеп тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220826151919/https://karashauly.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-08-26 }}</ref> === Мектепке дейінгі білім === * "Бүлдіршін" бөбекжай-бақшасы — 1963 жылғы 1 шілдеде 30 балалық орынмен ашылды. 1976 жылы балабақша 120 орындық ғимаратқа көшті. 1981 жылдан бастап Сарайшық «Бүлдіршін» балабақшасы болып аталды. 1999 жылдан бастап балабақша коммуналдық қазыналық мемлекеттік кәсіпорны «Бүлдіршін» балалар бақшасы болып өзгерді. Балабақша 2005 жылы жаңа заманға сай икемделген жобада қайта жасақталған екі қатарлы ғимаратқа көшті.<ref>[https://buldirshin.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Балабақша тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922102228/https://buldirshin.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-09-22 }}</ref> === Колледж === * Махамбет көп бейінді ауыл-шаруашылық колледжі — Қазақ ССР Министрлер Советінің 22.04.1958 жылғы №632 –Р нұсқауына сәйкес және облыстық еңбекші депутаттар советінің шешімімен «Сарайшық ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі» болып құрылды. 1971 жылдан бастап арнаулы мамандықтармен қоса, орта білім беретін оқу орнына айналдырылды. 1985 жылы «№10 орта кәсіптік-техникалық училище» болып өзгертілді. 1999 жылы «№7 кәсіптік-техникалық мектеп» болып жасақталды. 2007-2012 жылдар аралығында «№10 кәсіптік лицей» болып нәтижелі жұмыстар атқарылды. 2012 жылдан бастап мекеме «Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі» болып жұмыс атқарды. 2013 жылы мекеме атауы: Атырау облысы Білім беру басқармасының «Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.<ref>[https://abiturient.edus.kz/colleges/info.php?bin=910740000074 Сарайшық колледжі]</ref> [[Сурет:Сарайшық мұражайы.jpg|нобай|оңға|200px|Сарайшық мұражайы]] === Мәдени мекемелер === * Сарайшық ауылдық мәдениет үйі * «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы * '''«Сарайшық» сапар орталығы''' — 2023 жылы мамыр айында ашылды. Мұнда экспозициялық көрме залдары, қор қоймасы, конференц-зал, сондай-ақ зертханалық және реставрациялық бөлмелер, электронды деректер базасы бар кітапхана кіреді. Орталықта дәріс өткізуге арналған алаңдар, ашық аспан астындағы музей және этноауыл орналасқан.<ref>[https://el.kz/atyrauda-sapar-ortalygy-ashyldy_73689/ Атырауда «Сарайшық» сапар орталығы ашылды]</ref> == Діни ұйымдар қызметі == * Сарайшық ауылдық мешіті (музей-қорық жанындағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Махамбет ауданы елді мекендері}} [[Санат:Махамбет ауданы елді мекендері]] gcujmp9sf0rgw67gbhujubnm2x6n0ta 3606696 3606694 2026-05-19T14:29:09Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ сурет қою 3606696 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сарайшық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =30|lat_sec = 15 |lon_deg =51|lon_min = 43|lon_sec =07 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Махамбет ауданы |кестедегі аудан = Махамбет ауданы{{!}}Махамбет |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сарайшық ауылдық округі{{!}}Сарайшық |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Опытное поле (Опытное)'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}2260 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = сарайшықтық, сарайшықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Сарайшық (айрық)}} '''Сарайшық''' (1993 ж. дейін — ''Опытное''<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930007000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]]ндағы ауыл, [[Сарайшық ауылдық округі]] орталығы. Ауыл жанында [[Сарайшық]] көне қаласының орны орналасқан. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде. == Тарихы == Сарайшық селосында 1929 жылы Тәжірибе алқабы құрылды. Кейін шаруашылық кеңейіп, 1956 жылы Гурьев мемлекеттік ауылшаруашылығы тәжірибе станциясына айналды. Ол Сарайшық (бұрынғы Опытное) селосында орын тепті. Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, профессор, академик Аймақ Жайғалиұлы Жанғалиев басшылық еткен 1953 жылдан бастап ауылға жеміс бағы егілді (30 гектар жерге 10 800 түп жеміс ағашы отырғызылып, кейін 60 гектарға жетті). Алуан түрлі сорттар зерттеліп, бақта алманың 153, алмұрттың 15,  шиенің 12,  өріктің бес, алхорының сегіз, жүзімнің 16 сорты отырғызылып, ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1962 жылдан 1969 жылға дейін станция директоры Гурьев облысына танымал агроном Нұрмұхан Ауданов болды. Шаруашылық партия комитетінің секретары болып Х.Аманов, селолық кеңестің төрағасы болып Б.Ержанов қызмет етті. Бұл жылдары тәжірибе станциясы Махамбет ауданындағы Заурал кеңшарымен біріктіріліп, №5 Сарайшық бөлімшесі атанды. Ірі шаруашылық құрылып, ғылыми жұмыстар мен шаруашылық қатар, ұштастырып жүргізілді. 1968 жылы Гурьев мемлекеттік ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы Заурал кеңшарынан бөлініп, қайтадан Сарайшыққа көшіп, ғылым саласындағы дербес мекемеге айналды. [[Сурет:Жайық өзені Сарайшық тұсында.jpg|нобай | солға |200px|Жайық өзенінің Сарайшық тұсындағы көрінісі] 1987-1990 жылдар аралығында биология ғылымының кандидаты Жанай Берқалиев директор қызметін атқарды. Бұл жылдары тәжірибе станциясының техникалық базасы нығайтылып, мал басы өсіп, егіс көлемі едәуір кеңейтілді. Тың жерлер игеріліп, көкөніс, мал азығы дақылдары мол дайындалды. Айта кетерлік жайт, осы директор ауылға көптеген жаңа үйлер салғызды. Әр көшеге асфальт төселіп, көшелерге жарық жүргізіліп, көптеген техникалар жаңартылды. 1990 жылы станция тәжірибе шаруашылығына айналды. 1995 жылдың аяқ шенінде Қазақстан Республикасы Министрлер Кеңесінің қаулысымен және облыстық жекешелендіру комитетінің шешімімен тәжірибе шаруашылығы таратылып, Атырау қаласындағы ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына қосылды. Тәжірибе станциясының ғылыми бөлімдері мен ғылыми кітапханасы да сонда көшірілді. 2010 жылы институттың аты өзгеріп, ол Оңтүстік-Батыс мал және егін шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Атырау филиалы атанды. Жалпы өмір сүру, жұмыс істеу барысында станция ғылымнан басқа, кәдімгі кеңшарлар секілді шаруашылықпен де айналысты. «Егіз» жайлауында көптеген қой отарлары болса, ауыл басында сауын сиыр кешені, жемдеу цехы, сиыр қора (коровник), ат қоралары болды. «Қаратал», «Жайсаң», «Нұрабай», «Егіз», «Тіленші», «Қосымбай», «Байнияз», «Бескемпір», «Алтын», «Мойнақ» деген қыстақтарда қой, жылқы малдары бағылды. Сөйтіп, 66 жыл бойы республика мен облыстың ғылымын, шаруашылығын дамытуға ауқымды үлес қосқан станция нарықтық экономика талаптарына байланысты Сарайшықтағы жұмысын тоқтатты. Сонымен қатар, Сарайшықтың өзінде тоқсаныншы жылдары Ержан Мұқашев жетекшілік еткен «Сарайшық» кооперативі құрылды. 2000 жылдың 30 қазанында коопертивті жауып, құжаттарын облыстық жекешелендіру жөніндегі комитетке табыс етті. Сөйтіп, 60-70-80 жылдары Сарайшық ауылын гүлдендірумен қатар, елдің ауыл шаруашылығы ғылымының дамуына өлшеусіз үлес қосқан станция тарихы қойнауына кетті.<ref>[https://www.facebook.com/100012749012694/posts/pfbid062szL3vxTf9TdSckhVwHG1VCTGe8qE5Ua6miJAfc8zSifMmrWxU6uzRcAiaUKSWMl/?mibextid=Nif5oz ШАРУАШЫЛЫҚ ПЕН ҒЫЛЫМНЫҢ ҚАРА ШАҢЫРАҒЫ ЕДІ...]</ref> == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 1757 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 1939 адам (970 ер адам және 969 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 1900 адамды (910 ер адам және 990 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 2260 адамды (1114 ер адам және 1146 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Мәдени-әлеуметтік мекемелері == === Мектеп === * Қ.Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі — 1917 жылғы Октябрь революциясынан кейін мектепті шіркеуден ажырату жөніндегі декретке сай діни мектеп жабылып, ауылдағы зиялылар мектебі шаруа жастар мектебі (школа крестьянской молодежи) болып қайта құрылды. Шаруа жастар мектебі сауатсыздықты жою бағытында жұмыс істеп, кейін бастауыш мектепке айналған. 1933 жылдан бастап Сарайшық бастауыш мектебі орталау мектеп болып қайта құрылған. 1937-38 жылдан бастап Сарайшық орталау мектебі — Молотов атындағы Сарайшық орта мектебі атанды. 1957 оқу жылында Молотов атындағы Сарайшық орта мектебі жабылып, орнына 6 сыныптық орыс-қазақ бастауыш мектебі ашылды. Осы мектеп негізінде 1961 жылы Сарайшық сегізжылдық мектебі болып, жаңа Сарайшық селосына көшірілді. 1993 жылы Махамбет аудандық әкімдігі жанындағы ономастикалық комиссияның шешімімен мектеп «Қазмұхамбет Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі» болып аталды.<ref>[https://karashauly.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Мектеп тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220826151919/https://karashauly.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-08-26 }}</ref> === Мектепке дейінгі білім === * "Бүлдіршін" бөбекжай-бақшасы — 1963 жылғы 1 шілдеде 30 балалық орынмен ашылды. 1976 жылы балабақша 120 орындық ғимаратқа көшті. 1981 жылдан бастап Сарайшық «Бүлдіршін» балабақшасы болып аталды. 1999 жылдан бастап балабақша коммуналдық қазыналық мемлекеттік кәсіпорны «Бүлдіршін» балалар бақшасы болып өзгерді. Балабақша 2005 жылы жаңа заманға сай икемделген жобада қайта жасақталған екі қатарлы ғимаратқа көшті.<ref>[https://buldirshin.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Балабақша тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922102228/https://buldirshin.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-09-22 }}</ref> === Колледж === * Махамбет көп бейінді ауыл-шаруашылық колледжі — Қазақ ССР Министрлер Советінің 22.04.1958 жылғы №632 –Р нұсқауына сәйкес және облыстық еңбекші депутаттар советінің шешімімен «Сарайшық ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі» болып құрылды. 1971 жылдан бастап арнаулы мамандықтармен қоса, орта білім беретін оқу орнына айналдырылды. 1985 жылы «№10 орта кәсіптік-техникалық училище» болып өзгертілді. 1999 жылы «№7 кәсіптік-техникалық мектеп» болып жасақталды. 2007-2012 жылдар аралығында «№10 кәсіптік лицей» болып нәтижелі жұмыстар атқарылды. 2012 жылдан бастап мекеме «Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі» болып жұмыс атқарды. 2013 жылы мекеме атауы: Атырау облысы Білім беру басқармасының «Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.<ref>[https://abiturient.edus.kz/colleges/info.php?bin=910740000074 Сарайшық колледжі]</ref> [[Сурет:Сарайшық мұражайы.jpg|нобай|оңға|200px|Сарайшық мұражайы]] === Мәдени мекемелер === * Сарайшық ауылдық мәдениет үйі * «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы * '''«Сарайшық» сапар орталығы''' — 2023 жылы мамыр айында ашылды. Мұнда экспозициялық көрме залдары, қор қоймасы, конференц-зал, сондай-ақ зертханалық және реставрациялық бөлмелер, электронды деректер базасы бар кітапхана кіреді. Орталықта дәріс өткізуге арналған алаңдар, ашық аспан астындағы музей және этноауыл орналасқан.<ref>[https://el.kz/atyrauda-sapar-ortalygy-ashyldy_73689/ Атырауда «Сарайшық» сапар орталығы ашылды]</ref> == Діни ұйымдар қызметі == * Сарайшық ауылдық мешіті (музей-қорық жанындағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Махамбет ауданы елді мекендері}} [[Санат:Махамбет ауданы елді мекендері]] btaqqx47rz9t10j21g8nb0cpbbxxaz2 3606697 3606696 2026-05-19T14:30:28Z Мағыпар 100137 3606697 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сарайшық |сурет = Жайық өзені Сарайшық тұсында.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =30|lat_sec = 15 |lon_deg =51|lon_min = 43|lon_sec =07 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Махамбет ауданы |кестедегі аудан = Махамбет ауданы{{!}}Махамбет |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сарайшық ауылдық округі{{!}}Сарайшық |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Опытное поле (Опытное)'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}2260 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = сарайшықтық, сарайшықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Сарайшық (айрық)}} '''Сарайшық''' (1993 ж. дейін — ''Опытное''<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930007000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]]ндағы ауыл, [[Сарайшық ауылдық округі]] орталығы. Ауыл жанында [[Сарайшық]] көне қаласының орны орналасқан. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде. == Тарихы == Сарайшық селосында 1929 жылы Тәжірибе алқабы құрылды. Кейін шаруашылық кеңейіп, 1956 жылы Гурьев мемлекеттік ауылшаруашылығы тәжірибе станциясына айналды. Ол Сарайшық (бұрынғы Опытное) селосында орын тепті. Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, профессор, академик Аймақ Жайғалиұлы Жанғалиев басшылық еткен 1953 жылдан бастап ауылға жеміс бағы егілді (30 гектар жерге 10 800 түп жеміс ағашы отырғызылып, кейін 60 гектарға жетті). Алуан түрлі сорттар зерттеліп, бақта алманың 153, алмұрттың 15,  шиенің 12,  өріктің бес, алхорының сегіз, жүзімнің 16 сорты отырғызылып, ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1962 жылдан 1969 жылға дейін станция директоры Гурьев облысына танымал агроном Нұрмұхан Ауданов болды. Шаруашылық партия комитетінің секретары болып Х.Аманов, селолық кеңестің төрағасы болып Б.Ержанов қызмет етті. Бұл жылдары тәжірибе станциясы Махамбет ауданындағы Заурал кеңшарымен біріктіріліп, №5 Сарайшық бөлімшесі атанды. Ірі шаруашылық құрылып, ғылыми жұмыстар мен шаруашылық қатар, ұштастырып жүргізілді. 1968 жылы Гурьев мемлекеттік ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы Заурал кеңшарынан бөлініп, қайтадан Сарайшыққа көшіп, ғылым саласындағы дербес мекемеге айналды. 1987-1990 жылдар аралығында биология ғылымының кандидаты Жанай Берқалиев директор қызметін атқарды. Бұл жылдары тәжірибе станциясының техникалық базасы нығайтылып, мал басы өсіп, егіс көлемі едәуір кеңейтілді. Тың жерлер игеріліп, көкөніс, мал азығы дақылдары мол дайындалды. Айта кетерлік жайт, осы директор ауылға көптеген жаңа үйлер салғызды. Әр көшеге асфальт төселіп, көшелерге жарық жүргізіліп, көптеген техникалар жаңартылды. 1990 жылы станция тәжірибе шаруашылығына айналды. 1995 жылдың аяқ шенінде Қазақстан Республикасы Министрлер Кеңесінің қаулысымен және облыстық жекешелендіру комитетінің шешімімен тәжірибе шаруашылығы таратылып, Атырау қаласындағы ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына қосылды. Тәжірибе станциясының ғылыми бөлімдері мен ғылыми кітапханасы да сонда көшірілді. 2010 жылы институттың аты өзгеріп, ол Оңтүстік-Батыс мал және егін шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Атырау филиалы атанды. Жалпы өмір сүру, жұмыс істеу барысында станция ғылымнан басқа, кәдімгі кеңшарлар секілді шаруашылықпен де айналысты. «Егіз» жайлауында көптеген қой отарлары болса, ауыл басында сауын сиыр кешені, жемдеу цехы, сиыр қора (коровник), ат қоралары болды. «Қаратал», «Жайсаң», «Нұрабай», «Егіз», «Тіленші», «Қосымбай», «Байнияз», «Бескемпір», «Алтын», «Мойнақ» деген қыстақтарда қой, жылқы малдары бағылды. Сөйтіп, 66 жыл бойы республика мен облыстың ғылымын, шаруашылығын дамытуға ауқымды үлес қосқан станция нарықтық экономика талаптарына байланысты Сарайшықтағы жұмысын тоқтатты. Сонымен қатар, Сарайшықтың өзінде тоқсаныншы жылдары Ержан Мұқашев жетекшілік еткен «Сарайшық» кооперативі құрылды. 2000 жылдың 30 қазанында коопертивті жауып, құжаттарын облыстық жекешелендіру жөніндегі комитетке табыс етті. Сөйтіп, 60-70-80 жылдары Сарайшық ауылын гүлдендірумен қатар, елдің ауыл шаруашылығы ғылымының дамуына өлшеусіз үлес қосқан станция тарихы қойнауына кетті.<ref>[https://www.facebook.com/100012749012694/posts/pfbid062szL3vxTf9TdSckhVwHG1VCTGe8qE5Ua6miJAfc8zSifMmrWxU6uzRcAiaUKSWMl/?mibextid=Nif5oz ШАРУАШЫЛЫҚ ПЕН ҒЫЛЫМНЫҢ ҚАРА ШАҢЫРАҒЫ ЕДІ...]</ref> == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 1757 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 1939 адам (970 ер адам және 969 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 1900 адамды (910 ер адам және 990 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 2260 адамды (1114 ер адам және 1146 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Мәдени-әлеуметтік мекемелері == === Мектеп === * Қ.Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі — 1917 жылғы Октябрь революциясынан кейін мектепті шіркеуден ажырату жөніндегі декретке сай діни мектеп жабылып, ауылдағы зиялылар мектебі шаруа жастар мектебі (школа крестьянской молодежи) болып қайта құрылды. Шаруа жастар мектебі сауатсыздықты жою бағытында жұмыс істеп, кейін бастауыш мектепке айналған. 1933 жылдан бастап Сарайшық бастауыш мектебі орталау мектеп болып қайта құрылған. 1937-38 жылдан бастап Сарайшық орталау мектебі — Молотов атындағы Сарайшық орта мектебі атанды. 1957 оқу жылында Молотов атындағы Сарайшық орта мектебі жабылып, орнына 6 сыныптық орыс-қазақ бастауыш мектебі ашылды. Осы мектеп негізінде 1961 жылы Сарайшық сегізжылдық мектебі болып, жаңа Сарайшық селосына көшірілді. 1993 жылы Махамбет аудандық әкімдігі жанындағы ономастикалық комиссияның шешімімен мектеп «Қазмұхамбет Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі» болып аталды.<ref>[https://karashauly.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Мектеп тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220826151919/https://karashauly.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-08-26 }}</ref> === Мектепке дейінгі білім === * "Бүлдіршін" бөбекжай-бақшасы — 1963 жылғы 1 шілдеде 30 балалық орынмен ашылды. 1976 жылы балабақша 120 орындық ғимаратқа көшті. 1981 жылдан бастап Сарайшық «Бүлдіршін» балабақшасы болып аталды. 1999 жылдан бастап балабақша коммуналдық қазыналық мемлекеттік кәсіпорны «Бүлдіршін» балалар бақшасы болып өзгерді. Балабақша 2005 жылы жаңа заманға сай икемделген жобада қайта жасақталған екі қатарлы ғимаратқа көшті.<ref>[https://buldirshin.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Балабақша тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922102228/https://buldirshin.mahambet-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2022-09-22 }}</ref> === Колледж === * Махамбет көп бейінді ауыл-шаруашылық колледжі — Қазақ ССР Министрлер Советінің 22.04.1958 жылғы №632 –Р нұсқауына сәйкес және облыстық еңбекші депутаттар советінің шешімімен «Сарайшық ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі» болып құрылды. 1971 жылдан бастап арнаулы мамандықтармен қоса, орта білім беретін оқу орнына айналдырылды. 1985 жылы «№10 орта кәсіптік-техникалық училище» болып өзгертілді. 1999 жылы «№7 кәсіптік-техникалық мектеп» болып жасақталды. 2007-2012 жылдар аралығында «№10 кәсіптік лицей» болып нәтижелі жұмыстар атқарылды. 2012 жылдан бастап мекеме «Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі» болып жұмыс атқарды. 2013 жылы мекеме атауы: Атырау облысы Білім беру басқармасының «Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.<ref>[https://abiturient.edus.kz/colleges/info.php?bin=910740000074 Сарайшық колледжі]</ref> [[Сурет:Сарайшық мұражайы.jpg|нобай|оңға|200px|Сарайшық мұражайы]] === Мәдени мекемелер === * Сарайшық ауылдық мәдениет үйі * «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы * '''«Сарайшық» сапар орталығы''' — 2023 жылы мамыр айында ашылды. Мұнда экспозициялық көрме залдары, қор қоймасы, конференц-зал, сондай-ақ зертханалық және реставрациялық бөлмелер, электронды деректер базасы бар кітапхана кіреді. Орталықта дәріс өткізуге арналған алаңдар, ашық аспан астындағы музей және этноауыл орналасқан.<ref>[https://el.kz/atyrauda-sapar-ortalygy-ashyldy_73689/ Атырауда «Сарайшық» сапар орталығы ашылды]</ref> == Діни ұйымдар қызметі == * Сарайшық ауылдық мешіті (музей-қорық жанындағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Махамбет ауданы елді мекендері}} [[Санат:Махамбет ауданы елді мекендері]] 6dznpv473ksby6n1f4h3ef3k2w90le8 Толстойшылдық 0 573190 3606947 2947171 2026-05-20T10:26:20Z Ayazhan10 180289 3606947 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Chertkov with tolstoy.jpg|thumb|150px|right|Владимир Чертков — толстойшылдықтың қоғам қозғалыс ретінде көшбасшысы (сол жағында) және [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстойдың]] (оң жағында) жақын серігі]] '''Толстойшылдық''' ({{lang-ru|Толсто́вство}}) — [[XIX ғасыр]] аяғы мен [[XX ғасыр|XX ғасырдың]] басында [[Лев Николаевич Толстой|Л. Н. Толстойдың]] ілімі негізінде пайда болған [[Ресей империясы|Ресейдегі]] [[Дін|діни]]-[[Этика|этикалық]] бағыт. Толстой өзінің философиясын «Тәубе», «Менің дінім неде?», «Өмір туралы», «Христиан ілімдері» және т.б. шығармаларында жазған. Ізбасарлары — толстойшылар ({{lang-ru|толстовцы}}).<ref>Воробьева М. В. Христианское разномыслие: Словарь. — Спб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 96 с.</ref> Оның негізіне адамдарды адамгершілік қасиеттерді жетілдірудің арқасында дүниені, қоғамдық қатынастарды қайта құруға ұмтылу жатты. Толстой Қазыналық шіркеуді де, помещиктерді де, помещиктік үкіметті де түбірімен қопарып тастағысы келетін реформадан кейінгі шаруалардың көңіл-күйін білдіре отырып, өз заманының қоғамын терең сынады. Бірақ сонымен бірге ол революциядан бас тартуға шақырды. Ол өмірді жетілдірудің құралы адамдарға адамгершілік жағынан ықпал ету, жаңа дін жасау деп санады. Толстой ілімінің осы жағынан айта келе В. И. Ленин ол сөзсіз утопиялық ілім, ал өзінің мазмұны жағынан, бұл сөздің дәл, нағыз терең мағынасында алғанда, реакциялық ілім деп жазды. Толстойдың бұл идеясын толстойшылдық қабылдаған болатын. Толстойшылдық құдайды адамның ішкі рухани дүниесінде болатын, оның мен мәнін құрайтын әлемдік рух ретінде түсіндірді. Толстойшылдық ілімінің діни – этникалық басты принциптері жамандыққа күшпен қарсы тұрмау, бәрін де кешіру, жалпыға бірдей сүйіспеншілік жеке адамның өзін-өзі адамгершілік жағынан жетілдіруі болып табылады. Толстойшылдық адамдардың өмір салтын қарапайым етуге, цивилизацияның кейбір елеулі белгілерін қабылдамауға шақырды. 19-20 ғасырлар аралығында толстойшылдық шаруалар бұқарасының арасына тарай отырып, православие дініне қарсы қозғалысқа айналды. Оның жолын ұстаушылар 1905-1907 жылдары революциядан кейін Л. Н. Толстойдың өмірімен байланысты жерлерде қоғамдар құрды және өздерінің көзқарастарын интеллигенция мен оқушылар арасында уағыздады. Шіркеу мен мемлекет Толстойшылдық ты қуғындады. Оны жақтаушылардың кейбіреуі жер аударылды. Қазіргі кезде шетелде атап айтқанда, Шығыста Толстойшылдық идеясын насихаттау обьективті түрде революциялық қозғалысқа қарсы бағытталған. Коммунистер толстойшылдық таптық әлем және бейсаясатшылдық идеяларын әшкерелейді және оны алдыңғы қатарлы еңбекшілер теріске шығарады. == Дінге көзқарасы == [[Лев Николаевич Толстой|Лев Николаевич Толстой]] іліміне әртүрлі идеялық ағымдар әсер етті: [[Баһаи|бахаи]] сенімі, [[Брахман|брахманизм]], [[буддизм]], [[даосизм]], [[конфуцийшілдік]], [[ислам]], квакерлік, сондай-ақ мораль философиясын ұстанған ойшылдардың ([[Сократ]], кейінгі стоиктер, [[Иммануил Кант|Кант]], [[Артур Шопенгауэр|Шопенгауэр]]) ілімдері. Толстойдың христиандықты зұлымдыққа зорлықпен қарсы тұрмау туралы ілім ретінде қарастыруы — оның өзіндік ерекше көзқарасы болды. Толстой Христостың қайта тірілуін жоққа шығарды, ал христиандықты негізінен этикалық ілім ретінде қабылдады. Толстойшылдар ұйымдасқан Шіркеудің догмаларын және қоғамдық құлшылықтарды мойындамады, шіркеулік иерархия мен дін қызметкерлерін қабылдамады. Алайда олар христиандықтың моральдық қағидаларын жоғары бағалады. Толстойшылдар Православие шіркеуін, жалпы ресми дінді, сондай-ақ мемлекеттік зорлық-зомбылық пен әлеуметтік теңсіздікті сынға алды. Толстойшылдықтағы діни көзқарастарға синкретизм тән болды. Лев Николаевич Толстой «адамзаттың ұлы ойшылдары ашқан өмір мағынасының барлық анықтамалары түптеп келгенде бірдей» деп санады. Інжілді өзінше түсіндіре отырып, ол Христос ілімін тарихи бұрмалаулардан тазартамын деп есептеді. Толстойшылдар христиан шіркеуінің догмаларын теріске шығарып, антитринитаризмді ұстанды.<ref>{{кітап|авторы=Гусейнов А. А. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Новая философская энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Мысль |жыл=2010|томы=4 |беттері=|барлық беті=2816|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9qed3z9dnb7kyqnebar6ryqmiip3zn9 Базель (футбол клубы) 0 597470 3606927 3481021 2026-05-20T09:48:56Z Makenzis 71333 3606927 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Швейцария}} Базель футбол клубы |ағымдағы маусым = Футболдан Швейцария чемпионаты 2021/22 |логотипі = Logo FC Basel.svg |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = [[1893 жыл]] |стадионы = [[Санкт-Якоб Парк]] |сыйымдылығы = 38512 |иесі = |президенті = Бернар Хесслер (Швейцария) |жаттықтырушы = {{flagicon|Швейцария}} Патрик Рамен |капитаны = {{flagicon|Чехия}} Вадентин Штокер |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцария суперлигасы]] |маусым = 2025/26 |орын = 5 орын | pattern_la1 = _basel1516h | pattern_b1 = _basel1516h | pattern_ra1 = _basel1516h | pattern_sh1 = _basel1516h | pattern_so1 = _basel1516h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _basel1617a | pattern_b2 = _basel1617a | pattern_ra2 = _basel1617a | pattern_sh2 = _basel1617a | pattern_so2 = _juventus1617t | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Базель»''' — [[Швейцария]]лық футбол клуб. Еуропадағы ең көнекөз командаларды бірі, [[1893 жыл]]ы құрылған<ref>https://int.soccerway.com/teams/switzerland/fc-basel/</ref>. Үйдегі ойындарын "Санкт-Якоб Парк" стадионында өткізеді. Швейцарияның ең табысты клубы. == Стадионы == Базель футбол клубы үй ойындарын 37 500 орындық «[[Санкт-Якоб Парк]]» стадионында өткізеді<ref>{{cite web |url=https://www.fcb.ch/stadion/uebersicht/zahlen-und-fakten/ |title=Stadion der Schweiz – der St. Jakob-Park |publisher=FC Basel 1893 |access-date=11 November 2024 |lang=de }}</ref>. [[УЕФА]] стадионға сыйымдылығына қарай ең жоғары баға - 4 жұлдыздық рейтинг берген. «[[Санкт-Якоб Парк]]» стадионы 2001 жылы ашылғанда 33 433 көрермен қабылдай алатын, ал 2008 жылы [[Швейцария]] [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|Еуро-2008 турнирін]] бірлесіп өткізгендіктен, жаңа (G секторы) трибуна қосылып, сыйымдылығы 42 500 орынға дейін ұлғайтылған болатын. Еуро-2008-ден кейін бірнеше орындық алынып тасталып, орындар арасындағы кеңістік артты, бұл стадионның сыйымдылығын 37 500 орынға дейін қысқартты. Жанкүйерлер бұл стадионды «Йоггели» деп атайды. Мұнда екі мейрамхана, сондай-ақ 2001 жылдың 1 қарашасында ашылған сауда орталығы бар. Сондай-ақ, стадион 680 автокөлікке арналған тұрақ орны мен жеке теміржол станциясына ие. «[[Санкт-Якоб Парк]]» Еуро-2008 кезінде алты ойын, оның ішінде [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]] мен [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]] арасындағы ашылу ойыны және [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] мен [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]] арасындағы жартылай финал ойынын қабылдады. Стадионның ең қызықты ерекшелігі – оның сыртқы мөлдір қабаты, түрлі-түсті жарықтармен жарқырап, әсерлі көрініс береді; бұл эффект үш жылдан кейін «[[Бавария (футбол клубы)|Баварияның]]» жаңа стадионы - «[[Альянц Арена|Альянц Аренада]]» да пайдаланылды. «[[Санкт-Якоб Парк]]» салынғанға дейін, «Базель» өз ойындарын [[Ландхоф стадионы]]нда (Кляйнбазель ауданында) , кейін [[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954 жылғы әлем біріншілігінен]] соң осы күнгі стадион орналасқан жерде салынған [[Санкт-Якоб стадионы|«Санкт-Якоб» стадионында]] өткізген. «[[Санкт-Якоб Парк]]» құрылысы кезінде клубтың үй ойындары «[[Шютценматте стадионы|Шютценматте]]» стадионында өткізілді. [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2016|2016 жылы УЕФА Еуропа Лигасының финалы]] «[[Санкт-Якоб Парк]]» стадионында өтті<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36228071 |title=Europa League: Uefa defends St Jakob-Park for Liverpool v Sevilla final |publisher=BBC Sport |date=6 May 2016 |access-date=11 November 2024 | archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520135625/https://www.bbc.co.uk/sport/football/36228071 |url-status=live |lang=de}}</ref>. {{wide image|StJakobPark Panorama.JPG|800px|[[Санкт-Якоб Парк]] стадионы}} == Жетістіктері == === Ұлттық === *Швейцарияның 21 дүркін чемпионы: 1952/53, 1966/67, 1968/69, 1969/70, 1971/72, 1972/73,1976/77,1979/80, 2001/02, 2003/04, 2004/05, 2007/08, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2024/25 *Швейцария кубогының 13 дүркін иегері: 1933, 1947, 1963, 1967, 1975, 2002, 2003, 2007, 2008, 2010, 2012, 2017, 2019 *Швейцария Лига кубогының иегері: 1972 === Халықаралық === *1974/75 жылғы УЕФА Чемпиондар кубогының 1/4 финалисі *Интертото кубогының финлаисі *УЕФА Еуропа лигасының жартылай финалисі: 2012/13 == Атақты ойыншылары == * {{ту|Швейцария}} [[Йозеф Хюги]] * {{ту|Швейцария}} [[Адриан Кнуп]] * {{ту|Швейцария}} [[Хакан Якин]] * {{ту|Швейцария}} [[Паскаль Цубербюлер]] * {{ту|Швейцария}} [[Александр Фрай]] * {{ту|Швейцария}} {{ту|Түркия}} [[Мурат Якин]] * {{ту|Швейцария}} [[Янн Зоммер]] * {{ту|Швейцария}} [[Джердан Шакири]] * {{ту|Мажарстан}} [[Золтан Цибор|ЦЗолтан Цибор]] * {{ту|Перу}} [[Теофило Кубильяс]] * {{ту|Аргентина}} [[Вальтер Самуэль]] * {{ту|Хорватия}} [[Младен Петрич]] * {{ту|Хорватия}} [[Иван Ракитич]] * {{ту|Эквадор}} [[Фелипе Кайседо]] * {{ту|Мысыр}} [[Мохаммед Салах]] * {{ту|Мысыр}} [[Мұхаммед Эль-Нени|Мохаммед эль-Ненни]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.fcb.ch/Startseite клубтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625062325/http://www.fcb.ch/Startseite |date=2014-06-25 }} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Базель ФК| ]] [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] [[Санат:1893 жылы құрылған футбол клубтары]] h6speb1c00v4ivzlr939kive8wa0i5x Олимпик Марсель 0 598321 3606687 3492293 2026-05-19T14:11:03Z Makenzis 71333 3606687 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Франция}} Олимпик Марсель |ағымдағы маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2019/20|Футолдан Франция чемпионаты 2019/20]] |логотипі = |толық атауы = «Olympique» de Marseille» |лақап аты = ''"Оңтүстіктегілер"'' |құрылған = 1899 |стадионы = [[Велодром (Марсель)|Велодром]] |сыйымдылығы = 67 394 |иесі ={{flagicon|АҚШ}} Фрэнк Маккорт |президенті ={{flagicon|Франция}} Жак-Анри Эйро |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} Руди Гарсия |капитаны = {{flagicon|Франция}} Димитри Пайет |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты|Лига 1]] |маусым = 2025/26 |орын = 5 | pattern_la1 = _marseille2425h | pattern_b1 = _marseille2425h | pattern_ra1 = _marseille2425h | pattern_sh1 = _marseille2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _marseille2425a | pattern_b2 = _marseille2425a | pattern_ra2 = _marseille2425a | pattern_sh2 = _marseille2425a | pattern_so2 = _marseille2425al | leftarm2 = 153759 | body2 = 153759 | rightarm2 = 153759 | shorts2 = 153759 | socks2 = 55879C | pattern_la3 = _marseille2425t | pattern_b3 = _marseille2425t | pattern_ra3 = _marseille2425t | pattern_sh3 = _marseille2425t | pattern_so3 = _marseille2425tl | leftarm3 = FF6600 | body3 = FF6600 | rightarm3 = FF6600 | shorts3 = 0000FF | socks3 = FF6600 }} '''Олимпик Марсель''' ''(фр. Olympique de Marseille)'' — [[Француздар|француз]] футбол клубы, [[Марсель]] қаласынан. Клуб [[1899 жыл]]ғы [[31 тамыз]]да құрылды. "Олимпик" Франция чемпионатында 9 рет топ жарған. 10 рет Франция кубогын жеңіп алған (бұл рекордтық көрсеткіш). 1993 жылы команда Франция клубтары арасында бірінші болып [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]н жеңіп алды. Финалда Италияның [[Милан (футбол клубы)|"Милан"]] клубын 1:0 есебімен ұтты. Голдың авторы - Базиль Боли. Өз алаңындағы ойындарын "Велодром" стадионында өткізеді. ==Жетістіктері== *'''Франция чемпионы (9)''': 1936/37, 1947/48, 1970/71, 1971/72, 1988/89, 1989/90, 1990/91, 1991/92, 1992/1931, 2009/2010 *'''Франция кубогы (10)''': 1924, 1926, 1927, 1935, 1938, 1943, 1969, 1972, 1976, 1989 *'''Француз Лигасының кубогы (3)''': 2009/10, 2010/11, 2011/12 *'''Франция суперкубогы (3)''': 1971, 2010, 2011 *'''УЕФА Чемпиондар Лигасы (1)''': 1993 *'''Интертото кубогы (1)''': 2005 ==Клубта ойнаған атақты футболшылар== *[[Жаирзиньо]] (Бра) *[[Клаус Аллофс]] (ГФР) *[[Мануэль Аморос]] (Фр) *[[Марсель Десайи]] (Фр) *[[Жан-Пьер Папен]] (Фр) *[[Дидье Дрогба]] (Кд) *[[Жан Тигана]] (Фр) *[[Франк Рибери]] (Фр) *[[Робер Пирес]] (Фр) *[[Драган Стойкович]] (Юг) *[[Джорж Веа]] (Либ) *[[Лоран Блан]] (фр) ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.om.net/ Клубтың ресми сайты] [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК]] s209h5n3uf8tggz3edz89yavzfr5vdj Қатысушы:X1\/зертхана 2 605591 3606988 2635143 2026-05-20T11:39:05Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606988 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Ренн (футбол клубы) 0 606505 3606674 3492272 2026-05-19T13:23:54Z Makenzis 71333 3606674 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = Ренн |ағымдағы маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2020/21]] |логотипі = |толық атауы = Stade Rennais Football Club |лақап аты = |құрылған = 1901 |таратылды = |стадионы = [[Роазон Парк|Роазон Парк]], [[Ренн]] |сыйымдылығы = 29 778 |иесі = |президенті = {{Flagicon|Франция|20px}} Оливье Летанг |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Франция|20px}} [[Сабри Лямуши]] |капитаны = {{Flagicon|Франция|20px}} Ромен Данзе |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Футболдан Франция чемпионаты |маусым = 2025/26 |орын = 5 |сайты = | pattern_la1 =_strennais1718h | pattern_b1 =_strennais1718h | pattern_ra1 =_strennais1718h | pattern_sh1 =_strennais1718h | pattern_so1 =_strennais1718h | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = 000000 | pattern_la2 =_strennais1718a |pattern_b2 =_strennais1718a |pattern_ra2 =_strennais1718a |pattern_sh2 =_strennais1718a |pattern_so2 =_strennais1718a |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 =_rennais1617t |pattern_b3 =_rennais1617t |pattern_ra3 =_rennais1617t |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = |body3 = |rightarm3 = |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 }} '''Ренн''' ({{lang-fr|Stade Rennais Football Club}}) — [[Франция|Франциядағы]] кәсіпқой футбол клубы. [[Ренн]] қаласынан. Өз алаңындағы ойындарын Ренн қаласындағы "Роазон Парк" стадионында өткізеді. == Тарихы == Клубты [[1901 жыл|1901 жылы]] Ренн университетінің студенттері құрды. 1922 жылы кубок ойындарының финалына шықты. 1932 жылы Франция кәсіпқой лигасының бірінші маусымына қатысты. Тұңғыш жетістігі ретінде 1965 жылғы Франция кубогын айтуға болады. "[[Сошо (футбол клубы)|Сошо]]" клубын финалда екі ойынның қорытындысында (3:1, 2:2) ұтып, кубок жеңімпазы атанды. 2008 жылы [[Интертото Кубогы|Интертото кубогының]] ең соңғы маусымында жеңіске жеткен 11 клубтың бірі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.stade-rennais-online.com/Unvez-Kelt.html|title=Unvez Kelt|publisher=Stade Rennais FC|language=fr|access-date=9 January 2011|archive-date=19 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219154143/http://stade-rennais-online.com/Unvez-Kelt.html|url-status=live}}</ref> Клубта әр жылдары [[Бернар Лама]], Жослен Англома, [[Шабани Нонда]], [[Петр Чех]], [[Стефан Гиварш]] секілді атақты футболшылар ойнады. == Жетістіктері == * Франция кубогы: 1965, 1971 * Франция кубогының финалисі: 1922, 1935, 2009, 2014 * Франция лигасы кубогының финалисі: 2013 * Екінші дивизион жеңімпазы: 1956, 1983 * Интертото кубогы: 2008 == Соңғы 10 жылдағы бапкерлері == * {{Flagicon|Франция}} Ги Лякомб: 2007—2009 * {{Flagicon|Франция}} Фредерик Антонетти 2009—2013 * {{Flagicon|Франция}} Филипп Монтанье 2013—2016 * {{Flagicon|Франция}} Роллан Курбис: 2016 * {{Flagicon|Франция}} [[Кристиан Гуркюфф|Кристиан Гуркюфф:]] 2016—2017 * {{Flagicon|Франция}} [[Сабри Лямуши]]: 2017— == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.staderennais.com/index.php Ресми сайт] {{ref-fr}} * [http://www.stade-rennais-online.com/ Бейресми сайт] {{ref-fr}} * [http://www.staderennais1901.com/ Ресми сайт] {{ref-fr}} * [http://www.footballtop.ru/clubs/renn Рейтинг (FootballTop.ru)] {{ref-ru}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] 4waxi6cshkya51g0i1hyptkr39j0mk7 Янг Бойз 0 608169 3606946 3481017 2026-05-20T10:20:20Z Makenzis 71333 3606946 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Швейцария}} Янг Бойз |ағымдағы маусым = 2024/25 |логотипі = BSC_Young_Boys.svg |толық атауы = «Berner Sport Club «Young Boys» |лақап аты = аралар, астаналықтар |құрылған = [[1898 жыл]] |таратылды = |стадионы = [[Стад де Суис]] |сыйымдылығы = 32000 |иесі = |президенті = {{Flagicon|Швейцария}} Бернар Мюллер |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Швейцария}} Рафаэль Вики |капитаны = {{Flagicon|Швейцария}} [[Фабиан Лустенбергер]] |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцар суперлигасы]] |маусым = 2025/26 |орын = '''6.''' |сайты = | pattern_la1 = _youngboys2425h | pattern_b1 = _youngboys2425h | pattern_ra1 = _youngboys2425h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFEE00 | body1 = FFEE00 | rightarm1 = FFEE00 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFEE00 | pattern_la2 = _youngboys2425a | pattern_b2 = _youngboys2425a | pattern_ra2 = _youngboys2425a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _youngboys2425t | pattern_b3 = _youngboys2425t | pattern_ra3 = _youngboys2425t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 08E8DE | body3 = 08E8DE | rightarm3 = 08E8DE | shorts3 = 08E8DE | socks3 = 08E8DE }} '''«Янг Бойз»''' (''Berner Sport Club Young Boys 1898'') — 1898 жылы құрылған Швейцарияның Берн қаласындағы кәсіпқой футбол клубы. Өз алаңындағы ойындары "[[Стад де Суис]]" стадионында өткізеді. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Швейцария чемпионы (17): 1902/03, 1908/09, 1909/10, 1910/11, 1919/20, 1928/29, 1956/57, 1957/58, 1958/59, 1959/60, 1985/86, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2022/23 * Швейцария кубогы (8): 1930, 1945, 1953, 1958, 1977, 1987, 2020, 2023 * Лига кубогы (1): 1976 * Альпі кубогы (1): 1974 * Сағаттар кубогы (7): 1964, 1973, 1975, 1987, 2000, 2004, 2007 * Швейцария суперкубогы (1): 1986 === Халықаралық === * Чемпиондар кубогының финалисі: 1958/59 == Танымал ойыншылары == * Эрни Мессен (1987—1989) * Йохан Фонлантен (2001—2003) *[[Стефан Шапюиза]] (2002—2005) * Хакан Якин (2005—2008) * Пол Агостино (1992—1994) * Артур Петросян (2000—2003) * Арутюн Варданян (2000—2003) * Любо Миличевич (2006—2007) * Габриэль Урданета (2004—2005) * Ларс Лунде (1985—1986) * Гретар Стейнссон (2004—2006) * [[Андрес Эскобар]] (1989—1990) * Александар Митреский (1998—2002) * Ян Ивар Якобсен (1990—1993) * Ларс Бохинен (1990—1993) * Яо Азьявуну (2004—2007) * Вуядин Бошков (1962—1964) * Сейду Думбия (2008—2010) == Сілтемелер == * [http://www.bscyb.ch/ Ресми сайты]{{ref-de}} [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] gurclk1iprdphwlkqu07ooisir5twzk Лилль (футбол клубы) 0 626284 3606704 3492295 2026-05-19T15:26:11Z Makenzis 71333 3606704 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Франция}} Лилль ФК |ағымдағы маусым = |логотипі = Lille OSC 2018 logo.svg |толық атауы = |лақап аты = |құрылған =1944 |таратылды = |стадионы = «[[Пьер Моруа (стадион)|Стад Пьер Моруа]]» |сыйымдылығы = 50186 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} [[Жерар Лопес]] |капитаны = {{flagicon|Франция}} [[Кристоф Гальтье]] |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = 1 лига |маусым = 2025/26 |орын = '''3.''' |сайты = | pattern_la1 = | pattern_b1 = _LilleOSC2425h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _LilleOSC2425h | pattern_so1 = _LilleOSC2425h | leftarm1 = C2051B | body1 = C2051B | rightarm1 = C2051B | shorts1 = 000050 | socks1 = 000050 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _LilleOSC2425a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _LilleOSC2425a | pattern_so2 = _LilleOSC2425a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _LilleOSC2425t | pattern_b3 = _LilleOSC2425t | pattern_ra3 = _LilleOSC2425t | pattern_sh3 = _LilleOSC2425t | pattern_so3 = _LilleOSC2425t | leftarm3 = 222222 | body3 = 222222 | rightarm3 = 222222 | shorts3 = 000000 | socks3 = 222222 }} '''«Лилль»''' ({{lang-fr|Lille Olympique Sporting Club}}) — [[Франция]]ның [[Лилль]] қаласындағы футбол клубы. [[1944 жыл]]ы "Олимпик Лилль" және "Фив" клубтарының бірігунен пайда болды. Өз алаңындағы ойындарын 2012 жылы салынған [[Пьер Моруа (стадион)|Стад Пьер Моруа]] стадионында өткізеді. Францияның үш дүркін чемпионы. == Тарихы== == Титулдары == === Ұлттық === '''Франция чемпионаты''' *'''Чемпион''' ('''4'''): 1945/46, 1953/54, 2010/11, 2020/21 *'''Вице-чемпион''' ('''6'''): 1947/48, 1948/49, 1949/50, 1950/51, 2004/05, 2018/19 *'''3-орын''' ('''5'''): 1951/52, 2000/01, 2005/06, 2011/12, 2013/14 '''Кубок''' *'''Жеңімпаз''' ('''6'''): 1945/46, 1946/47, 1947/48, 1952/53, 1954/55, 2010/11 *'''Финалист''' ('''2'''): 1944/45, 1948/49. '''Суперкубок''' *'''Финалист''' ('''2'''): 1955, 2011 === Халықаралық === '''Интертото кубогы''' *'''Жеңімпаз''': 2004 *'''Финалист''': 2002 == Рекордшылары == === Көп матч өткізгендер === {| class="wikitable" !# !Есімі !Матч !Кезең |- |'''1°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Марсо Сомерлик]] |428 |1945-1957 |- |'''2°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Андре Страппе]] |365 |1947-1958 |- |'''3°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Рио Мавуба]] |313 |2008-2017 |- |'''4°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Матьё Дебюши]] |301 |2003-2013 |- |'''5°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Флоран Бальмон]] |292 |2008-2016 |} === Мергендер === {| class="wikitable" !# !Есімі !Гол !Кезең |- |'''1°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Жан Баратт]] |218 |1944-1953;1956-1957 |- |'''2°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Андре Страппе]] |135 |1947-1958 |- |'''3°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Жерард Буртуле]] |96 |1952-1957;1963-1968 |- |'''4°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Жан Лешантр]] |81 |1944-1952 |- |'''5°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Болек Темповски]] |81 |1945-1951 |} == Сілтемелер == * [http://www.losc.fr/ Ресми сайт] {{ref-fr}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] 2mvy72gacn45arnn8xioy1tspzis4a1 3606705 3606704 2026-05-19T15:26:21Z Makenzis 71333 3606705 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Франция}} Лилль ФК |ағымдағы маусым = |логотипі = Lille OSC 2018 logo.svg |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1944 |таратылды = |стадионы = «[[Пьер Моруа (стадион)|Стад Пьер Моруа]]» |сыйымдылығы = 50186 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} [[Жерар Лопес]] |капитаны = {{flagicon|Франция}} [[Кристоф Гальтье]] |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = 1 лига |маусым = 2025/26 |орын = '''3.''' |сайты = | pattern_la1 = | pattern_b1 = _LilleOSC2425h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _LilleOSC2425h | pattern_so1 = _LilleOSC2425h | leftarm1 = C2051B | body1 = C2051B | rightarm1 = C2051B | shorts1 = 000050 | socks1 = 000050 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _LilleOSC2425a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _LilleOSC2425a | pattern_so2 = _LilleOSC2425a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _LilleOSC2425t | pattern_b3 = _LilleOSC2425t | pattern_ra3 = _LilleOSC2425t | pattern_sh3 = _LilleOSC2425t | pattern_so3 = _LilleOSC2425t | leftarm3 = 222222 | body3 = 222222 | rightarm3 = 222222 | shorts3 = 000000 | socks3 = 222222 }} '''«Лилль»''' ({{lang-fr|Lille Olympique Sporting Club}}) — [[Франция]]ның [[Лилль]] қаласындағы футбол клубы. [[1944 жыл]]ы "Олимпик Лилль" және "Фив" клубтарының бірігунен пайда болды. Өз алаңындағы ойындарын 2012 жылы салынған [[Пьер Моруа (стадион)|Стад Пьер Моруа]] стадионында өткізеді. Францияның үш дүркін чемпионы. == Тарихы== == Титулдары == === Ұлттық === '''Франция чемпионаты''' *'''Чемпион''' ('''4'''): 1945/46, 1953/54, 2010/11, 2020/21 *'''Вице-чемпион''' ('''6'''): 1947/48, 1948/49, 1949/50, 1950/51, 2004/05, 2018/19 *'''3-орын''' ('''5'''): 1951/52, 2000/01, 2005/06, 2011/12, 2013/14 '''Кубок''' *'''Жеңімпаз''' ('''6'''): 1945/46, 1946/47, 1947/48, 1952/53, 1954/55, 2010/11 *'''Финалист''' ('''2'''): 1944/45, 1948/49. '''Суперкубок''' *'''Финалист''' ('''2'''): 1955, 2011 === Халықаралық === '''Интертото кубогы''' *'''Жеңімпаз''': 2004 *'''Финалист''': 2002 == Рекордшылары == === Көп матч өткізгендер === {| class="wikitable" !# !Есімі !Матч !Кезең |- |'''1°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Марсо Сомерлик]] |428 |1945-1957 |- |'''2°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Андре Страппе]] |365 |1947-1958 |- |'''3°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Рио Мавуба]] |313 |2008-2017 |- |'''4°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Матьё Дебюши]] |301 |2003-2013 |- |'''5°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Флоран Бальмон]] |292 |2008-2016 |} === Мергендер === {| class="wikitable" !# !Есімі !Гол !Кезең |- |'''1°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Жан Баратт]] |218 |1944-1953;1956-1957 |- |'''2°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Андре Страппе]] |135 |1947-1958 |- |'''3°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Жерард Буртуле]] |96 |1952-1957;1963-1968 |- |'''4°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Жан Лешантр]] |81 |1944-1952 |- |'''5°''' |{{flagicon|Франция|20px}} [[Болек Темповски]] |81 |1945-1951 |} == Сілтемелер == * [http://www.losc.fr/ Ресми сайт] {{ref-fr}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] 2qftgy37nr563gtphxqiw1msq6hkbdj Крылья Советов (футбол клубы, Самара) 0 626973 3606835 3402410 2026-05-20T07:44:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606835 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Ресей}} Крылья Советов Самара |ағымдағы маусым = [[Футболдан Ресей чемпионаты 2019/20]] |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1942 |таратылды = |стадионы = «[[Самара Арена]]» |сыйымдылығы = 44000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|MNT}} Миодраг Божович |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Ресей чемпионаты|Ресей Премьер Лигасы]] |маусым = 2019/20 |орын = 15 |сайты = | pattern_la1 = _krylya1819h | pattern_b1 = _krylya1819h | pattern_ra1 = _krylya1819h | pattern_sh1 = _pumawhite | pattern_so1 = _pumawhite | leftarm1 = 77BBFF | body1 = 77BBFF | rightarm1 = 77BBFF | shorts1 = 0b1433 | socks1 = 0b1433 | pattern_la2 = _krylya1819a | pattern_sh2 = _pumablack | pattern_ra2 = _krylya1819a | pattern_b2 = _krylya1819a | pattern_so2 = _pumablack | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Крылья Советов»''' — [[Ресей|Ресейдің]] [[Самара|Самара қаласындағы]] кәсіпқой футбол клубы. Өз алаңындағы ойындары "[[Самара Арена]]" стадионында өткізеді. 26 маусымды КСРО жоғары лигасында өткізді. Соңғы рет 1979 жылы ойнады да, қайта орала алмады. Тіпті екінші лигаға түсіп кеткен маусымдары да болды. Ал Ресей чемпионаттарында тек екі рет қана жоғары дивизионнан түсіп қалды. Жоғары көрсеткіші 2004 жылы қола жүлде. == Жетістіктері == === Ұлттық === '''Ресей чемпионаты''' * '''Қола жүлде (1):''' 2004 '''КСРО және Ресей бірінші лигасы''' * '''Жеңімпаз (6):''' 1945, 1956, 1961, 1975, 1978, 2014/2015 * '''2-орын (1)''': 2017/18 '''КСРО / Ресей кубогы''' * '''Финалист (3):''' 1952/1953, 1963/1964, / 2003/2004 '''РСФСР чемпионаты''' * '''Жеңімпаз (3):''' 1961, 1983, 1991 * '''3-орын (2):''' 1984, 1986 == Атақты футболшылары == * [[Ян Коллер]] (Чехия) * Иржи Ярошик (Чехия) * [[Шелдон Бато]] (Тринидад) * Ғалымжан Хусаинов (КСРО) * [[Миржалол Кушакович Қасымов|Миржалол Қасымов]] (Өзбекстан) *[[Сергей Николаевич Игнашевич|Сергей Игнашевич]] (Ресей) *[[Александр Генрихович Бородюк|Александр Бородюк]] (Ресей) == Сілтемелер == * [http://www.kc-camapa.ru Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228042043/http://kc-camapa.ru/ |date=2013-02-28 }} * [http://football-museum.ru/ Самара футболының мұражай орталығы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090512151200/http://utvb.ru/index/0-2 Тарихы] * https://instagram.com/fckssamara [[Санат:Ресей футбол клубтары]] mp08992q2u2wa64e1tc7ctacdlqii7c Анже (футбол клубы) 0 627000 3606663 2881502 2026-05-19T12:18:46Z Makenzis 71333 3606663 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|FRA}} Анже |ағымдағы маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2019/20]] |логотипі = |толық атауы = Angers Sporting Club de l’Ouest |лақап аты = ''le SCO'', ''les scoïstes'' |құрылған = 1919 |таратылды = |стадионы = [[Раймон Копа (стадион)|Стад Раймон Копа]] |сыйымдылығы = 18000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} Стефан Мулен |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты]] |маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2025/26|2025/26]] |орын = 13 | pattern_la1=_angers1819h | pattern_ra1=_angers1819h | pattern_b1=_angers1819h | pattern_sh1=_angers1819h | pattern_so1=_angers1819h | leftarm1=FFFFFF | body1= FFFFFF | rightarm1=FFFFFF | shorts1=FFFFFF | socks1=000000 <!--maillot extérieur--> | pattern_la2=_angers1819a | pattern_ra2=_angers1819a | pattern_b2=_angers1819a | pattern_sh2=_angers1819a | pattern_so2=_angers1819a | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=FFFFFF | socks2=FFFFFF |pattern_la3=_angers1819t |pattern_b3=_angers1819t |pattern_ra3=_angers1819t |pattern_sh3=_angers1819t |pattern_so3=_angers1819t |leftarm3=DEF761 |body3=DEF761 |rightarm3=DEF761 |shorts3=DEF761 |socks3=DEF761 }} '''«Анже»''' ({{lang-fr|Angers Sporting Club de l'Ouest}}) — Францияның Анже қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын Раймон Копа атындағы стадионда өткізеді. 2015/16 жылғы маусымнан бері [[Футболдан Франция чемпионаты|Францияның 1 лигасында]] ойнайды. Еурокубоктерге бір рет қана қатысты: 1972/73 жылғы маусымда УЕФА кубогында бақ сынады. == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''Франция чемпионаты (Лига 2)''' ** '''3-орын''': 2014/15 * '''Кубок''' ** '''Финалист''': 1956/57, 2016/17 == Атақты ойыншылары == * {{flagicon|Габон|20 px}} [[Шива Н’Зигу]] * {{flagicon|Франция|20 px}} [[Раймон Копа]] * {{flagicon|Франция|20 px}} [[Марсель Лонкль]] * {{flagicon|Франция|20 px}} [[Стив Савидан]] * {{flagicon|Югославия|20 px}} [[Милан Дамьянович]] == Сілтемелер == * [http://www.angers-sco.fr/ Ресми сайт]{{ref-fr}} {{Бастама}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] aiaeck9ggc0rw2ddwnyanqnimi035tr Брест (футбол клубы, Франция) 0 627001 3606666 3462974 2026-05-19T12:31:23Z Makenzis 71333 3606666 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Франция}} Брест |ағымдағы маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2019/20]] |логотипі = |толық атауы = ''Stade bestois 29'' |лақап аты = |құрылған = 1903 |таратылды = |стадионы = [[Стад Франсис Ле Бле]], [[Брест (Франция)|Брест]] |сыйымдылығы = 15000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} Оливер Далл'Оглио |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты]] |маусым = 2025/26 |орын = 12 орын |pattern_la1 =_stadebrestois1617h |pattern_b1 =_stadebrestois1617h |pattern_ra1 =_stadebrestois1617h |pattern_sh1 =_stadebrestois1617h |pattern_so1 =_stadebrestois1617h |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |socks1 = |pattern_la2 =_stadebrestois1617a |pattern_b2 =_stadebrestois1617a |pattern_ra2 =_stadebrestois1617a |pattern_sh2 =_stadebrestois1617a |pattern_so2 =_stadebrestois1617a |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = |socks2 = |pattern_la3 = |pattern_b3 = |pattern_ra3= |pattern_sh3= |pattern_so3= |leftarm3= |body3= |rightarm3= |shorts3= |socks3= }} '''«Стад брестуа 29»''' ({{lang-fr|SASP Stade brestois 29}}) немесе қысқаша '''«Брест»''' — Францияның Брест қаласындағы футбол клубы. 2018/19 жылғы маусымда Франция 2-лигасында екінші орын алып, [[Футболдан Франция чемпионаты|Бірінші лигаға]] жолдама алды. Клуб 1903 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "[[Стад Франсис Ле Бле]]" стадионында өткізеді. Жоғары лигада жалпы саны 14 маусым ойнады. Ең жоғары көрсеткіші — 1987 жылғы 8-орын. Екі рет Франция кубогының ширек финалына шыққан (1982–83, 2014–15) == Жетістіктері == * '''Бірінші лига жеңімпазы''': 1980/81 == Атақты ойыншылары == * Давид Жинола * [[Стефан Гиварш]] * [[Франк Рибери]] * [[Бернар Лама]] * [[Хосе Луис Браун]] * [[Серхио Гойкочеа]] == Сілтемелер == * [http://www.sb29.bzh Ресми сайт] {{ref-fr}} {{бастама}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] hjpuq9rbb5amaiyvccs0wt1mkpe2815 Страсбур (футбол клубы) 0 627081 3606667 3492317 2026-05-19T12:44:05Z Makenzis 71333 3606667 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Франция}} Страсбур |ағымдағы маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2019/20]] |логотипі = Racing_Club_de_Strasbourg_logo.svg |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1906 |таратылды = |стадионы = «[[Стад де ля Мено]]», [[Страсбург]] |сыйымдылығы = 26109 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} [[Тьерри Лорей]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты]] |маусым = 2025/26 |орын = 8 |сайты ={{URL|https://www.rcstrasbourgalsace.fr/|rcstrasbourgalsace.fr}} | pattern_la1 = _strasbourg2526h | pattern_b1 = _strasbourg2526h | pattern_ra1 = _strasbourg2526h | pattern_sh1 = _strasbourg2526h | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000DA | body1 = 0000DA | rightarm1 = 0000DA | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0000DA | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Страсбур»''' ({{lang-fr|Racing Club de Strasbourg Alsace}}) — [[Франция|Францияның]] [[Страсбур (Франция)|Страсбур қаласындағы]] футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын 26109 адам сыятын "[[Стад де ля Мено]]" стадионында өткізеді. Клуб 1906 жылы құрылған. Өз тарихында бір рет, 1979 жылы Франция чемпионы атанды. 2011 жылы қыржылай қиындықтарға байланысты футбол клубтарын бақылау дирекциясының талабымен клуб 5-дивизионға түсіп кетті. Клуб араға алты маусым салып бірінші лигаға оралды. == Тарихы == == Атақты футболшылары == *{{flagicon|Франция}} [[Арсен Венгер]] *{{flagicon|Франция}} [[Франк Лебёф|Франк Лебеф]] *{{flagicon|Франция}} [[Оливье Дакур]] *{{flagicon|Франция}} [[Юри Джоркаефф]] * {{flagicon|Франция}} [[Раймон Доменек]] *{{flagicon|Франция}} [[Дидье Сикс]] *{{flagicon|Парагвай}} [[Хосе Луис Чилаверт]] * {{flagicon|Сенегал}} [[Мамаду Ньянг]] == Жетістіктері == === Ұлттық === * Франция чемпионы: 1978/79 * Франция чемпионатының күміс жүлдегері: 1934/35 * Франция чемпионатының қола жүлдегері: 1935/36, 1946/47, 1977/78 * Франция кубогының иегері: 1950/51, 1965/66, 2000/01. * Франция лига кубогының иегері: 1963/64, 1996/97, 2004/05, 2018/19. * 2 лига чемпионы: 1971/72, 1976/77, 1987/88, 2016/17. === Халықаралық === * Интертото кубогының жеңімпазы: 1995 == Сілтемелер == * [http://www.rcstrasbourgalsace.fr/ Ресми сайт] * [http://www.ub90.com Ultra Boys 90]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cieletblanc.com KOP Ciel et Blanc] [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] ax3j32bp3kxd6hme40vijcvndg878b3 Лугано (футбол клубы) 0 631762 3606887 3481015 2026-05-20T09:09:59Z Makenzis 71333 3606887 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Швейцария}} Лугано |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1908 |таратылды = |стадионы = «[[Стадио Корнаредо]]»<br/>[[Лугано]], [[Тичино]] |сыйымдылығы = 6900 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Швейцария}} [[Фабио Челестини]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Суперлига]] |маусым = 2025/26 |орын = 4. |сайты = http://www.fclugano.com/ | текущий сезон = [[Чемпионат Швейцарии по футболу 2018/2019|Текущий сезон]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _lugano1617a | pattern_ra2 = | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _lugano1617h | pattern_ra1 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = FFFFFF | socks2 = ffffff | leftarm3 = ffff00 | pattern_la3 = _lugano1617t | pattern_b3 = _lugano1617t | pattern_ra3 = _lugano1617t | body3 = ffff00 | rightarm3 = ff0000 | shorts3 = FF0000 | socks3 = FF0000 }} «'''Лугано'''» ({{lang-it|Football Club Lugano S.A.}}) — [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Лугано|Лугано қаласындағы]] футбол клубы, 1908 жылы құрылған. 2003 "Малкантон Агно" клубымен біріктіріліп, қайта құрылды. Қазір [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцария суперлигасында]] өнер көрсетеді. Швейцарияның үш дүркін чемпионы, бірақ үш ретте де тым ертеде, өткен ғасырдың 30-40 жылдары қол жеткізген. Клубта әр жылдары [[Оттмар Хитцфельд]], [[Балон Бехрами]], [[Нельсон Вивас]], [[Мохаммед Каллон]] секілді футболшылар доп тепті. == Жетістіктері == === Ұлттық === ; Суперлига * '''Чемпион (3)''': 1937/38, 1940/41, 1948/49 * Вице-чемпион (5): 1942/43, 1944/45, 1945/46, 1994/95, 2000/01 * 3-орын (11): 1933/34, 1934/35, 1938/39, 1943/44, 1946/47, 1966/67, 1967/68, 1970/71, 2001/02, 2016/17, 2018/19 ; Челлендж-Лига * '''Чемпион (5)''': 1953/54, 1960/61, 1963/64, 1987/88, 2014/15 * 2-орын (5): 1986/87, 1997/98, 2008/09, 2009/10, 2013/14 ; Кубок * '''Жеңімпаз (3)''': 1930/31, 1967/68, 1992/93 * Финалист (5): 1942/43, 1951/52, 1970/71, 1991/92, 2015/16 === Халықаралық === Интертото кубогы: (1) :1967 == Сілтемелер == * [http://www.fclugano.com/ Ресми сайт] * [http://rus.worldfootball.net/teams/fc-lugano/ worldfootball.net] * [https://www.transfermarkt.com/fc-lugano/startseite/verein/2790/saison_id/2017 transfermarkt.com] * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.lugano.2017-2018.490..en.html footballdatabase.eu] * [http://int.soccerway.com/teams/switzerland/fc-lugano/2951/ soccerway.com] * [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=3878&search=1 ceroacero.es] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] n40vzkodn4xizz10m87qx3ftocmz5sa Кауно Жальгирис 0 636340 3606671 3554329 2026-05-19T13:08:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606671 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Литва}} Кауно Жальгирис |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 2004 «Спирис» |таратылды = |стадионы = «Т?», [[Каунас]] |сыйымдылығы = 15000 |иесі = |президенті = |директоры = {{flagicon|LTU}} Мантас Калниетис |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|LTU}} ''Eivinas Černiauskas'' |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]] |маусым = 2025 |орын = '''1.''', ''(A лига)'' |сайты = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris FK Kauno Žalgiris] |pattern_la1=_hummelcoreXKjbw |pattern_b1=_hummelcoreXKjbw |pattern_ra1=_hummelcoreXKjbw |pattern_sh1=_hummelcoreXKjbw |pattern_so1=_hummel20w |leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |pattern_la2=_hummelcoreXKwb |pattern_b2=_hummelcoreXKwb |pattern_ra2=_hummelcoreXKwb |pattern_sh2=_hummelcoreXKwb |pattern_so2=_hummel20w |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} '''«Кауно Жальгирис»''' ({{lang-lt|«Futbolo klubas Kauno Žalgiris»}}) — [[Литва|Литваның]] [[Каунас]] қаласындағы футбол клубы. 2004 жылы «Спирис» деген атаумен [[Каунас]] қаласында құрылып. 2015 жылы тұңғыш рет [[Футболдан Литва чемпионаты|Литва А лигасында]] ойнады. == Жетістіктері == === Литва чемпионаты === * '''Чемпион (1):''' 2025 * '''2-орын (1):''' 2022 * '''3-орын (3):''' 2020, 2021, 2024 '''Кубок'''<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * '''Жеңімпаз (0):''' * '''Финалист (0):''' '''Суперкубок''' * '''Жеңімпаз (1):''' 2025 * '''Финалист (0):''' == Маусым (2004— ...) == ;2013—2015 — «Спирис» {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |} ;ФК Каунo Жальгирис (2016—) {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2021|2021]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2022|2022]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2023|2023]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2024|2024]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2025|2025]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2026|2026]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Формасы == {| style="margin-bottom: 10px;" | |{{Football kit ||pattern_la=_blueshoulders|pattern_b=|pattern_ra=_blueshoulders|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2010}} | |{{Football kit ||pattern_la=|pattern_b=|pattern_ra=|leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008800|socks=008800|title=2015}} | |{{Football kit ||pattern_la=_whiteshoulders|pattern_b=_whiteshoulders|pattern_ra=_whiteshoulders|leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008800|socks=008800|title=2017}} | |{{Football kit ||pattern_la=_zalgiris1819h |pattern_b=_zalgiris1819h |pattern_ra=_zalgiris1819h |leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008000|socks=008000|title=2020}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Ресми сайт] * [http://www.toplyga.lt/k-zalgiris ТОПЛИГА вебсайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:Литва футбол клубтары]] [[Санат:2004 жылы құрылған футбол клубтары]] dknwjrw68emniukrb99djc5b1ksagq5 Цюрих (футбол клубы) 0 644276 3606995 3481007 2026-05-20T11:56:11Z Makenzis 71333 3606995 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Швейцария}} Цюрих ФК |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = ''Fussballclub Zürich'' |лақап аты = |құрылған = 1896 |таратылды = |стадионы = [[Летцигрунд]], [[Цюрих]] |сыйымдылығы = 25000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Швейцария}} Людовик Маньен |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Суперлига |маусым = 2025/26 |орын = '''10.''' |сайты = [http://www.fcz.ch/de/main/ www.fcz.ch] | pattern_b1 = _collaronwhite | pattern_ra1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _thinwhitestripes | pattern_b2 = _thinwhitestripes | pattern_ra2 = _thinwhitestripes | leftarm2 = 000080 | body2 = 000080 | rightarm2 = 000080 | shorts2 = 000080 | socks2 = 000080 }} '''«Цюрих»''' ({{lang-de|Fussballclub Zürich}}) — [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Цюрих|осы аттас]] қаласындағы футбол клубы, 1895 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Летцигрунд" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 25 мың адам. Швейцарияның 12 дүркін чемпионы. Еурокубоктардағы ең жоғары көрсеткіші: 1976/77 жылғы маусымдағы Еуропа чемпиондар кубогындағы жартылай финал. Жартылай финалда болашақ жеңімпаз "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульге]]" жол беріп қойды (1:3, 0:3) == Жетістіктері == === Ұлттық === * Чемпион (13): 1901/02, 1923/24, 1962/63, 1965/66, 1967/68, 1973/74, 1974/75, 1975/76, 1980/81, 2005/06, 2006/07, 2008/09, 2021/22. * Челлендж-лига (1): 2016/17 * Кубок иегері (10): 1966, 1970, 1972, 1973, 1976, 2000, 2005, 2014, 2016, 2018 * Лига кубогы (1): 1981. * Сағаттар кубогы (5): 1976, 1992, 1993, 1994, 2006. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fcz.ch/ Ресми сайт] [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] qh1n7c8p0214i5v9y21k6u3vjxh1vv1 Сьон (футбол клубы) 0 649797 3606905 3481003 2026-05-20T09:28:49Z Makenzis 71333 3606905 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Швейцария}} Сьон | құрылған = 1909 | стадионы = [[Турбийон (стадион)|Турбийон]] | сыйымдылығы = 16 500 | жаттықтырушы = {{ту|Италия}} [[Фабио Гроссо]] | капитаны = {{ту|Швейцария}} [[Пайтим Касами]] | жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцар Суперлигасы]] | маусым = 2025/26 | орын = '''4-орын''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _whiteborder | pattern_b1 = _sion1516h | pattern_ra1 = _whiteborder | pattern_sh1 = _sion1516h | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = FF0000 | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = __redborder | pattern_b2 = _sion1516a | pattern_ra2 = __redborder | pattern_sh2 = _sion1516a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _blueborder | pattern_b3 = _sion1516t | pattern_ra3 = _blueborder | pattern_sh3 = _sion1516t | pattern_so3 = _socks | leftarm3 = FFFF00 | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFF00 | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFF00 }} '''«Сьон»''' — [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Сьон]] қаласындағы футбол клубы, қазіргі күнде [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцария суперлигасында]] ойнайды. 1909 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Турбийон" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 16 500 адам. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Чемпионат ** Чемпион (2): 1991/92, 1996/97 ** Вице-чемпион (2): 1990/91, 1995/96 ** 3 орын (6): 1972/73, 1983/84, 1986/87, 1988/89, 1993/94, 2006/07 * Кубок ** Жеңімпаз (13): 1964/65, 1973/74, 1979/80, 1981/82, 1985/86, 1990/91, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2014/15 ** Финалист (1): 2016/17 * Суперкубок ** Финалист (1): 1986 == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20160321041618/http://www.fc-sion-live.ch/ [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] 78upx7v1gv8150ar2sdp0p66u99qpnd Ланс (футбол клубы) 0 649876 3606707 3492275 2026-05-19T15:37:55Z Makenzis 71333 3606707 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Франция}} Ланс | құрылған = 1906 | стадионы = [[Боллар-Делелис]] | сыйымдылығы = 38 223 | жаттықтырушы = {{ту|Франция}} Франк Хайз | жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты]] | маусым = 2025/26 | орын = 2 лигада 2 орын | сайты = [http://www.rclens.fr/ www.rclens.fr] | pattern_la1 = _lens1920h | pattern_b1 = _lens1920h | pattern_ra1 = _lens1920h | pattern_sh1 = _lens1920h | pattern_so1 = _lens1920h | leftarm1 = 000000 | body1 = CD1105 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = F00000 | pattern_la2 = _lens2021a | pattern_b2 = _lens2021a | pattern_ra2 = _lens2021a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _lens1920t | pattern_b3 = _lens1920t | pattern_ra3 = _lens1920t | pattern_sh3 = _rclens1920t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Ланс»''' ({{lang-fr|Racing Club de Lens}}) — [[Франция|Францияның]] [[Ланс]] қаласындағы футбол клубы, [[1906 жыл|1906 жылы]] құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Боллар" стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 38 223 адам. 2019/20 жылғы маусымда екінші лигада екінші орын алып, [[Футболдан Франция чемпионаты|элитаға]] оралды. == Жетістіктері == === Ұлттық === '''Чемпионат''' * Чемпион (1): 1997/98 * 2 орын (4): 1955/56, 1956/57, 1976/77, 2001/02 * 3 орын (2): 1954/55, 1963/64 '''Екінші лига''' * Жеңімпаз (4): 1936/37, 1948/49, 1972/73, 2008/09 * 2 орын (2): 2013/14, 2019/20 '''Кубок''' * Финалист (3): 1947/48, 1974/75, 1997/98 '''Лига кубогы''' * Жеңімпаз (2): 1994, 1998/99 * Финалист (1): 2007/08 '''Суперкубок''' * Финалист (1): 1998 === Халықаралық === [[Интертото Кубогы|'''Интертото''']] * Жеңімпаз (2): 2005, 2007 [[УЕФА Еуропа Лигасы|'''УЕФА кубогы''']] * Жартылай финалист (1): 1999/00 == Сілтемелер == * http://www.rclens.fr/ {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] q7jpcegnjk5ll5qfo3saxdh6ead1f4j Осер (футбол клубы) 0 650541 3606660 3492284 2026-05-19T12:02:31Z Makenzis 71333 3606660 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы={{ту|Франция}} Осер |құрылған=1905 |стадионы=[[Аббе-Дешам]], [[Осер]] |сыйымдылығы=24 493 |жаттықтырушы = {{ту|Франция}} [[Жан-Марк Фурлан]] |капитаны={{ту|Франция}} [[Закари Буше]] |жарыс= Лига 1 |маусым= 2025/26 |орын = 15-орын |pattern_la1=_ajauxerre1617home |pattern_b1=_ajauxerre1617home |pattern_ra1=_ajauxerre1617home |pattern_sh1 =_ajauxerre1617home |pattern_so1 =_ajauxerre1617home |pattern_la2=_ajauxerre1617away |pattern_b2=_ajauxerre1617away |pattern_ra2=_ajauxerre1617away |pattern_sh2 =_ajauxerre1617away |pattern_so2 =_ajauxerre1617away }} '''«Осер»''' ({{lang-fr|Association de la Jeunesse Auxerroise}}) — [[Франция|Францияның]] [[Осер]] қаласындағы футбол клубы, [[1905 жыл|1905 жылы]] құрылған. Қазіргі күнде Франция екінші лигасында ойнайды. Өз алаңындағы ойыындарын "Аббе-Дешам" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 24 мың адам. 1980 жылы тұңғыш рет бірінші лигада ойнады. Арада 16 жыл өткен соң тұңғыш рет (әзірже жалғыз жетістігі) чемпион атанды. 2011-12 жылғы маусымда [[Футболдан Франция чемпионаты|бірінші лигада]] соңғы орын алды да, екінші лигаға түсіп кетті. Содан бері элитаға көтерілген жоқ. == Жетістіктері == === Ұлттық === ; Лига 1 * Чемпион (1): 1995/96 * 3 орын (5): 1983/84, 1990/91, 1993/94, 2001/02, 2009/10 ; Кубок * Жеңімпаз (4): 1993/94, 1995/96, 2002/03, 2004/05 * Финалист (2): 1978/79, 2014/15 ; Суперкубок * Финалист (2): 2003, 2005 === Халықаралық === ; УЕФА кубогы * Жартылай финалист (1): 1992/93 ; Интертото кубогы * Жеңімпаз (2): 1997, 2006 * Финалист (1): 2000 == Сілтемелер == * http://www.aja.fr/ [[Санат:Франция футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] ntgfumf2ytfg0arei9edr6qhccrjoqa Серветт (футбол клубы) 0 651016 3606973 3481018 2026-05-20T11:22:45Z Makenzis 71333 3606973 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Швейцария}} Серветт | құрылған = 1890 | стадионы = [[Стад де Женев]], [[Женева]] | сыйымдылығы = 31 124 | жаттықтырушы = {{ту|Швейцария}} [[Ален Гейгер]] | капитаны = {{ту|Швейцария}} Лионель Пиццинат | сайты = | жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Суперлига]] | маусым = 2025/26 | орын = '''8-орын''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8b0000 | body1 = 8b0000 | rightarm1 = 8b0000 | shorts1 = 8b0000 | socks1 = 8b0000 | pattern_la2 = _dkredshoulders | pattern_b2 = _dkredshoulders | pattern_ra2 = _dkredshoulders | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Серветт»''' ({{lang-fr|Servette}}) — [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Женева]] қаласындағы футбол клубы, [[1890 жыл|1890 жылы]] құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Стад де Женев" стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 31 124 адам. Клуб қазіргі күнде [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцария суперлигасында]] ойнайды. 2005 жылы қаржылық дағдарыстардан соң бірінші лиганың үшінші тобына (үшінші дивизион) түсіп қалды. 2011/12 жылғы маусымда ғана суперлигада ойнауға мүмкіндік алды. Бірақ 2012/13 жылғы маусым соңында соңғы орында қалып, қайтадан Челлендж лигаға төмендеді. 2018/19 жылғы маусым қорытындысында араға ұзақ уақыт салып суперлигаға оралды<ref>http://www.super-servette.ch/</ref>. == Жетістіктері == * Швейцария чемпионы (17): 1906/1907, 1917/1918, 1921/1922, 1924/1925, 1925/1926, 1929/1930, 1932/1933, 1933/1934, 1939/1940, 1945/1946, 1949/1950, 1960/1961, 1961/1962, 1978/1979, 1984/1985, 1993/1994, 1998/1999. * Швейцария кубогы (7): 1928, 1949, 1971, 1978, 1979, 1984, 2001. * Швейцария лига кубогы (3): 1977, 1979, 1980. * Альпі кубогы (4): 1973, 1975, 1976, 1978 * Сағаттар кубогы (2): 1984, 2002 == Танымал тұлғалары == === Атақты ойыншылары === {| | * {{ту|Швейцария}} [[Андре Абегглен]] * {{ту|Швейцария}} Жак Фаттон * {{ту|Швейцария}} Северино Минелли * {{ту|Швейцария}} Лауро Амадо * {{ту|Швейцария}} Женя Валашек * {{ту|Швейцария}} Люсьен Фавр | * {{ту|Швейцария}} Хайнц Херманн * {{ту|Швейцария}} Андре Эгли * {{ту|Швейцария}} Ален Гейгер * {{ту|Швейцария}} Марко Пасколо * {{ту|Швейцария}} [[Кубилай Тюркильмаз]] * Кристоф Орель | * {{ту|Швейцария}} Себастьен Фурнье * {{ту|Швейцария}} [[Александр Фрай]] * {{ту|Швейцария}} [[Филипп Сендерос]] * {{ту|Швейцария}} [[Патрик Мюллер]] * {{ту|Швейцария}} [[Рето Циглер]] * {{ту|Швейцария}} Йохан Фонлантен | * {{ту|Мажарстан}} Иштван Ньерш * {{ту|Германия}} [[Карл-Хайнц Румменигге|Карл-Хайнц Руммениге]] * {{ту|Германия}} [[Оливер Нойвилль|Оливер Нойвиль]] * {{ту|Франция}} [[Бернар Женгини |Бернар Женгини]] * {{ту|Франция}} [[Кристиан Карамбё]] * {{ту|КСРО}} [[Игорь Иванович Добровольский|Игорь Добровольский]] |} === Атақты бапкерлері === * {{ту|Аустрия}} [[Карл Раппан]] * {{ту|Мажарстан}} Енё Винце * {{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн|Бела Гуттман]] * {{ту|Нидерланд}} [[Руд Крол]] * {{ту|Франция}} Люсьен Ледюк * {{ту|Швейцария}} Фернан Жаккар * {{ту|Швейцария}} Люсьен Фавр == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == http://www.servettefc.ch/ {{Сыртқы сілтемелер}} * [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] mygra8exbkmsweraty9t9257nr4vu7j Лозанна (футбол клубы) 0 651729 3606986 3545748 2026-05-20T11:38:12Z Makenzis 71333 3606986 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Швейцария}} Лозанна | құрылған = 1896 | стадионы = [[Стад Олимпик де ля Понтез]] | сыйымдылығы = 15 850 | жыттықтырушы = {{ту|Швейцария}} [[Джорджо Контини]] | капитаны = {{ту|Швейцария}} Оливье Куштодиу | сайты = | жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Челлендж-лига]] | маусым = 2025/26 | орын = '''9-орын''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _blueshoulders | pattern_b1 = _bluehorizontal | pattern_ra1 = _blueshoulders | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _whiteshoulders | pattern_b2 = _whiteshoulders | pattern_ra2 = _whiteshoulders | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''«Лозанна»''' ({{lang-fr|Football Club Lausanne-Sport}}) — [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Лозанна]] қаласындағы футбол клубы, 1896 жылы құрылған. Қазіргі күнде Швейцария екінші лигасында (Челлендж лига) ойнайды. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Швейцария чемпионы (7): 1912/13, 1931/32, 1934/35, 1935/36, 1943/44, 1950/51, 1964/65 * Швейцария кубогы (9): 1935, 1939, 1944, 1950, 1962, 1964, 1981, 1998, 1999 * Швейцария кубогының финалисі (8): 1937, 1946, 1947, 1957, 1967, 1984, 2000, 2010 === Еурокубоктерде === * Чемпиондар кубогы: 1/16 финал (1965/66) * Кубок иелері кубогы: 1/4 финал (1964/65) * УЕФА кубогы: 1/16 финал (1978/79, 2000/01) * Жәрмеңкелер кубогы: 1/2 финал (1955/58) * Интертото: Финалист (1968) == Сілтемелер == * http://www.lausanne-sport.ch/ [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] lj3frmjrc1gov3uxbxfendoebnohulq Катрин Швитцер 0 653045 3606668 3171007 2026-05-19T12:57:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606668 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі= Катрин Швитцер |Сурет=Kathrine Switzer at the 2011 Berlin Marathon Expo.jpg |Толық есімі= Катрин Вирджиния Швитцер |Туған күні= 5 қаңтар 1947 жыл |Туған жері= Амберг, Германия |Мемлекет= Германия |Мамандығы= американдық жазушы, теледидар комментаторы және марафоншы |Жұбайы= * 1968-1973 жж. Том Миллерге * 1987ж. Роджер Робинсон |Марапаттары= Ұлттық әйелдер даңқы залы (2011) *1974 жылы: 1 орын Нью—Йорк марафоны *1975 жылы: 2 орын Бостондық марафон |Сайты=https://kathrineswitzer.com }} '''Катрин Вирджиния "Кэти" Швитцер''' (''англ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Kathrine_Switzer Kathrine Switzer]''; 5 қаңтар 1947, Амберг, [[Германия]])- американдық жазушы, теледидар комментаторы және марафоншы. Бостон марафонын ресми түрде жүгіріп шыққан алғашқы әйел ретінде танымал болды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/Supersisters Supersisters] атты карта коллекцияларында ұсынылды. == Өмірбаян == Катрин Швитцер Германияда Америка армиясының майор отбасысында дүниеге келді. 1949 жылы отбасысы АҚШ-қа оралды. Катрин [https://ru.wikipedia.org/wiki/Фэрфакс_(округ) Фэрфакс округіндегі] [https://en.wikipedia.org/wiki/George_C._Marshall_High_School Джордж Маршалл атындағы орта мектепті] бітіріп, содан кейін [https://ru.wikipedia.org/wiki/Сиракузский_университет Сиракуза университетінде] оқыды. 1968 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/Бакалавр бакалавр], 1972 жылы [[Магистр|магистр]] дәрежесін алды. === Бостондық марафон 1967 жылы === Катрин Швитцер алғаш рет студент кезінде 1967 жылы Бостон марафонын жүгірген болатын. Бұл әйелдердің марафонға қатысуына ресми рұқсат берілуден 5 жыл бұрын болатын. Катриннің уақыты (шамамен 4 сағат 20 минут) бұл нөмірінсіз жүгірген алғашқы әйел финишері [https://worldclassmag.com/heroes/marafon/ Бобби Гиббке] қарағанда, шамамен бір сағатқа артық болды. Катрин марафонға "К.В.Швитцер" есімімен тіркелді. Оның айтуынша, инициалмен өз атын жазу ұйымдастырушыларды адастыру үшін жасалмаған, оған қоса Катрин "К.В.Швитцер" деп университет газетінде мақалаларының астында жазатын. Марафон ұйымдастырушысының өкілі [https://ru.wikipedia.org/wiki/Семпл,_Джок Джок Семпл] Катринді жолдан шығаруға тырысқан және Катриннің айтуы бойынша, одан "нөмерді қайтарып, өзінің марафонынан кетуін" талап еткен. Том Миллер- Катринмен бірге жүгірген досы- Семплдің Катринді тоқтатуына мүмкіндік бермеді.Бұл оқиғаның фотосуреттері әлемнің жетекші басылымдарының бірінші беттеріне түсті. Катриннің марафонға қатысу нәтижесі [https://en.wikipedia.org/wiki/Amateur_Athletic_Union Әуезқой атлетикалық одақтың] әйелдерге еркектер арасындағы жарысқа қатысуына толығымен тыйым салды. Тәртіп бұзушыларды бәсекелестік құқығынан біржола айырамыз деп қорқытты. Алайда Катрин басқа әйел қатысушылармен бірге [https://en.wikipedia.org/wiki/Boston_Athletic_Association Бостондағы Атлетикалық қауымдастық] мүшелерінен әйелдердің құқықтарын ұлғайтуын сұрады. Әйелдердің күш- жігері сәттілікке ие болып, 1972 жылы әйелдерге Бостон марафонына қатысуға ресми рұқсат берілді. === Спорттық жетістіктер мен мансап === Катрин 1974 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/Нью-Йоркский_марафон Нью-Йорк марафонында] 3:07:29 (жалпы 59- шы орын) есебімен әйелдер арасында бірінші орынға иеленді. Оның марафондағы жеке жетістігі— 2:51:37, 1975 жылы Бостондағы марафонынан. [https://en.wikipedia.org/wiki/Runner%27s_World '''''"Runner's World"'''''] журналы Катринді ''"Онжылдықтың ең үздік жүгірушісі"'' (1967-1977) деп атап, телерадио қызметі үшін [[Эмми]] сыйлығын алды. 1997 жылы Катрин "40 жастан асқан әйелдерге жүгіру және серуендеу" атты кітабын жазды. 2007 жылдың сәуірінде өзінің алғашқы Бостон марафонынан тура 40 жыл өткен соң, "Марафонка" атты мемуарлық кітабын шығарды. 2008 жылы сәуірде "Марафонка" кітабы спорттағы әйелдің керемет журналистік сипаттамасы үшін [https://en.wikipedia.org/wiki/Billie_Awards Билли сыйлығын] жеңіп алды. Бостон марафонына келе жатып, Катрин әрдайым қатысушылардың арасында көптеген әйелдерді көргеніне қуанышты: {{Quote |quote= Қазір мен Бостон марафонына келген кезде, менің иығым әрдайым ылғалды болады. Себебі көптеген әйелдер менің иығымда жылайды. Әйелдер жүгірудің арқасында өздерінің өмірлерін өзгерткеніне қуанышты және бәрін жасай алатындығын сезеді. }} 2011 жылы Катрин "әлеуметтік революция" жасағаны үшін, яғни бүкіл әлемдегі әйелдерге жүгіру және өздерінің қабілеттеріне сенім бергені үшін [https://en.wikipedia.org/wiki/National_Women%27s_Hall_of_Fame "Әйелдердің Ұлттық Даңқ Залына"] енгізілді. 1967 жылдан бастап, Катрин бүкіл әлемдегі әйелдер үшін жүгіру мүмкіндіктерді кеңейтуге үлес қосып келеді. Катрин Швитцер әйелдер спортында әлемдік ой—өрісті өзгертті және осы туралы не ойлайды деген сұраққа ол: {{Quote |quote= "Спортшы болуды бастау —ешқашан кеш емес", — деп жауап береді }} == Жеке өмір == Катрин 1967 жылы Бостондағы марафон кезінде оққағарын рөлін атқарған Том Миллерге үйленді. Кейін олар ажырасып, 1987 жылы Катрин ағылшын жүгіруші және жазушы Роджер Робинсонмен қосылды. == Спорттық жетістіктер == • 1974 жылы: 1 орын— [https://ru.wikipedia.org/wiki/Нью-Йоркский_марафон Нью—Йорк марафоны]— 3:07:29 • 1975 жылы: 2 орын [https://ru.wikipedia.org/wiki/Бостонский_марафон Бостондық марафон]— 2:51:37 == Сілтемелер == ↑ https://kathrineswitzer.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118100802/https://kathrineswitzer.com/ |date=2021-01-18 }} ↑ http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1141740 ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Makers:_Women_Who_Make_America ↑ https://www.gettyimages.com/photos/semple-and-switzer-at-the-1973-boston-marathon?phrase=semple%20and%20switzer%20at%20the%201973%20boston%20marathon&sort=mostpopular{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 5k6egw56igdrjes5ff9oso7z1hqapkn Қатысушы:Ulzhan Omarova2/зертхана 2 655758 3606992 2846966 2026-05-20T11:42:46Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606992 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Мидриаз 0 661066 3606925 3579293 2026-05-20T09:47:41Z Ayazhan10 180289 3606925 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Мидриаз == '''Мидриаз''' (лат. Mydriasis) - [[қарашық]]тың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық [[симптом]] бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша [[физиология]]лықтан ажыратуға болады. [[Көз]] жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы [[ми]]дың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. == Мидриаздың түрлері == Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - [[қарашық]] сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен [[қарашық]] сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен [[қарашық]] кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. == Даму себептері == Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, [[ұйқысыздық]], TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары. == Физиология процессі == Мидриаз процесі вегетативтік жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімі арқылы реттеледі. Симпатикалық жүйке талшықтары көздің нұрлы қабығындағы радиалды бұлшықеттерді қоздырады. Осы бұлшықеттер жиырылған кезде қарашық кеңейеді. Бұл процесс адамның қорқу, [[Қобалжу шағы|қобалжу]], [[Күйзеліс|стресс]] немесе күшті эмоция кезінде де байқалуы мүмкін, себебі мұндай жағдайға [[Адреналин|адреналин гормоны]] бөлінеді.<ref>{{кітап|авторы=Қожахметов Қ. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Адам физиологиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Білім |жыл=2018|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Емдеу жолы == Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин. == Дереккөздер == kz7r16u7lheyn733d81411n5i6hl5b7 Санкт-Галлен (футбол клубы) 0 665006 3606875 3481004 2026-05-20T08:54:23Z Makenzis 71333 3606875 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Швейцария}} Санкт-Галлен | прозвища = die Espen | құрылған = 1879 | стадионы = [[АФГ Арена]] | сыйымдылығы = 20 300 | жаттықтырушы = {{ту|Германия}} Петер Цайдлер | жарыс = [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцария суперлигасы]] | маусым = 2025/26 | орын = '''2.''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = _greenstripes | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 00AA00 | socks1 = 00AA00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _3greenstripes2 | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''«Санкт-Галлен»''' — [[Швейцария]] чемпионатттарында ойнайтын футбол клубы, базасы [[Санкт-Галлен]] қаласында орналасқан. Өз алаңындағы ойындарын АФГ Арена стадионында өткізеді. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Швейцария чемпионы (2): 1903/04, 1999/2000 * Швейцария кубогы: 1969 * Швейцария кубогының финалисі (4): 1945, 1977, 1998, 2021 * Лига кубогы: 1978 == Тұлғалары == === Атақты ойыншылары === * Отто Пфистер * Армин Фе * [[Марко Тарделли]] * Марио Фрик * Ив Эри * Хосе Кардосо * Сергей Дмитриев * Джеррен Никсон * Иван Саморано * [[Транквилло Барнетта]] * Леопольд Кильхольц * [[Хакан Якин]] == Сілтемелер == * http://www.fcsg.ch/ {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] rlpwow97rc1jotkkpirl401giyh7856 Люцерн (футбол клубы) 0 665007 3606959 2888222 2026-05-20T11:02:52Z Makenzis 71333 3606959 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы|атауы={{ту|Швейцария}} Люцерн|body1=0101DF|shorts2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|leftarm2=FFFFFF|pattern_so2=_color_3_stripes_gold|pattern_sh2=_Gold Stripes adidas|pattern_ra2=_gold_lines|pattern_b2=_goldhoops|pattern_la2=_gold_lines|socks1=FFFFFF|shorts1=0101DF|rightarm1=0101DF|leftarm1=0101DF|құрылған=[[12 тамыз]] [[1901 жыл]]|pattern_so1=_color_3_stripes_blue|pattern_sh1=_adidasonwhite|pattern_ra1=_shoulder_stripes_white_stripes_half|pattern_b1=_shoulder_stripes_white_stripes|pattern_la1=_shoulder_stripes_white_stripes_half|орын='''7-''' орын|маусым=2025/26 |жарыс=[[Футболдан Швейцария чемпионаты|Швейцар Суперлигасы]]|рейтинг='''194'''(УЕФА)<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/#/yr/2020|title=UEFA rankings for club competitions.|publisher=''uefa.com''|lang=en|accessdate=28.06.2020}}</ref>|капитаны={{ту|Швейцария}}} [[Клаудио Лустенбергер]]|жаттықтырушы={{ту|Швейцария}} [[Фабио Челестини]]|сыйымдылығы=16 800|стадионы=[[Свисспорарена]]|socks2=FFFFFF}} '''«Люцерн»''' ({{lang-de|FC Luzern}}) — [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Люцерн]] қаласындағы футбол клубы. 1901 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Свисспораренада" өткізеді. == Жетістіктері == === Ұлттық === * [[Футболдан Швейцария чемпионаты|Чемпионат]] ** '''Чемпион (1):''' 1988/89 ** '''Вице-чемпион (2):''' 1921/22, 2011/12 ** '''3 орын (3):''' 1985/86, 2015/16, 2017/18 * Кубок ** Жеңімпаз '''(3):''' 1959/60, 1991/92, 2020/21 ** '''Финалист (4):''' 1996/97, 2004/05, 2006/07, 2011/12 * Суперкубок ** '''Финалист(1):''' 1989 === Халықаралық === * Интертото кубогының жеңімпазы: 1989 == Сілтемелер == * http://www.fcl.ch/ [[Санат:Швейцария футбол клубтары]] [[Санат:1901 жылы құрылған футбол клубтары]] 8up3e4pp1voozwwdgcdywylu86hl7nt Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3606821 3606572 2026-05-20T07:01:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606821 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95765||76174||11008||226||3373||234||110||5801||739 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86399||80817||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||82147||77221||756||593||37||361||0||2882||44 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55536||30549||3588||368||5769||944||2238||4776||5184 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48407||39706||1757||102||628||17||9||4468||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23966||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||25933||24113||201||7||517||68||0||1361||133 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21458||20199||749||39||120||4||0||121||11 |- |15||19||{{u|Nurken}}||18839||9628||1296||39||6888||81||2||417||48 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17510||16321||355||43||181||10||0||308||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||16955||11995||218||7||132||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16070||14053||411||16||1017||73||1||539||301 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13745||12976||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11200||6773||505||0||102||512||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||7909||5402||967||137||627||58||23||529||191 |- |30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7886||5551||27||4||1800||196||0||158||49 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7440||5941||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7264||5160||458||126||755||0||64||92||66 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||109||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4324||3801||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4225||2934||188||63||34||25||0||597||102 |- |51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||52||{{u|Makenzis}}||3408||3351||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||73||{{u|ShadZ01}}||2932||2342||322||63||105||0||0||4||0 |- |69||68||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2710||1766||290||0||80||48||0||393||4 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||84||{{u|Rasulbek Adil}}||2285||1886||126||1||13||1||0||172||37 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||2004||1943||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||94||{{u|RaiymbekZh}}||1837||1549||6||0||13||0||0||72||72 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1600||1339||1||0||102||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1530||1342||0||0||7||0||0||120||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1512||1506||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0 |- |185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] fjhvf2l6rrgi14xw1hvvojuo32bwyg7 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3606956 3606628 2026-05-20T11:00:50Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606956 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132002||127423||621||15||62||17||10||2859||970 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113365||1||0||0||0||0||0||113364||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87477||87477||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79322||79307||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50460||50167||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26600||22826||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14498||13525||427||1||0||83||0||384||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13735||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7934||5402||967||137||627||40||23||529||191 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 9jeiej053kepdbgngzer98djcgd8thr Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3606670 3606292 2026-05-19T13:07:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606670 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7337||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3134||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2535||42||0||55||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2262||102||13||198||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2187||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1393||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1287||308||1||303||80||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|1nter pares}}||531||305||0||8||359||3||0||0||4 |- |47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||501||470||3||630||4685||30||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sagzhan}}||435||80||1||16||134||30||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|TheNomadEditor}}||404||37||0||0||1530||2||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |67||{{u|Ashina}}||380||178||3||56||22||42||31||0||21 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|TalgatSnow}}||324||144||3||103||371||67||0||15||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|ShadZ01}}||174||22||0||34||81||47||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Madi Dos}}||78||22||0||51||22||40||1||0||3 |- |275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |277||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|MuratbekErkebulan}}||73||20||0||54||75||0||11||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||36||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Жанна Ж}}||15||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |589||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |595||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |601||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |603||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |607||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |632||{{u|Tuttiorchestra687}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |683||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |687||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Гулжайна Усен}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |731||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |877||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |882||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |899||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |907||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |909||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |921||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |925||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |931||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |934||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |935||{{u|Zhandos M}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |946||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |954||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |993||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |996||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1008||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1016||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1023||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1037||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1043||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1053||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1078||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1091||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1092||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1095||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1130||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1162||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1165||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1170||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1172||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1188||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1192||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1199||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1250||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1253||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1280||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1289||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1392||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1423||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1424||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1436||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1437||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1453||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1456||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1480||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1509||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1527||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1545||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1546||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1553||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1674||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1687||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1692||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1697||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||219||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 8w978hoqxtyns7eeu9l3iaefrglccd9 Әлихан Асханұлы Смайылов 0 676079 3606742 3600414 2026-05-19T17:52:29Z Casserium 68287 /* Өмірбаяны */ 3606742 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Әлихан Асханұлы Смайылов | Суреті = Äliyhan Smayılov (2023-06-20).jpg | Атауы = Смайылов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палата]] төрағасы | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = | Ту = Жоғары аудиторлық палата эмблема.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 1 сәуір 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан]]ның 11-[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министрі]] | Басқара бастады_2 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 ақпан 2024 | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>өзі ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}}) | Ізбасары_2 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министрдің бірінші орынбасары]] | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады_3 = 25 ақпан 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 11 қаңтар 2022 | Премьер_3 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Ізбасары_3 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Титулы_5 = [[Қазақстан]]ның 14-[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] | Ту_5 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 18 қыркүйек 2018 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 мамыр 2020 | Премьер_5 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br />[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br />[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] | Ізбасары_5 = [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] көмекшісі | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 11 желтоқсан 2015 | Басқаруын аяқтады_6 = 18 қыркүйек 2018 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] | Ізбасары_6 = [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің]] төрағасы | Ту_7 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Ту2_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 6 тамыз 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 11 желтоқсан 2015 | Ізашары_7 = Статистика агенттігінің төрағасы ретінде өзі | Ізбасары_7 = [[Бақытбек Зұбайраұлы Иманәлиев|Бақытбек Иманәлиев]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br>[[Нұрболат Серғалиұлы Айдапкелов|Нұрболат Айдапкелов]] | Титулы_8 = [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Статистика агенттігінің]] төрағасы | Ту_8 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Ту2_8 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_8 = 27 қазан 2009 | Басқаруын аяқтады_8 = 6 тамыз 2014 | Ізашары_8 = [[Анар Ертүлқызы Мешімбаева|Анар Мешімбаева]] | Ізбасары_8 = Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің төрағасы ретінде өзі | Басқара бастады_9 = қараша 1999 | Басқаруын аяқтады_9 = ақпан 2003 | Ізашары_9 = [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] | Ізбасары_9 = [[Қали Сейілбекұлы Әбдиев|Қали Әбдиев]] | Титулы_10 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қазақстан Қаржы министрінің]] орынбасары | Ту_10 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Ту2_10 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_10 = 21 қараша 2008 | Басқаруын аяқтады_10 = 27 қазан 2009 | Премьер_10 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br> [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | тақырыпша1_10 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі#Министрлер тізімі|Министр]] | мәтін1_10 = [[Болат Бидахметұлы Жәмішев|Болат Жәмішев]] | Басқара бастады_11 = ақпан 2006 | Басқаруын аяқтады_11 = қаңтар 2007 | Премьер_11 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | тақырыпша1_11 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі#Министрлер тізімі|Министр]] | мәтін1_11 = [[Наталья Артёмовна Коржова|Наталья Коржова]] | Туған күні = 18.12.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = Асхан Смайылов (1948 туған) | Анасы = Анаркүл Тайжанова (1947 туған) | Жұбайы = Балжан Смайылова (1987 туған) | Балалары = 3 | Білімі = 1) [[Қазақ ұлттық университеті]]<br>2) [[КИМЭП]] | Commons = Alihan Smaiylov | Марапаттары = {{Қатар |{{1 дәрежелі Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}} }} }} '''Әлихан Асханұлы Смайылов''' ([[18 желтоқсан]] [[1972 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық ірі саясаткер, 2024 жылдан бастап қызметтегі [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палата]] төрағасы. 2022 жылы қаңтарда орын алған [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминнің]] [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|отставкасынан]] 2024 жылғы ақпанға дейін [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] болды. == Өмірбаяны == Әлихан Смайылов 1972 жылы дүниеге келген. [[Қаңлы руы|Қаңлы]] тайпасының [[Қара қаңлы]] Танта руының Сертек бөлімінен шыққан. 1994 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н «қолданбалы математика» мамандығы бойынша тәмамдаған. 1996 жылы ҚР Президенті жанындағы Қазақстан менеджмент, экономика және болжамдау институтының мемлекеттік басқару магистрі дәрежесіне ие болды. 1993–1999 жылдары — «А-Инвест» инвестициялық–жекешелендіру қорының бас маманы; бөлім басшысының орынбасары, Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика агенттігінің басқарма басшысы; Қазақстан Республикасының Статистикалық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің Статистика және талдау комитеті төрағасының орынбасары; бас сарапшы, экономика секторының меңгерушісі, Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болып қызмет атқарған; 1999–2003 жылдары — Қазақстан Республикасының Статистика агенттігінің төрағасы; 2003–2006 жылдары — Қазақстан Республикасының Сыртқы істер вице-министрі, «Экспорттық несиелер мен инвестицияларды сақтандыру жөніндегі мемлекеттік сақтандыру компаниясы» АҚ басқарма төрағасы; 2006–2009 жылдары — Қазақстан Республикасының Қаржы вице-министрі, «ҚазАгро» ҰХ президенті; 2009–2014 жылдары — Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің төрағасы; 2014–2015 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің]] Статистика комитетінің төрағасы; 2015–2018 жылдары — Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі; 2018–2020 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қазақстан Республикасының Қаржы министрі]]; 2019–2022 жылдары — [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]]; 2022 жылғы 11 қаңтардан 2024 жылғы 5 ақпанға дейін — [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі]]. 2024 жылғы 1 сәуірден — Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының Төрағасы.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2400000512 Ә.А. Смайыловты тағайындау туралы]</ref> == Жоғары аудиторлық палата == Лауазымына тағайындалғаннан кейін көп ұзамай [[Қытай|Қытайға]] жұмыс сапары аясында 2021-2023 жылдарға арналған Азия жоғары аудит органдары ұйымының Бас хатшылығының есептерін аудиттен өткізді. Аудит [[Әзербайжан|Әзірбайжанмен]] бірлесіп жүргізіліп, қаржылық тәртіптің жоғары деңгейін және есептіліктің халықаралық стандарттарға сәйкестігін растады, сондай-ақ қорларды басқаруды жақсарту бойынша ұсыныстар берілді.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/esep/press/news/details/757253?lang=kk |title= Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы Әзербайжан Есеп палатасымен бірлесіп АЗОСАИ аудитін жүргізді|date= 2024-04-24 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-17}}</ref> 2024 жылғы 14 мамырда [[Маңғыстау облысы]] [[Мұнайлы ауданы|Мұнайлы ауданының]] [[Маңғыстау облысы мектептері|№6 жалпы орта білім беру мектебінде]] мемлекеттік аудит барысында еңбек ақы төлеудің асыра көрсетілуі, негізсіз қосымша төлемдер мен сыйақылар, сондай-ақ іссапар құжаттарын рәсімдеудегі бұзушылықтар бойынша шамамен 26 млн теңге көлемінде заң бұзушылықтар анықталды. Аудит нәтижесінде бюджет қаражатын қайтару, бухгалтерлік есепті қалпына келтіру және лауазымды тұлғалардың жауапкершілігін қарау тапсырылды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/esep/press/news/details/769816?lang=kk |title= Мемлекеттік аудит барысында Маңғыстау мектептерінің бірінде шамамен 26 млн теңгеге бұзушылықтар анықталды|date= 2024-05-14|lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate=2025-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/mangistauda-kizmetkerlerge-26-million-tengen-zansiz-audargan-mektep-aniktaldi-1780a6/ |title= Маңғыстауда қызметкерлерге 26 миллион теңгені заңсыз аударған мектеп анықталды |date= 2024-05-15|lang=kk|work= «ҚазАқпарат халықаралық ақпарат агенттігі» |accessdate=2025-05-17}}</ref> 2 күннен кейін [[Алматы|Алматы қаласы]] бойынша тексеру комиссиясының қызметінде бірқатар бұзушылықтарды анықтады. Тексеру 2022 жылғы 1 қаңтар мен 2023 жылғы 31 желтоқсан аралығындағы кезеңді қамтыды. Тексеру барысында 150 млн теңге бюджет қаражаты көрсетілмеген қызметтерден қызметкерлерге сыйақы төлеуге қайта бөлінгені; 2023 жылдың желтоқсанында қызметкерлерге, оның ішінде тоқсаннан аз уақыт жұмыс істегендерге 6,5 миллион теңге сыйақы төленгенгені; 2022–2023 жылдар аралығында инспекторларға еңбек тиімділігін бағаламай 21,7 миллион теңге сыйақы төленгені және Тексеру комиссиясының нормативтік-құқықтық актілерді сақтамағаны үшін лауазымды тұлғаларды жауапкершілікке тартпағаны белгілі болды. Нәтижесінде Палата бақылауды күшейтуді, бюджетті жоспарлау мен жұмсауды қайта қарауды, жауапкершілікті күшейтуді және материалдарды [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігіне]] жіберуді ұсынды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/esep/press/news/details/771963?lang=kk |title= Жоғары аудиторлық палата Алматы қаласы бойынша тексеру комиссиясының жұмысында көптеген бұзушылықтарды анықтады|date= 2024-05-16|lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate=2025-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/premii-65-milliona-tenge-vyiplachivali-revkomissii-almatyi-535323/ |title= Премии на 6,5 миллиона тенге выплачивали в ревкомиссии Алматы сотрудникам, проработавшим пару месяцев |date= 2024-05-16|lang=ru|work= Tengri News |accessdate=2025-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://informburo.kz/novosti/revizionnaya-komissiya-almaty-nezakonno-nacislyala-premii-svoim-sotrudnikam-za-obrazcovuyu-rabotu |title= Ревизионная комиссия Алматы незаконно начисляла премии своим сотрудникам за "образцовую" работу |date= 2024-05-16|lang=ru|work= Informburo |accessdate=2025-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/articles/v_revizionnoy_komissii_almatyi_nezakonno_vyidavali_mnogomillionnyie_premii |title= ВАП: В Ревизионной комиссии Алматы незаконно выдавали многомиллионные премии |date= 2024-05-16|lang=ru|work= Forbes Kazakhstan|accessdate=2025-05-17}}</ref> == Премьер-министр (2022—2024) == [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылы Қаңтар оқиғасы барысында]] [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] мен [[Екінші Асқар Мамин үкіметі|оның үкіметі]] 5 қаңтарда отставкаға кеткеннен кейін Смайылов [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] № 728 бұйрығымен [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] міндетін атқарушы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-505149|title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы|date=2022-01-05|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31639939.html|title=Қазақстанда наразылық күшейген тұста үкімет отставкаға кетті|date=2022-01-05|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-07-15}}</ref> 11 қаңтарда [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] видео байланыс арқылы байланысқан [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] қатысқан жалпы отырысында Смайылов [[Қазақстан премьер-министрі|Премьерлікке]] ұсынылып, ұсынысты депутаттар қабылдады. Нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] №754 бұйрығымен [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/aa-smayylovty-tagayyndau-turaly-110329 |title= Ә.А. Смайыловты тағайындау туралы |date=2022-01-11|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31648451.html |title= Әлихан Смайылов премьер-министр болып тағайындалды|date=2022-01-11|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://mazhilis.parlam.kz/kk/multimedia-center/news/6199 |title= Мажилис поддержал предложение Президента страны |date=2022-01-11|lang=kk|work= Мажилис Парламента Казахстана |accessdate=2025-07-15}}</ref> Саясаттанушы Ғазиз Әбішев Смайыловты «технократ», «кабинеттік математик» деп атап, элиталық топтарға тәуелсіз тұлға деп бағалап, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевта]] таңдау болмады деп өз ойын алға тартты. Тағы бір саясаттанушы Оразғали Селтеев [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] бұл қаулысын ерекше және тарихи деп атады, себебі Смайылов елде «әскери жағдай» барысында тағайындалды деді.<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ne-affilirovannyiy-vnutrielitnyimi-gruppami-tehnokrat-458831/ |title= Не аффилированный с внутриэлитными группами технократ. Что говорят о премьере Смаилове политологи |date= 2022-01-11|lang=ru|work= Tengri News |accessdate= 2025-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zatyanut-chinovniki-ispolnenie-porucheniy-tokaeva-mnenie-458893/ |title= Затянут ли чиновники исполнение поручений Токаева? Мнение политологов |date= 2022-01-12|lang=ru|work= Tengri News |accessdate= 2025-07-15}}</ref> == Сын == === Өз премьерлігін бағалауы === Премьер-Министрлігін аяқтағаннан кейін Әлихан Смайыловты Қазақстан Республикасының Президенті Қ Тоқаев 2024 жылғы 1 сәуірде [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасы]]ның Төрағасы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/aa-smayylovty-tagayyndau-turaly-13533 |title= Ә.А. Смайыловты тағайындау туралы |lang= kk |work= akorda.kz |date= 2024-04-01 |accessdate= 2024-10-05}}</ref> Жоғары аудиторлық палатаның жаңа тағайындалған басшысы Ә. Смайылов сол жылы [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|өзІ басқарған Үкіметтің]] 2023 жылы жасаған қызметін өзі бағаламақ болды. Адамның осындай өз еңбегін өзі бағалауы сияқты мүдделер қайшылығын түрлі адамдар сынға алды.<ref>{{Cite web|url= https://bes.media/news/kak-auditor-smailov-budet-davat-otsenku-rabote-smailova-premera-8e3bb5/ |title= Как аудитор Смаилов будет давать оценку работе Смаилова-премьера |lang= ru |work= bes.media |date= 2024-06-05 |accessdate= 2024-10-05}}</ref> Журналист [[Вадим Николаевич Борейко|Вадим Борейко]]ға сұхбат берген [[Санжар Боқаев]] палатаны жалған есеп айтты деп те айыптады.<ref>{{Cite web|url= https://youtube.com/shorts/B1s_lfB66fg |title= Экс-премьер Смаилов «подчищает» финансовые потери своего правительства #мангистау #гиперборей |lang= ru |author= [[Вадим Николаевич Борейко|Борейко, Вадим Николаевич]] |date= 2024-05-19 |accessdate= 2024-10-05}}</ref> == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] (2001) * [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі|Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл медалі]] (2005) * [[Астанаға 10 жыл (медаль)|Астанаға 10 жыл]] медалі (2008) * Еуразиялық экономикалық одақты құруға қосқан үлесі үшін II дәрежелі медалі (2015) * «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019ж) * «Белсенді қызметі үшін» төсбелгісі (12.2019 ж.) * [[Парасат ордені]] (2020)<ref>[https://baiterek.gov.kz/kk/kholding-turaly/basshylyk/dir/smajylov-alihan-ashanly/ Смайылов Әлихан Асханұлы Директорлар кеңесінің төрағасы, Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі. baiterek.gov.kz]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://primeminister.kz/kz/government/composition Үкімет құрамы] {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан қаржы министрлері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] k7nnpkq1ww5jhxl8vll2i6oj73flr86 Америка құтаны 0 679516 3606826 3603613 2026-05-20T07:23:29Z Гульнар Рысбекқызы 179667 3606826 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Maguari Stork (Ciconia maguari).jpg|нобай|Америка құтаны]] {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Америка құтаны''' — Солтүстік Америкада кездесетін жалғыз құтан. Олар – ұзын күшті тұмсығы бар, басы түксіз үлкен құтандар. Ересек америкалық құтандардың биіктігі 83-­114 см, қанатын жайғанда ұзындығы 147-­180 см­-ге жетеді. Олар таяз батпақтардың жанын мекендеп, уақыттарының көп бөлігін сонда балықтарды, шаяндарды, құрбақаларды және басқа да кішкентай жануарларды жеумен өткізеді. Ұрпақ әкелу мерзімі кезінде америкалық құтандар 200 кг-­ға дейін балық жейді. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224110053/https://tilalemi.kz/books/7371.pdf |date=2022-02-24 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> 1s023ors1z6j381323y1aic50qqu1ie Қара мойынды жеміс кептері 0 679518 3606840 3587116 2026-05-20T07:58:48Z Гульнар Рысбекқызы 179667 3606840 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қара мойынды жеміс кептері''' — жасыл денелі және сары тұмсықты орташа өлшемді кептер. Бұл жеміс кептерлері тобына кіреді, сонымен қатар, бұл топқа жеміс кептерлерінің шамамен 50 түрі және жойылып кеткендерінің бірнеше түрі де кіреді. Жеміс кептерлері Оңтүстік-Шығыс Азия, [[Австралия]] және [[Тынық мұхиты]] аралдарында кездеседі. Қара мойынды жеміс кептері [[Индонезия]], [[Филиппин]] және [[Малайзия]]ны мекендейді. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224110053/https://tilalemi.kz/books/7371.pdf |date=2022-02-24 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> t9q2ulb8b6in9cgnp2lrh41f9u8ebmh Теннессилік жылқы 0 679597 3606865 3588946 2026-05-20T08:44:54Z Гульнар Рысбекқызы 179667 3606865 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ''' Теннессилік жылқы ''' — Америка Құрама Штаттарының Теннесси штатынан шыққан. Олар – өте көнбіс жылқылар. Оларды басқару өте оңай. Олар фермерлік іс-шараларда, айдау, секіру және ойнау секілді мақсаттарда қолдануға өте ыңғайлы. Олардың өздеріне тән ерекшелігі – жорға екендігі. Бұл жылқылар наррагансетт жылқы тұқымын, канадалық жылқы, морган, стандарт жылқысы және таза қанды жылқы тұқымдарын шағылыстыру нәтижесінде пайда болған. == Дереккөздер == <references/> ou6g9ieg1km6b3pytcd8w24biququt5 Дукер 0 679712 3606831 3590298 2026-05-20T07:35:37Z Гульнар Рысбекқызы 179667 3606831 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Common Duiker (Sylvicapra grimmia) (6600952953).jpg|thumb|200px|[[Дукер]]]] '''Дукер''' немесе '''қырлы антилопа''' — 3 тұқымдасқа біріккен 19 түрден тұратын артиодактильділер тұқымдасы. Cephalophus тұқымдасына Сахараның оңтүстігінде Экваторлық және Оңтүстік Африкада кездесетін бөкендердің 15 түрі кіреді. Бұл жету қиын жерлерді ұнататын ұялшақ және қол жетпес кішкентай тіршілік иелері; көбінесе - орман тұрғындары. Олардың аты африкан тіліндегі «сүңгуір» сөзінен шыққан, себебі суға немесе бұтаға секіру арқылы тез жасырыну мүмкіндігі. Олардың биіктігі 15-тен 50 см-ге дейін, салмағы 5-тен 30 кг-ға дейін, кейбір даралардың ұзындығы 10 см-ге дейін мүйізі бар. Дукерлер өте сергек. Артқы аяқтарына қарағанда доға тәрізді денелі және алдыңғы аяқтары қысқа болғандықтан, олар қалың бұталарды жақсы таңдайды. Олар қоректілер: жайылымдар, тұқымдар, жемістер, жәндіктердің дернәсілдері, ұсақ омыртқалылар және басқа жануарлардың нәжістері. Олар көбінесе құстардың немесе маймылдардың үйірлерінің соңынан түсіп, жемістер мен тұқымдарды жинайды. Олар, сонымен бірге, жыртқыш: олар жәндіктерді жейді, тіпті кеміргіштерді немесе кішкентай құстарды қуып, ұстайды. Көк дюкер құмырсқаларды жақсы көреді. Олардың кейбіреулері түнде тіршілік етеді, күндіз қалың бұтаға тығылады. Өсімдіктерде олар биік шөптер немесе бұталар болып жасырылған өздерінің тұрақты жолдарын жасайды. Өздерін қорғай отырып, олар кішкентай жыртқыштарды өлтіре алады. == Дереккөздер == <references/> mqbxsef9jyj7htr7qx71f9pe336gfvm Кисси (халық) 0 702026 3606733 3590475 2026-05-19T17:44:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606733 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кисси |төл атауы = гиси, гизи, гизима, гии, дэи |сурет = Orchestre d'un chef du pays de Kissi (Guinée) (cropped).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 2 млн. |аймақ = {{Байрақ|Гвинея}}, {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}, {{Байрақ|Либерия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[киси тілі]] |діні = дәстүрлі сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кисси''' (''гиси'', ''гизи'', ''гизима'', ''гии'', ''дэи'') — [[Гвинея]]да (Конакриден солтүстік-батысқа қарай Компани өзеніне дейін), [[Сьерра-Леоне]]де және [[Либерия]]да тұратын халық.<ref>Кисси https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1807085</ref> Туыстас булом, темне, лимба, бага және ландум халықтарымен бірге олардың саны 2 миллионға жуық адамды құрайды (1970, бағалау).<ref>Большая советсткая энциклопедия Киси (народ в Зап. Африке) http://bigencyklopedia.ru/34043{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тілі == Тілі Атлантикалық батыс тілдері тобына жататын - [[киси тілі]] болып табылады.<ref>Значение КИСИ (НАРОД В ЗАП. АФРИКЕ) в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2004555.html</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.<ref>КИССИ http://www.aggregateria.com/K/kissi.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], тары, жержаңғақ, маниок, тәтті картоп), майлы пальма жемістерін жинау, жағалауда балық аулау, ұсақ мал өсіреді. Қолөнерді меңгерген, металдардыды өңдеп одан пышақтарды, кетмендерді, ұштықтарды соғады. Ағаштан ою кеңінен тараған: тұрмыстық ыдыстарды, мүсіндер, бетперделер, ғұрыптық керек-жарақтарды жасайды. Ұсталық, былғары, тері өңдеу танымал.<ref>Народы и культуры Кисси https://travel-journal.ru/ethno/38/778/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Племя Кисии https://kenya-info.me/narody/plemia-kisii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611185702/https://kenya-info.me/narody/plemia-kisii |date=2023-06-11 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізін ақсақал басқаратын үлкен отбасы қауымдастығы құрайды. Туыстық есеп – [[патрилинейлік]], неке – [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокалды]]. Олар шағын жинақы ауылдарда тұрады. Пальма жапырақтарымен жабылған конустық шатыры бар дөңгелек тұрғын үйлер басым, жағалауындағы тұрғын үйлері өрілген қабырғалары және биік төбесі бар төртбұрышты балшықпен сыланған үйлер. Дәстүрлі киімдері сақталмаған. Арзан мақта маталарынан тігілген еуропалық киімдер киеді. Ерлер футболка мен шалбар, әйелдер көйлектер, орамалдар киеді. Керек-жарақ ретінде былғарыдан және металдан жасалған зергерлік бұйымдар қолданылады. Азық-түліктері - пальма майымен пісірілген тары, жүгері, күріш жармалары мен бұқтырылған тағамдар, көкөніс дәмдеуіштері, жағалауында - балық тағамдары.<ref>народы мира / Кисси http://www.etnolog.ru/people.php?id=KISS</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гвинея халықтары]] [[Санат:Сьерра-Леоне халықтары]] [[Санат:Либерия халықтары]] 58rau546vocx4yokdisw5jaex5n9gba Базилика цистернасы 0 708568 3606777 3599899 2026-05-20T02:31:42Z Coffee86 27186 /* Тарих */ 3606777 wikitext text/x-wiki {{Су қоймасы |Атауы = Базилика цистернасы |Шынайы атауы = el/Βασιλική Κινστέρναı |Сурет = Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg |Сурет атауы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = |Ұзындығы = 0,145 |Ені = 0,065 |Ауданы = |Көлемі = 0,00008 |Жағалық сызықтың ұзындығы = |Ең терең жері = |Орташа тереңдігі = |Мөлдірлігі = |Су жинайтын орынның аумағы = |Құйылатын су ағындары = |Шығатын су ағындары = |Толтырылған жылы = |Бөгет биіктігі = |Координаттары = 41.0082/28.9779 |CoordScale = |Ел = Түркия |Аймақ = Ыстанбұл |Аудан = Сұлтанахмет |Ортаққордағы санаты = Basilica Cistern }} '''Базилика цистернасы''' ({{lang-el|Βασιλική Κινστέρναı}}, {{Lang-tr|Yerebatan Saray}}) — сарай кешенімен кейбір ұқсастықтары бар Константинопольдегі ең үлкен және жақсы сақталған ежелгі жерасты [[Су қоймасы|су қоймаларының]] бірі. [[Ыстанбұл]]дың тарихи орталығында, Сұлтанахмет ауданында, [[Айя София]]ға қарама-қарсы орналасқан. Қалпына келтіруге жабылып 2022 жылдың тамызынан бастап қайта ашылды. == Тарих == «Цистерна» грек тілінен аударғанда «[[су қоймасы]]» дегенді білдіреді. 2013 жылы бір ғана [[Топқапы]] сарайының астынан 40 шақты цистерна табылды. Құрғақшылық немесе қаланы қоршау кезінде Базиликада ауыз су қоры сақталды, [[Су жүргізгіш|су құбырлары]] мен [[Акведук|су өткізгіштер]] арқылы (соның ішінде Константинопольдегі ең үлкен су арнасы — Валент су өткізгіші) Белград орманының көздерінен қаладан солтүстікке қарай 19 км қашықтықта орналасқан. Цистернаның құрылысын гректер император [[Константин I]] тұсында бастады және 532 жылы император [[I Юстиниан]] кезінде аяқтады. Жер асты құрылымының өлшемдері 145×65 м, сыйымдылығы 80 000 м³ су. Цистернаның күмбезді төбесі биіктігі 8 метр 336 бағанамен (28 бағанадан тұратын 12 қатар) тірелген, бағаналар бір-бірінен 4,80 метр қашықтықта орналасқан, қабырғалары қалыңдығы 4 метр отқа төзімді кірпіштен қаланған және арнайы төсеммен жабылған. Бағандардың көпшілігі [[Антикалық дәуір|ежелгі]] ғибадатханалардан алынған, сондықтан олар бір-бірінен мәрмәр түрі мен өңдеу түрі бойынша ерекшеленеді, олардың кейбіреулері бір, басқалары екі бөліктен тұрады. [[Горгона Медуза|Медуза]] басының түбіндегі екі бағанның жанында, [[Горгона Медуза|Горгона]] (біреуі төңкерілген, екіншісі бүйіріне бұрылған, жорамалмен бұл құбыжықтың көзіне қарап, ешкім тас болып қалудан қорықпауы үшін). Олардың қайдан әкелінгені және бұрын қандай көне ғимаратқа тиесілі екені белгісіз (Стамбул археологиялық мұражайының ауласында ұқсас басы бар блок орналасқан). Көршілес "Тілектер бассейні" орналасқан. Цистерна Константинопольді османдар басып алғанға дейін белсенді түрде пайдаланылды, кейіннен су қоймасы қараусыз қалды және қатты ластанды (бір уақытта құрылым екі рет жөнделді: 1723 жылы [[III Ахмет]] кезінде және 19 ғасырда [[II Әбділхамит]] кезінде), тек 1987 жылы тазартылған Цистернада мұражай ашылды. Бондтың «Ресейден махаббатпен» (1963) фильмінен кейін Базилика цистернасы фильмдер мен шытырман оқиғалы романдарда, соның ішінде [[Дэн Браун]]ның «Тозағы», [[Виктор Пелевин|В. Пелевин]], Умберто Эконың «Баудолино» секілді романдарда көрсетіле бастады. == Галерея == <gallery class="center" mode="slideshow"> Сурет:Basilica Cistern.jpg|Базилика цистернасына кіру Сурет:Istanul, basilica cistern (8082256722).jpg|Базилика цистернасы Сурет:Basilica Cistern Statues.jpg|Бағаналар легінің тағы бір көрінісі Сурет:Basilica Cistern Statue.jpg|Бағаналар легінің тағы бір көрінісі Сурет:Basilica Cistern1.jpg|Бағаналар легінің тағы бір көрінісі Сурет:Head of Medusa, Basilica Cistern, Constantinople 01.jpg|Діңгегінде медузаның басы бар баған Сурет:Head of Medusa, Basilica Cistern, Constantinople 02.jpg|Медуза басы бар тағы бір баған </gallery> == Сілтемелер == * [https://yerebatan.com «Yerebatan Sarnici» мұражайының сайты] * [https://turkey-foto.com/thumbnails.php?album=37 Фотосуреттер Базилика цистернасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229181837/http://turkey-foto.com/thumbnails.php?album=37 |date=2016-12-29 }} [[Санат:1987 жылы құрылған мұражайлар]] [[Санат:532 жыл]] fiqif21t78ht8ppl0gko6tgctpj00ae Клиффорд Шалл 0 714049 3606773 3214924 2026-05-19T19:51:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606773 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клиффорд Гленвуд Шалл |Суреті = HD.3F.113_(10347363986).jpg |Сурет тақырыбы = |Шынайы есімі = {{lang-en|Clifford Glenwood Shull}} |Туған күні = 23.09.1915 |Туған жері = [[Питтсбург]], [[Пенсильвания]] штаты, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 31.03.2001 |Қайтыс болған жері = [[Медфорд (Массачусетс)|Медфорд]], штат [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ|2001}} |Ғылыми аясы = [[нейтрондық физика]] |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Оливер Бакли сыйлығы]] (1956) <br> {{Нобельдік медаль|1994}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1994 жыл ғылымда|1994]]) }} '''Клиффорд Гленвуд Шалл''' (23 қыркүйек 1915, [[Питтсбург|Питтсбург, Пенсильвания]] – 31 наурыз 2001) — [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты американдық [[физик]]. == Өмірбаяны == Шалл [[Питтсбург|Питтсбургтегі]] Шенли орта мектебінде оқыды, [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги технологиялық институтында]] бакалавр дәрежесін және [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йорк университетінде]] PhD дәрежесін алды. Соғыс уақытында Нью-Йорктегі Бикон ауданында Техас компаниясында жұмыс істеді, содан кейін Клинтон зертханасында (Ок-Ридж ұлттық зертханасы) қызмет атқарды, ақырында 1955 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-ге]] қосылды және 1986 жылы зейнетке шықты. Ол 2001 жылы 31 наурызда 85 жасында қайтыс болды. == Зерттеу == Клиффорд Г. Шалл 1994 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] канадалық [[Бертрам Брокхауз|Бертрам Брокхаузпен]] бірге алды.<ref name="MIT">{{Cite web|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/shull.html|title=Clifford G. Shull, co-winner of 1994 Nobel Prize in physics, is dead at 85|accessdate=2010-12-27|date=2001-04-02|work=MIT-News|publisher=Massachusetts Institute of Technology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522165928/http://web.mit.edu/newsoffice/2001/shull.html|archivedate=2012-05-22|quote=Professor Shull shared the 1994 Nobel Prize with Professor Bertram S. Brockhouse of McMaster University, Hamilton, Ontario, Canada.}}</ref> Екеуі жүлдені нейтронды шашырау техникасын жасағаны үшін жеңді. Ол сондай-ақ конденсирленген заттар бойынша зерттеулер жүргізді. Профессор Шаллдың сыйлығы нейтрондық шашыраудағы алғашқы жұмысы үшін берілді, бұл әдіс атомдардың материалдың ішінде қай жерде орналасқанын рикошеттік оқтар сияқты қараңғыда кедергілердің қай жерде екенін көрсетеді. Нейтрондар шоғы берілген материалға бағытталған кезде, нейтрондар зерттелетін үлгідегі атомдар арқылы секіреді немесе шашырап кетеді. Нейтрондардың бағыттары соқтығысқан атомдардың орналасуына байланысты өзгереді, содан кейін атомдардың орналасуларының дифракциялық үлгісін алуға болады. Атомдардың материалдың қай жерде орналасқанын және олардың бір-бірімен өзара әрекеттесуін түсіну материалдың қасиеттерін түсінудің кілті болып табылады. "Содан кейін біз жақсырақ терезе әйнегін, жақсырақ жартылай өткізгіштерді, жақсырақ микрофондарды қалай жасауға болатынын ойлай аламыз. Мұның бәрі олардың жұмысының артындағы іргелі ғылымды түсінуге оралады", - деді 79 жастағы профессор Шалл, Нобельді жариялаған күні. ... Ол [ізашар жұмысын] 1946 жылы қазіргі Оак-Ридж ұлттық зертханасында бастады. Сол кезде ол былай деді: «Ок-Ридж ғалымдары соғыс кезіндегі Ок-Ридждегі және соғыс кезіндегі Манхэттен жобасымен байланысты басқа жерлерде жасалған ақпарат пен технология нағыз шынайы ғылыми қолданысты табуға қатты алаңдады.." Профессор Шалл Эрнест Волланмен бірігіп, келесі тоғыз жыл бойы материалдардың атомдық құрылымын зерттеу үшін ядролық реакторлар шығаратын нейтрондарды пайдалану жолдарын зерттеді. Шаллдың пікірінше, ол сол уақытта жұмыс істеген ең маңызды мәселе материалдардағы сутегі атомдарының орнын анықтау болды. «Сутегі атомдары барлық биологиялық материалдарда және басқа да көптеген бейорганикалық материалдарда бар», - деді бірде ол, "бірақ сіз оларды басқа әдістермен көре алмадыңыз. Нейтрондармен бұл мүлдем басқаша болып шықты және біз сутегі бар құрылымдар туралы бір нәрсе біле алатынымызға өте қуандық және қуаныштымыз." Профессор Шалл шашырау техникасын жетілдіре отырып, нейтронның негізгі қасиеттерін зерттеді. Ол сондай-ақ магниттік материалдардың алғашқы нейтрондық дифракциялық зерттеулерін бастады.... «Егер Америка Құрама Штаттарында «нейтрондардың шашырауының атасы» бар болса, ол профессор Шалл», - деп жазды Энтони Нунес..., Род-Айленд университетінің физика профессоры.... Шалл 1955 жылы MIT-ге толық профессор ретінде келіп, 1986 жылы зейнеткерлікке шықты, дегенмен ол «менің ескі ғылыми зертханамның қалдықтарында» тәжірибе жасап жатқан студенттерге баруды және «иығына қарауды» жалғастырды. Профессор Шаллдың марапаттарына 1956 жылы Америка Физика қоғамынан алған Бакли сыйлығы және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясына]] (1956) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясына]] (1975) сайлану кіреді. 1993 жылы ол «Қатты денелердің атомдық және магниттік құрылымдарын зерттеуде нейтрондық дифракция әдістерін әзірлегені және қолданғаны» үшін Швеция Корольдік Ғылым академиясының Грегори Аминофф сыйлығын алды. == Құрмет == === Шаллдың жеке марапаттары мен сыйлықтары === * Оливер Э. Бакли сыйлығымен марапатталған, американдық физикалық қоғам, 1956 * [[Америка өнер және ғылым академиясы|Американдық өнер және ғылым академиясына]] сайланды, 1956 * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды, 1975 * Швеция Корольдік ғылым академиясының Грегори Аминов атындағы сыйлығымен марапатталды, 1993 * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты, 1994, канадалық физик Бертрам Брокхаузпен бөлісті. * Антарктидадағы Шалл роктары оның құрметіне аталған === Шалл құрметіне арналған баспасөз хабарламалары === * Кэррол, Синди. [https://web.archive.org/web/20080723221546/http://www.cmu.edu/PR/releases04/040312_papersgrant.html «Карнеги Меллон университеті Нобель сыйлығының лауреаты Клиффорд Шалл құжаттарын алды және қосымша сыйлық топтаманы зерттеушілерге қолжетімді етеді»], (12 наурыз, 2004): Карнеги Меллон университеті. * Стивенсон, Дэниел С. [http://tech.mit.edu/V114/N68/shull.00n.html «Шалл 40 жыл бұрын жасаған жұмысы үшін физика бойынша Нобельді жеңіп алды»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527125044/http://tech.mit.edu/V114/N68/shull.00n.html |date=2012-05-27 }}, The Tech-Online Edition. Т. 114, № 68, 7 ақпан, 1995: Массачусетс технологиялық институты (MIT). * [https://archive.today/20121214174012/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev28-1/text/tri.htm «Ок-Ридж Нобель сыйлығының лауреатына құрмет көрсетеді»], Ок-Риджд ұлттық зертханасы. === Шалл құрметіне арналған сыйлықтар === * [https://web.archive.org/web/20080509143517/http://www.neutronscattering.org/NSSAPrizes/Shull_Prizes/ShullPrize.htm Нейтрон физикасы бойынша Клиффорд Г. Шалл сыйлығы], Американың нейтронды шашырау қоғамы. * [https://web.archive.org/web/20140308061602/http://neutrons.ornl.gov/shullfellowship/ Clifford G. Shull Fellowship], Oak Ridge ұлттық зертханасы. == Жарияланымдар == * Шалл, К.Г., Воллан, Э.О. және MC Марни. [https://www.osti.gov/biblio/4420651-neutron-diffraction-studies "Нейтрондық дифракцияны зерттеу"], Oak Ridge Ұлттық зертханасы (ORNL), Америка Құрама Штаттарының Энергетика министрлігі (алдыңғы агенттік Атом энергиясы жөніндегі комиссия арқылы), (22 қазан, 1948). * Рандл, Р.Э., Шалл, К.Г. және Э.О. Воллан. [https://www.osti.gov/biblio/4407800-crystal-structure-thorium-zirconium-dihydrides-ray-neutron-diffraction «Рентген және нейтрондық дифракция арқылы торий мен цирконий дигидридтерінің кристалдық құрылымы»], Эймс зертханасы, Ок-Риджд ұлттық зертханасы (ORNL), Америка Құрама Штаттарының Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның бұрынғы агенттігі арқылы), (20 сәуір, 1951). * Натанс Р., Ристе Т., Ширане Г. және К.Г. Шалл. [https://www.osti.gov/biblio/4291138-polarized-neutron-studies-antiferromagnetic-single-crystals-technical-report «Антиферромагниттік монокристалдар бойынша поляризацияланған нейтронды зерттеулер: № 4 техникалық есеп»], [[Массачусетс технологиялық институты]] (MIT), Брукхавен ұлттық зертханасы, Америка Құрама Штаттарының Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның бұрынғы агенттігі арқылы), [[Ұлттық Қауіпсіздік Агенттігі|Ұлттық қауіпсіздік агенттігі]] (NSA), Әуе күштерінің ғылыми зерттеулер басқармасы (AFOSR), (26 қараша, 1958). * Шалл, К.Г. [https://www.osti.gov/biblio/5888142-low-temperature-neutron-physics-studies-final-progress-report-march-may «Төмен температура және нейтрондық физиканы зерттеу: қорытынды есеп, 1986 ж. 1 наурыз – 1987 ж. 31 мамыр»], [[Массачусетс технологиялық институты]] (MIT), Америка Құрама Штаттарының энергетика департаменті, (27 шілде, 1989). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Clifford Shull on Nobelprize.org including the Nobel Lecture, December 8, 1994 ''Early Development of Neutron Scattering'' * [http://diva.library.cmu.edu/Shull/index.html Full-text digital archive of Clifford G. Shull papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724194223/http://diva.library.cmu.edu/Shull/index.html |date=2021-07-24 }} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 2vcz2fn8w2nnjrka961auclxwg2uc4c Уэс Андерсон 0 721058 3606672 3501385 2026-05-19T13:09:14Z TalgatSnow 143530 3606672 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Уэс Андерсон |шынайы есімі = {{lang-en|Wes Anderson}} |сурет = Wes Anderson-7541 (cropped).jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Уэс Андерсон (2025) |туған кездегі есімі = Уэсли Уэльс Андерсон |туған күні = 01.05.1969 |туған жері = {{туғанжері|Хьюстон|Хьюстонда}}, [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = [[Остиндегі Техас Университеті]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = [[1992 жыл|1992]] — қазіргі уақыт |бағыты = тәуелсіз америкалық кино |киностудия = |жұбайы = {{marriage|Джуман Малуф|2009}} |балалары = 1 |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2024)<br> «[[Алтын глобус]]» (2015)<br>[[BAFTA]] (2015)<br>«[[Күміс аю]]» (2014, 2018) |imdb_id = 0027572 |сайты = |ортаққор = Wes Anderson }} '''Уэсли Уэльс Андерсон''' ({{lang-en|Wesley Wales Anderson}}; [[1 мамыр]], [[1969 жыл|1969]], [[Хьюстон]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. Оның фильмдеріне қайғы-қасірет, балалық шақпен қоштасу және берекесіз отбасылар тақырыбы тән. Туындыларының эксцентриктігі, ерекше визуалды және баяндау стилі, сондай-ақ актерлер ансамблін жиі қолданатындығы үшін сыншылар Андерсонды авторлық киноның шебері деп атайды.<ref>{{cite web | title = The Unique Filmmaking Style of Wes Anderson | url = https://latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-ca-0701-wes-anderson,0,7555417.photogallery | work=The Los Angeles Times | access-date = October 18, 2013 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20131025210054/http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-ca-0701-wes-anderson,0,7555417.photogallery | archive-date = October 25, 2013 | df = mdy-all }}</ref> Ол бірнеше беделді марапаттарға, соның ішінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және «[[BAFTA]]» сыйлықтарына ие болып, «[[Алтын глобус]]» жүлдесіне төрт рет ұсынылған. Режиссердің үш бірдей туындысы BBC Culture нұсқасы бойынша 2016 жылы жасалған «2000 жылдан бергі ең ұлы фильмдер» тізіміне енді. Андерсон өзінің алғашқы «Бөтелке ракетасы» (Bottle Rocket, 1996) және «Рашмор» (Rushmore, 1998) фильмдерімен танымал болды. Осы кезеңде ол ағайынды Люк және Оуэн Уилсондармен жиі жұмыс істеп, өзінің «American Empirical Pictures» кинокомпаниясының негізін қалады. «Тененбаумдар отбасы» (The Royal Tenenbaums, 2001) фильмі үшін «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]» номинациясы бойынша алғаш рет «Оскар» сыйлығына үміткер атанды. Одан кейінгі туындыларының қатарында «Стив Зиссумен су астындағы өмір» (The Life Aquatic with Steve Zissou, 2004), «Дарджилинг Лимитед» (The Darjeeling Limited, 2007) және «[[Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік анимациялық фильм]]» номинациясын иеленген алғашқы куыршақ туындысы — «[[Теңдессіз Фокс мырза]]» (Fantastic Mr. Fox, 2009) бар. Кейіннен «Толық ай патшалығы» (Moonrise Kingdom, 2012) фильмі арқылы «Үздік түпнұсқалық сценарий» номинациясы бойынша екінші рет «Оскарға» ұсынылды. «[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]» (2014) фильмі режиссерге үлкен табыс әкеліп, ол алғаш рет «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссура]]» және «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациялары бойынша «Оскарға» үміткер атанды, сондай-ақ үшінші рет «Үздік түпнұсқалық сценарий» номинациясын алып, дәл осы санатта «BAFTA» сыйлығын жеңіп алды. Кейінгі жұмыстарының арасында оған «Үздік режиссура» үшін «[[Күміс аю]]» жүлдесін және тағы бір «Үздік анимациялық фильм» номинациясын алып берген екінші куыршақ туындысы — «Иттер аралы» (Isle of Dogs, 2018), сонымен қатар «Француз хабаршысы» (The French Dispatch, 2021), «Астероидтар қаласы» (Asteroid City, 2023) және «Финикиялық жоспар» (The Phoenician Scheme, 2025) фильмдері бар. Андерсон өзінің «Генри Шугардың ғажайып хикаясы» (The Wonderful Story of Henry Sugar, 2023) туындысы үшін «[[Үздік көркем қысқаметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік көркем қысқаметражды фильм]]» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. «Рашмор» және «[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]» фильмдері «мәдени, тарихи немесе эстетикалық құндылығы бар» деп танылып, [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді. == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1996|{{iw|Бөтелке ракетасы|Бөтелке ракетасы|en|Bottle Rocket}}|Bottle Rocket|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1998|{{iw|Рашмор (фильм)|Рашмор|en|Rushmore (film)}}|Rushmore|режиссёр, сценарийші, атқарушы продюсер}} {{Фильмде|2001|{{iw|Тененбаумдар отбасы|Тененбаумдар отбасы|en|The Royal Tenenbaums}}|The Royal Tenenbaums|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2004|{{iw|Стив Зиссумен су астындағы өмір|Стив Зиссумен су астындағы өмір|en|The Life Aquatic with Steve Zissou}}|The Life Aquatic with Steve Zissou|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2007|{{iw|Дарджилинг Лимитед|Дарджилинг Лимитед|en|The Darjeeling Limited}}|The Darjeeling Limited|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{МФильмде|2009|[[Теңдессіз Фокс мырза]]|Fantastic Mr. Fox|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2012|{{iw|Толық ай патшалығы|Толық ай патшалығы|en|Moonrise Kingdom}}|Moonrise Kingdom|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2014|[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]|The Grand Budapest Hotel|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{МФильмде|2018|{{iw|Иттер аралы (мультфильм)|Иттер аралы|en|Isle of Dogs (film)}}|Isle of Dogs|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2021|{{iw|Француз хабаршысы|Француз хабаршысы|en|The French Dispatch}}|The French Dispatch|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2023|{{iw|Астероидтар қаласы|Астероидтар қаласы|en|Asteroid City}}|Asteroid City|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2024|{{iw|Генри Шугардың ғажайып хикаясы|Генри Шугардың ғажайып хикаясы|en|The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More}}|The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{Фильмде|2025|{{iw|Финикиялық жоспар|Финикиялық жоспар|en|The Phoenician Scheme}}|The Phoenician Scheme|режиссёр, сценарийші, продюсер}} {{ФильмдеТөм}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Навигациялық блок |тақырып_стиль = background:#C6C9FF |state = collapsed |тақырып = Уэс Андерсон марапаттары |Үздік түпнұсқалық сценарий үшін BAFTA сыйлығы |Үздік режиссёр үшін Тәуелсіз рух сыйлығы }} [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Үздік қысқаметражды көркем фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері]] q3nvb9n64i1rr8xrg0m0mz2asrwgopc Сидни Люмет 0 721696 3606665 3418470 2026-05-19T12:31:03Z TalgatSnow 143530 3606665 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Сидни Люмет |шынайы есімі = {{lang-en|William Wyler}} |сурет = Sidney Lumet 1970.jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Сидни Люмет (1970) |туған кездегі есімі = Сидни Артур Люмет |туған күні = 25.06.1924 |туған жері = {{туғанжері|Филадельфия|Филадельфияда}}, [[Пенсильвания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 09.04.2011 |қайтыс болған жері = [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |білімі = [[Колумбия университеті]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = [[1930 жыл|1930]] — [[2007 жыл|2007]] |бағыты = |киностудия = |жұбайы = {{plainlist| * {{marriage|[[Рита Гэм]]|1949|1955|end=divorced}} * {{marriage|[[Глория Вандербильт]]|1956|1963|end=divorced}} * {{marriage|[[Гейл Люмет Бакли|Гейл Джонс]]|1963|1978|end=divorced}} * {{marriage|Мэри Гимбел|1980}} }} |балалары = 2 |марапаттары = [[Құрметті Оскар сыйлығы|Құрметті «Оскар»]] (2005)<br />«[[Алтын глобус]]» (1978) |imdb_id = 0001486 |сайты = |ортаққор = Sidney Lumet }} '''Сидни Люмет''' ({{lang-en|Sidney Lumet}}; [[25 маусым]] [[1924 жыл|1924]] [[Филадельфия]], [[Пенсильвания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[9 сәуір]] [[2011 жыл|2011]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. Соғыстан кейінгі ең жемісті және көрнекті Голливуд кинорежиссерлерінің бірі, жарты ғасыр бойы жылына орта есеппен бір фильм түсірді. Люмет өз мансабын театрдан бастап, 1950 жылы теледидар бағдарламаларын, ал 1957 жылдан бастап кинофильмдерді түсіруге көшті. Ол кино әлемінде жұмысшы табының өмірін көрсететін, әлеуметтік әділетсіздік мәселелерін қозғайтын және билікке күмәнмен қарайтын Нью-Йорктің шынайы әрі қатал драмаларын түсіретін режиссер ретінде танылды. 1970-жылдары жарық көрген туындылары — негізінен «[[Ит талтүс]]» (Dog Day Afternoon) және «Тележелі» (Network) фильмдері оның режиссерлік шеберлігінің шыңы болып саналады. Сыншылар мен көрермендер жоғары бағалаған ең табысты туындыларының қатарына оның алғашқы режиссерлік жұмысы «[[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]]» (12 Angry Men, 1957) және ең соңғы фильмі «Ажалыңды шайтан білмей тұрып» (Before the Devil Knows You're Dead, 2007) де кіреді. Ол 2004 жылы киноөнерге қосқан үлесі үшін [[Құрметті Оскар сыйлығы|құрметті «Оскар»]] сыйлығымен марапатталды.<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/2004/12/16/director-sidney-lumet-wins-honorary-oscar/|title=Director Sidney Lumet wins honorary Oscar|magazine=Entertainment Weekly|access-date=May 29, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0001486|Сидни Люмет}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] dxr6uufoouiadikcijl3y2f3tpwy2l5 Фриц Ланг 0 722001 3606658 3544054 2026-05-19T11:59:21Z TalgatSnow 143530 3606658 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Фриц Ланг |шынайы есімі = {{lang-de|Fritz Lang}} |сурет = Fritz Lang (1969).jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Фриц Ланг (1969) |туған кездегі есімі = Фридрих Кристиан Антон Ланг |туған күні = 05.12.1890 |туған жері = {{Туғанжері|Вена|Венада}}, [[Аустрия-Мажарстан]] |қайтыс болған күні = 02.08.1976 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Беверли-Хиллз|Беверли-Хиллзде}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Аустрия|Германия|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|Аустрия|Германия|АҚШ}}<br />{{сценарийші|Аустрия|Германия|АҚШ}} |азаматтығы ={{AUT}}<br />{{GER}}<br />{{USA}} |белсенді жылдары =[[1919 жыл|1919]]—[[1960 жыл|1960]] |бағыты =[[экспрессионизм]] |киностудия = |марапаттары = «[[Сатурн марапаты|Сатурн]]» (1976) — мансаптағы жетістіктері үшін |imdb_id = 0000485 |сайты = |ортаққор = Fritz Lang }} '''Фридрих Кристиан Антон Ланг''' ({{lang-de|Friedrich Christian Anton Lang}}; [[5 желтоқсан]] [[1890 жыл|1890]], [[Вена]], [[Аустрия-Мажарстан]] — [[2 тамыз]], [[1976 жыл|1976]], [[Беверли-Хиллз]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]} — аустро-германиялық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. [[1934 жыл]]дан бастап АҚШ-та тұрып, жұмыс істеді.<ref name="WVobit">Obituary ''[[Variety]]'', August 4, 1976, p. 63.</ref> [[Неміс экспрессионизмі]]нің ең ұлы өкілдерінің бірі Ланг дыбыссыз кино тарихындағы ең жоғары бюджетті фильмді («[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]», 1927) түсіріп, америкалық нуар эстетикасының негізін қалады («[[М (фильм, 1931)|М]]», 1931). Ол сондай-ақ «суперқылмыскер» Мабузе туралы фильмдерімен де танымал (бұл трилогияның барлық бөлімінің режиссері). Британ кино институты (BFI) оны «Түнек шебері» («Master of Darkness») деп атаған.<ref>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/features/lang/ |title=Fritz Lang: Master of Darkness |access-date=January 22, 2009 |publisher=British Film Institute |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218174248/http://www.bfi.org.uk/features/lang/ |archive-date=December 18, 2008 |df=mdy-all}}</ref> Ол барлық заманның ең ықпалды киногерлерінің бірі ретінде танылған.<ref>{{cite web|url= https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films|title= Fritz Lang: 10 essential films|date= December 4, 2015|access-date= July 1, 2022|archive-date= July 1, 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220701225101/https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films|url-status= live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]] fuyn1lvrk26vydraw99o2iicx519f3z Робер Брессон 0 722007 3606661 3247020 2026-05-19T12:12:58Z TalgatSnow 143530 3606661 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Робер Брессон |шынайы есімі = {{lang-fr|Robert Bresson}} |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 25.09.1901 |туған жері = [[Бромон-Ламотт]], [[Франция]] |қайтыс болған күні = 18.12.1999 |қайтыс болған жері = [[Дру-сюр-Друэтт]], [[Франция]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Франция}}<br />{{сценарийші|Франция}} |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = [[1934 жыл|1934]]—[[1983 жыл|1983]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Күміс аю]]» (1977) |imdb_id = 0000975 |сайты = |ортаққор = Robert Bresson }} '''Робер Брессон''' ({{lang-fr|Robert Bresson}}; [[25 қыркүйек]], [[1901 жыл|1901]], [[Бромон-Ламотт]], [[Франция]] — [[18 желтоқсан]],[[1999 жыл|1999]], [[Дру-сюр-Друэтт]], [[Франция]]) — [[Франция|франциялық]] [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]]. Өзіне тән [[Аскетизм|аскет]]икалық бағытымен танымал Брессон кино өнерінің дамуына өлшеусіз үлес қосты. Оның кәсіби емес актерлерді тартуы, сюжеттегі [[эллипсис]] (сюжеттегі маңызды сәттерді өткізіп жіберу) әдісі және музыкалық сүйемелдеуді барынша шектеуі режиссер туындыларын минималистік киноның озық үлгісіне айналдырды. Оның шығармашылығына, негізінен, трагедиялық желі мен терең драмалық сипат тән. Брессон — әлемдік кино тарихындағы ең беделді режиссерлердің бірі. Оның бірден жеті туындысы 2012 жылы «[[Sight & Sound]]» журналы жүргізген сыншылар сауалнамасы бойынша «Барлық заманның ең ұлы фильмдері» тізіміне енді — бұл рекордтық көрсеткіш.<ref>{{Cite web |last1=Perez |first1=Rodrigo |date=17 August 2012 |title=Sight And Sound Top 250 by the Numbers: And The Auteur with the Most Films Is... |url=https://www.indiewire.com/2012/08/sight-and-sound-top-250-by-the-numbers-and-the-auteur-with-the-most-films-is-107028/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621021616/https://www.indiewire.com/2012/08/sight-and-sound-top-250-by-the-numbers-and-the-auteur-with-the-most-films-is-107028/ |archive-date=2021-06-21 |access-date=2024-10-09 |website=IndieWire}}</ref><ref name="bfi.org.uk">{{cite web|url=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/49407|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803090354/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/49407|archive-date=3 August 2012|title=BFI – Sight & Sound – Robert Bresson: Alias Grace|first=The British Film|last=Institute|website=old.bfi.org.uk|access-date=9 August 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theyshootpictures.com/gf1000_top250directors.htm |title=The 1,000 Greatest Films (Top 250 Directors) |publisher=They Shoot Pictures, Don't They |access-date=25 June 2016}}</ref> Оның «Өлім жазасына кесілген адам қашты» (1956), «Қалта ұрысы» (1959) және «Балтазар, қалай болғанда да» (1966) туындылары үздік жүздіктің қатарынан көрінсе, «Мушетт» (1967) мен «Ақша» (1983) фильмдері де жоғары бағаға ие болды. [[Жан-Люк Годар]] кезінде: «[[Фёдор Михайлович Достоевский|Достоевский]] орыс романы үшін, ал [[Волфганг Амадей Моцарт|Моцарт]] неміс музыкасы үшін қандай маңызды болса, ол да француз киносы үшін дәл сондай тұлға», — деп жазған болатын.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CWgcAQAAIAAJ|title=Godard on Godard; critical writings|last=Godard|first=Jean-Luc|date=1972-06-27|publisher=Viking Press|page=47|isbn=978-0-670-34277-8|language=en|trans-title=This comment on Bresson was taken from a special issue of Cahiers du Cinéma}}</ref> == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1933|{{iw|Ол музыкант болған|Ол музыкант болған|en|C'était un musicien}}|C'était un musicien|сценарийші}} {{ҚФильмде|1934|{{iw|Қоғамдық істер|Қоғамдық істер|en|Les affaires publiques}}|Les Affaires publiques|режиссёр, сценарийші, монтажер}} {{Фильмде|1936|{{iw|Брайтондық егіздер|Брайтондық егіздер|en|Les jumeaux de Brighton}}|Les Jumeaux de Brighton|сценарийші}} {{Фильмде|1937|{{iw|Оңтүстік поштасы (фильм)|Оңтүстік поштасы|en|Southern Mail (film)}}|Courier sud|сценарийші}} {{Фильмде|1938|{{iw|Ессіз бикеш|Ессіз бикеш|en|La Vierge folle (1938 film)}}|La Vierge folle|режиссёрдың ассистенті}} {{Фильмде|1943|{{iw|Күнә періштелері|Күнә періштелері|en|Angels of Sin}}|Les Anges du péché|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1945|{{iw|Булон орманының ханымдары|Булон орманының ханымдары|en|Les Dames du Bois de Boulogne}}|Les Dames du Bois de Boulogne|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1951|{{iw|Ауыл діни қызметкерінің күнделігі|Ауыл діни қызметкерінің күнделігі|en|Diary of a Country Priest}}|Journal d'un curé de campagne|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1956|{{iw|Өлім жазасына кесілген адам қашты|Өлім жазасына кесілген адам қашты|en|A Man Escaped}}|Un condamné à mort s'est échappé...|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1959|{{iw|Қалта ұрысы|Қалта ұрысы|en|Pickpocket (film)}}|Pickpocket|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1962|{{iw|Жанна д'Арктың соты|Жанна д'Арктың соты|en|The Trial of Joan of Arc}}|Procès de Jeanne d'Arc|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1966|{{iw|Балтазар, қалай болғанда да|Балтазар, қалай болғанда да|en|Au hasard Balthazar}}|Au hasard Balthazar|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1967|{{iw|Мушетт|Мушетт|en|Mouchette}}|Mouchette|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1969|{{iw|Көнімпаз әйел|Көнімпаз әйел|en|A Gentle Woman}}|Une femme douce|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1971|{{iw|Қиялшылдың төрт түні|Қиялшылдың төрт түні|en|Four Nights of a Dreamer}}|Quatre Nuits d'un rêveur|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1974|{{iw|Көл Ланселоты (фильм)|Көл Ланселоты|en|Lancelot du Lac (film)}}|Lancelot du Lac|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1977|{{iw|Мүмкін, әзәзіл|Мүмкін, әзәзіл|en|The Devil Probably}}|Le Diable probablement|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|1983|{{iw|Ақша (фильм, 1983)|Ақша|en|L'Argent (1983 film)}}|L'Argent|режиссёр, сценарийші}} {{ФильмдеТөм}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} nlhzef5zbfvb7zed8eoh238bklrybi6 Қатысушы:Шеризатова Жулдыз Жамбуртаевна/зертхана 2 729250 3606983 3278762 2026-05-20T11:36:34Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Мақала]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606983 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мақала]] he7hx157acbtd63cvqemtm0i8mzdfyt Прометея үңгірі (Грузия) 0 735554 3606923 3563013 2026-05-20T09:46:36Z Гульнар Рысбекқызы 179667 3606923 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Үңгір|Атауы=Прометея үңгірі|Сурет=2014_Imeretia,_Jaskinia_Prometeusza_(16).jpg|Төл атауы={{Lang-ka|ყუმისთავის მღვიმე}}|Ұзындығы=11 000|Ашылған жылы=1983|Ел=Грузия|Аймақ=Имерети|Келушілер үшін қол жетімді=1800|Сайты=http://apa.gov.ge|lat_deg=42|lat_min=22|lat_sec=36.2208|lat_dir=N|lon_deg=42|lon_min=36|lon_sec=2.9808|lon_dir=E|Ортаққордағы санаты=Kumistavi cave}} '''Прометея үңгірі''' ( {{Lang-ka|პრომეთეს მღვიმე}} ), сонымен қатар '''Кумистави үңгірі''' ( {{Lang-ka|ყუმისთავის მღვიმე}} ), '''цхалтубтық үңгірі''' немесе '''Цхалтубтық-Глиана үңгірі''' ( {{Lang-ka|ღლიანის მღვიმე}} ) — Грузияның батысындағы Имерети аймағындағы Цхалтубо қаласының маңында орналасқан карсттық үңгір, табиғат ескерткіші<ref>https://www.protectedplanet.net/prometheus-karst-cave-natural-monument ''охраняемой планете Джорджии.''</ref> (халықаралық табиғатты қорғау одағының жіктелуі бойынша III санат). Солкотас Мгвиме (Салкота үңгірі) табиғат ескерткішінен оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Үңгірдің жалпы ұзындығы шамамен 11 км, оның 1800 м келушілер үшін ашық<ref>Цхалтубская пещера // Словарь современных географических названий / В. М. Котляков. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref>. == Тарихы == [[Сурет:Kumistavi_visitors_centre_(August_2011).jpg|нобай|270x270 нүкте| Үңгірге кіре берістегі ақпараттық орталық]] [[Сурет:Kumistavi_Cave_-_way.jpg|нобай|270x270 нүкте| Үңгірде жасалған экскурсиялық маршрут]] Үңгірді 1983 жылы 15 шілдеде Вахушти Багратиони атындағы География институтының экспедициясы ашты, дегенмен үлкен аркалы кіреберісі бұрыннан белгілі болған. 1985 жылдан бастап үңгірді экскурсиялық орынға айналдыру басталды. 1989 жылы үңгірде экскурсиялық маршрут жасалды, 150 метрлік туннель бұзылды, уақытша жарықтандыру орнатылды және жер үсті ғимараттарының құрылысы басталды. 1990 жылы экскурсиялық үңгір жабдықтары жобасы жабылды<ref>https://web.archive.org/web/20140528011732/http://www.cavelighting.com/index.php?area=2&p=news&newsid=79</ref>. 2007 жылдың наурызында үңгірге Француз экскурсиялық үңгірлерінің менеджерлері шақырылды, олар үңгірдің жағдайын экскурсиялық орын ретінде және жобаны аяқтау үшін қажетті жұмыстардың көлемін бағалады. 2009 жылы жарықдиодты және музыкалық аппаратураны сынау басталды. 2010 жылы үңгірді зерттеген Грузия президенті Михаил Саакашвили үңгірді аңызға айналған ежелгі батыр Прометей осы аймақтағы тауларға байланғандықтан Прометея үңгірі деп атау керек деп мәлімдеді<ref>http://www.rosbalt.ru/exussr/2010/05/24/739358.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924125415/http://www.rosbalt.ru/exussr/2010/05/24/739358.html |date=2015-09-24 }}</ref>. (Жергілікті аңыз бойынша, Прометей Хвамли жартастарына байланған және оны үнемі қарғалар азаптаған<ref>http://www.greenalt.org/webmill/data/file/comments_on_%20Namakhvani_HPP_cascade_draft_ESIA_report_14%20June%202011_ENG.pdf</ref>.) Бір жыл ішінде үңгірді абаттандыру жұмыстары жүргізілді — құрылысы 1989 жылы басталған ғимараттар аяқталды, үңгірге электр желісі тартылды, Цхалтубодан және үңгірдің кіреберісі мен шығысы арасында жолдар салынды. GermTec GmbH & Co. KG неміс фирмасымен үңгірде әрқайсысы динамикалық жарықтандырумен жабдықталған 15 экскурсиялық аймақ бөлінді. Аймақтар арасы статикалық жарықпен жарықтандырылды. 2011 жылдың 26 мамырында ол келушілер үшін ашылды<ref>http://www.travel.ru/news/2011/05/27/189860.html</ref>. Ашылу қарсаңында үңгірге қайта барған Саакашвили жаңа аттракцион Грузияда туристік бизнесті дамытуға қызмет ететініне сенім білдіріп, бұған дейін Грузияда тиісті түрде абаттандырылған екі үңгір болғанын атап өтті — «Жақында аяқтаған Сатаплиа және Абхазияда орналасқан жаңа Афон»<ref>http://www.president.gov.ge/ru/PressOffice/News?6486{{Deadlink|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Кіреберістің жанында көптеген жылдар бойы үңгірді күзетіп келген жергілікті тұрғынға ескерткіш орнатылған. == Сипаттама == Прометея үңгірі Сатафлия-Цхалтубо карст массивінде пайда болған<ref name=":0">Барджадзе Ш., Арабули Т., Мумладзе Л., Маградзе Э., Асанидзе З., Куталия Т. Пещера Прометея 2019, Пещерное биоразнообразие Грузии, База данных открытого доступа. Институт зоологии Государственного университета Илии</ref>. Үңгірдің жалпы ұзындығы шамамен 11 км, келушілер үшін 1800 м ашық. Үңгір каналы кең, әлсіз тармақталған, натекамен әшекейленген, әсіресе алыс бөлігінде, еден сазды. Үңгір ішіндегі максималды биіктік — 21 м. Үңгірде барлығы 22 зал бар, олардың алтауы қазіргі уақытта туристер үшін ашық. Қазіргі уақытта келушілер бұл үңгірлерді жер деңгейінен шамамен 80 метр төмен көре алады<ref>https://web.archive.org/web/20140527212549/http://kutaisi.gov.ge/eng/news/id/98</ref>. Үңгірдің тұрақты ауа температурасы 15-17 °C деңгейінде. == Фауна == Үңгір тұрғындарына Trachysphera , Folsomides , Pseudachorutes , Inotrechus , Laemostenus , Bergrothia , Ceratophysella , Hypogastrura , Pseudacherontides , Sphaeridia , Folsomia , Plutomurus , Proisotoma , Campodea , Cochlicopa , Vitrinoxychilus , Physella , Co.diella , Graptoppia , Oribella , Macrocheles и Xiphocaridinella жатады<ref name=":0" />. == Әдебиет == * Цхалтубская пещера // Словарь современных географических названий / В. М. Котляков. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. * ''Тинтилозов З. К.'' Цхалтубская пещера // Грузинская советская энциклопедия = ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. — Тбилиси, 1986. — Т. 10. — С. 663. * ''Джамришвили В.М., Джамришвили А.Р., Капанадзе В.М. Кобулашвили Т.Г.'' Цхалтубская пещера // Проблемы комплексного изучения карста горных стран : Сборник материалов Международного симпозиума спелеологов Тбилиси-Цхалтубо-Сухуми, 5-12.10.1987. — Тбилиси: Мецниереба, 1989. — С. 259—263. == Сілтемелер == * [http://georoute.ge/Prometheus_cave Пещера Прометея] == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Грузия үңгірлері]] 1udq351hxsoofr8fvjt9xvs05x796wp Ономасиология (лингвистика) 0 737269 3606909 3318547 2026-05-20T09:32:06Z Гульнар Рысбекқызы 179667 3606909 wikitext text/x-wiki '''Ономасиология''' – номинация (атау) теориясы. Семантиканың бір бөлігі. Семасиологияға қарама-қарсы қойылады. Ономасиологиядағы зерттеу зат немесе құбылыстан осы зат не құбылыс туралы ойға қарай бағытталады және оларды тіл құралдары арқылы белгілейді. Ономасиология бүкіл тіл бірліктерін олардың аталу немесе репрезентативтік қызмет атқаруы тұрғысынан зерттейді, атау техникасы мәселелерімен де айналысады. Қазіргі лингвистикада ономасиологияның тар мағынасындағы түсінігі де бар. Онда ономасиология атау процестері туралы ілім ретінде қабылданады, ал кең тұжырымдамада, тілдегі бүкіл номинативті қызмет саласын зерттеу деп қарастырылады. Теориялық ономасиология өз бастауын антикалық дәуірден алады. Атау теориясы антикалық философияда маңызды орын алғаны белгілі. Одан кейінгі ғасырларда логикалық-философиялық тартыстар номиналистер мен реалистер арасында болды (қар. Логикалық бағыт). Олар заттың аталуы қалай жасалады, «табиғатынан ба» әлде «жасалуынан ба» деген сұраққа жауап іздеді. Оларды әсіресі қазықтырған мәселе-жалпы түсініктердің («универсалиялардың») пайда болуы. 1910 ж. Р.Мерингер, Г.Шухгардт еңбектерінде мағына  мен атауды бөлек қарастыру жөнінде айтылған болатын. Қазіргі О.А. Цаунерден басталады (1903). Ол талдаудың жаңа бағытын ұсынып, оны семасиологияға қарама-қарсы қойды. <ref>Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік: - Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. – 304 б.</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} og53qwdbes278ws0ngolichgvgp0cjv Қатысушы:Умирзакова Бану Габиденовна/зертхана 2 744115 3606990 3371072 2026-05-20T11:41:22Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Автоматтандыру]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606990 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Автоматтандыру]] afqdxlfk3p1yb67cb82b83l064drovc Теломераза 0 744693 3606958 3373925 2026-05-20T11:02:31Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:ДНҚ|ДНҚ]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606958 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теломераза''' — эукариоттық жасушалардағы хромосомалардың ұштарында орналасқан теломера учаскелеріндегі ДНҚ тізбегінің 3'ұшына ДНҚ нуклеотидтерінің (омыртқалылардағы TTAGGG) ерекше қайталанатын тізбегін қосатын фермент. Ферментті ғалым К.Грейдер 1984 жылы ашқан<ref>Greider, C.W. & Blackburn, E.H. (1985) «Identification of a specific telomere terminal transferase activity in Tetrahymena extracts.» ''Cell'' v.43, (2 Pt. 1) pp. 405—413.</ref>. Теломерлерде тығыздалған ДНҚ бар және хромосомаларды тұрақтандырады. Жасушаның әр бөлінуімен теломерлік аймақтар қысқарады. Теломерлердің (теломеразалардың) қысқаруын өтейтін механизмнің болуын 1973 жылы А.М. Оловников болжаған<ref>Olovnikov AM. A theory of marginotomy. The incomplete copying of template margin in enzymic synthesis of polynucleotides and biological significance of the phenomenon. J Theor Biol. 1973 Sep 14;41(1):181-90</ref>. Теломераза кері транскриптаза болып табылады және теломерлердің ұзаруы кезінде кері транскрипция үшін үлгі ретінде пайдаланылатын арнайы РНҚ молекуласы онымен байланысты. Теломерлер мен теломеразалар арқылы соңғы репликациядан хромосомалардың қорғаныс механизмдерін ашқаны үшін 2009 жылы АҚШ-та жұмыс істейтін австралиялық Элизабет Блэкберн, американдық Кэрол Грейдер және оның жерлесі Джек Шостакқа Физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығы берілді<ref>{{Cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/ |title=Нобель премиясының сайты. |access-date=2009-10-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226095052/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/%0A%20 |deadlink=no }}</ref>. ==Жалпы мәлімет== [[Сурет:Working principle of telomerase.png|нобай|Теломераза белсенділігі нәтижесінде теломерлерді ұзарту механизмі]] Теломераза белсенділігінің нәтижесінде жасуша [[хромосома]]ларының теломера аймақтарының ұзындығы ұлғаяды немесе тұрақты деңгейде сақталады, осылайша соңғы репликацияның орнын толтырады және жасушаның шексіз бөлінуіне мүмкіндік береді. Теломераза белгілі бір тіндердің (мысалы, ішек эпителийінің жасушалары) жұмыс істеуі үшін үнемі бөлінуі қажет дене жасушаларының бағаналы, жыныстық және кейбір басқа түрлерінде көрінеді. Дененің қарапайым соматикалық жасушаларында теломеразалық белсенділік жоқ. Қатерлі ісіктердің 85% жасушалары теломераза белсенділігіне ие, сондықтан теломеразаны белсендіру жасушаның қатерлі дегенерацияға дейінгі жолындағы оқиғалардың бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:ДНҚ]] ayl9cy8omomvfb01cz3dcgbpe9sk63r 3606960 3606958 2026-05-20T11:04:39Z Ayazhan10 180289 3606960 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теломераза''' — эукариоттық жасушалардағы хромосомалардың ұштарында орналасқан теломера учаскелеріндегі ДНҚ тізбегінің 3'ұшына ДНҚ нуклеотидтерінің (омыртқалылардағы TTAGGG) ерекше қайталанатын тізбегін қосатын фермент. Ферментті ғалым К.Грейдер 1984 жылы ашқан<ref>Greider, C.W. & Blackburn, E.H. (1985) «Identification of a specific telomere terminal transferase activity in Tetrahymena extracts.» ''Cell'' v.43, (2 Pt. 1) pp. 405—413.</ref>. Теломерлерде тығыздалған ДНҚ бар және хромосомаларды тұрақтандырады. Жасушаның әр бөлінуімен теломерлік аймақтар қысқарады. Теломерлердің (теломеразалардың) қысқаруын өтейтін механизмнің болуын 1973 жылы А.М. Оловников болжаған<ref>Olovnikov AM. A theory of marginotomy. The incomplete copying of template margin in enzymic synthesis of polynucleotides and biological significance of the phenomenon. J Theor Biol. 1973 Sep 14;41(1):181-90</ref>. Теломераза кері транскриптаза болып табылады және теломерлердің ұзаруы кезінде кері транскрипция үшін үлгі ретінде пайдаланылатын арнайы РНҚ молекуласы онымен байланысты. Теломерлер мен теломеразалар арқылы соңғы репликациядан хромосомалардың қорғаныс механизмдерін ашқаны үшін 2009 жылы АҚШ-та жұмыс істейтін австралиялық Элизабет Блэкберн, американдық Кэрол Грейдер және оның жерлесі Джек Шостакқа Физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығы берілді<ref>{{Cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/ |title=Нобель премиясының сайты. |access-date=2009-10-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226095052/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/%0A%20 |deadlink=no }}</ref>. ==Жалпы мәлімет== [[Сурет:Working principle of telomerase.png|нобай|Теломераза белсенділігі нәтижесінде теломерлерді ұзарту механизмі]] Теломераза белсенділігінің нәтижесінде жасуша [[Хромосомалар|хромосомаларының]] теломера аймақтарының ұзындығы ұлғаяды немесе тұрақты деңгейде сақталады, осылайша соңғы репликацияның орнын толтырады және жасушаның шексіз бөлінуіне мүмкіндік береді. Теломераза белгілі бір тіндердің (мысалы, ішек эпителийінің жасушалары) жұмыс істеуі үшін үнемі бөлінуі қажет дене жасушаларының бағаналы, жыныстық және кейбір басқа түрлерінде көрінеді. Дененің қарапайым соматикалық жасушаларында теломеразалық белсенділік жоқ. Қатерлі ісіктердің 85% жасушалары теломераза белсенділігіне ие, сондықтан теломеразаны белсендіру жасушаның қатерлі дегенерацияға дейінгі жолындағы оқиғалардың бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:ДНҚ]] kiprg9cumwa3lghnegq7q530q0rhwrf Тироксин 0 744811 3606957 3374621 2026-05-20T11:00:54Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Гормондар|Гормондар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606957 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тироксин(тетраиодтиронин, 2-амино-3-[4-(4-гидрокси-3,5-диодфенокси)-3,5-диодфенил]пропион қышқылы, Т4)''' — қалқанша безінің гормондарының негізгі түрі. Бұл трийодтиронинге арналған прогормон. Тироксин биологиялық белсенді емес, перифериялық тіндерде селен-тәуелді монодеодиназа металлоферментінің көмегімен белсенді түрге — трийодтиронинге айналады. Тироксин йодтың L-тирозинге қосылуы нәтижесінде түзіледі. Қалқанша безі шығаратын қалқанша безінің гормондарының жалпы санының 2/3-4/5 бөлігі қанға тироксин түрінде, ал тек 1/3–1/5 бөлігі трийодтиронин түрінде келеді. Қандағы тироксинді тасымалдау транстиретин, тироксинмен байланысатын глобулин, альбумин ақуыздарымен жүзеге асырылады. ==Тарихы== Эдвард Кальвин Кендалл қалқанша безінің құрғақ препараттарынан тироксинді алғаш рет 1914/1915 жылдары бөліп алды. Чарльз Роберт Харингтон оны алғаш рет 1926 жылы сипаттап, синтездеді<ref name="Harington_1">Charles Robert Harington: ''Chemistry of Thyroxine. I. Isolation of Thyroxine from the Thyroid Gland.'' In: ''[[Biochem. J.]]'' 20 (2), 1926, S. 293—299. PMID 16743658; {{PMC|1251713}}.</ref><ref name="Harington_2">Charles Robert Harington: ''Chemistry of Thyroxine. II. Constitution and Synthesis of Desiodo-Thyroxine.'' In: ''[[Biochem. J.]]'' 20 (2), 1926, S. 300—313. PMID 16743659; {{PMC|1251714}}.</ref><ref name="Harington_3">Charles Robert Harington, George Barger: ''Chemistry of Thyroxine. III. Constitution and Synthesis of Thyroxine.'' In: ''[[Biochem. J.]]'' 21 (1), 1927, S. 169—183. PMID 16743801; {{PMC|1251886}}.</ref>. Сол жылы тироксинді Георг Фридрих Хеннинг қалқанша безінің ауруларын емдеу үшін "Тироксин Хеннинг" деген атаумен нарыққа шығарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гормондар]] iz4aortqiiyoy3ayy3s6fyuwa5esh7m Қатысушы:MuratbekErkebulan 2 747228 3606939 3605955 2026-05-20T10:02:57Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3606939 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|70}} == Мақала == 71 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |- | 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5275</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 1xmwqzfqbji4pn7w99u383q6dzsjm53 3606940 3606939 2026-05-20T10:03:11Z MuratbekErkebulan 162992 3606940 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|71}} == Мақала == 71 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |- | 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5275</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> ikzn5obkv0ff2mqobqwz39m7crdihxg Қатысушы:Цицерон 12 Марк Улий/зертхана 2 750991 3606987 3416104 2026-05-20T11:38:25Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606987 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Қатысушы:Христофор Колумб Испания/зертхана 2 751042 3606984 3416530 2026-05-20T11:37:15Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606984 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Қатысушы:Aldogarov 2 753164 3606842 3606260 2026-05-20T08:09:29Z Aldogarov 95591 /* Менім жазған мақаларым */ 3606842 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. Атырау қаласының тұрғынымын. Қазақ уикипедияны белсемді түрде дамытуға тырысам. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] lmze8241410mwekk5fa8yzg6jxh691z 3606846 3606842 2026-05-20T08:15:50Z Aldogarov 95591 3606846 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша Уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 7 мақала жазып, 266 өңдеу енгіздім. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] q925x2qzxvn6vy40m95nagwi24afe78 3606850 3606846 2026-05-20T08:21:50Z Aldogarov 95591 Ақпарат дұрысталды. 3606850 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|7}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 7 мақала жазып, 266 өңдеу енгіздім. Сонымен қатар, орысша уикипедияда 15 мақала жазып, 1000-нан астам өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] h6fz3kdtf82lwh2xrnrt4mnmihedauf Дина Болуарте 0 753880 3606837 3606262 2026-05-20T07:55:32Z Aldogarov 95591 3606837 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}} |Есімі = Дина Эрсилия Болуарте Сегарра |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Dina Boluarte December 2023.jpg |Титулы = [[Перу]]ның 49-шы [[Перу президенті|Президенті]] |Ту = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады = 7 желтоқсан 2022 |Басқаруын аяқтады = 10 қазан 2025 |Вице-президент = ваканті |Ізашары = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізбасары = [[Хоссе Хери]] |Титулы_2 = [[Перу]]ның [[Перудың вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_2 = 28 қаңтар 2021 |Басқаруын аяқтады_2 = 7 желтоқсан 2022 |Президент_2 = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізашары_2 = [[Мерседес Араос]] |Ізбасары_2 = орны бос |Титулы_3 = [[Перудың даму және әлеуметтік интеграция министрі]] |Ту_3 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_3 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_3 = 29 шілде 2021 |Басқаруын аяқтады_3= 2022 жылдың 25 қарашасы |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = [[Сильвиана Варгас]] |Ізбасары_4 = [[Синтия Линдо Эспиноса]] |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = Еркін Перу (2017—2022) |Балалары = 2 |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 31.05.1962 |Туған жері = [[Чалъуанка]], [[Апуримак]], [[Перу]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Dina Boluarte signature.svg |Commons = }} '''Дина Эрсилия Болуарте Сегарра''' ({{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}}) — [[Перу|перулық]] мемлекеттік қайраткер, саясаткер және заңгер. [[Перу|Перуның]] тарихында Президент лауазымын атқарған алғашқы әйел.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-12-08/dina-boluarte-perus-first-female-president.html|title=Dina Boluarte, Peru’s first female president}}</ref> Дина Болуарте Перуның Президенті (2022-2025), Вице-президенті (2021-2022) және Перудың Даму және әлеуметтік интеграция министрі (2021-2022) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-63895505|title=Peru's President Pedro Castillo replaced by Dina Boluarte after impeachment}}</ref> 2025 жылы Перу Конгресінің шешімімен Дина Болуарте президенттік қызметінен босатылды. Конгресс төрағасы [[Хосе Хери]] жаңа Президент болып тағайындалған. == Өмірбаян == Дина Эрсилия Болуарте Сегарра 1962 жылы 31 мамырда Перудің Апуримак аймағында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120#|title=¿Quiénes conforman la plancha presidencial de Pedro Castillo para las Elecciones 2021?|website=El Popular|date=2021-04-12|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612044638/https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120|url-status=live}}</ref> Сан-Мартин-де-Поррес университетінде заң мамандығы бойынша білім алған. 2007 жылдан бастап вице-президент болып сайланғанға дейін Ұлттық сәйкестендіру және азаматтық хал актілерін тіркеу ұлттық тізілімінде қызмет атқарды. Саяси мансабын 2018 жылы бастады, солшыл «Free Peru» саяси партиясынан Суркильон ауданының әкіміне сәтсіз жүгірді. 2021 жылдың 28 шілдесінде вице-президент қызметіне ресми түрде кірісті. Келесі күні, 2021 жылдың 29 шілдесінде президент Кастильо бір мезгілде өзінің Даму және әлеуметтік қосылу министрін Гидо Беллидо үкіметіне тағайындады. 2022 жылдың 7 желтоқсанында президент Педро Кастильо Конгрессты тарату туралы жариялады. Бұған жауап ретінде Конгресс Кастильоны биліктен шеттетуге дауыс берді. Мексика елшілігіне босқындарды қабылдауға тырысқан кезде, ол тұтқынға алынды. Билік вице-президент Дина Болуартеге тапсырылды. 2016 жылдан бері елде алты президент ауысты, олардың ешқайсысы өз өкілеттік мерзімін толық аяқтамады. Тіпті 2001–2016 жылдар аралығындағы мемлекет басшылары да қызметінен кеткеннен кейін тергеуге тартылды немесе қамауға алынды. Алайда Дина Болуарте конституциялық дағдарыс кезеңінде билік жүргізгеніне қарамастан, мақұлдау рейтингі небәрі 4 % болғанымен, екі жылдан астам уақыт билікте қала алды. Сарапшылар мұны оның парламентпен жақсы қарым-қатынасы және сыбайлас жемқорлыққа қатысты ортақ төзімділігімен байланыстырады. Олардың пікірінше, Болуарте Конгреске елді басқаруға мүмкіндік беріп, есесіне саяси қолдау алған. 2025 жылғы 10 қазанда Перу конгресі президент Дина Болуартеге импичмент жариялау үшін бірауыздан дауыс берді. <references /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:Перу саясаткерлері]] [[Санат:Перу заңгерлері]] [[Санат:Перу президенттері]] [[Санат:Перу вице-президенттері]] lrjubqqryoq9ual43zuizdj8himmt4s 3606864 3606837 2026-05-20T08:43:21Z Aldogarov 95591 3606864 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}} |Есімі = Дина Эрсилия Болуарте Сегарра |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Dina Boluarte December 2023.jpg |Титулы = [[Перу]]ның 49-шы [[Перу президенті|Президенті]] |Ту = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады = 7 желтоқсан 2022 |Басқаруын аяқтады = 10 қазан 2025 |Вице-президент = ваканті |Ізашары = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізбасары = [[Хоссе Хери]] |Титулы_2 = [[Перу]]ның [[Перудың вице-президенті|вице-президенті]] |Ту_2 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_2 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_2 = 28 қаңтар 2021 |Басқаруын аяқтады_2 = 7 желтоқсан 2022 |Президент_2 = [[Кастильо, Педро|Педро Кастильо]] |Ізашары_2 = [[Мерседес Араос]] |Ізбасары_2 = орны бос |Титулы_3 = [[Перудың даму және әлеуметтік интеграция министрі]] |Ту_3 = Insignia of the President of Peru.svg |Ту2_3 = Flag of Peru.svg |Басқара бастады_3 = 29 шілде 2021 |Басқаруын аяқтады_3= 2022 жылдың 25 қарашасы |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = [[Сильвиана Варгас]] |Ізбасары_4 = [[Синтия Линдо Эспиноса]] |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = Еркін Перу (2017—2022) |Балалары = 2 |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 31.05.1962 |Туған жері = [[Чалъуанка]], [[Апуримак]], [[Перу]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Dina Boluarte signature.svg |Commons = }} '''Дина Эрсилия Болуарте Сегарра''' ({{lang-es|Dina Ercilia Boluarte Zegarra}}) — [[Перу|перулық]] мемлекеттік қайраткер, саясаткер және заңгер. [[Перу|Перуның]] тарихында Президент лауазымын атқарған алғашқы әйел.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-12-08/dina-boluarte-perus-first-female-president.html|title=Dina Boluarte, Peru’s first female president}}</ref> Дина Болуарте Перуның Президенті (2022-2025), Вице-президенті (2021-2022) және Перудың Даму және әлеуметтік интеграция министрі (2021-2022) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-63895505|title=Peru's President Pedro Castillo replaced by Dina Boluarte after impeachment}}</ref> 2025 жылы Перу Конгресінің шешімімен Дина Болуарте президенттік қызметінен босатылды. Конгресс төрағасы [[Хосе Хери]] жаңа Президент болып тағайындалған. == Өмірбаян == Дина Эрсилия Болуарте Сегарра 1962 жылы 31 мамырда Перудің Апуримак аймағында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120#|title=¿Quiénes conforman la plancha presidencial de Pedro Castillo para las Elecciones 2021?|website=El Popular|date=2021-04-12|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612044638/https://elpopular.pe/actualidad/2021/04/12/pedro-castillo-plancha-presidencial-peru-libre-quienes-conforman-equipo-politico-candidato-lidera-encuestas-onpe-elecciones-2021-58120|url-status=live}}</ref> Сан-Мартин-де-Поррес университетінде заң мамандығы бойынша білім алған. 2007 жылдан бастап вице-президент болып сайланғанға дейін Ұлттық сәйкестендіру және азаматтық хал актілерін тіркеу ұлттық тізілімінде қызмет атқарды. Саяси мансабын 2018 жылы бастады, солшыл «Free Peru» саяси партиясынан Суркильон ауданының әкіміне сәтсіз жүгірді. 2021 жылдың 28 шілдесінде вице-президент қызметіне ресми түрде кірісті. Келесі күні, 2021 жылдың 29 шілдесінде президент Кастильо бір мезгілде өзінің Даму және әлеуметтік қосылу министрін Гидо Беллидо үкіметіне тағайындады. 2022 жылдың 7 желтоқсанында президент Педро Кастильо Конгрессты тарату туралы жариялады. Бұған жауап ретінде Конгресс Кастильоны биліктен шеттетуге дауыс берді. Мексика елшілігіне босқындарды қабылдауға тырысқан кезде, ол тұтқынға алынды. Билік вице-президент Дина Болуартеге тапсырылды. 2016 жылдан бері елде алты президент ауысты, олардың ешқайсысы өз өкілеттік мерзімін толық аяқтамады. Тіпті 2001–2016 жылдар аралығындағы мемлекет басшылары да қызметінен кеткеннен кейін тергеуге тартылды немесе қамауға алынды. Алайда Дина Болуарте конституциялық дағдарыс кезеңінде билік жүргізгеніне қарамастан, мақұлдау рейтингі небәрі 4 % болғанымен, екі жылдан астам уақыт билікте қала алды. Сарапшылар мұны оның парламентпен жақсы қарым-қатынасы және сыбайлас жемқорлыққа қатысты ортақ төзімділігімен байланыстырады. Олардың пікірінше, Болуарте Конгреске елді басқаруға мүмкіндік беріп, есесіне саяси қолдау алған. 2025 жылғы 10 қазанда Перу конгресі президент Дина Болуартеге импичмент жариялау үшін бірауыздан дауыс берді. == Марапаттары == * {{байрақ|Перу}} «Перудың күн» ордені * {{байрақ|Бруней}} «Бруней Тәжінің корольдік әулеттік ордені» ордені * {{байрақ|Индонезия}} «Индонезия Республикасының жұлдызы» ордені == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Перу саясаткерлері]] [[Санат:Перу заңгерлері]] [[Санат:Перу президенттері]] [[Санат:Перу вице-президенттері]] p81q0g24nkmb0jgpll39w33y7bhh9du Масуд Пезешкиан 0 754519 3606836 3606215 2026-05-20T07:48:34Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды. 3606836 wikitext text/x-wiki {{Машиналық аударма}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Масуд Пезешкиан | Шынайы есімі = {{lang-fa|مسعود پزشکیان}}<br>{{lang-az|مسعود پزشکیان}} | Суреті = Masoud Pezeshkian in 2025 (cropped).jpg | Атауы = | Титулы = [[Иран|Иранның 9-Президенті]] | Ту = Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg | Ту2 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады = 22 шілден 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Иран жоғарғы көсемі = Иран жоғарғы көсемі | Ізашары = [[Ибрахим Раиси]]<br>[[Мохаммад Мохбер]] ({{м.а.}}) | Титулы_2 = Уақытша басқарушы кеңестің мүшесі | Ту_2 = Emblem of Iran.svg | Ту2_2 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады_2 = 1 наурыз | Басқаруын аяқтады_2 = 8 наурыз 2026 | Ізашары_2 = Лауазым құрылды | Ізбасары_2 = [[Моджтаба Хаменеи]] (Иран жоғарғы көсемі) | Титулы_3 = Исламдық консультативтік кеңестің мүшесі | Ту_3 = Islamic Parliament of Iran Seal.svg | Ту2_3 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады_3 = 27 мамыр 2008 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 шілде 2024 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Денсаулық сақтау және медициналық білім министрі | Ту_4 = Emblem of Iran (red).svg | Ту2_4 = Flag of Iran.svg | Басқара бастады_4 = 22 тамыз 2001 | Басқаруын аяқтады_4 = 24 тамыз 2005 | Ізашары_4 = Мохаммад Фархади | Ізбасары_4 = Камран Багери Ланкарани | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = | Ту_6 = | Ту2_6 = | Басқара бастады_6 = | Басқаруын аяқтады_6 = | Президент_6 = | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Басқара бастады_7 = | Басқаруын аяқтады_7 = | Президент_7 = | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Басқара бастады_8 = | Басқаруын аяқтады_8 = | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | тақырыпша1_8 = | мәтін1_8 = | Туған күні = 29.09.1954 | Туған жері = {{туғанжері|Мехабад|Мехабадта}}, [[Иран шаһаншаһ мемлекеті|Иран]] | Азаматтығы = | Атағы = | Әскер түрі = [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]]<br>[[Әскери медицина]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Ислам]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Фатемех Маджиди (Ққайтыс болды) | Балалары = Захра Пезешкиан<br>Мехди Пезешкиан<br>Юзеф Пезешкиан | Династия = | Партиясы = [[Партиясыз]] | Білімі = [[Тебриз медицина ғылымдары университеті]]<br>[[Иран медицина ғылымдары университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = Masoud Pezeshkian signature.svg | Commons = Masoud Pezeshkian | Марапаттары = | Сайты = }} '''Масуд Пезешкиан''' ({{lang-fa|مسعود پزشکیان}}; [[29 қыркүйек]] [[1954 жыл]], [[Мехабад]]) — [[иран]]дық [[Кардиохирургия|кардиохирург]], саяси және мемлекеттік қайраткер, 2024 жылғы 28 шілдеден бастап [[Иран|Иран Ислам Республикасының]] [[Иран президенті|9-шы президенті]].<ref>{{Cite web|url=https://massaget.kz/news/reformator-masud-pezeshkian-irannyin-jana-prezident-bolyip-111214/|title=Реформатор Масуд Пезешкиан Иранның жаңа президенті болып сайланды}}</ref> == Өмірбаяны == Масуд Пезешкиан 1956 жылы 29 қырқүйекте Махабад қаласында дүниеге келген. Өзін түрік деп санайды<ref>{{cite web |url=https://tr.euronews.com/2024/07/06/iranin-yeni-cumhurbaskani-mesud-pezeskiyan-kimdir |title=İran'ın yeni Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan kimdir? |lang=tr |website=[[Euronews]] |quote="Evde çocuklarımla Farsça yerine Türkçe konuşuyorum. Annem de babam da Türk. Türklüğümle gurur duyuyorum" diyen Mesud Pezeşkiyan, Cuma günü düzenlenen Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda Said Celili'den daha fazla oy alarak İran'ın 9'uncu Cumhurbaşkanı oldu. }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://olke.az/siyaset/383863/atam-da-turkdur-anam-da-turk-olmaimla-fexr-edirem-pezeskian/test|title=Atam da türkdür, anam da. Türk olmağımla fəxr edirəm — Pezeşkian|lang=az|website=olke.az|date=2024-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240709123918/https://olke.az/siyaset/383863/atam-da-turkdur-anam-da-turk-olmaimla-fexr-edirem-pezeskian/test|archive-date=2024-07-09|access-date=2024-07-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iranwire.com/en/politics/131251-pezeshkians-ethnicity-and-jalilis-campaign-fail-to-mobilize-turk-voters/|title=Pezeshkian's Ethnicity and Jalili's Campaign Fail to Mobilize Turk Voters|lang=en|author=Ata Mahamad|website=IRANWIRE|date=2024-06-30|archive-date=2024-07-30|access-date=2025-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730085456/https://iranwire.com/en/politics/131251-pezeshkians-ethnicity-and-jalilis-campaign-fail-to-mobilize-turk-voters/|url-status=live}}</ref>. Ана тілі деңгейінде парсы және әзербайжан тілдерінен бөлек, күрд тілін де меңгерген<ref>{{Cite news|title=Who Is Masud Pezeshkian, Iran's President-Elect?|first=Kian|last=Sharifi|url=https://www.rferl.org/a/iran-pezeshkian-profile-election-winner/33012192.html|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=2024-09-11|lang=en|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911025440/https://www.rferl.org/a/iran-pezeshkian-profile-election-winner/33012192.html|url-status=live}}</ref>. 1973 жылы Урмия ауыл шаруашылығы академиясын бітірді. Тамақ өнеркәсібі саласы бойынша диплом алды. Әскерге шақырылып, Заболь қаласына қызмет етуге барған. Дәл осы кезеңде ол медицинаға қызығушылық танытты. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін туған өңіріне оралып, медициналық институтқа түсіп, жалпы медицина бойынша білім алды. Иран-Ирак соғысы кезінде Пезешкиан жиі алғы шепте болып, медициналық бригадаларды жіберуді ұйымдастырып, дәрігер ретінде жұмыс істеді. 1985 жылы Тебриз университетінің медицина факультетінде профессор қызметін атқарды. 1993–1999 жылдары Тебриз медициналық ғылымдар университетін басқарды. 2000 жылы жарты жыл бойы Иранның Денсаулық сақтау, емдеу және медициналық білім министрінің орынбасары болды. 2000–2004 жылдары Денсаулық сақтау, емдеу және медициналық білім министрі қызметін атқарды. 2024 жылғы 28 маусымда өткен президент сайлауының бірінші турында Масуд Пезешкиан 10 415 991 дауысқа (42,5%) ие болып, екінші турға өтті. == Президенттігі == Пезешкиан президент ретіндегі алғашқы баспасөз мәслихатында Иранның «әдеп полициясы» әйелдерді міндетті [[хиджаб]] тағу мәселесі бойынша бұдан былай «мазаламайтынын» уәде етті. Ол сондай-ақ Иранның ядролық келісімі бойынша келіссөздер арқылы елге шетелдік инвестиция тартуға ниетті екенін білдірді. Алайда 2025 жылы [[АҚШ]] президенті болып қайтадан [[Дональд Трамп]] сайланып, Иранға қатысты «ең жоғары қысым» саясатын жариялап, жаңа санкциялар енгізді, бұл елдегі экономикалық жағдайды күрделендірді<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/person/696a0af99a7947c8555ecd40|title=Пезешкиан Масуд|lang=ru-RU|website=[[РБК]]|access-date=2026-02-09}}</ref>. === Дін === Пезешкиан — Құран оқытушысы әрі Нахдж әл-Балаға (шиа мұсылмандары үшін маңызды мәтін) тәпсірін оқушы<ref>{{Cite web |url=https://www.ft.com/content/95896b95-85aa-40d0-9aa5-f06c8a769e3e |title=Reformist candidate Masoud Pezeshkian shakes up Iran presidential election |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613042850/https://www.ft.com/content/95896b95-85aa-40d0-9aa5-f06c8a769e3e |url-status=live }}</ref>. Ол сондай-ақ Иран–Түркия достық қоғамы мүшесі болып табылады<ref>[https://web.archive.org/web/20140724073506/http://www.parliran.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=4467 اسامي اعضاء گروه دوستي پارلماني مجلس نهم]</ref>. === Он екі күндік соғыс === 2025 жылғы 13 маусымда Израиль Иранға әуе соққыларын бастап, Он екі күндік соғыстың басталуына түрткі болды<ref>[https://edition.cnn.com/2025/06/12/middleeast/israel-iran-strikes-intl-hnk Israel hits Iran's nuclear program and military leadership in unprecedented strikes]</ref>. Бұған жауап ретінде Пезешкиан Иранның [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом қуаты халықаралық агенттігімен]] ынтымақтастығын тоқтата тұруды бұйырды<ref>[https://apnews.com/article/iran-nuclear-iaea-cooperation-8bbdc81b9199d8d179d0fb2e1b8dac2a Iran's president orders country to suspend cooperation with UN nuclear watchdog IAEA]</ref>. «Фарс» агенттігі мен [[АҚШ]] барлау дереккөздері 16 маусымда израильдік күштердің Пезешкианды өлтіруге әрекет жасағанын растады<ref>[https://www.cbsnews.com/news/irans-president-injured-during-israeli-strikes-u-s-intelligence-sources-say/ Iran's president injured during Israeli strikes, U.S. intelligence sources say]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/iran-president-masoud-pezeshkian-tells-tucker-carlson-israel-tried-assassinate-him Iran's President Masoud Pezeshkian says Israel tried to assassinate him]</ref><ref>[https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-860301 Iranian President Masoud Pezeshkian claims Israel tried to kill him]</ref><ref>[https://www.indiatoday.in/world/story/irans-president-claims-israel-tried-to-assassinate-him-during-12-day-war-glbs-2752304-2025-07-08 Iran's president claims Israel tried to assassinate him during 12-day war]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cn0z8n037p6o Iran President Pezeshkian was reportedly injured in Israeli strikes]</ref>. Қастандық әрекеті Пезешкиан басқа жоғары лауазымды ирандық шенеуніктермен кездесу өткізіп жатқан ғимаратқа соққы беруді қамтыды. Шабуыл кезінде эвакуация жолдарын бұғаттау және ауа айналымын бұзу үшін ғимараттың кіреберістері мен шығаберістеріне бағытталған алты зымыран немесе бомба қолданылған<ref>[https://www.ndtv.com/world-news/iran-president-masoud-pezeshkian-injured-in-israels-nasrallah-style-assassination-plot-report-8867547 Iran's President Was Injured In Israel's Nasrallah-Style Assassination Plot: Report]</ref>. Нысаналы қабатта электр қуаты өшірілгеніне қарамастан, Пезешкианды қоса алғанда ирандық шенеуніктер алдын ала жоспарланған төтенше шығу жолы арқылы қашып үлгерді<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/iranian-president-lightly-wounded-while-escaping-israeli-attack Iranian president lightly wounded while escaping Israeli attack]</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/07/13/iranian-president-injured-during-israeli-airstrike/ Wounded Iranian president forced to escape through emergency hatch during Israeli air strike]</ref>. === 2026 жылы Иранға қатысты болған әскери қақтығыстар === Пезешкиан 2026 жылғы 28 ақпанда басталған [[Ирандағы соғыс (2026)|АҚШ-Израильдің Иранға бірлескен соққыларын]] айыптап, бұл шабуылдарды «гуманитарлық қағидаттардың өрескел бұзылуы және мұсылмандарға қарсы ашық соғыс жариялау» деп сипаттады<ref>[https://www.npr.org/2026/03/07/g-s1-112858/iran-president-statement Iran's president apologizes for strikes on neighbors as strikes pound their cities]</ref>. 1 наурызда [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] өлтірілгеннен кейін, президент Пезешкиан Уақытша жетекшілік кеңес құрамына [[Әлиреза Арафи]] (Сарапшылар кеңесі төрағасының екінші орынбасары) және [[Ғолам Хоссейн Мохсени-Эджеи]] (сот жүйесінің басшысы) бірге кірді<ref>[https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/ Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader]</ref>. 7 наурызда Пезешкиан Иранның жауап ретінде жасаған зымыран соққылары үшін көрші елдерден кешірім сұрап, мемлекеттік телеарна арқылы егер бұл елдер Иранға қарсы шабуылдар үшін плацдарм ретінде пайдаланылмаса, Иран аймақ елдеріне жасалатын шабуылдарды тоқтататынын мәлімдеді. Соған қарамастан, шабуылдар жалғаса берді, бұл ирандық басшылықтың Ислам революциясы сақшылары корпусы үстінен бақылауы шектеулі екенін көрсетті. Пезешкиан сондай-ақ [[АҚШ]] президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранның «сөзсіз капитуляциясы» туралы талабын ашық түрде қабылдамады<ref>[https://indianexpress.com/article/world/iran-president-pezeshkian-apology-neighbours-trump-surrender-demand-10569646/ Iran President Pezeshkian apologises to neighbours for attacks, tells Trump to take 'Tehran surrender dream to grave]</ref>. == Жеке өмірі == Масуд Пезешкиан бұрын Фатеме Маджидиге үйленген болатын<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |title=مقام‌های جمهوری اسلامی و همسرانشان؛ مردان نام‌دار و زنان 'بی‌نام' |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610055741/https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |url-status=live }}</ref>. 1993 жылы Пезешкиан автокөлік апатынан жұбайы мен бір баласынан айырылды. Ол қалған екі ұлы мен қызын жалғыз өзі тәрбиелеп өсірді және қайтадан ешқашан үйленбеді. Оның қызы Захра Пезешкиан Шариф технологиялық университетінде химия мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған және Рухани үкіметі билікке келгенге дейін Jam Petrochemical компаниясында жұмыс істеген. Масуд Пезешкиан парсы, күрд және әзербайжан тілдерінде еркін сөйлейді. Пезешкиан «Трактор» футбол клубының жанкүйері.<ref>{{Cite web |url=https://www.khabaronline.ir/news/1919716/پزشکیان-اکثر-بازی-های-تراکتور-را-با-محمدحسینم-به-استادیوم-می/ |title=پزشکیان: اکثر بازی های تراکتور را با نوه‌ام محمدحسین به استادیوم می رویم /باهم بحث می کنیم، نقدم می کند اما هیچوقت دعوا نمی کنیم |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707042204/https://www.khabaronline.ir/amp/1919716/ |url-status=live }}</ref>. == Марапаттары == * {{байрақ|Түрікменстан}} «Magtymguly Pyragy» медалі (2024)<ref>{{Cite web |url=https://www.parahat.info/edict/2949 |title=Указ Президента Туркменистана от 11 октября 2024 года «О награждении юбилейной медалью Туркменистана „Magtymguly Pyragynyň 300 ýyllygyna“ Президента Исламской Республики Иран ПЕЗЕШКИАНА Масуда» |archive-date=2024-11-07 |access-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107165748/https://www.parahat.info/edict/2949 |url-status=live }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Ирандағы соғыс (2026)]] * [[Иран]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Пезешкиан, Масуд}} [[Санат:Иран саясаткерлері]] [[Санат:Иран президенттері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] a0b4j05v301rh5w40sq57ysvzo3o6pj Никол Воваевич Пашинян 0 754595 3606824 3606258 2026-05-20T07:08:22Z Aldogarov 95591 Дереккөз қосылды. 3606824 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018-2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Еуразиялық Экономикалық Одақдың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = Азаматтық келсімшарт партияның төрағасы |Ту_6 = Logo of the Civil Contract (Armenia).svg |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = Азаматтық келсімшарт (2013 жылдан бастап) | Білімі = Ереван мемлекеттік университеті |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) — [[Армения|Арменияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения|Арменияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты. «Елк» фракциясының жетекшісі. == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды. 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] dsjny9sovlmj2uexckl40el43i1ary1 3606825 3606824 2026-05-20T07:11:15Z Aldogarov 95591 Дереккөз қосылды. 3606825 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018-2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Еуразиялық Экономикалық Одақдың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = Азаматтық келсімшарт партияның төрағасы |Ту_6 = Logo of the Civil Contract (Armenia).svg |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = Азаматтық келсімшарт (2013 жылдан бастап) | Білімі = Ереван мемлекеттік университеті |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) — [[Армения|Арменияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения|Арменияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты. «Елк» фракциясының жетекшісі. == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] hu680cbi8eams9ew681nbb224hv0rc7 3606827 3606825 2026-05-20T07:26:09Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды. 3606827 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Еуразиялық Экономикалық Одақдың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = Азаматтық келсімшарт партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = Импичмент (2007)<br>Армениянын (2008—2013)<br>Азаматтық келсімшарт (2013 жылдан бастап) | Білімі = Ереван мемлекеттік университеті |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) — [[Армения|Арменияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения|Арменияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] gow0371dmytti8jr2sjpvvs85y1eyl8 3606829 3606827 2026-05-20T07:27:54Z Aldogarov 95591 Ақпарат жаңартылды. 3606829 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Еуразиялық Экономикалық Одақдың төрағасы |Ту_2 = Emblem of the Eurasian Economic Union.svg |Ту2_2 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg |Басқара бастады_2 = 2024 |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Владимир Путин]] |Ізбасары_2 = [[Александр Лукашенко]] | Басқара бастады_3 = 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Александр Лукашенко]] |Титулы_4 = ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = Азаматтық келсімшарт партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = Импичмент (2007)<br>Арменияның ұлттық конгресс (2008—2013)<br>Азаматтық келсімшарт (2013 жылдан бастап) | Білімі = Ереван мемлекеттік университеті |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}) — [[Армения|Арменияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Армения|Арменияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> Азаматтық келсімшарт партиясының төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] qgc0itp7fjnp50l3ld53eetrjkcxpwd Кендрик Ламар 0 755801 3606698 3560433 2026-05-19T14:36:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3606698 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Кендрик Ламар Дакворт''' (ағылш. Kendrick Lamar Duckworth; туылған кезі 17 маусым 1987<ref name=":0">Kendrick Lamar // [https://www.musik-sammler.de/artist/kendrick-lamar/ Musik-Sammler].de (нем.) — 2005.</ref>, Комптон, Лос-Анджелес, Калифорния, АҚШ<ref>[https://www.biography.com/musicians/kendrick-lamar Kendrick Lamar Biography]</ref><ref name=":0" />) — заманауи хип-хоптың ең ықпалды өкілдерінің бірі және жанр тарихындағы ең ұлы орындаушылардың бірі ретінде танылған американдық рэпер. Оның жұмысы техникалық шеберлігімен, күрделі лирикалық құрылымымен және терең әлеуметтік мазмұнымен ерекшеленеді. 2018 жылы Ламарк классикалық және джаз музыкасынан тыс музыка саласындағы Пулитцер сыйлығын алған алғашқы музыкант болды.Мансабы Оның мансабы мектеп кезінен басталды, сол уақытта ол K.Dot бүркеншік атымен өнер көрсетті. 2005 жылы ол Top Dawg Entertainment (TDE) лейблімен келісімшартқа отырып, кейінірек Black Hippy атты хип-хоп супертобын құрушы мүшелерінің бірі болды. Альтернативті рэп жанрында жасалған Section.80 (2011) атты дебюттік альбомының жетістігінен кейін, Ламар Aftermath Entertainment және Interscope Records компанияларымен бірлескен келісімге қол қойды. Үлкен серпіліс 2012 жылы гангста-рэптен шабыт алған екінші альбомы Good Kid, M.A.A.D City жарық көрген соң болды. Бұл пластинка Billboard 200 хит-парадындағы тарихтағы ең ұзақ уақыт бойы сақталған хип-хоп релизіне айналып, Rolling Stone журналы оны тарихтағы ең ұлы концептуалды альбом деп атады. Ламардың үшінші альбомы — To Pimp a Butterfly (2015) — хип-хоптың элементтерін джаз, фанк және соул секілді афроамерикалық дәстүрлі жанрлармен біріктірді. Бұл альбом Billboard 200 чартын кезекпен бағындырған оның бес еңбегінің алғашқысы болды әрі музыкалық сыншылардың жоғары бағасына ие болып, онжылдықтың ең маңызлы релиздерінің біріне айналды. 2015 жылы Ламар Billboard Hot 100 синглдар хит-парадында алғаш рет бірінші орынға ие болды, ол Тейлор Свифттің «Bad Blood» әнінің ремиксіне қатысқанының арқасында. Оның ритм-н-блюз бен поп-музыка элементтерін біріктірген төртінші альбомы Damn (2017) сәттіліктер тізбегін жалғастырды, ал «Humble» синглы Hot 100-ді екінші мәрте бағындырған хитке айналды. 2018 жылы Ламар «Қара Пантера» фильміне арналған саундтректің кураторы болды, ал SZA-пен бірге орындаған «All the Stars» әні «Ең үздік фильмге арналған ән» аталымы бойынша «Оскарға» ұсынылды. 2022 жылы рэпер Mr. Morale & the Big Steppers атты қос альбомын шығарды, бұл оның TDE және Aftermath Entertainment-пен серіктестігінің аяқталғанын білдірді. 2024 жылы Дрейкпен жария қақтығыстан кейін жарық көрген алтыншы альбомы GNX бірнеше хитті дүниеге әкелді, олардың қатарында «Like That», «Not Like Us» және «Squabble Up» бар, және бұл әндердің әрқайсысы Hot 100 шыңына жетті. Өзінің мансабы барысында Ламар көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде 22 «Грэмми» сыйлығы, «Эмми», Brit Award және рекордтық 37 BET Hip Hop Awards марапаттары бар. Time журналы оны 2016 жылы «Әлемдегі ең ықпалды 100 адамның» тізіміне қосты. Damn Tour (2017—2018) және Big Steppers Tour (2022—2024) концерттік турлары рэп тарихындағы ең табысты турлардың қатарына енді. Оның үш альбомы Rolling Stone басылымының 2020 жылы жаңартылған «Барлық уақыттағы ең ұлы 500 альбом» тізіміне енген. Музыкалық қызметімен қатар, Ламар кино өндіру мен креативті жобалармен белсенді айналысады. Көптен бергі серіктесі Дэйв Фри екеуі жаңа таланттарды ілгерілету және мультимедиялық контент дайындауға маманданған PGLang компаниясын құрды. == Ерте жылдары == Ламар 1987 жылы 17 маусымда Комптондағы мұңды оқиғаларға толы Лос-Анджелес әйгілі қала маңында дүниеге келді, онда гангстерлік соғыстар мен есірткі саудасы өркендеген болатын<ref>(орысша мақаладан) [https://postnews.ru/a/17810 От Комптона до «пулитцера»: почему Кендрик Ламар — величайший рэпер.] ''Постньюс'' (6 мамыр 2022). Қол жеткізу күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Ол бұрынғы көше бандасының мүшесі Кеннет (Кенни) Дакворт пен шаштараз Пола Оливердің тұңғыш ұлы болды. Оның ата-анасы афроамерикалықтар Комптонға 1984 жылы Чикагоның оңтүстігінен көшіп келді<ref name=":5">''Eells, Josh.'' [https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-trials-of-kendrick-lamar-33057/ The Trials of Kendrick Lamar] (ағылшынша мақаладан). ''Rolling Stone'' (22 маусым 2015). Қол жеткізу күні: 6 ақпан 2025.</ref>, Gangster Disciples бандасымен байланысты өткеннен қашуда<ref name=":6">''Edwards, Gavin.'' [https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/ Billboard Cover: Kendrick Lamar on Ferguson, Leaving Iggy Azalea Alone and Why ‘We’re in the Last Days’] (ағылшынша мақаладан). ''Billboard'' (9 қаңтар 2015). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Бала Кендрик есімін The Temptations тобының мүшесі Эдди Кендрикстің құрметіне алды<ref>''Miranda J.'' [https://www.xxlmag.com/know-kendrick-lamar-named-one-temptations/ Did You Know Kendrick Lamar Was Named After One Of The Temptations?] (ағылшынша мақаладан). ''XXL'' (18 қыркүйек 2013). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Жеті жасқа дейін Кендрик отбасындағы жалғыз бала болды, ал анасы оны тұйық және жалғызбасты бала деп сипаттады<ref name=":5" /><ref name=":7">''Hopper, Jessica.'' [https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/ Kendrick Lamar: Not Your Average Everyday Rap Savior] (ағылшынша мақаладан). ''Spin'' (9 қазан 2012). Дата обращения: 6 ақпан 2025.</ref>. Кейінірек оның екі інісі мен әпкесі болды<ref>''Muhammad, Latifah.'' [https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-buys-his-sister-a-new-car-for-graduation-516093/ Kendrick Lamar Buys His Sister A New Car For Graduation] (ағылш. мақаладан). ''Vibe'' (4 маусым 2017). Дата обращения: 6 ақпан 2025.</ref>. Оның немере ағаларына баскетболшы Ник Янг және рэпер Baby Keem<ref>[https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher Interview: Nick Young Talks Style, His Cousin Kendrick Lamar and His Experience With a Fire Extinguisher.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230722104321/https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher |date=2023-07-22 }} ''Complex'' <small>(ағылш. мақаладан)</small>. 31 қазан 2012. Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref><ref>''Williams, Aaron.'' [https://uproxx.com/music/baby-keem-family-ties-kendrick-lamar/ Baby Keem Announces ’Family Ties’ Featuring His Cousin Kendrick Lamar] (ағылш. мақаладан). ''UPROXX'' (24 тамыз 2021). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref> кіреді. Ламардың балалық шағы өте кедейлік жағдайында өтті. Отбасы әлеуметтік тұрғын үйде өмір сүрді, мемлекеттік көмек пен азық-түлік маркаларына тәуелді болды, кейде тіпті бастарында баспаналары болмады<ref>''Pearce, Sheldon.'' [https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/kendrick-lamar-and-the-mantle-of-black-genius Kendrick Lamar and the Mantle of Black Genius]</ref>. Кендриктің өзі бандада болмаса да, ол Westside Pirus тобымен байланысты адамдармен қоршалған еді<ref name=":6" />. Алайда, тіпті осындай қиын жағдайларда да оның музыкаға деген сүйіспеншілігін оятқан жарқын естеліктері болды. Мысалы, ол ата-анасы ұйымдастырған кештерге жасырын түрде кіріп, ритмалар мен әуендер атмосферасына еніп кетті<ref name=":5" /><ref>''Greenburg, Zack O'Malley.'' [https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/11/14/kendrick-lamar-conscious-capitalist-the-30-under-30-cover-interview/ Kendrick Lamar, Conscious Capitalist: The 30 Under 30 Cover Interview] (ағылш. мақаладан). ''Forbes'' (14 қараша 2017). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Ламардың отбасы діни болмаса да, ол кейде шіркеу қызметтеріне қатысып, әжесінің басшылығымен Библия кітапты зерттеді<ref>''Ugwu, Reggie.'' [https://www.buzzfeed.com/reggieugwu/the-radical-christianity-of-kendrick-lamar The Radical Christianity Of Kendrick Lamar] (ағылш. мақаладан). ''BuzzFeed'' (3 ақпан 2015). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Алайда, бала кезінен бастап ол уағыздарға қанағаттанбай және шындықтан алыс деп санап, рухани наразылықты сезінді<ref>[https://djbooth.net/features/2017-04-28-kendrick-lamar-god-response/ Kendrick Lamar Responds to DJBooth Article About ‘DAMN’] (ағылш. мақаладан). ''DJBooth'' (28 сәуір 2017). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Өз дауысының жазбасын алғаш рет естіген Ламар рэпке қызығушылық танытты<ref>[https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap Kendrick Lamar Recalls When He First Wanted To Rap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap |date=2023-11-24 }} (ағылш.). ''HipHopDX'' (1 мамыр 2015). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Оның балалық шағы оның санасында терең із қалдырған оқиғаларға толы болды. 1992 жылы Лос-Анджелестегі тәртіпсіздіктердің бірінші күні ол полицияның қатыгездігіне тап болды<ref name=":5" />. Ал бес жасында ол кісі өлтірудің куәсі болды: үйінің жанында отырып, ол есірткі сататын жасөспірімді өтіп бара жатқан көліктен атып өлтіргенін көрді<ref name=":5" />. Кейінірек Ламар бұл оқиғаның оған қатты әсер еткенін мойындады:"бұл маған дәл қазір қарап отырған нәрсе ғана емес, көп ұзамай үйренуім керек нәрсе екенін түсіндірді"<ref>Greene, David (29 желтоқсан 2015). [https://www.npr.org/2015/12/29/461129966/kendrick-lamar-i-cant-change-the-world-until-i-change-myself-first Kendrick Lamar: 'I Can't Change The World Until I Change Myself First'. ''NPR''] <small>(ағылш. мақаладан)</small>. Қол жеткізу күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Ата-анасы оны Мэн-Мэн деп атады, өйткені ол ересектердің мінез-құлқына байланысты, бірақ Кендриктің өзі бұл оған белгілі бір үміт күткенін мойындады: "егер мен жарақат алсам, мен жыламаймын деп күттім"<ref>''Hiatt, Brian.'' [https://www.rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-the-rolling-stone-interview-199817/ Kendrick Lamar: The Best Rapper Alive on Bono, Mandela, Stardom and More] (ағылш. мақаладан). ''Rolling Stone'' (9 тамыз 2017). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Мектепте Ламар тыныш және зергек оқушы болды. Кекетулерге қарамастан, ол жақсы оқыды және жазуға қызығушылық танытты<ref>''Haithcoat, Rebecca.'' [https://www.laweekly.com/born-and-raised-in-compton-kendrick-lamar-hides-a-poets-soul-behind-pussy/ Born and raised in Compton, Kendrick Lamar Hides a Poet's Soul Behind "Pussy & Patron" - LA Weekly] (ағылш. мақала) (20 қаңтар 2011). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Оның бірінші сыныптағы мұғалімі оның "батылдық" күрделі сөзін қаншалықты жиі қолданатынын байқады (ағылш. audacity) шығармаларында оны шығармашылыққа ынталандырды<ref>''Ahmed, Insanul.'' [https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/kendrick-lamar-interview-new-album-going-broke-dr-dre Cover Story Uncut: Kendrick Lamar On Being Afraid of Going Broke, Working With Dr. Dre, & His Next Album] (ағылш. мақала). ''Complex'' (25 шілде 2014). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Жетінші сыныпта ағылшын тілі мұғалімі Регис Ингудың арқасында Кендрик поэзияны ашты<ref name=":8">''Moore, Marcus J.'' [https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/ Kendrick Lamar’s Poetic Awakening]// The Nation. — 2020. — 8 қазан.</ref>. Мұғалім оны оқушылар арасындағы нәсілдік шиеленісті жеңу құралы ретінде пайдаланды. Поэзияның хип-хоп байланысы арқылы Ламар рифмаларды, метафораларды және қос мағыналарды зерттей бастады, бұл оны ән жазуға шабыттандырды. "Сіз барлық сезімдеріңізді қағазға түсіре аласыз және олар мағыналы болады. Маған бұл ұнады", - деп еске алды ол<ref name=":5" /><ref name=":8" />. Мектеп тапсырмаларын орындаудың орнына ол дәптерлерді ән мәтіндерімен толтырды<ref name=":8" />. Оның алғашқы жұмысы талқыланған лексикаға толы болды, бірақ бұл оған психологиялық жарақаттар мен депрессияны жеңуге көмектесті<ref name=":8" /><ref>''Cruz, Ricky.'' [https://culture.affinitymagazine.us/kendrick-lamar-and-the-constant-battle-of-depression/ Kendrick Lamar and the Constant Battle of Depression] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923200217/https://culture.affinitymagazine.us/kendrick-lamar-and-the-constant-battle-of-depression/ |date=2023-09-23 }} (ағылш. мақаладан). ''Affinity Magazine'' (22 тамыз 2017). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. Инг оның интеллектуалды дамуында шешуші рөл атқарды, оның сөздік қорын жиі сынға алды және мәтіндерді күшейту үшін кеңестер берді<ref name=":8" />. Кейінірек Ламар Centennial High School [ағылш.]. Оныншы сыныпта ол жазғы мектепке баруға мәжбүр болды, бұл оны бандалар арасындағы қақтығыстарға әкелді<ref>''Harling, Danielle.'' [https://hiphopdx.com/news/id.20734/title.kendrick-lamar-revisits-his-high-school-speaks-on-flunking-gym-rival-gang-wars Kendrick Lamar Revisits His High School, Speaks On Flunking Gym & Rival Gang Wars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.20734/title.kendrick-lamar-revisits-his-high-school-speaks-on-flunking-gym-rival-gang-wars |date=2023-11-24 }} (ағылш. мақаладан). ''HipHopDX'' (9 тамыз 2012). Қол жеткізу күні: 6 ақпан 2025</ref>. Бұған жол бермеу әрекеттеріне қарамастан, ол Комптонның Гангстер мәдениетіне тереңірек үңіліп, қауіпті жағдайлар мен полициямен қақтығыстарға әкелді<ref name=":5" />. Алайда, әкесінің араласуының арқасында ол осы өмір салтынан алшақтай алды<ref name=":7" />. Он алты жасында Ламар шомылдыру рәсімінен өтіп, досы қайтыс болғаннан кейін христиан дінін қабылдады<ref>Coscarelli, Joe (16 наурыз 2015). [https://www.nytimes.com/2015/03/22/arts/music/kendrick-lamar-on-his-new-album-and-the-weight-of-clarity.html Kendrick Lamar on His New Album and the Weight of Clarity. ''The New York Times''] <small>(ағылш. мақаладан)</small>. 0362-4331. Қол жеткізген күні : 6 ақпан 2025.</ref><ref>[https://relevantmagazine.com/culture/kendrick-lamar-all-i-am-vessel-doing-his-work/ Kendrick Lamar: "All I Am Is a Vessel, Doing His Work."] (ағылш. мақаладан). ''Relevant Magazine'' (16 наурыз 2015). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref>. 2005 жылы мектепті өте жақсы бағамен бітіргеннен кейін<ref>[https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeons/kendrick-lamar-high-school-principal Principal of Kendrick Lamar's Compton High School Speaks on Kendrick's Influence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250402181252/https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeons/kendrick-lamar-high-school-principal |date=2025-04-02 }} (ағылш. мақаладан). ''Complex'' (18 ақпан 2016). Қол жеткізген күні: 6 ақпан 2025.</ref> ол колледжде психология мен астрономияны оқуды қарастырды, бірақ осы уақытқа дейін ол музыка өндірісіне тым көп ақша салып үлгерді және оны тастағысы келмеді.<ref name=":5" /> == Дереккөздер == <references /> 7rp61ia6kby89hzfd36j1mui5qpk3tv Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3606762 3606449 2026-05-19T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3606762 json application/json { "articles": 243716, "pages": 667149, "edits": 3603042, "users": 177862, "activeusers": 511, "admins": 15, "files": 8705 } 21evskw5hgsmckmepuc4ull3f15ycnb Қатысушы талқылауы:Peterxy 3 765093 3606951 3505207 2026-05-20T10:41:32Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:Peterxy12]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Peterxy]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]" to "[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]" 3505207 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Peterxy12}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 18:06, 2025 ж. қыркүйектің 20 (+05) 37wkld1z7y2uitl0zhetpmmfajajlgt Шопоков (қала) 0 766838 3606942 3513427 2026-05-20T10:03:54Z MuratbekErkebulan 162992 «[[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері|Соқылық ауданы елді мекендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606942 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шопоков |шынайы атауы = ({{lang-ky|Шопоков}}) |сурет = April 2012. Шопоков ул. Московская - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =42 |lat_min =51 |lat_sec = 27 |lon_dir =E |lon_deg = 74|lon_min =20 |lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Шу облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Соқылық ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1930 жылға дейін — Новотроицкое 1985 жылға дейін — Краснооктябрь |статус алуы = 1985 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 740 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 971 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +996 3134 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шопоков''' ({{lang-ky|Шопоков}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Шу облысы]], [[Соқылық ауданы]]ндағы қала. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Шопоков қаласының халқы 9 971 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/shopokov/?ysclid=mh6k3cckxs22291271|title=Шопоков қаласының халқы (Қырғызстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-26 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттама == Шопоков қаласы Қырғыз тауларының етегінде, жазық жерде орналасқан. Бішкектен батысқа қарай 20 км және «Манас» халықаралық әуежайынан 38 км қашықтықта орналасқан. Қаланың солтүстік бөлігі арқылы Бішкек пен Ошты байланыстыратын тас жол, ал оңтүстік бөлігі арқылы Шопоковтың орталық бөлігінен 3 шақырым жерде орналасқан стансасы бар теміржол желісі өтеді. Қала қоңыржай континенталды климатта орналасқан. Қыста ең төменгі температура -7°C, ал жазда, ең ыстық кезде +40°C дейін көтерілуі мүмкін. Жылдық жауын-шашынның жартысынан көбі жазда түседі. == Тарихы == Шопоков қала мәртебесін және қазіргі атауын 1985 жылы алды. Бұған дейін елді мекен Новотроицкое ауылы, содан кейін Краснооктябрьский қалалық типтегі елді мекені ретінде белгілі болды. Жаңа топоним елді мекенге Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Мәскеуге жақындауды қорғап, қаза тапқан Панфилов батыры Дүйшенқұл Шопоковтың құрметіне берілді. Қалада 30-дан астам ұлт өкілдері тұрады. Халықтың басым бөлігін қырғыздар, орыстар және украиндар құрайды. Аз санды немістер, татарлар, өзбектер, түріктер, тәжіктер және Оңтүстік Азия этникалық тобына жататын басқа да халықтар құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10849-Shopokov.html|title=Қырғызстан. Чуй облысы. Соқылық ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-26 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада 10 зауыт және үш шағын диірмен бар. Сонымен қатар кәсіптік-техникалық мектеп, екі жалпы білім беретін мектеп, спорт зал, аурухана, екі емхана, үш дәріхана, үш монша, екі клуб, кітапхана және мұражай қызмет етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан қалалары]] [[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері]] 4s07emmmdonere93we0x9o3jhnr4sk5 Салар-де-Уюни 0 768234 3606955 3598104 2026-05-20T10:58:48Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:География|География]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606955 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Piles of Salt Salar de Uyuni Bolivia Luca Galuzzi 2006 a.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Салар-де-Уюни''' ({{lang-es|Salar de Uyuni}}) — Боливияның оңтүстік-батысында, Анд тауының етегінде орналасқан әлемдегі ең ірі тұзды шөлейт және тұзды жазық. Оның ауданы шамамен 10 582 км², бұл оны Жер бетіндегі ең үлкен тұз қабатының бірі етеді. Салар-де-Уюни Потоси және Оруро департаменттерінің аумағында орналасқан. == География == Салар-де-Уюни шамамен 3 656 метр биіктікте орналасқан. Бұл аймақ теңіз деңгейінен жоғары кең, әрі тегіс тұзды жазықтарымен ерекшеленеді. Жазықтың беті қалың тұз қабаттарынан, тұздықтардан (рассол) және минералға бай тұнба жыныстардан тұрады. Климаттық жағдайлар құрғақ, тәуліктік температура айырмашылығы өте жоғары. == Қалыптасуы == Салар-де-Уюни плейстоцен дәуіріндегі алып Пальео-Титикака және Миничин көлдерінің біртіндеп тартылуы нәтижесінде пайда болған. Көлдердің булануы тұзға, сульфаттарға және басқа минералдарға бай жазық қалдырды. Геологиялық зерттеулер аймақтың шамамен 30 000–40 000 жыл бұрын қалыптасқанын көрсетеді. == Экономикалық маңызы == Салар-де-Уюни әлемдегі ең ірі литий қорының бірі болып саналады. Әлемдік литий ресурсының шамамен 50–70 пайызы осы өңірде жатыр деп есептеледі. Литий — батарея өндірісінде, электроника мен электромобильдерде кең қолданылатын стратегиялық металл. Сонымен қатар, тұз өндіру және туризм аймақ экономикасының маңызды бөлігін құрайды. == Туризм == Салар-де-Уюни Боливиядағы ең танымал туристік бағыттардың бірі. Ең әйгілі кезең — жаңбырлы маусым (қаңтар–наурыз), бұл кезде жазықтың бетінде жұқа су қабаты пайда болып, «алып айна эффектісін» тудырады. Ол аспанды керемет түрде шағылыстырып, әлемдегі ең ерекше табиғи құбылыстардың бірі ретінде танымал. Аймақтағы басты нысандар: * '''Инкауаси аралы''' — кактус ормандары бар вулкандық арал. * '''Поюе аралы''' * '''Тұз қонақүйлері''' (толығымен тұз блоктарынан салынған) * '''Ежелгі пойыз зираты''' (Uyuni Train Cemetery) == Климат == Аймақтың климаты өте құрғақ. Жазда күндіз температура +20–25°C шамасында, ал түнде нөлден төмен түсуі мүмкін. Қыста қатты суық болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері өте аз — шамамен 150–200 мм. == Флора және фауна == Салар-де-Уюнидің флорасы сирек, шөлейт өсімдіктерге тән. Фауна ішінде Анд фламинголары, лама, викунья және кейбір бауырымен жорғалаушылар кездеседі. == Гидрология == Салардың астында литийге, магнийге, натрийге және борға бай тұздық (рассол) қабаттары жатыр. Бұл қабаттар бірнеше метр қалыңдықтағы тұз плиталарымен жабылған. == Қызықты деректер == * Салар-де-Уюни НАСА спутниктерін калибрлеу үшін пайдаланылады, себебі оның беті Жердегі ең тегіс аймақтардың бірі. * Жаңбырлы маусымда жазықтағы айна эффектісі фотография саласында жаһандық танымалдыққа ие. == Қараңыз == * [[Анд тауы]] * [[Боливия]] * [[Тұзды шөлейт]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org UNESCO ресми сайты] * [https://bolivia.travel Боливия туризм порталы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:География]] tvbprqv1pyquhfv81ao8gwojb9juhok Еңбекқорлық 0 774700 3606953 3553153 2026-05-20T10:50:27Z Ayazhan10 180289 3606953 wikitext text/x-wiki '''Еңбекқорлық''' — адамның [[Еңбек|еңбекке]] деген адалдығы мен табандылығын, қиындыққа мойынсұнып жұмыс істеу қабілетін білдіретін [[моральдық қасиет]]. Бұл сапа қазақ халқының дүниетанымында маңызды орын алады, өйткені еңбек адамды шыдамдылыққа, ұқыптылыққа және мақсатқа жетуге баулиды. == Қазақ мәдениетіндегі көрінісі == Қазақ фольклорында еңбекқорлық қол, ас, қоңыр концептілері арқылы бейнеленеді: мысалы, «қолы ұзын», «қолы жүйрік» сияқты сөздер іскер адамды мадақтайды. Еңбек [[денсаулық]] пен бақыттың кілті деп саналады, «Емнің алды – еңбек» мақалы сияқты. Отбасы мен мектепте еңбек тәрбиесі арқылы қалыптасады.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. «Еңбекқорлық» бөлімі. Еңбекқорлықтың моральдық қасиет ретіндегі анықтамасы, қазақ мәдениетіндегі рөлі мен маңызы сипатталған (5 томдық, 2004-2006 жж., Қазақстан Республикасы БҒМ Ғылым академиясы). Алматы: Қазақ энциклопедиясы. ISBN 9965-9339-7-2. 2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (4 томдық, 2012). «Еңбекқорлық» сөзі: еңбек сүйгіштік, еңбек құмарлық, адал еңбекке деген табандылық (ІІ том, 456- б.). Алматы: Казак энциклопедиясы. <nowiki>ISBN 978-601-233-748-4</nowiki>.</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Психологиядағы еңбекқорлық == Еңбекқорлық - адамның жұмысқа, оқу мен әрекетке жауапкершіліпен, табандылықпен және тұрақты қызығушылықпен қарауын сипаттайтын тұлғалық қасиет. Психологияда еңбекқорлық адамның мінез-құлқы, мотивациясы және ерік-жігерімен тығыз байланысты қарастырылады. Психологиялық тұрғыдан еңбекқорлық төмендегі компонеттерден тұрады: * [[Мотивация]] * Ерік-жігер * [[Жауапкершілік]] * Тұрақтылық Еңбекқорлық адамның кәсіби жетістігіне, білім алуына және тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Ол балалық шақтан бастап тәрбиелеу арқылы қалыптасады және әлеуметтік орта, отбасы мен білім беру жүйесі арқылы дамиды.<ref>{{кітап|авторы=Немов Р.С. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Психология |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Владос |жыл=2013|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == <references group="Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. «Еңбекқорлық» бөлімі. Еңбекқорлықтың моральдық қасиет ретіндегі анықтамасы, қазақ мәдениетіндегі рөлі мен маңызы сипатталған (5 томдық, 2004-2006 жж., Қазақстан Республикасы БҒМ Ғылым академиясы). Алматы: Қазақ энциклопедиясы. ISBN 9965-9339-7-2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (4 томдық, 2012). «Еңбекқорлық» сөзі: еңбек сүйгіштік, еңбек құмарлық, адал еңбекке деген табандылық (II том, 456- б.). Алматы: Казак энциклопедиясы. ISBN 978-601-233-748-4. " responsive="" /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} 5scrbf5fk7jknopvlgs269n3pykj446 3606954 3606953 2026-05-20T10:52:12Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Этика|Этика]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606954 wikitext text/x-wiki '''Еңбекқорлық''' — адамның [[Еңбек|еңбекке]] деген адалдығы мен табандылығын, қиындыққа мойынсұнып жұмыс істеу қабілетін білдіретін [[моральдық қасиет]]. Бұл сапа қазақ халқының дүниетанымында маңызды орын алады, өйткені еңбек адамды шыдамдылыққа, ұқыптылыққа және мақсатқа жетуге баулиды. == Қазақ мәдениетіндегі көрінісі == Қазақ фольклорында еңбекқорлық қол, ас, қоңыр концептілері арқылы бейнеленеді: мысалы, «қолы ұзын», «қолы жүйрік» сияқты сөздер іскер адамды мадақтайды. Еңбек [[денсаулық]] пен бақыттың кілті деп саналады, «Емнің алды – еңбек» мақалы сияқты. Отбасы мен мектепте еңбек тәрбиесі арқылы қалыптасады.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. «Еңбекқорлық» бөлімі. Еңбекқорлықтың моральдық қасиет ретіндегі анықтамасы, қазақ мәдениетіндегі рөлі мен маңызы сипатталған (5 томдық, 2004-2006 жж., Қазақстан Республикасы БҒМ Ғылым академиясы). Алматы: Қазақ энциклопедиясы. ISBN 9965-9339-7-2. 2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (4 томдық, 2012). «Еңбекқорлық» сөзі: еңбек сүйгіштік, еңбек құмарлық, адал еңбекке деген табандылық (ІІ том, 456- б.). Алматы: Казак энциклопедиясы. <nowiki>ISBN 978-601-233-748-4</nowiki>.</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Психологиядағы еңбекқорлық == Еңбекқорлық - адамның жұмысқа, оқу мен әрекетке жауапкершіліпен, табандылықпен және тұрақты қызығушылықпен қарауын сипаттайтын тұлғалық қасиет. Психологияда еңбекқорлық адамның мінез-құлқы, мотивациясы және ерік-жігерімен тығыз байланысты қарастырылады. Психологиялық тұрғыдан еңбекқорлық төмендегі компонеттерден тұрады: * [[Мотивация]] * Ерік-жігер * [[Жауапкершілік]] * Тұрақтылық Еңбекқорлық адамның кәсіби жетістігіне, білім алуына және тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Ол балалық шақтан бастап тәрбиелеу арқылы қалыптасады және әлеуметтік орта, отбасы мен білім беру жүйесі арқылы дамиды.<ref>{{кітап|авторы=Немов Р.С. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Психология |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Владос |жыл=2013|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == <references group="Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. «Еңбекқорлық» бөлімі. Еңбекқорлықтың моральдық қасиет ретіндегі анықтамасы, қазақ мәдениетіндегі рөлі мен маңызы сипатталған (5 томдық, 2004-2006 жж., Қазақстан Республикасы БҒМ Ғылым академиясы). Алматы: Қазақ энциклопедиясы. ISBN 9965-9339-7-2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (4 томдық, 2012). «Еңбекқорлық» сөзі: еңбек сүйгіштік, еңбек құмарлық, адал еңбекке деген табандылық (II том, 456- б.). Алматы: Казак энциклопедиясы. ISBN 978-601-233-748-4. " responsive="" /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:Этика]] n5iunjedruu4ifj1zf1qqkeccxtsw0d Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3606778 3606515 2026-05-20T03:05:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3606778 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72350] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 41449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 117845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 361745] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277420] |- |4 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 5197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40666] |- |5 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40637] |- |6 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 34268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 56656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 215509] |- |7 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 34528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 115006] |- |8 |[[Арқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 14013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17236] |- |9 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 131023] |- |10 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21926] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 118683] |- |12 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 73334] |- |13 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26576] |- |14 |[[Түпті жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11231] |- |15 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 3726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17272] |- |16 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14547] |- |17 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 25838] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 88105] |- |19 |[[Қазақстан музейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8801] |- |20 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 10931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 28708] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 102417] |- |22 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 16464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 68748] |- |23 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33220] |- |24 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10667] |- |25 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50367] |- |26 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 61555] |- |27 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25016] |- |28 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 124915] |- |29 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30307] |- |30 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13033] |- |31 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60517] |- |32 |[[Жуніс Сахиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9212] |- |33 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55474] |- |34 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 27215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59070] |- |35 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78707] |- |36 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40189] |- |37 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7633] |- |38 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7092] |- |39 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18944] |- |40 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 9266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 9266] |- |41 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55730] |- |42 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15676] |- |43 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84134] |- |44 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 17013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 116303] |- |45 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51649] |- |46 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6247] |- |47 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18328] |- |48 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58661] |- |49 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 25594] |- |50 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85449] |- |51 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18851] |- |52 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11799] |- |53 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16240] |- |54 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43548] |- |55 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35538] |- |56 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40305] |- |57 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25243] |- |58 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16336] |- |59 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40729] |- |60 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40237] |- |61 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46768] |- |62 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 8773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31051] |- |63 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21643] |- |64 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 6051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8674] |- |65 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27343] |- |66 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27725] |- |67 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8428] |- |68 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32995] |- |69 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 8546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23156] |- |70 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15276] |- |71 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25937] |- |72 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16426] |- |73 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36574] |- |74 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62718] |- |75 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28372] |- |76 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 37855] |- |77 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16058] |- |78 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 49940] |- |79 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9361] |- |80 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49713] |- |81 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12636] |- |82 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29127] |- |83 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4402] |- |84 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10676] |- |85 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41691] |- |86 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20296] |- |87 |[[Асқар Алтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5372] |- |88 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17999] |- |89 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 11775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 67893] |- |90 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3976] |- |91 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10841] |- |92 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17182] |- |93 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23242] |- |94 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12500] |- |95 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 6408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26162] |- |96 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 3342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4573] |- |97 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14631] |- |98 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33412] |- |99 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41904] |- |100 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 6305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 65326] |- |101 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33375] |- |102 |[[Ғарышкер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6338] |- |103 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26797] |- |104 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66226] |- |105 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20486] |- |106 |[[Темірхан Медетбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4377] |- |107 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13874] |- |108 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21769] |- |109 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28657] |- |110 |[[Юрий Алексеевич Гагарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5257] |- |111 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6548] |- |112 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18544] |- |113 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25301] |- |114 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 82950] |- |115 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 5354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19338] |- |116 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28073] |- |117 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30790] |- |118 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59892] |- |119 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47595] |- |120 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8268] |- |121 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37153] |- |122 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6715] |- |123 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6610] |- |124 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12617] |- |125 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27547] |- |126 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4013] |- |127 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24797] |- |128 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22237] |- |129 |[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3305] |- |130 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63859] |- |131 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41624] |- |132 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11595] |- |133 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8765] |- |134 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12701] |- |135 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6815] |- |136 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26801] |- |137 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7919] |- |138 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21363] |- |139 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32248] |- |140 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4396] |- |141 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30275] |- |142 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41144] |- |143 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37964] |- |144 |[[Ғарышкерлер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2515] |- |145 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 5466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28536] |- |146 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7214] |- |147 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19835] |- |148 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13338] |- |149 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15880] |- |150 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29214] |- |151 |[[Отырар кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3946] |- |152 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16807] |- |153 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 4973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24702] |- |154 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21808] |- |155 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 17923] |- |156 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 26455] |- |157 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34005] |- |158 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26076] |- |159 |[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3456] |- |160 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13367] |- |161 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32479] |- |162 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32101] |- |163 |[[Авторлық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3526] |- |164 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37201] |- |165 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16101] |- |166 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30705] |- |167 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23614] |- |168 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22721] |- |169 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9676] |- |170 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9860] |- |171 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8324] |- |172 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 45343] |- |173 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20245] |- |174 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13703] |- |175 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28281] |- |176 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35802] |- |177 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31231] |- |178 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21336] |- |179 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33330] |- |180 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22198] |- |181 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4102] |- |182 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 6976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58270] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23373] |- |184 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30232] |- |185 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11135] |- |186 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17061] |- |187 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15825] |- |188 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23273] |- |189 |[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10363] |- |190 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10905] |- |191 |[[Александрия кiтапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2559] |- |192 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31628] |- |193 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23210] |- |194 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23895] |- |195 |[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4811] |- |196 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20796] |- |197 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24843] |- |198 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7052] |- |199 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17205] |- |200 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 4213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20736] |- |201 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7506] |- |202 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10586] |- |203 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 5999] |- |204 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8597] |- |205 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27776] |- |206 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23842] |- |207 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29082] |- |208 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16227] |- |209 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26425] |- |210 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23743] |- |211 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29825] |- |212 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32819] |- |213 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20546] |- |214 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14939] |- |215 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21520] |- |216 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24859] |- |217 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12430] |- |218 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16352] |- |219 |[[Ғарыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5039] |- |220 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26361] |- |221 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17947] |- |222 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17744] |- |223 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25491] |- |224 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18484] |- |225 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14313] |- |226 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18616] |- |227 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23971] |- |228 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26948] |- |229 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2986] |- |230 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19904] |- |231 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25462] |- |232 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19919] |- |233 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24806] |- |234 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39369] |- |235 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11582] |- |236 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5913] |- |237 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11022] |- |238 |[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4169] |- |239 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17653] |- |240 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26207] |- |241 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7849] |- |242 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30840] |- |243 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26449] |- |244 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23811] |- |245 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18451] |- |246 |[[Принтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2735] |- |247 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20852] |- |248 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13114] |- |249 |[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3774] |- |250 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18067] |- |251 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16426] |- |252 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17292] |- |253 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59483] |- |254 |[[Қазақстан кітапханалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2066] |- |255 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13518] |- |256 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12649] |- |257 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28006] |- |258 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21271] |- |259 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17500] |- |260 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7134] |- |261 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 7119] |- |262 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17709] |- |263 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18595] |- |264 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30208] |- |265 |[[Тінтуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2151] |- |266 |[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3830] |- |267 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5985] |- |268 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 3825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19122] |- |269 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 11919] |- |270 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22927] |- |271 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16815] |- |272 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6118] |- |273 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9311] |- |274 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 5060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22689] |- |275 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6890] |- |276 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 7942] |- |277 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 6865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32304] |- |278 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 14416] |- |279 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 28795] |- |280 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9638] |- |281 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20271] |- |282 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9036] |- |283 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21183] |- |284 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19656] |- |285 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38520] |- |286 |[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1770] |- |287 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 22303] |- |288 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10980] |- |289 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8109] |- |290 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15366] |- |291 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41146] |- |292 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11943] |- |293 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13540] |- |294 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12571] |- |295 |[[Галактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3204] |- |296 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16411] |- |297 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17921] |- |298 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37209] |- |299 |[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2833] |- |300 |[[Марс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5023] |- |301 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21549] |- |302 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3624] |- |303 |[[Үй құстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1881] |- |304 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10091] |- |305 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8621] |- |306 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17900] |- |307 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23685] |- |308 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6544] |- |309 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10294] |- |310 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9724] |- |311 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9470] |- |312 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9312] |- |313 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1837] |- |314 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17113] |- |315 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 5148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29432] |- |316 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14619] |- |317 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5290] |- |318 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19255] |- |319 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17482] |- |320 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26696] |- |321 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10755] |- |322 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13958] |- |323 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17500] |- |324 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15668] |- |325 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12881] |- |326 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16106] |- |327 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12681] |- |328 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7524] |- |329 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14325] |- |330 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20562] |- |331 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12730] |- |332 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18162] |- |333 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16923] |- |334 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6173] |- |335 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12683] |- |336 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30162] |- |337 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13432] |- |338 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15539] |- |339 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12621] |- |340 |[[Тел өскен ұл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1948] |- |341 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19756] |- |342 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10738] |- |343 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7652] |- |344 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27289] |- |345 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10667] |- |346 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12407] |- |347 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26057] |- |348 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12112] |- |349 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15771] |- |350 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12037] |- |351 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14054] |- |352 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4730] |- |353 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5331] |- |354 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15344] |- |355 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22951] |- |356 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7452] |- |357 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11342] |- |358 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20505] |- |359 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12005] |- |360 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24917] |- |361 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16105] |- |362 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6042] |- |363 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4930] |- |364 |[[Монитор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3570] |- |365 |[[Леонардо да Винчи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4465] |- |366 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13354] |- |367 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14189] |- |368 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19368] |- |369 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5203] |- |370 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15189] |- |371 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 7040] |- |372 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6277] |- |373 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15941] |- |374 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9261] |- |375 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4634] |- |376 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 7842] |- |377 |[[Шолпан (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 5933] |- |378 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2550] |- |379 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16378] |- |380 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12803] |- |381 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15184] |- |382 |[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3100] |- |383 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15083] |- |384 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24938] |- |385 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19025] |- |386 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16133] |- |387 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16590] |- |388 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11880] |- |389 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17419] |- |390 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12789] |- |391 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25700] |- |392 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11711] |- |393 |[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5369] |- |394 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13799] |- |395 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8686] |- |396 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8753] |- |397 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24773] |- |398 |[[Франция Ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1376] |- |399 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18592] |- |400 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37607] |- |401 |[[Қайта құру кезеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7302] |- |402 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5650] |- |403 |[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1499] |- |404 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 13588] |- |405 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13326] |- |406 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8266] |- |407 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6379] |- |408 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8214] |- |409 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7202] |- |410 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9331] |- |411 |[[Плагиат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2025] |- |412 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 16900] |- |413 |[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1209] |- |414 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9166] |- |415 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4650] |- |416 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13445] |- |417 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12830] |- |418 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14696] |- |419 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6630] |- |420 |[[Жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1895] |- |421 |[[Кеңес Одағының Батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5009] |- |422 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32687] |- |423 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24121] |- |424 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 4083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7222] |- |425 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7795] |- |426 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32332] |- |427 |[[Аспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3223] |- |428 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5323] |- |429 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5476] |- |430 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8085] |- |431 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9376] |- |432 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 11630] |- |433 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7282] |- |434 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8511] |- |435 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10010] |- |436 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12763] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12401] |- |438 |[[Қояндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11119] |- |439 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13163] |- |440 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11111] |- |441 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4624] |- |442 |[[Мона Лиза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3552] |- |443 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11800] |- |444 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7015] |- |445 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19323] |- |446 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12388] |- |447 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8322] |- |448 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16279] |- |449 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2241] |- |450 |[[Лувр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2738] |- |451 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11222] |- |452 |[[Электронды пошта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4092] |- |453 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11783] |- |454 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4899] |- |455 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12308] |- |456 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3922] |- |457 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19971] |- |458 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14940] |- |459 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14640] |- |460 |[[Бейсенбай Кенжебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2940] |- |461 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8252] |- |462 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13171] |- |463 |[[Киелі жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1456] |- |464 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8133] |- |465 |[[Гераклит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1563] |- |466 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18314] |- |467 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10677] |- |468 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24027] |- |469 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13022] |- |470 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11057] |- |471 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15357] |- |472 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15950] |- |473 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15231] |- |474 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8229] |- |475 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 7394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19700] |- |476 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 18998] |- |477 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12633] |- |478 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9463] |- |479 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19219] |- |480 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31684] |- |481 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7755] |- |482 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12087] |- |483 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 5055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32877] |- |484 |[[Келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1847] |- |485 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15512] |- |486 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2030] |- |487 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10948] |- |488 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6927] |- |489 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 22729] |- |490 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30617] |- |491 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10789] |- |492 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9001] |- |493 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12806] |- |494 |[[Орыс асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1624] |- |495 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15715] |- |496 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18619] |- |497 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6260] |- |498 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19023] |- |499 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12635] |- |500 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 7031] |- |501 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18408] |- |502 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9450] |- |503 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13060] |- |504 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21267] |- |505 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12567] |- |506 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6246] |- |507 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11461] |- |508 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10154] |- |509 |[[Қатысушы:1nter pares]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2422] |- |510 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10115] |- |511 |[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10253] |- |512 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2646] |- |513 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 23902] |- |514 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 9873] |- |515 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9155] |- |516 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16365] |- |517 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18210] |- |518 |[[Әсет Найманбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3539] |- |519 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27483] |- |520 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15917] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10404] |- |522 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7201] |- |523 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6311] |- |524 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8120] |- |525 |[[Ай (серік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6214] |- |526 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22771] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11905] |- |528 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9369] |- |529 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 3820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18074] |- |530 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12315] |- |531 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4243] |- |532 |[[Дүниежүзілік көрме (2017)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11752] |- |533 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12712] |- |534 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5629] |- |535 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9878] |- |536 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6396] |- |537 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14542] |- |538 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8447] |- |539 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10600] |- |540 |[[Гиннесс рекордтар кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2451] |- |541 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18394] |- |542 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5911] |- |543 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15803] |- |544 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12672] |- |545 |[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3472] |- |546 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5354] |- |547 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5240] |- |548 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3844] |- |549 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7528] |- |550 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12697] |- |551 |[[Аққан жұлдыз (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3273] |- |552 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11336] |- |553 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9361] |- |554 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12679] |- |555 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15906] |- |556 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17211] |- |557 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 9930] |- |558 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16036] |- |559 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11709] |- |560 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6587] |- |561 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10006] |- |562 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11491] |- |563 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22169] |- |564 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12889] |- |565 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17027] |- |566 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7735] |- |567 |[[Чернобыль апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 2996] |- |568 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7079] |- |569 |[[Кітапхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3984] |- |570 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14872] |- |571 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9732] |- |572 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12223] |- |573 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3726] |- |574 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7143] |- |575 |[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4562] |- |576 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7901] |- |577 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21288] |- |578 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16692] |- |579 |[[Құс жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3864] |- |580 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8949] |- |581 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8913] |- |582 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14482] |- |583 |[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2272] |- |584 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10413] |- |585 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7827] |- |586 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11132] |- |587 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9602] |- |588 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12674] |- |589 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 12639] |- |590 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13660] |- |591 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9112] |- |592 |[[Татарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3287] |- |593 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4306] |- |594 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11702] |- |595 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3676] |- |596 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8702] |- |597 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4493] |- |598 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6289] |- |599 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10308] |- |600 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17914] |- |601 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13082] |- |602 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11539] |- |603 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5593] |- |604 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5457] |- |605 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8897] |- |606 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5120] |- |607 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7134] |- |608 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13484] |- |609 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9083] |- |610 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8282] |- |611 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15687] |- |612 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15375] |- |613 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7777] |- |614 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9004] |- |615 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4421] |- |616 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7848] |- |617 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11673] |- |618 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 10881] |- |619 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9397] |- |620 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5637] |- |621 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5070] |- |622 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7523] |- |623 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12682] |- |624 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11443] |- |625 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3855] |- |626 |[[Өзбектер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4284] |- |627 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11255] |- |628 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15264] |- |629 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3724] |- |630 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29472] |- |631 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7273] |- |632 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13108] |- |633 |[[Кемпірқосақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3691] |- |634 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10567] |- |635 |[[Қырғыз асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1563] |- |636 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6759] |- |637 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8233] |- |638 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7953] |- |639 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9437] |- |640 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3301] |- |641 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13115] |- |642 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9728] |- |643 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14083] |- |644 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11490] |- |645 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8438] |- |646 |[[Қарағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4933] |- |647 |[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3803] |- |648 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11174] |- |649 |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6980] |- |650 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13891] |- |651 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9089] |- |652 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10564] |- |653 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11755] |- |654 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7314] |- |655 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8377] |- |656 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4933] |- |657 |[[Николай Коперник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 3975] |- |658 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3850] |- |659 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16816] |- |660 |[[Ежелгі Рим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4352] |- |661 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9615] |- |662 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9663] |- |663 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15057] |- |664 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7002] |- |665 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12725] |- |666 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5720] |- |667 |[[Шоқжұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4551] |- |668 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10676] |- |669 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9162] |- |670 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5108] |- |671 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13849] |- |672 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6454] |- |673 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8564] |- |674 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12811] |- |675 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11535] |- |676 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14100] |- |677 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25942] |- |678 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13362] |- |679 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12493] |- |680 |[[Тiлеуке Құлекеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3137] |- |681 |[[КСРО ыдырауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5820] |- |682 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9593] |- |683 |[[Бейбітшілік және келісім сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5686] |- |684 |[[Спорт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4518] |- |685 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6004] |- |686 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14461] |- |687 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8906] |- |688 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6723] |- |689 |[[Көтеш Райымбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2098] |- |690 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11177] |- |691 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19477] |- |692 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7902] |- |693 |[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |- |694 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8831] |- |695 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8501] |- |696 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8915] |- |697 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8444] |- |698 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8522] |- |699 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11058] |- |700 |[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2165] |- |701 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20013] |- |702 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21640] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7117] |- |704 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4500] |- |705 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11143] |- |706 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9556] |- |707 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6362] |- |708 |[[Мәскеу шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2762] |- |709 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10754] |- |710 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10829] |- |711 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2399] |- |712 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4340] |- |713 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9405] |- |714 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16591] |- |715 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4853] |- |716 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8749] |- |717 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24529] |- |718 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13466] |- |719 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 6869] |- |720 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4382] |- |721 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10103] |- |722 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10171] |- |723 |[[Украин асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 820] |- |724 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5071] |- |725 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6705] |- |726 |[[Алғашқы көмек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5643] |- |727 |[[Балбырауын (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4052] |- |728 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6848] |- |729 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12271] |- |730 |[[Бразилия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6383] |- |731 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 12970] |- |732 |[[Көпен Әмірбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3535] |- |733 |[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2664] |- |734 |[[Оқшау сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5792] |- |735 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8758] |- |736 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11081] |- |737 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4313] |- |738 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 17863] |- |739 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17994] |- |740 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9596] |- |741 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6792] |- |742 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8324] |- |743 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7859] |- |744 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15354] |- |745 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5939] |- |746 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17612] |- |747 |[[Үркер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2500] |- |748 |[[Арыстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4735] |- |749 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10821] |- |750 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9440] |- |751 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14455] |- |752 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8774] |- |753 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6087] |- |754 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9670] |- |755 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8078] |- |756 |[[Әдемі инелік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 907] |- |757 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10506] |- |758 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2466] |- |759 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4755] |- |760 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9835] |- |761 |[[Адам даму индексі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3568] |- |762 |[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1098] |- |763 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31333] |- |764 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6776] |- |765 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10903] |- |766 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8662] |- |767 |[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5992] |- |768 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3214] |- |769 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8341] |- |770 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6092] |- |771 |[[Меркурий (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4360] |- |772 |[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 933] |- |773 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6256] |- |774 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7815] |- |775 |[[:Санат:Айтыс ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7200] |- |776 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6778] |- |777 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6581] |- |778 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6334] |- |779 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6094] |- |780 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9279] |- |781 |[[Ұлықбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3087] |- |782 |[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 845] |- |783 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3402] |- |784 |[[Шиебөрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2266] |- |785 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7302] |- |786 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5343] |- |787 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15041] |- |788 |[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5334] |- |789 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11168] |- |790 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6284] |- |791 |[[Қоқиқаздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3943] |- |792 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5801] |- |793 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17798] |- |794 |[[Ғылыми-техникалық революция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 4720] |- |795 |[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4915] |- |796 |[[Пароль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1315] |- |797 |[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2083] |- |798 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6551] |- |799 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7779] |- |800 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5788] |- |801 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10952] |- |802 |[[Өркениеттер қақтығысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2979] |- |803 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17211] |- |804 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4205] |- |805 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1477] |- |806 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4325] |- |807 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8329] |- |808 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4520] |- |809 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13196] |- |810 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11503] |- |811 |[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2348] |- |812 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11693] |- |813 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7516] |- |814 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5230] |- |815 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2484] |- |816 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4182] |- |817 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8717] |- |818 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1672] |- |819 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6767] |- |820 |[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2138] |- |821 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10822] |- |822 |[[Қартқожа (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4900] |- |823 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23709] |- |824 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11991] |- |825 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11756] |- |826 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8117] |- |827 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11033] |- |828 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8634] |- |829 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17786] |- |830 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7068] |- |831 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9441] |- |832 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11665] |- |833 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8424] |- |834 |[[Хромосомалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4851] |- |835 |[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2915] |- |836 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11883] |- |837 |[[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3149] |- |838 |[[Адамның кейбір кездері...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1409] |- |839 |[[Баубек Бұлқышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 2995] |- |840 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10139] |- |841 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18580] |- |842 |[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6296] |- |843 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7122] |- |844 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9440] |- |845 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7745] |- |846 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9327] |- |847 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9563] |- |848 |[[Мария Кюри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1975] |- |849 |[[Ықылас Дүкенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4009] |- |850 |[[Рауғаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2143] |- |851 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9899] |- |852 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9580] |- |853 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5915] |- |854 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6292] |- |855 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4904] |- |856 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8031] |- |857 |[[Надежда Андреевна Лушникова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1455] |- |858 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4271] |- |859 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9439] |- |860 |[[Анықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10758] |- |861 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5879] |- |862 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7050] |- |863 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8086] |- |864 |[[:Санат:Қазақстан актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2487] |- |865 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11091] |- |866 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8646] |- |867 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5286] |- |868 |[[Спартак көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1758] |- |869 |[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4371] |- |870 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9626] |- |871 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14741] |- |872 |[[Қорық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4148] |- |873 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5142] |- |874 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4534] |- |875 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7277] |- |876 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2607] |- |877 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7533] |- |878 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8485] |- |879 |[[Тамыз бүлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3394] |- |880 |[[Дүниежүзілік денсаулық күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 916] |- |881 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9909] |- |882 |[[Үлгі:Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5434] |- |883 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4495] |- |884 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2997] |- |885 |[[Сатурн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3508] |- |886 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7746] |- |887 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15777] |- |888 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6653] |- |889 |[[Дәнеш Рақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1878] |- |890 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8883] |- |891 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15155] |- |892 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2981] |- |893 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14218] |- |894 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8652] |- |895 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16632] |- |896 |[[Кенелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2341] |- |897 |[[Антивирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5382] |- |898 |[[Конгресс кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1151] |- |899 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15418] |- |900 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8746] |- |901 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7682] |- |902 |[[Бауырымен жорғалаушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4679] |- |903 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9139] |- |904 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8735] |- |905 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6730] |- |906 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5668] |- |907 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11305] |- |908 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13316] |- |909 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 11309] |- |910 |[[Британ мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 815] |- |911 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14545] |- |912 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7652] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4593] |- |914 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17327] |- |915 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8003] |- |916 |[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3933] |- |917 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6251] |- |918 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5230] |- |919 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8587] |- |920 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10677] |- |921 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5571] |- |922 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7783] |- |923 |[[Қазанғап Тілепбергенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3532] |- |924 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6947] |- |925 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25845] |- |926 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10136] |- |927 |[[:Санат:Қазақстан театрлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1694] |- |928 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8512] |- |929 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5627] |- |930 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11128] |- |931 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6000] |- |932 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20336] |- |933 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9638] |- |934 |[[Хеопс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3355] |- |935 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3604] |- |936 |[[Сілтеме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1702] |- |937 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8469] |- |938 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4937] |- |939 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9822] |- |940 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19528] |- |941 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 724] |- |942 |[[Ұлттық кітап күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 559] |- |943 |[[Эрмитаж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1843] |- |944 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10865] |- |945 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16100] |- |946 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2430] |- |947 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8917] |- |948 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5590] |- |949 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 12657] |- |950 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10235] |- |951 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3788] |- |952 |[[Инеліктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1983] |- |953 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8121] |- |954 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10121] |- |955 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13891] |- |956 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9611] |- |957 |[[Күйші (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3895] |- |958 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 6119] |- |959 |[[Қуыршақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1769] |- |960 |[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1222] |- |961 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5619] |- |962 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7006] |- |963 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6944] |- |964 |[[Алкендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3543] |- |965 |[[Бір жасушалылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2418] |- |966 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7222] |- |967 |[[Төлеген Тоқтаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2567] |- |968 |[[Сталинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2249] |- |969 |[[Швейцария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5393] |- |970 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14056] |- |971 |[[Емен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3299] |- |972 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5260] |- |973 |[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4121] |- |974 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11921] |- |975 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4627] |- |976 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7677] |- |977 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9576] |- |978 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13581] |- |979 |[[Айша бибі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6062] |- |980 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8343] |- |981 |[[Торғайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2471] |- |982 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6466] |- |983 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10026] |- |984 |[[Сәбит Дөнентаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4372] |- |985 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7387] |- |986 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10470] |- |987 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4041] |- |988 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7589] |- |989 |[[Үлкен деректер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2022] |- |990 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 8975] |- |991 |[[Аутизм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5327] |- |992 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8116] |- |993 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7970] |- |994 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7663] |- |995 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5837] |- |996 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12816] |- |997 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9804] |- |998 |[[Қарахан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5733] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 9wn527kjfcbbeb5gidjwrkr79wzcgaj Секіргіштер (мультфильм) 0 776574 3606770 3594981 2026-05-19T19:33:50Z Kasymov 10777 3606770 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм |Атауы = Секіргіштер |Шынайы атауы = {{lang-en|Hoppers}} |Басқаша атауы = |Сурет = Секіргіштер (мультфильм).jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Түрі = |Жанры = [[ғылыми фантастика]]лық [[Кинокомедия|комедия]] |Приквелі = |Сиквелі = |Режиссёрі = [[Дэниэл Чонг]] |Продюсері = Николь Паради Гриндл |Сценарийдің авторы = Дэниэл Чонг |Қоюшы суретші = |Дыбыстағандар = Пайпер Курда<br>[[Бобби Мойнахан]]<br>[[Джон Хэмм]] |Композиторы = Марк Мазерсбо |Аниматорлары = |Мультипликаторлары = |Операторы = |Студия = [[Walt Disney Pictures]]<br />[[Pixar Animation Studios]] |Мемлекет = {{USA}} |Дистрибьюторы = [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Ұзақтығы = 105 минут |Премьера = 6 наурыз 2026 |Бюджеті = [[АҚШ доллары|$]] 150 млн<ref name="HoppersLATimes">{{cite news |last=Masunaga |first=Samantha |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/story/2026-03-04/with-hoppers-pixar-looks-for-boost-to-its-original-animated-films |title=With 'Hoppers,' Pixar looks for a boost to its original animated films |work=Los Angeles Times |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260304175935/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/story/2026-03-04/with-hoppers-pixar-looks-for-boost-to-its-original-animated-films |archivedate=2026-03-04 |url-status=live}}</ref> |Түсім = |imdb_id = 26443616 |bcdb_link = |allrovi = |rottentomatoes = |Сайты = https://movies.disney.com/hoppers |Commons = }} '''«Секіргіштер»''' ({{Lang-en|Hoppers}}) — [[Walt Disney Pictures]] кинокомпаниясы үшін [[Pixar Animation Studios]] студиясы түсірген 2026 жылғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Компьютерлік анимациялау|компьютерлік-анимациялық]] [[ғылыми-фантастикалық комедия]] жанрындағы фильм. Режиссері әрі сценарисі — [[Дэниэл Чонг]], басты рөлдерді Пайпер Курда, [[Бобби Мойнахан]] және [[Джон Хэмм]] дыбыстады. Сюжет жануарлармен араласу үшін санасы роботтандырылған құндызға ауыстырылған Мейбл есімді бойжеткен туралы баяндайды. Чонг 2020 жылдың желтоқсанында Pixar студиясында жаңа түпнұсқа фильммен жұмыс істей бастады. Фильм ресми түрде алғаш рет 2024 жылдың тамызында «Прыгуны» деген атаумен жарияланды, сондай-ақ актерлік құрамда Курда, Мойнахан және Хэмм таныстырылды. АҚШ кинотеатрларындағы премьерасы 2026 жылдың 6 наурызында өтті. == Сюжеті == [[Бивэртон (Орегон)|Бобротаун]] қаласында Мэйбл Танака көптеген жабайы жануарлар, соның ішінде құндыздар мекендейтін орманның жанында әжесімен бірге тұрады. Әжесі қайтыс болғаннан кейін Мэйбл орманға қамқорлық жасауды жалғастырады. Бобротаун мэрі Джерри Дженераццо құндыздардың мекен ортасын жоюды талап ететін автострада салу жоспарын жариялайды. Мэйбл жобаға қарсы науқан жүргізеді, бірақ ешқандай қолдау таппайды. Ол эко-белсенділік үшін колледждегі оқуын тастап кетеді, бұл оның оқытушысы Сэм Фэрфаксқа ұнамайды. Құндыздарға көмектесуге тырысқан Мэйбл Сэм мен оның әріптестері жабайы табиғатты зерттеу үшін «Секіргіштер» технологиясын жасырын түрде жасап шығарғанын біледі. Бұл технология адам санасына [[Робот|робот-жануар]]ға «секіріп», басқа жануарлармен тіл табысуға мүмкіндік береді. Содан кейін Мэйбл робот-құндызды пайдаланып, оның денесінде зертханадан қашып шығады. Жануарлар Мэйблді нағыз құндыз деп қабылдайды. Оны орманда белгілі бір себептермен қашып жүрген жануарларға пана болған құндыздар королі Джорджға алып барады. Мэйбл Джерри оларды үркіту үшін жасырын орнатқан, ағаш кейпіндегі дыбыс толқындарын таратқышты тауып алады. Мэйбл оны қиратады, сөйтіп жануарлар үйлеріне оралады. Джордж оған өзінің өткені туралы айтып, соңында одан өзінің кеңесшісі болуын сұрайды. Мэйбл Джорджға өзінің шынайы бейнесін ашпақ болады, бірақ Джерри жануарларды үркітетін жасанды ағаштарды одан сайын көбірек орнатады. Мэйбл мен Джордж құндыздар бөгетінде Жануарлар кеңесін шақыруға келіседі. Джордж онда [[сүтқоректілер]]дің атынан шығады. Кеңес Мэйблдің сөздерін бұрыс түсініп, Джерриді өлтіруге шешім қабылдайды. Оларды тоқтатпақ болған ол байқаусызда Шыбын-шіркейлер патшайымын басып кетіп, өзіне қарсы ашу-ыза тудырады. Джордж Мэйблге Джерриді қырғыннан қорғап қалуға көмектесуге келіседі. Басқа жануарлардың көмегімен Мэйбл мен Джордж Джерриді тауып, оны алаңқайға баруға мәжбүрлейді. Бірақ енді [[Жәндіктер]] королі Титус басқаратын кеңес Джерриге қарсы шығып, оның автокөлігіне акуланы тастайды. Осы кезде Сэм араласып, зертханада Мэйблді робот-құндыздан ажыратып тастайды, бұл Джорджды аң-таң қалдырып, көңілін түсіреді. Кеңес Сэмнің зертханасына шабуыл жасап, Мэйбл мен Джерриді байлап тастайды және ғалымдарды Джерри бейнесіндегі робот жасауға мәжбүрлейді. Титус жасанды ағаштардың жиілігін адамдарға қарсы қолдану мақсатында сол роботқа ауысады. Мэйбл нағыз Джерриді зертханадан қашу үшін робот-құндызға ауысуға көндіреді. Содан кейін Мэйбл Титусты өз ойынан айнуға үгіттейді. Жалған Джерридің қолынан телефонды тартып алу әрекеті кезінде, ол ағаштың басына құлап кетеді. Титус оның артынан өрмелегенде, роботтың беті жұлынып қалады да, Шыбын-шіркейлер королі өз жоспарын жүзеге асыру үшін смартфонның құлпын аша алмай қалады. Ол ашу үстінде жәндіктердің барлық жануарларға үстемдік жүргізгенін қалайтынын айтады, бұл Кеңесті таңғалдырады. Робот жарылып, салдарынан алаңқайды шарпыған және қалаға жайылған орман өрті басталады. Титусты Амфибиялар королі жеп қояды, ал Жануарлар кеңесі бөгетті бұзып, өртті сөндіру үшін Мэйблге, Джорджға және басқа жануарларға қосылады. Мэйбл мен Джерри татуласады, автострада басқа жерден салынады, ал алаңқай жабайы табиғат қорығына айналады. Мэйбл колледжді бітіреді, «Прыгундар» бағдарламасы тоқтатылғанымен, Сэм Мэйблді өзіне ассистент етіп алады. Мэйбл мен Джордж достықтарын жалғастырып, электронды аудармашы арқылы тіл табысып тұрады. == Рөлді дыбыстағандар == * Пайпер Курда — Мейбл Танака, жануарларды жақсы көретін бойжеткен, оның санасы роботтандырылған құндызға ауыстырылған.<ref name="AnnouncementDeadline3">{{Cite web |last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2024-08-10|title=Pixar Unveils New Film At D23: ''Hoppers'' With Jon Hamm & Bobby Moynihan|url=https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/|access-date=|website=[[Deadline Hollywood]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812221126/https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/}}</ref><ref name="AnnouncementVariety3">{{Cite web |last=Moreau|first=Jordan|date=2024-08-10|title=Pixar Reveals ''Hoppers'', a Beaver Body-Swap Movie Starring Jon Hamm, Bobby Moynihan, Piper Curda|url=https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/|access-date=|website=[[Variety]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814213951/https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/}}</ref><ref name="AnnouncementTheWrap3">{{cite web |last1=Taylor|first1=Drew|title=Pixar Reveals New Original Film ''Hoppers'' Featuring Jon Hamm and Robotic Beavers|url=https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/|website=[[TheWrap|thewrap.com]]|date=2024-08-10|publisher=The Wrap|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814160410/https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/|lang=en-us}}</ref><ref>{{cite news|last=Travis|first=Ben|url=https://www.empireonline.com/movies/features/hoppers-interview-inside-pixar-bonkers-premise/|title=Hoppers Trailer Breakdown: Inside Pixar's Most Bonkers Premise In Years|website=[[Empire Online]]|date=2025-07-16|access-date=|archive-date=2025-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808114128/https://www.empireonline.com/movies/features/hoppers-interview-inside-pixar-bonkers-premise/|url-status=live|accessdate=2025-08-06}}</ref> * [[Бобби Мойнахан]] — Король Георг, құндыз-монарх.<ref name="AnnouncementDeadline3" /><ref name="AnnouncementVariety3" /><ref name="AnnouncementTheWrap3" /> * [[Джон Хэмм]] — мэр Джерри, ашкөз мэр.<ref name="AnnouncementDeadline3" /><ref name="AnnouncementVariety3" /><ref name="AnnouncementTheWrap3" /><ref name="FandangoHoppersPostLook2">{{cite Instagram|title=Our first look at a totally original Pixar movie coming in 2026 - #Hoppers! Jon Hamm joins the cast as Mayor Jerry. #D23|postid=C-eTTG4CnAy/|user=fandago|date=2024-08-10|access-date=2025-07-07}}</ref> * [[Деметри Мартин]] — құстар.<ref>{{cite tweet |number=1945634640792096913|user=threebarebears|date=2025-07-17|access-date=2025-07-17|language=en|archive-url=https://archive.today/20250717143708/https://x.com/threebarebears/status/1945634640792096913|archive-date=2025-07-17|url-status=live|title=SAME VOICE}}</ref> * Мелисса Вильясеньор — Эллен, әйел қоңыр аю.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=lOoJ6hcnn-M|title=LWM- Safari Hat Strap|date=2025-07-18|first=Melissa|last=Villaseñor|access-date=|via=[[YouTube]]|archive-date=2025-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812210417/https://www.youtube.com/watch?v=lOoJ6hcnn-M|url-status=live|accessdate=2025-08-10}}</ref> == Өндірісі == === Әзірленуі === 2020 жылдың желтоқсанында [[Дэниэл Чонг]] [[Twitter]]-де [[Cartoon Network]] арнасындағы «[[Аюлардың ақиқаты]]<nowiki/>» мультсериалы мен «[[Аюлардың ақиқаты: Фильм]]<nowiki/>» туындысын аяқтағаннан кейін [[Pixar Animation Studios|Pixar]]-ға оралғанын және жаңа түпнұсқа фильммен жұмыс істеп жатқанын хабарлады.<ref>{{cite tweet|number=1337202378144006148|author=Daniel Chong|user=threebarebears|title=WELP guess there's no hiding it now- Happy to be back and developing something @Pixar!<!-- full text of tweet that Twitter returned to the bot (excluding links) added by TweetCiteBot. This may be better truncated or may need expanding (TW limits responses to 140 characters) or case changes. -->|date=2020-12-10}}</ref> 2024 жылдың тамызында өткен [[D23 (Disney)|D23]] фан-іс-шарасында Pixar-дың бас креативті директоры [[Пит Доктер]] фильмнің атауы «Секіргіштер» болатынын жариялады.<ref name="AnnouncementDeadline2">{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2024-08-10|title=Pixar Unveils New Film At D23: ''Hoppers'' With Jon Hamm & Bobby Moynihan|url=https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/|access-date=|website=[[Deadline Hollywood]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812221126/https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/}}</ref><ref name="AnnouncementVariety2">{{Cite web|last=Moreau|first=Jordan|date=2024-08-10|title=Pixar Reveals ''Hoppers'', a Beaver Body-Swap Movie Starring Jon Hamm, Bobby Moynihan, Piper Curda|url=https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/|access-date=|website=[[Variety]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814213951/https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/}}</ref><ref name="AnnouncementTheWrap2">{{cite web|last1=Taylor|first1=Drew|title=Pixar Reveals New Original Film ''Hoppers'' Featuring Jon Hamm and Robotic Beavers|url=https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/|website=[[TheWrap|thewrap.com]]|date=2024-08-10|publisher=The Wrap|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814160410/https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/}}</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Джесси Эндрюс өзінің [[Twitter|X]] (бұрынғы Twitter) аккаунтында фильммен үш жыл бойы жұмыс істегенін айтты.<ref>{{cite tweet|number=1822105411396452831|author=jesse andrews|user=_jesse_andrews_|title=[lifts helmet, wipes sweat off face] i've been working on this movie for three years|date=2024-08-09}}</ref> D23 іс-шарасында мультфильм туралы хабарландыру аясында Пайпер Курда, [[Бобби Мойнахан]] және [[Джон Хэмм]] актерлік құрамның мүшелері ретінде таныстырылды.<ref name="AnnouncementDeadline2" /><ref name="AnnouncementVariety2" /><ref name="AnnouncementTheWrap2" /> D23-ке берген сұхбатында Чонг фильмге шабыт берген дереккөздердің бірі — жасанды робот-жануарлар табиғи ортаға орналастырылатын табиғат туралы деректі фильмдер болғанын айтты: «Адамдардың жануарлар әлеміне сіңісіп кетуге барынша тырысуы және осы процесте орын алатын оғаш жайттар туралы идея комедия үшін дайын тұрған дүниедей көрінді». Ол сондай-ақ: «Бұл жерде „[[Аватар (франшиза)|Аватар]]дың“ әсері сезілетіні анық, […] бірақ фильмде „[[Орындалмас миссия|Орындалмас миссия“]] сияқты тыңшылық триллердің де белгілері бар, өйткені Мейбл жануарлар әлеміне тыңшы ретінде енеді», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Stateman|first=Alison|url=https://d23.com/exclusive-qa-with-hoppers-director-daniel-chong/|title=Exclusive Q&A with ''Hoppers'' Director Daniel Chong|website=D23|date=2025-07-17|access-date=2025-08-15|archive-date=2025-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250814184000/https://d23.com/exclusive-qa-with-hoppers-director-daniel-chong/|url-status=live}}</ref> Чонг бұл идеяны Доктер мен Pixar-дың басқа басшылығына алғаш ұсынғанда, оның [[Пингвинтәрізділер|пингвин]]дер туралы фильм ретінде таныстырылғанын айтты. Соған қарамастан, Чонг: «Пит: „Меніңше, әлемге пингвиндер туралы тағы бір анимациялық фильмнің қажеті жоқ“, — деді. Ол бұл идеяны мүлдем қабылдамады», — деп еске алды. Сонымен, Чонг олардың қоршаған ортаға қалай әсер ететінін зерттегеннен кейін, фильмнің назарын құндыздарға аударды: «Бұл жануарлар экожүйе инженерлері бола алады және қалғандарының бәріне аман қалуға көмектеседі; бұл мені: „О, достар, құндыздар өте керемет екен“, — деуге мәжбүр етті деп ойлаймын.<ref name="Danoff">{{cite news|last=Danoff|first=Owen|url=https://screenrant.com/hoppers-pixar-avatar-comparison-director-daniel-chong-interview/|title=Director Of Pixar's Next Movie Explains Why It's So Much More Than "Animal Avatar"|website=[[Screen Rant]]|date=2025-07-16|access-date=2025-07-16|archive-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716160551/https://screenrant.com/hoppers-pixar-avatar-comparison-director-daniel-chong-interview/|url-status=live}}</ref> === Сценарий === 2024 жылдың желтоқсанында ''[[The Hollywood Reporter]]'' басылымы Pixar-дың бұрынғы суретшісінің сөзіне сүйеніп, режиссерлерге фильмнің «[[Қоршаған ортаны қорғау|инвайроментализм]] туралы жоспарланған хабарын» «бәсеңдету» тапсырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Gajewski|first=Ryan|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/win-or-lose-pixar-staff-trans-storyline-1236093299/|title=Ex-Pixar Staffers Decry 'Win or Lose' Trans Storyline Being Scrapped: "Can't Tell You How Much I Cried"|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=2024-12-27|access-date=2025-07-01|archive-date=2025-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702144532/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/win-or-lose-pixar-staff-trans-storyline-1236093299/|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, 2025 жылдың шілдесінде ''[[Screen Rant]]'' басылымына берген сұхбатында Чонг фильм тақырыптарының цензураға ұшырағанын жоққа шығарып, былай деді: «Керісінше, мен ортақ түсіністікті сезіндім. [...] Алайда, жұмыс процесі туралы шындық мынада: мұндағы әрбір фильм көптеген өзгерістерден өтеді және қатты өзгереді, сондықтан студиядағы кейбір адамдар бұл жағдайды цензура сияқты қабылдауы мүмкін екенін түсінемін. Бірақ, іс жүзінде, [фильм] жай ғана өзінің табиғи даму жолынан өтіп жатыр — кем дегенде, біздің фильм үшін солай».<ref name="Danoff" /> == Көрсету == АҚШ-та фильмнің премьерасы 2026 жылғы 6 наурызда өтті.<ref>{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2024-08-13|title=''Frozen 3'' Gets Official Thanksgiving 2027 Release; Pixar's ''Hoppers'' Sets Spring 2026|url=https://deadline.com/2024/08/frozen-3-release-date-1236039148/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=2024-08-13|archivedate=2024-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240813174243/https://deadline.com/2024/08/frozen-3-release-date-1236039148/|lang=en}}</ref> === Маркетинг === Мультфильмнің алғашқы кадрлары 2025 жылдың маусымында Анси халықаралық анимациялық фильмдер фестивалінде көрсетілді.<ref>{{Cite web|last=Taylor|first=Drew|date=2025-06-13|title=Pixar Unveils Hilarious First Footage From 'Hoppers', Featuring Robotic Beavers and Jon Hamm|url=https://www.thewrap.com/hoppers-first-footage-pixar-annecy/|access-date=|website=[[TheWrap]]|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-06-13|archivedate=2025-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250613145412/https://www.thewrap.com/hoppers-first-footage-pixar-annecy/|lang=en}}</ref> Сол айдың соңында «[[Элио (мультфильм)|Элио]]<nowiki/>» мультфильмінің [[Қорытынды титрлар|титрлар]]ынан кейін қысқаша тизер пайда болды: онда телефонда қайта-қайта [[Кесірткелер|кесіртке]] эмодзиін теріп отырған кесіртке бейнеленген.<ref>{{Cite web|last=Edwards|first=Belen|date=2025-06-20|title='Elio's end-credits scene teases Pixar's next movie. Here's how.|url=https://mashable.com/article/elio-end-credits-scene-explained-hoppers|access-date=|website=Mashable|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-06-24|archivedate=2025-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621081314/https://mashable.com/article/elio-end-credits-scene-explained-hoppers|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Graves|first=Sabina|date=2025-06-23|title='Elio' Has a Bizarre Post-Credits Scene That's Not About 'Elio' at All|url=https://gizmodo.com/elio-has-a-bizarre-post-credits-scene-thats-not-about-elio-at-all-2000619190|access-date=|website=[[Gizmodo]]|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-06-24|archivedate=2025-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250623224356/https://gizmodo.com/elio-has-a-bizarre-post-credits-scene-thats-not-about-elio-at-all-2000619190|lang=en}}</ref> 2025 жылдың тамызында Дэниэл Чонг өзінің X (бұрынғы Twitter) аккаунтында бұл кесірткенің есімі Том екенін ашып айтты.<ref>{{cite tweet|number=1951527380155240668|author=Daniel Chong|user=threebarebears|title=FYI- his name is Tom, and at our audience preview people could not stop talking about him 🦎🦎🦎|date=2025-08-01}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2026 жылғы АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:АҚШ 3D фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы комедиялары]] [[Санат:АҚШ компьютерлік анимациялық фильмдері]] [[Санат:Роботтар туралы мультфильмдер]] [[Санат:Дене алмасу туралы фильмдер]] [[Санат:Ғалымдар туралы фильмдер]] [[Санат:Университеттер туралы фильмдер]] [[Санат:Pixar толықметражды мультфильмдері]] [[Санат:2026 жылғы компьютерлік анимациялық фильмдер]] [[Санат:Дэниэл Чонгтың мультфильмдері]] [[Санат:Дэниэл Чонгтың сценарийі бойынша түсірілген мультфильмдер]] bijrh0npgt741plf7hjfg2aso6evujy 3606771 3606770 2026-05-19T19:34:28Z Kasymov 10777 /* Рөлді дыбыстағандар */ 3606771 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм |Атауы = Секіргіштер |Шынайы атауы = {{lang-en|Hoppers}} |Басқаша атауы = |Сурет = Секіргіштер (мультфильм).jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Түрі = |Жанры = [[ғылыми фантастика]]лық [[Кинокомедия|комедия]] |Приквелі = |Сиквелі = |Режиссёрі = [[Дэниэл Чонг]] |Продюсері = Николь Паради Гриндл |Сценарийдің авторы = Дэниэл Чонг |Қоюшы суретші = |Дыбыстағандар = Пайпер Курда<br>[[Бобби Мойнахан]]<br>[[Джон Хэмм]] |Композиторы = Марк Мазерсбо |Аниматорлары = |Мультипликаторлары = |Операторы = |Студия = [[Walt Disney Pictures]]<br />[[Pixar Animation Studios]] |Мемлекет = {{USA}} |Дистрибьюторы = [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Ұзақтығы = 105 минут |Премьера = 6 наурыз 2026 |Бюджеті = [[АҚШ доллары|$]] 150 млн<ref name="HoppersLATimes">{{cite news |last=Masunaga |first=Samantha |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/story/2026-03-04/with-hoppers-pixar-looks-for-boost-to-its-original-animated-films |title=With 'Hoppers,' Pixar looks for a boost to its original animated films |work=Los Angeles Times |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260304175935/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/story/2026-03-04/with-hoppers-pixar-looks-for-boost-to-its-original-animated-films |archivedate=2026-03-04 |url-status=live}}</ref> |Түсім = |imdb_id = 26443616 |bcdb_link = |allrovi = |rottentomatoes = |Сайты = https://movies.disney.com/hoppers |Commons = }} '''«Секіргіштер»''' ({{Lang-en|Hoppers}}) — [[Walt Disney Pictures]] кинокомпаниясы үшін [[Pixar Animation Studios]] студиясы түсірген 2026 жылғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Компьютерлік анимациялау|компьютерлік-анимациялық]] [[ғылыми-фантастикалық комедия]] жанрындағы фильм. Режиссері әрі сценарисі — [[Дэниэл Чонг]], басты рөлдерді Пайпер Курда, [[Бобби Мойнахан]] және [[Джон Хэмм]] дыбыстады. Сюжет жануарлармен араласу үшін санасы роботтандырылған құндызға ауыстырылған Мейбл есімді бойжеткен туралы баяндайды. Чонг 2020 жылдың желтоқсанында Pixar студиясында жаңа түпнұсқа фильммен жұмыс істей бастады. Фильм ресми түрде алғаш рет 2024 жылдың тамызында «Прыгуны» деген атаумен жарияланды, сондай-ақ актерлік құрамда Курда, Мойнахан және Хэмм таныстырылды. АҚШ кинотеатрларындағы премьерасы 2026 жылдың 6 наурызында өтті. == Сюжеті == [[Бивэртон (Орегон)|Бобротаун]] қаласында Мэйбл Танака көптеген жабайы жануарлар, соның ішінде құндыздар мекендейтін орманның жанында әжесімен бірге тұрады. Әжесі қайтыс болғаннан кейін Мэйбл орманға қамқорлық жасауды жалғастырады. Бобротаун мэрі Джерри Дженераццо құндыздардың мекен ортасын жоюды талап ететін автострада салу жоспарын жариялайды. Мэйбл жобаға қарсы науқан жүргізеді, бірақ ешқандай қолдау таппайды. Ол эко-белсенділік үшін колледждегі оқуын тастап кетеді, бұл оның оқытушысы Сэм Фэрфаксқа ұнамайды. Құндыздарға көмектесуге тырысқан Мэйбл Сэм мен оның әріптестері жабайы табиғатты зерттеу үшін «Секіргіштер» технологиясын жасырын түрде жасап шығарғанын біледі. Бұл технология адам санасына [[Робот|робот-жануар]]ға «секіріп», басқа жануарлармен тіл табысуға мүмкіндік береді. Содан кейін Мэйбл робот-құндызды пайдаланып, оның денесінде зертханадан қашып шығады. Жануарлар Мэйблді нағыз құндыз деп қабылдайды. Оны орманда белгілі бір себептермен қашып жүрген жануарларға пана болған құндыздар королі Джорджға алып барады. Мэйбл Джерри оларды үркіту үшін жасырын орнатқан, ағаш кейпіндегі дыбыс толқындарын таратқышты тауып алады. Мэйбл оны қиратады, сөйтіп жануарлар үйлеріне оралады. Джордж оған өзінің өткені туралы айтып, соңында одан өзінің кеңесшісі болуын сұрайды. Мэйбл Джорджға өзінің шынайы бейнесін ашпақ болады, бірақ Джерри жануарларды үркітетін жасанды ағаштарды одан сайын көбірек орнатады. Мэйбл мен Джордж құндыздар бөгетінде Жануарлар кеңесін шақыруға келіседі. Джордж онда [[сүтқоректілер]]дің атынан шығады. Кеңес Мэйблдің сөздерін бұрыс түсініп, Джерриді өлтіруге шешім қабылдайды. Оларды тоқтатпақ болған ол байқаусызда Шыбын-шіркейлер патшайымын басып кетіп, өзіне қарсы ашу-ыза тудырады. Джордж Мэйблге Джерриді қырғыннан қорғап қалуға көмектесуге келіседі. Басқа жануарлардың көмегімен Мэйбл мен Джордж Джерриді тауып, оны алаңқайға баруға мәжбүрлейді. Бірақ енді [[Жәндіктер]] королі Титус басқаратын кеңес Джерриге қарсы шығып, оның автокөлігіне акуланы тастайды. Осы кезде Сэм араласып, зертханада Мэйблді робот-құндыздан ажыратып тастайды, бұл Джорджды аң-таң қалдырып, көңілін түсіреді. Кеңес Сэмнің зертханасына шабуыл жасап, Мэйбл мен Джерриді байлап тастайды және ғалымдарды Джерри бейнесіндегі робот жасауға мәжбүрлейді. Титус жасанды ағаштардың жиілігін адамдарға қарсы қолдану мақсатында сол роботқа ауысады. Мэйбл нағыз Джерриді зертханадан қашу үшін робот-құндызға ауысуға көндіреді. Содан кейін Мэйбл Титусты өз ойынан айнуға үгіттейді. Жалған Джерридің қолынан телефонды тартып алу әрекеті кезінде, ол ағаштың басына құлап кетеді. Титус оның артынан өрмелегенде, роботтың беті жұлынып қалады да, Шыбын-шіркейлер королі өз жоспарын жүзеге асыру үшін смартфонның құлпын аша алмай қалады. Ол ашу үстінде жәндіктердің барлық жануарларға үстемдік жүргізгенін қалайтынын айтады, бұл Кеңесті таңғалдырады. Робот жарылып, салдарынан алаңқайды шарпыған және қалаға жайылған орман өрті басталады. Титусты Амфибиялар королі жеп қояды, ал Жануарлар кеңесі бөгетті бұзып, өртті сөндіру үшін Мэйблге, Джорджға және басқа жануарларға қосылады. Мэйбл мен Джерри татуласады, автострада басқа жерден салынады, ал алаңқай жабайы табиғат қорығына айналады. Мэйбл колледжді бітіреді, «Прыгундар» бағдарламасы тоқтатылғанымен, Сэм Мэйблді өзіне ассистент етіп алады. Мэйбл мен Джордж достықтарын жалғастырып, электронды аудармашы арқылы тіл табысып тұрады. == Рөлді дыбыстағандар == * Пайпер Курда — Мейбл Танака, жануарларды жақсы көретін бойжеткен, оның санасы роботтандырылған құндызға ауыстырылған.<ref name="AnnouncementDeadline3">{{Cite web |last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2024-08-10|title=Pixar Unveils New Film At D23: ''Hoppers'' With Jon Hamm & Bobby Moynihan|url=https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/|access-date=|website=[[Deadline Hollywood]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812221126/https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/}}</ref><ref name="AnnouncementVariety3">{{Cite web |last=Moreau|first=Jordan|date=2024-08-10|title=Pixar Reveals ''Hoppers'', a Beaver Body-Swap Movie Starring Jon Hamm, Bobby Moynihan, Piper Curda|url=https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/|access-date=|website=[[Variety]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814213951/https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/}}</ref><ref name="AnnouncementTheWrap3">{{cite web |last1=Taylor|first1=Drew|title=Pixar Reveals New Original Film ''Hoppers'' Featuring Jon Hamm and Robotic Beavers|url=https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/|website=[[TheWrap|thewrap.com]]|date=2024-08-10|publisher=The Wrap|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814160410/https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/|lang=en-us}}</ref><ref>{{cite news|last=Travis|first=Ben|url=https://www.empireonline.com/movies/features/hoppers-interview-inside-pixar-bonkers-premise/|title=Hoppers Trailer Breakdown: Inside Pixar's Most Bonkers Premise In Years|website=[[Empire Online]]|date=2025-07-16|access-date=|archive-date=2025-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808114128/https://www.empireonline.com/movies/features/hoppers-interview-inside-pixar-bonkers-premise/|url-status=live|accessdate=2025-08-06}}</ref> * [[Бобби Мойнахан]] — Король Георг, құндыз-монарх.<ref name="AnnouncementDeadline3" /><ref name="AnnouncementVariety3" /><ref name="AnnouncementTheWrap3" /> * [[Джон Хэмм]] — мэр Джерри, ашкөз мэр.<ref name="AnnouncementDeadline3" /><ref name="AnnouncementVariety3" /><ref name="AnnouncementTheWrap3" /> * [[Деметри Мартин]] — құстар.<ref>{{cite tweet |number=1945634640792096913|user=threebarebears|date=2025-07-17|access-date=2025-07-17|language=en|archive-url=https://archive.today/20250717143708/https://x.com/threebarebears/status/1945634640792096913|archive-date=2025-07-17|url-status=live|title=SAME VOICE}}</ref> * Мелисса Вильясеньор — Эллен, әйел қоңыр аю.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=lOoJ6hcnn-M|title=LWM- Safari Hat Strap|date=2025-07-18|first=Melissa|last=Villaseñor|access-date=|via=[[YouTube]]|archive-date=2025-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812210417/https://www.youtube.com/watch?v=lOoJ6hcnn-M|url-status=live|accessdate=2025-08-10}}</ref> == Өндірісі == === Әзірленуі === 2020 жылдың желтоқсанында [[Дэниэл Чонг]] [[Twitter]]-де [[Cartoon Network]] арнасындағы «[[Аюлардың ақиқаты]]<nowiki/>» мультсериалы мен «[[Аюлардың ақиқаты: Фильм]]<nowiki/>» туындысын аяқтағаннан кейін [[Pixar Animation Studios|Pixar]]-ға оралғанын және жаңа түпнұсқа фильммен жұмыс істеп жатқанын хабарлады.<ref>{{cite tweet|number=1337202378144006148|author=Daniel Chong|user=threebarebears|title=WELP guess there's no hiding it now- Happy to be back and developing something @Pixar!<!-- full text of tweet that Twitter returned to the bot (excluding links) added by TweetCiteBot. This may be better truncated or may need expanding (TW limits responses to 140 characters) or case changes. -->|date=2020-12-10}}</ref> 2024 жылдың тамызында өткен [[D23 (Disney)|D23]] фан-іс-шарасында Pixar-дың бас креативті директоры [[Пит Доктер]] фильмнің атауы «Секіргіштер» болатынын жариялады.<ref name="AnnouncementDeadline2">{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2024-08-10|title=Pixar Unveils New Film At D23: ''Hoppers'' With Jon Hamm & Bobby Moynihan|url=https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/|access-date=|website=[[Deadline Hollywood]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812221126/https://deadline.com/2024/08/hoppers-pixar-new-movie-jon-hamm-bobby-moynihan-1236036385/}}</ref><ref name="AnnouncementVariety2">{{Cite web|last=Moreau|first=Jordan|date=2024-08-10|title=Pixar Reveals ''Hoppers'', a Beaver Body-Swap Movie Starring Jon Hamm, Bobby Moynihan, Piper Curda|url=https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/|access-date=|website=[[Variety]]|lang=en-us|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814213951/https://variety.com/2024/film/news/hoppers-pixar-jon-hamm-movie-1236102010/}}</ref><ref name="AnnouncementTheWrap2">{{cite web|last1=Taylor|first1=Drew|title=Pixar Reveals New Original Film ''Hoppers'' Featuring Jon Hamm and Robotic Beavers|url=https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/|website=[[TheWrap|thewrap.com]]|date=2024-08-10|publisher=The Wrap|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-08-10|archivedate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814160410/https://www.thewrap.com/pixar-hoppers-beavers-jon-hamm/}}</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Джесси Эндрюс өзінің [[Twitter|X]] (бұрынғы Twitter) аккаунтында фильммен үш жыл бойы жұмыс істегенін айтты.<ref>{{cite tweet|number=1822105411396452831|author=jesse andrews|user=_jesse_andrews_|title=[lifts helmet, wipes sweat off face] i've been working on this movie for three years|date=2024-08-09}}</ref> D23 іс-шарасында мультфильм туралы хабарландыру аясында Пайпер Курда, [[Бобби Мойнахан]] және [[Джон Хэмм]] актерлік құрамның мүшелері ретінде таныстырылды.<ref name="AnnouncementDeadline2" /><ref name="AnnouncementVariety2" /><ref name="AnnouncementTheWrap2" /> D23-ке берген сұхбатында Чонг фильмге шабыт берген дереккөздердің бірі — жасанды робот-жануарлар табиғи ортаға орналастырылатын табиғат туралы деректі фильмдер болғанын айтты: «Адамдардың жануарлар әлеміне сіңісіп кетуге барынша тырысуы және осы процесте орын алатын оғаш жайттар туралы идея комедия үшін дайын тұрған дүниедей көрінді». Ол сондай-ақ: «Бұл жерде „[[Аватар (франшиза)|Аватар]]дың“ әсері сезілетіні анық, […] бірақ фильмде „[[Орындалмас миссия|Орындалмас миссия“]] сияқты тыңшылық триллердің де белгілері бар, өйткені Мейбл жануарлар әлеміне тыңшы ретінде енеді», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Stateman|first=Alison|url=https://d23.com/exclusive-qa-with-hoppers-director-daniel-chong/|title=Exclusive Q&A with ''Hoppers'' Director Daniel Chong|website=D23|date=2025-07-17|access-date=2025-08-15|archive-date=2025-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250814184000/https://d23.com/exclusive-qa-with-hoppers-director-daniel-chong/|url-status=live}}</ref> Чонг бұл идеяны Доктер мен Pixar-дың басқа басшылығына алғаш ұсынғанда, оның [[Пингвинтәрізділер|пингвин]]дер туралы фильм ретінде таныстырылғанын айтты. Соған қарамастан, Чонг: «Пит: „Меніңше, әлемге пингвиндер туралы тағы бір анимациялық фильмнің қажеті жоқ“, — деді. Ол бұл идеяны мүлдем қабылдамады», — деп еске алды. Сонымен, Чонг олардың қоршаған ортаға қалай әсер ететінін зерттегеннен кейін, фильмнің назарын құндыздарға аударды: «Бұл жануарлар экожүйе инженерлері бола алады және қалғандарының бәріне аман қалуға көмектеседі; бұл мені: „О, достар, құндыздар өте керемет екен“, — деуге мәжбүр етті деп ойлаймын.<ref name="Danoff">{{cite news|last=Danoff|first=Owen|url=https://screenrant.com/hoppers-pixar-avatar-comparison-director-daniel-chong-interview/|title=Director Of Pixar's Next Movie Explains Why It's So Much More Than "Animal Avatar"|website=[[Screen Rant]]|date=2025-07-16|access-date=2025-07-16|archive-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716160551/https://screenrant.com/hoppers-pixar-avatar-comparison-director-daniel-chong-interview/|url-status=live}}</ref> === Сценарий === 2024 жылдың желтоқсанында ''[[The Hollywood Reporter]]'' басылымы Pixar-дың бұрынғы суретшісінің сөзіне сүйеніп, режиссерлерге фильмнің «[[Қоршаған ортаны қорғау|инвайроментализм]] туралы жоспарланған хабарын» «бәсеңдету» тапсырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Gajewski|first=Ryan|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/win-or-lose-pixar-staff-trans-storyline-1236093299/|title=Ex-Pixar Staffers Decry 'Win or Lose' Trans Storyline Being Scrapped: "Can't Tell You How Much I Cried"|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=2024-12-27|access-date=2025-07-01|archive-date=2025-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702144532/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/win-or-lose-pixar-staff-trans-storyline-1236093299/|url-status=live}}</ref> Соған қарамастан, 2025 жылдың шілдесінде ''[[Screen Rant]]'' басылымына берген сұхбатында Чонг фильм тақырыптарының цензураға ұшырағанын жоққа шығарып, былай деді: «Керісінше, мен ортақ түсіністікті сезіндім. [...] Алайда, жұмыс процесі туралы шындық мынада: мұндағы әрбір фильм көптеген өзгерістерден өтеді және қатты өзгереді, сондықтан студиядағы кейбір адамдар бұл жағдайды цензура сияқты қабылдауы мүмкін екенін түсінемін. Бірақ, іс жүзінде, [фильм] жай ғана өзінің табиғи даму жолынан өтіп жатыр — кем дегенде, біздің фильм үшін солай».<ref name="Danoff" /> == Көрсету == АҚШ-та фильмнің премьерасы 2026 жылғы 6 наурызда өтті.<ref>{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2024-08-13|title=''Frozen 3'' Gets Official Thanksgiving 2027 Release; Pixar's ''Hoppers'' Sets Spring 2026|url=https://deadline.com/2024/08/frozen-3-release-date-1236039148/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=2024-08-13|archivedate=2024-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240813174243/https://deadline.com/2024/08/frozen-3-release-date-1236039148/|lang=en}}</ref> === Маркетинг === Мультфильмнің алғашқы кадрлары 2025 жылдың маусымында Анси халықаралық анимациялық фильмдер фестивалінде көрсетілді.<ref>{{Cite web|last=Taylor|first=Drew|date=2025-06-13|title=Pixar Unveils Hilarious First Footage From 'Hoppers', Featuring Robotic Beavers and Jon Hamm|url=https://www.thewrap.com/hoppers-first-footage-pixar-annecy/|access-date=|website=[[TheWrap]]|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-06-13|archivedate=2025-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250613145412/https://www.thewrap.com/hoppers-first-footage-pixar-annecy/|lang=en}}</ref> Сол айдың соңында «[[Элио (мультфильм)|Элио]]<nowiki/>» мультфильмінің [[Қорытынды титрлар|титрлар]]ынан кейін қысқаша тизер пайда болды: онда телефонда қайта-қайта [[Кесірткелер|кесіртке]] эмодзиін теріп отырған кесіртке бейнеленген.<ref>{{Cite web|last=Edwards|first=Belen|date=2025-06-20|title='Elio's end-credits scene teases Pixar's next movie. Here's how.|url=https://mashable.com/article/elio-end-credits-scene-explained-hoppers|access-date=|website=Mashable|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-06-24|archivedate=2025-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621081314/https://mashable.com/article/elio-end-credits-scene-explained-hoppers|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Graves|first=Sabina|date=2025-06-23|title='Elio' Has a Bizarre Post-Credits Scene That's Not About 'Elio' at All|url=https://gizmodo.com/elio-has-a-bizarre-post-credits-scene-thats-not-about-elio-at-all-2000619190|access-date=|website=[[Gizmodo]]|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-06-24|archivedate=2025-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250623224356/https://gizmodo.com/elio-has-a-bizarre-post-credits-scene-thats-not-about-elio-at-all-2000619190|lang=en}}</ref> 2025 жылдың тамызында Дэниэл Чонг өзінің X (бұрынғы Twitter) аккаунтында бұл кесірткенің есімі Том екенін ашып айтты.<ref>{{cite tweet|number=1951527380155240668|author=Daniel Chong|user=threebarebears|title=FYI- his name is Tom, and at our audience preview people could not stop talking about him 🦎🦎🦎|date=2025-08-01}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2026 жылғы АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:АҚШ 3D фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы комедиялары]] [[Санат:АҚШ компьютерлік анимациялық фильмдері]] [[Санат:Роботтар туралы мультфильмдер]] [[Санат:Дене алмасу туралы фильмдер]] [[Санат:Ғалымдар туралы фильмдер]] [[Санат:Университеттер туралы фильмдер]] [[Санат:Pixar толықметражды мультфильмдері]] [[Санат:2026 жылғы компьютерлік анимациялық фильмдер]] [[Санат:Дэниэл Чонгтың мультфильмдері]] [[Санат:Дэниэл Чонгтың сценарийі бойынша түсірілген мультфильмдер]] pe7rw2z3droat9w8pdveo408akwogfb Жоба:Уики-көктем 2026 102 777916 3606772 3605950 2026-05-19T19:35:52Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3606772 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабат]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |23 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]]<br />{{ту|Албания}} [[Алис (әнші)]] |62 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |- || [[Қатысушы: Beautiful202305|Beautiful202305]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] dvg9vteh7lsa69q2xwoygaqf2z77ulk 3606936 3606772 2026-05-20T10:00:44Z MuratbekErkebulan 162992 /* Қатысушылар */ 3606936 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабат]], [[Жаңамақта]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |24 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]]<br />{{ту|Албания}} [[Алис (әнші)]] |62 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |- || [[Қатысушы: Beautiful202305|Beautiful202305]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] d3pxp9z06d637pp15zhioobi0rfn2hi Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі 0 779868 3606710 3590512 2026-05-19T15:44:03Z TalgatSnow 143530 3606710 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Dara - Eurovision Song Contest 2026 Winners picture by TheTokl.jpg|thumb|Болгария атынан қатысып, 2026 жылғы байқауда жеңіске жеткен [[Дара (әнші)|Дара]]]] [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (EBU) жыл сайын ұйымдастыратын халықаралық ән байқауы — [[Eurovision ән байқауы]]нда осы уақытқа дейін 150 автор жазған 72 ән жеңіске жетті. 1956 жылы алғаш рет экранға шыққаннан бері жыл сайын үзіліссіз көрсетіліп келе жатқан бұл жоба әлемдегі ең ұзақ уақыт бойы жалғасып келе жатқан теленұсқалардың бірі болып табылады. Байқау тарихында жеңімпаздарды анықтаудың көптеген дауыс беру әдістері қолданылды; олардың негізі — қазылар алқасы немесе телекөрермендердің ұпай беруі. Қазіргі уақытта аралас дауыс беру жүйесі қолданылады: 50 % қазылар алқасы және 50 % телекөрермендер. Өз еліңнің өкіліне дауыс беруге болмайды. Тек 1956 жылғы алғашқы байқау ғана ерекшелік болды: ол кезде «Refrain» әнімен жеңіске жеткен Швейцария өкілі [[Лиз Ассиа]]ға өз елінің қазылар алқасы дауыс бере алған. Алғашқы байқауда жеңімпаз ұпайлармен емес, дауыс беру арқылы (әр елге екі дауыстан) анықталды және тек жеңімпаздың есімі ғана жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Eurovision Winners |url=https://www.esc-history.com/winners.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221094501/https://www.esc-history.com/winners.php |archive-date=21 February 2024 |access-date= |website=www.esc-history.com |url-status=live }}</ref> Осы уақытқа дейін 69 байқау өтті, оның ішінде төрт ел жеңімпаз атанған 1969 жылғы байқауды есептемегенде, жыл сайын бір жеңімпаздан анықталып отырды. Байқауда 27 елдің атынан қатысқан әндер жеңіске жетті, ал 1956 жылғы алғашқы байқауда Швейцария жеңімпаз атанды. Жеңіс саны бойынша көш бастап тұрған елдер — жеті жеңістен иеленген [[Ирландия]] мен [[Швеция]]. Орындаушы ретінде байқауда бірнеше рет жеңіске жеткен екі адам бар: олар — 1980 жылы «What's Another Year» және 1987 жылы «Hold Me Now» әндерін орындаған ирландиялық [[Джонни Логан]], сондай-ақ 2012 жылы «Euphoria» және 2023 жылы «Tattoo» әндерін орындаған швециялық [[Лорин]]. Логан сонымен қатар бірнеше жеңімпаз ән жазған жеті автордың бірі («Hold Me Now» және 1992 жылы Линда Мартин орындаған «Why Me?»). Ол Eurovision тарихында әнші әрі автор ретінде үш бірдей жеңісті қанжығасына байлаған жалғыз тұлға. Eurovision ән байқауының жеңімпаздары арасында музыка индустриясында үлкен жетістікке жеткендері өте аз. Халықаралық деңгейдегі жұлдызға айналған ең танымал жеңімпаздар — 1974 жылы [[Швеция]] атынан «Waterloo» әнімен қатысқан [[ABBA]]<ref>{{Cite news|publisher=[[BBC News]]|date=6 December 2005|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4502670.stm|title=ABBA's Bjorn says no to reunion|access-date=15 March 2008|archive-date=8 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908035936/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4502670.stm|url-status=live}}</ref> тобы және 1988 жылы [[Швейцария]] атынан «Ne partez pas sans moi» әнімен жеңіске жеткен [[Селин Дион]].<ref>{{Cite web |last=Dillon |first=Brian |date=2022-05-11 |title=The moment a young Celine Dion was launched from Dublin stage to global stardom |url=https://www.dublinlive.ie/lifestyle/eurovision-moment-young-celine-dion-23924555 |access-date=2022-05-24 |website=DublinLive |language=en |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522164654/https://www.dublinlive.ie/lifestyle/eurovision-moment-young-celine-dion-23924555 |url-status=live }}</ref> Сондай-ақ, 2021 жылы [[Италия]] атынан «Zitti e buoni» әнімен жеңіске жеткен [[Måneskin]] тобы да байқаудан кейінгі айларда дүниежүзілік танымалдылыққа ие болды.<ref>{{Cite web |last=Garl |first=Emma |title=How Måneskin revived rock 'n' roll for Gen Z |url=https://www.altpress.com/maneskin-rush-interview/ |access-date=2023-01-28 |website=Alternative Press Magazine |language=en |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128045634/https://www.altpress.com/maneskin-rush-interview/ |url-status=live }}</ref> == Жеңімпаздар тізімі == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" ! scope="col" style="width: 10%;" | Жыл ! scope="col" style="width: 15%;" | Мемлекет ! scope="col" style="width: 25%;" | Ән ! scope="col" style="width: 20%;" | Орындаушы ! scope="col" class="unsortable" style="width: 20%;" | Ән авторлары ! scope="col" class="unsortable" style="width: 10%;" | {{abbr|Дер.|Дереккөз}} |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1956|1956]] | {{ESC|Швейцария||h}} | {{lang-fr|[[Refrain]]}} | [[Лиз Ассиа]] | {{Hlist|Жео Вумар|Эмиль Гардаз}} | <ref>{{cite web |title=Lugano 1956 / Participants – Lys Assia – Refrain |url=https://eurovision.tv/participant/lys-assia-3 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408000304/https://eurovision.tv/participant/lys-assia-3 |archive-date=8 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1957|1957]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-nl|[[Net als toen]]}} | [[Корри Броккен]] | {{Hlist|Гус Янсен|Вилли ван Хемерт}} | <ref>{{cite web |title=Frankfurt 1957 / Participants – Corry Brokken – Net Als Toen |url=https://eurovision.tv/participant/corry-brokken-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094423/https://eurovision.tv/participant/corry-brokken-1 |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1958|1958]] | {{ESC|Франция|1830|h}} | {{lang-fr|[[Dors, mon amour]]}} | [[Андре Клаво]] | {{Hlist|Юбер Жиро|Пьер Деланоэ}} | <ref>{{cite web |title=Hilversum 1958 / Participants – André Claveau – Dors Mon Amour |url=https://eurovision.tv/participant/andre-claveau |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094420/https://eurovision.tv/participant/andre-claveau |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1959|1959]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-nl|[['n Beetje|Een beetje]]}} | [[Тедди Схолтен]] | {{Hlist|Дик Скаллис|Вилли ван Хемерт}} | <ref>{{cite web |title=Cannes 1959 / Participants – Teddy Scholten – Een Beetje |url=https://eurovision.tv/participant/teddy-scholten |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227022901/https://eurovision.tv/participant/teddy-scholten |archive-date=27 December 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1960|1960]] | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[Tom Pillibi]]}} | [[Жаклин Буайе]] | {{Hlist|Андре Попп|Пьер Кур}} | <ref>{{cite web |title=London 1960 / Participants – Jacqueline Boyer – Tom Pillibi |url=https://eurovision.tv/participant/jacqueline-boyer |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524195633/https://eurovision.tv/participant/jacqueline-boyer |archive-date=24 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1961|1961]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Nous les amoureux]]}} | [[Жан-Клод Паскаль]] | {{Hlist|Жак Датен|Морис Видален}} | <ref>{{cite web |title=Cannes 1961 / Participants – Jean-Claude Pascal – Nous Les Amoureux |url=https://eurovision.tv/participant/jean-claude-pascal |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415162900/https://eurovision.tv/participant/jean-claude-pascal |archive-date=15 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1962|1962]] | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[Un premier amour]]}} | [[Изабель Обре]] | {{Hlist|Клод-Анри Вик|Ролан Валад}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1962 / Participants – Isabelle Aubret – Un Premier Amour |url=https://eurovision.tv/participant/isabelle-aubret |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107202328/https://eurovision.tv/participant/isabelle-aubret |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1963|1963]] | {{ESC|Дания||h}} | {{lang-da|[[Dansevise]]}} | [[Грета мен Йорген Ингманн]] | {{Hlist|Отто Франкер|Сейр Вольмер-Сёренсен}} | <ref>{{cite web |title=London 1963 / Participants – Grethe and Jørgen Ingmann – Dansevise |url=https://eurovision.tv/participant/grethe-and-joergen-ingmann |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107202332/https://eurovision.tv/participant/grethe-and-joergen-ingmann |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1964|1964]] | {{ESC|Италия||h}} | {{lang-it|[[Non ho l'età]]}} | [[Джильола Чинкветти]] | {{Hlist|Никола Салерно|Марио Панцери}} | <ref>{{cite web |title=Copenhagen 1964 / Participants – Gigliola Cinquetti – Non Ho L'étà |url=https://eurovision.tv/participant/gigliola-cinquetti |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410063725/https://eurovision.tv/participant/gigliola-cinquetti |archive-date=10 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1965|1965]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Poupée de cire, poupée de son]]}} | [[Франс Галль]] | Серж Генсбур | <ref>{{cite web |title=Naples 1965 / Participants – France Gall – Poupée De Cire, Poupée De Son |url=https://eurovision.tv/participant/france-gall |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407170336/https://eurovision.tv/participant/france-gall |archive-date=7 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1966|1966]] | {{ESC|Аустрия||h}} | {{lang-fr|[[Merci, Chérie]]}} | [[Удо Юргенс]] | {{Hlist|Удо Юргенс|Томас Хёрбигер}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1966 / Participants – Udo Jürgens – Merci Chérie |url=https://eurovision.tv/participant/udo-juergens-2 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094432/https://eurovision.tv/participant/udo-juergens-2 |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1967|1967]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Puppet on a String (Сэнди Шоу әні)|Puppet on a String]]}} | [[Сэнди Шоу]] | {{Hlist|Билл Мартин|Фил Коултер}} | <ref>{{cite web |title=Vienna 1967 / Participants – Sandie Shaw – Puppet On A String |url=https://eurovision.tv/participant/sandie-shaw |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123021253/https://eurovision.tv/participant/sandie-shaw |archive-date=23 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1968|1968]] | {{ESC|Испания|1945|h}} | {{lang-es|[[La La La (Массиель әні)|La La La]]}} | [[Массиель]] | {{Hlist|Мануэль де ла Кальва|Рамон Аркуса}} | <ref>{{cite web |title=London 1968 / Participants – Massiel – La, La, La... |url=https://eurovision.tv/participant/massiel |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130075019/https://eurovision.tv/participant/massiel |archive-date=30 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1969|1969]] | {{ESC|Испания|1945|h}} | {{lang-es|[[Vivo cantando]]}} | [[Саломе (әнші)|Саломе]] | {{Hlist|Мария Хосе де Серато|Аниано Алькайде}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Salomé – Vivo Cantando |url=https://eurovision.tv/participant/salome |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008192604/https://eurovision.tv/participant/salome |archive-date=8 October 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Boom Bang-a-Bang]]}} | [[Лулу (әнші)|Лулу]] | {{Hlist|Алан Мурхаус|Питер Уорн}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Lulu – Boom Bang-a-bang |url=https://eurovision.tv/participant/lulu |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121195602/https://eurovision.tv/participant/lulu |archive-date=21 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-nl|[[De troubadour]]}} | [[Ленни Кюр]] | {{Hlist|Давид Хартсема|Ленни Кюр}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Lenny Kuhr – De Troubadour |url=https://eurovision.tv/participant/lenny-kuhr |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216105420/https://eurovision.tv/participant/lenny-kuhr |archive-date=16 February 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[Un jour, un enfant]]}} | [[Фрида Боккара]] | {{Hlist|Эмиль Стерн|Эдди Марне}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Frida Boccara – Un Jour, Un Enfant |url=https://eurovision.tv/participant/frida-boccara |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074729/https://eurovision.tv/participant/frida-boccara |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1970|1970]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[All Kinds of Everything]]}} | [[Дана (әнші)|Дана]] | {{Hlist|Дерри Линдси|Джеки Смит}} | <ref>{{cite web |title=Amsterdam 1970 / Participants – Dana – All Kinds Of Everything |url=https://eurovision.tv/participant/dana |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094503/https://eurovision.tv/participant/dana |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1971|1971]] | {{ESC|Монако||h}} | {{lang-fr|[[Un banc, un arbre, une rue]]}} | [[Северин (әнші)|Северин]] | {{Hlist|Жан-Пьер Буртер|Ив Десска}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1971 / Participants – Séverine – Un Banc, Un Arbre, Une Rue |url=https://eurovision.tv/participant/severine |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130074940/https://eurovision.tv/participant/severine |archive-date=30 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1972|1972]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Après toi]]}} | [[Вики Леандрос]] | {{Hlist|Лео Леандрос|Клаус Мунро|Ив Десска}} | <ref>{{cite web |title=Edinburgh 1972 / Participants – Vicky Leandros – Après Toi |url=https://eurovision.tv/participant/vicky-leandros |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117182716/https://eurovision.tv/participant/vicky-leandros |archive-date=17 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1973|1973]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Tu te reconnaîtras]]}} | [[Анн-Мари Давид]] | {{Hlist|Клод Морган|Влайн Багги}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1973 / Participants – Anne-Marie David – Tu Te Reconnaîtras |url=https://eurovision.tv/participant/anne-marie-david |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211132003/https://eurovision.tv/participant/anne-marie-david |archive-date=11 December 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1974|1974]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Waterloo (ән)|Waterloo]]}} | [[ABBA]] | {{Hlist|Бенни Андерссон|Бьорн Ульвеус|Стиг Андерсон}} | <ref>{{cite web |title=Brighton 1974 / Participants – ABBA – Waterloo |url=https://eurovision.tv/participant/abba |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074735/https://eurovision.tv/participant/abba |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1975|1975]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-en|[[Ding-a-dong]]}} | [[Teach-In]] | {{Hlist|Дик Баккер|Вилл Луикинга|Эдди Увенс}} | <ref>{{cite web |title=Stockholm 1975 / Participants – Teach-In – Ding-A-Dong |url=https://eurovision.tv/participant/teach-in |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621203846/https://eurovision.tv/participant/teach-in |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1976|1976]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Save Your Kisses for Me]]}} | [[Brotherhood of Man]] | {{Hlist|Тони Хиллер|Ли Шериден|Мартин Ли}} | <ref>{{cite web |title=The Hague 1976 / Participants – Brotherhood of Man – Save Your Kisses For Me |url=https://eurovision.tv/participant/brotherhood-of-man |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117182722/https://eurovision.tv/participant/brotherhood-of-man |archive-date=17 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1977|1977]] | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[L'Oiseau et l'Enfant]]}} | [[Мари Мириам]] | {{Hlist|Жан-Поль Кара|Джо Грейси}} | <ref>{{cite web |title=London 1977 / Participants – Marie Myriam – L'oiseau Et L'enfant |url=https://eurovision.tv/participant/marie-myriam |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121054032/https://eurovision.tv/participant/marie-myriam |archive-date=21 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1978|1978]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-he|[[A-Ba-Ni-Bi]]}} | [[Изхар Коэн]] және [[Alphabeta]] | {{Hlist|Нурит Хирш|Эхуд Манор}} | <ref>{{cite web |title=Paris 1978 / Participants – Izhar Cohen and the Alphabeta – Abanibi |url=https://eurovision.tv/participant/izhar-cohen-and-the-alphabeta |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118032749/https://eurovision.tv/participant/izhar-cohen-and-the-alphabeta |archive-date=18 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1979|1979]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-he|[[Hallelujah (Milk and Honey әні)|Hallelujah]]}} | [[Milk and Honey]] | {{Hlist|Коби Ошрат|Шимрит Орр}} | <ref>{{cite web |title=Jerusalem 1979 / Participants – Milk and Honey – Hallelujah |url=https://eurovision.tv/participant/milk-and-honey |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107030437/https://eurovision.tv/participant/milk-and-honey |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1980|1980]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[What's Another Year]]}} | [[Джонни Логан]] | Shay Healy | <ref>{{cite web |title=The Hague 1980 / Participants – Johnny Logan – What's Another Year |url=https://eurovision.tv/participant/johnny-logan |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094434/https://eurovision.tv/participant/johnny-logan |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1981|1981]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Making Your Mind Up]]}} | [[Bucks Fizz]] | {{Hlist|Анди Хилл|Джон Дантер}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1981 / Participants – Bucks Fizz – Making Your Mind Up |url=https://eurovision.tv/participant/bucks-fizz |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118185717/https://eurovision.tv/participant/bucks-fizz |archive-date=18 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1982|1982]] | {{ESC|Германия||h}} | {{lang-de|[[Ein bißchen Frieden]]}} | [[Николь (неміс әншісі)|Николь]] | {{Hlist|Ральф Зигель|Бернд Майнунгер}} | <ref>{{cite web |title=Harrogate 1982 / Participants – Nicole – Ein Bißchen Frieden |url=https://eurovision.tv/participant/nicole |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130075000/https://eurovision.tv/participant/nicole |archive-date=30 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1983|1983]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Si la vie est cadeau]]}} | [[Корин Эрме]] | {{Hlist|Жан-Пьер Миллерс|Ален Гарсия}} | <ref>{{cite web |title=Munich 1983 / Participants – Corinne Hermès – Si La Vie Est Cadeau |url=https://eurovision.tv/participant/corinne-hermes |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121054031/https://eurovision.tv/participant/corinne-hermes |archive-date=21 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1984|1984]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-sv|[[Diggi-Loo Diggi-Ley]]}} | [[Herreys]] | {{Hlist|Торгни Сёдерберг|Бритт Линдеборг}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1984 / Participants – Herrey's – Diggi-loo Diggy-ley |url=https://eurovision.tv/participant/herrey-s |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424152116/https://eurovision.tv/participant/herrey-s |archive-date=24 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1985|1985]] | {{ESC|Норвегия||h}} | {{lang-no|[[La det swinge]]}} | [[Bobbysocks!]] | Рольф Лёвланд | <ref>{{cite web |title=Gothenburg 1985 / Participants – Bobbysocks – La Det Swinge |url=https://eurovision.tv/participant/bobbysocks |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094435/https://eurovision.tv/participant/bobbysocks |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1986|1986]] | {{ESC|Бельгия||h}} | {{lang-fr|[[J'aime la vie]]}} | [[Сандра Ким]] | {{Hlist|Жан-Поль Фюрнемон|Анджело Криши|Розарио Марино Атриа}} | <ref>{{cite web |title=Bergen 1986 / Participants – Sandra Kim – J'aime La Vie |url=https://eurovision.tv/participant/sandra-kim |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216124542/https://eurovision.tv/participant/sandra-kim |archive-date=16 February 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1987|1987]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[Hold Me Now (Джонни Логан әні)|Hold Me Now]]}} | [[Джонни Логан]] | Джонни Логан | <ref>{{cite web |title=Brussels 1987 / Participants – Johnny Logan – Hold Me Now |url=https://eurovision.tv/participant/johnny-logan-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606195241/https://eurovision.tv/participant/johnny-logan-1 |archive-date=6 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1988|1988]] | {{ESC|Швейцария||h}} | {{lang-fr|[[Ne partez pas sans moi]]}} | [[Селин Дион]] | {{Hlist|Нелла Мартинетти|Атилла Шерефтуг}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1988 / Participants – Céline Dion – Ne Partez Pas Sans Moi |url=https://eurovision.tv/participant/celine-dion |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512060707/https://eurovision.tv/participant/celine-dion |archive-date=12 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1989|1989]] | {{ESC|Югославия||h}} | {{lang-en|[[Rock Me (Riva әні)|Rock Me]]}} | [[Riva]] | {{Hlist|Райко Дуймич|Стево Цвикич}} | <ref>{{cite web |title=Lausanne 1989 / Participants – Riva – Rock Me |url=https://eurovision.tv/participant/riva |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511171925/https://eurovision.tv/participant/riva |archive-date=11 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1990|1990]] | {{ESC|Италия||h}} | {{lang-it|[[Insieme: 1992]]}} | [[Тото Кутуньо]] | Тото Кутуньо | <ref>{{cite web |title=Zagreb 1990 / Participants – Toto Cutugno – Insieme: 1992 |url=https://eurovision.tv/participant/toto-cutugno |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094417/https://eurovision.tv/participant/toto-cutugno |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1991|1991]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-sv|[[Fångad av en stormvind]]}} | [[Карола (әнші)|Карола]] | Стефан Берг | <ref>{{cite web |title=Rome 1991 / Participants – Carola – Fångad Av En Stormvind |url=https://eurovision.tv/participant/carola |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094420/https://eurovision.tv/participant/carola |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1992|1992]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[Why Me? (Линда Мартин әні)|Why Me?]]}} | [[Линда Мартин]] | Джонни Логан | <ref>{{cite web |title=Malmö 1992 / Participants – Linda Martin – Why Me |url=https://eurovision.tv/participant/linda-martin-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621203741/https://eurovision.tv/participant/linda-martin-1 |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1993|1993]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[In Your Eyes (Нив Кавана әні)|In Your Eyes]]}} | [[Нив Кавана]] | Джимми Уолш | <ref>{{cite web |title=Millstreet 1993 / Participants – Niamh Kavanagh – In Your Eyes |url=https://eurovision.tv/participant/niamh-kavanagh |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094514/https://eurovision.tv/participant/niamh-kavanagh |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1994|1994]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[Rock 'n' Roll Kids]]}} | [[Пол Харрингтон]] және [[Чарли Макгеттиган]] | Брендан Грэм | <ref>{{cite web |title=Dublin 1994 / Participants – Paul Harrington and Charlie McGettigan – Rock 'n' Roll Kids |url=https://eurovision.tv/participant/paul-harrington-and-charlie-mcgettigan |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211132004/https://eurovision.tv/participant/paul-harrington-and-charlie-mcgettigan |archive-date=11 December 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1995|1995]] | {{ESC|Норвегия||h}} | {{lang-no|[[Nocturne (Secret Garden әні)|Nocturne]]}} | [[Secret Garden]] | {{Hlist|Рольф Лёвланд|Петтер Скавлан}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1995 / Participants – Secret Garden – Nocturne |url=https://eurovision.tv/participant/secret-garden |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512193636/https://eurovision.tv/participant/secret-garden |archive-date=12 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1996|1996]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[The Voice (Имар Куинн әні)|The Voice]]}} | [[Имар Куинн]] | Брендан Грэм | <ref>{{cite web |title=Oslo 1996 / Participants – Eimear Quinn – The Voice |url=https://eurovision.tv/participant/eimear-quinn |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109033645/https://eurovision.tv/participant/eimear-quinn |archive-date=9 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1997|1997]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Love Shine a Light]]}} | [[Katrina and the Waves]] | Кимберли Рю | <ref>{{cite web |title=Dublin 1997 / Participants – Katrina and The Waves – Love Shine A Light |url=https://eurovision.tv/participant/katrina-and-the-waves |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629212204/https://eurovision.tv/participant/katrina-and-the-waves |archive-date=29 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1998|1998]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-he|[[Diva (Дана Интернешнл әні)|Diva]]}} | [[Дана Интернешнл]] | {{Hlist|Цвика Пик|Йоав Гинай}} | <ref>{{cite web |title=Birmingham 1998 / Participants – Dana International – Diva |url=https://eurovision.tv/participant/dana-international |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617121523/https://eurovision.tv/participant/dana-international |archive-date=17 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1999|1999]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Take Me to Your Heaven]]}} | [[Шарлотта Перелли]] | {{Hlist|Ларс Дидрихсон|Герт Ленгстранд|Маркос Убеда}} | <ref>{{cite web |title=Jerusalem 1999 / Participants – Charlotte Nilsson – Take Me To Your Heaven |url=https://eurovision.tv/participant/charlotte-nilsson |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705191154/https://eurovision.tv/participant/charlotte-nilsson |archive-date=5 July 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2000|2000]] | {{ESC|Дания||h}} | {{lang-en|[[Fly on the Wings of Love]]}} | [[Olsen Brothers]] | Йорген Олсен | <ref>{{cite web |title=Stockholm 2000 / Participants – Olsen brothers – Fly On The Wings Of Love |url=https://eurovision.tv/participant/olsen-brothers |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008190021/https://eurovision.tv/participant/olsen-brothers |archive-date=8 October 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2001|2001]] | {{ESC|Эстония||h}} | {{lang-en|[[Everybody (Танель Падар мен Дэйв Бентон әні)|Everybody]]}} | [[Танель Падар]], [[Дэйв Бентон]] және [[Soul Militia|2XL]] | {{Hlist|Ивар Муст|Майан-Анна Кярмас}} | <ref>{{cite web |title=Copenhagen 2001 / Participants – Tanel Padar, Dave Benton & 2XL – Everybody |url=https://eurovision.tv/participant/tanel-padar-dave-benton-2xl |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621202249/https://eurovision.tv/participant/tanel-padar-dave-benton-2xl |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2002|2002]] | {{ESC|Латвия||h}} | {{lang-en|[[I Wanna (Мария Наумова әні)|I Wanna]]}} | [[Мария Наумова]] | {{Hlist|Мария Наумова|Маратс Самаускис}} | <ref>{{cite web |title=Tallinn 2002 / Participants – Marie N – I Wanna |url=https://eurovision.tv/participant/marie-n |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094423/https://eurovision.tv/participant/marie-n |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2003|2003]] | {{ESC|Түркия||h}} | {{lang-en|[[Everyway That I Can]]}} | [[Сертаб Эренер]] | {{Hlist|Демир Демиркан|Сертаб Эренер}} | <ref>{{cite web |title=Riga 2003 / Participants – Sertab Erener – Everyway That I Can |url=https://eurovision.tv/participant/sertab-erener |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109033642/https://eurovision.tv/participant/sertab-erener |archive-date=9 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2004|2004]] | {{ESC|Украина||h}} | {{lang-en|[[Wild Dances]]}} | [[Руслана]] | {{Hlist|Руслана Лыжичко|Александр Ксенофонтов}} | <ref>{{cite web |title=Istanbul 2004 / Participants – Ruslana – Wild Dances |url=https://eurovision.tv/participant/ruslana |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117182734/https://eurovision.tv/participant/ruslana |archive-date=17 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2005|2005]] | {{ESC|Грекия||h}} | {{lang-en|[[My Number One]]}} | [[Елена Папаризу]] | {{Hlist|Манос Псальтакис|Христос Дантис|Наталия Герману}} | <ref>{{cite web |title=Kyiv 2005 / Participants – Helena Paparizou – My Number One |url=https://eurovision.tv/participant/helena-paparizou |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094421/https://eurovision.tv/participant/helena-paparizou |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2006|2006]] | {{ESC|Финляндия||h}} | {{lang-en|[[Hard Rock Hallelujah]]}} | [[Lordi]] | Мистер Лорди | <ref>{{cite web |title=Athens 2006 / Participants – Lordi – Hard Rock Hallelujah |url=https://eurovision.tv/participant/lordi |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514104240/https://eurovision.tv/participant/lordi |archive-date=14 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2007|2007]] | {{ESC|Сербия|2004|h}} | {{lang-sr|[[Molitva]]}} | [[Мария Шерифович]] | {{Hlist|Владимир Граич|Саша Милошевич Маре}} | <ref>{{cite web |title=Helsinki 2007 / Participants – Marija Šerifović – Molitva |url=https://eurovision.tv/participant/marija-serifovic |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074738/https://eurovision.tv/participant/marija-serifovic |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2008|2008]] | {{ESC|Ресей||h}} | {{lang-en|[[Believe (Дима Билан әні)|Believe]]}} | [[Дима Билан]] | {{Hlist|Джим Бинз|Дима Билан}} | <ref>{{cite web |title=Belgrade 2008 / Participants – Dima Bilan – Believe |url=https://eurovision.tv/participant/dima-bilan-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074731/https://eurovision.tv/participant/dima-bilan-1 |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2009|2009]] | {{ESC|Норвегия||h}} | {{lang-en|[[Fairytale (Александр Рыбак әні)|Fairytale]]}} | [[Александр Рыбак]] | Александр Рыбак | <ref>{{cite web |title=Moscow 2009 / Participants – Alexander Rybak – Fairytale |url=https://eurovision.tv/participant/alexander-rybak |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526063504/https://eurovision.tv/participant/alexander-rybak |archive-date=26 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2010|2010]] | {{ESC|Германия||h}} | {{lang-en|[[Satellite (Лена Майер-Ландрут әні)|Satellite]]}} | [[Лена Майер-Ландрут]] | {{Hlist|Джули Фрост|Джон Гордон}} | <ref>{{cite web |title=Oslo 2010 / Participants – Lena – Satellite |url=https://eurovision.tv/participant/lena |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094416/https://eurovision.tv/participant/lena |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2011|2011]] | {{ESC|Әзербайжан||h}} | {{lang-en|[[Running Scared (Ell & Nikki әні)|Running Scared]]}} | [[Эльдар Гасымов|Элл]] және [[Нигяр Джамал|Никки]] | {{Hlist|Стефан Өрн|Сандра Бьюрман|Иэн Джеймс Фаркухарсон}} | <ref>{{cite web |title=Düsseldorf 2011 / Participants – Ell/Nikki – Running Scared |url=https://eurovision.tv/participant/ell-nikki |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412093614/https://eurovision.tv/participant/ell-nikki |archive-date=12 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2012|2012]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Euphoria (Loreen әні)|Euphoria]]}} | [[Лорин]] | {{Hlist|Томас Г:сон|Петер Бострём}} | <ref>{{cite web |title=Baku 2012 / Participants – Loreen – Euphoria |url=https://eurovision.tv/participant/loreen |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512175201/https://eurovision.tv/participant/loreen |archive-date=12 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2013|2013]] | {{ESC|Дания||h}} | {{lang-en|[[Only Teardrops]]}} | [[Эммили де Форест]] | {{Hlist|Лиза Каббл|Юлия Фабрин Якобсен|Томас Стенгаард}} | <ref>{{cite web |title=Malmö 2013 / Participants – Emmelie de Forest – Only Teardrops |url=https://eurovision.tv/participant/emmelie-de-forest |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412093617/https://eurovision.tv/participant/emmelie-de-forest |archive-date=12 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2014|2014]] | {{ESC|Аустрия||h}} | {{lang-en|[[Rise Like a Phoenix]]}} | [[Кончита Вурст]] | {{Hlist|Чарли Мейсон|Джои Патулка|Али Цуковски|Юлиан Маас}} | <ref>{{cite web |title=Copenhagen 2014 / Participants – Conchita Wurst – Rise Like a Phoenix |url=https://eurovision.tv/participant/conchita-wurst |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514104245/https://eurovision.tv/participant/conchita-wurst |archive-date=14 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Heroes (Монс Сельмерлёв әні)|Heroes]]}} | [[Монс Сельмерлёв]] | {{Hlist|Антон Хорд аф Сегерстад|Джой Деб|Линнеа Деб}} | <ref>{{cite web |title=Vienna 2015 / Participants – Måns Zelmerlöw – Heroes |url=https://eurovision.tv/participant/mans-zelmerlow |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124143626/https://eurovision.tv/participant/mans-zelmerlow |archive-date=24 January 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2016|2016]] | {{ESC|Украина||h}} | {{lang-en|[[1944 (әні)|1944]]}} | [[Жамала]] | Жамала | <ref>{{cite web |title=Stockholm 2016 / Participants – Jamala – 1944 |url=https://eurovision.tv/participant/jamala |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303060802/https://eurovision.tv/participant/jamala |archive-date=3 March 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2017|2017]] | {{ESC|Португалия||h}} | {{lang-pt|[[Amar pelos dois]]}} | [[Салвадор Собрал]] | Луиза Собрал | <ref>{{cite web |title=Kyiv 2017 / Participants – Salvador Sobral – Amar Pelos Dois |url=https://eurovision.tv/participant/salvador-sobral |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616153816/https://eurovision.tv/participant/salvador-sobral |archive-date=16 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2018|2018]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-en|[[Toy (әні)|Toy]]}} | [[Нетта Барзилай|Нетта]] | {{Hlist|Дорон Медали|Став Бегер}} | <ref>{{cite web |title=Lisbon 2018 / Participants – Netta – TOY |url=https://eurovision.tv/participant/netta-barzilai |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710130309/https://eurovision.tv/participant/netta-barzilai |archive-date=10 July 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2019|2019]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-en|[[Arcade (әні)|Arcade]]}} | [[Дункан Лоуренс]] | {{Hlist|Дункан Лоуренс|Йоэль Шё|Воутер Харди|Уилл Нокс}} | <ref>{{cite web |title=Tel Aviv 2019 / Participants – Duncan Laurence – Arcade |url=https://eurovision.tv/participant/duncan-laurence |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621202344/https://eurovision.tv/participant/duncan-laurence |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- class="sortbottom" ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2020|2020]] | colspan="4" {{N/A|''COVID-19 пандемиясына байланысты байқау тоқтатылды''}} | <ref>{{cite web |title=Rotterdam 2020 |url=https://eurovision.tv/event/rotterdam-2020 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531111901/https://eurovision.tv/event/rotterdam-2020 |archive-date=31 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2021|2021]] | {{ESC|Италия||h}} | {{lang-it|[[Zitti e buoni]]}} | [[Måneskin]] | {{Hlist|Дамиано Давид|Итан Торкио|Томас Раджи|Виктория Де Анджелис}} | <ref>{{cite web |title=Rotterdam 2021 / Participants – Måneskin – Zitti E Buoni |url=https://eurovision.tv/participant/maneskin-2021 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523070142/https://eurovision.tv/participant/maneskin-2021 |archive-date=23 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2022|2022]] | {{ESC|Украина||h}} | {{lang-uk|[[Stefania (әні)|Stefania]]}} | [[Kalush Orchestra]] | {{Hlist|Игорь Диденчук|Иван Клименко|Олег Псюк|Тимофей Музычук|Виталий Дужик}} | <ref>{{cite web |title=Turin 2022 / Participants – Kalush Orchestra – Stefania |url=https://eurovision.tv/participant/kalush-orchestra-22 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711124450/https://eurovision.tv/participant/kalush-orchestra-22 |archive-date=11 July 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2023|2023]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Tattoo (Loreen әні)|Tattoo]]}} | [[Лорин]] | {{Hlist|Джимми Торнфельдт|Джимми Янссон|Лорин Талхауи|Моа Карлебекер|Петер Бострём|Томас Г:сон}} |<ref>{{Cite web |title=Liverpool 2023 / Participants – Loreen – Tattoo |url=https://eurovision.tv/participant/loreen-2023 |access-date=2023-05-26 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en |archive-date=11 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711124450/https://eurovision.tv/participant/loreen-2023 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2024|2024]] | {{ESC|Швейцария||h}} | {{lang-en|[[The Code (Nemo әні)|The Code]]}} | [[Nemo (әнші)|Nemo]] | {{Hlist|Бенджамин Аласу|Лассе Мидтсиан Нюманн|Линда Дейл|Немо Меттлер}} |<ref>{{Cite web |title=Malmö 2024 / Participants – Nemo – The Code |url=https://eurovision.tv/participant/nemo-2024 |access-date=2024-05-15 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405211607/https://eurovision.tv/participant/nemo-2024 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2025|2025]] | {{ESC|Аустрия||h}} | {{lang-en|[[Wasted Love (JJ әні)|Wasted Love]]}} | [[JJ (әнші)|JJ]] | {{Hlist|Йоханнес Пич|Теодора Шпирич|Томас Турнер}} |<ref>{{Cite web |title=Basel 2025 / Participants – JJ – Wasted Love |url=https://eurovision.tv/participant/jj-2025 |access-date=2025-05-18 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415183345/http://eurovision.tv/participant/jj-2025 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2026|2026]] | {{ESC|Болгария||h}} | {{lang-en|[[Bangaranga]]}} | [[Дара (әнші)|Дара]] | {{Hlist|Дарина Йотова|Анне Юдит Вик|Кристиан Тарча|Димитрис Контопулос}} |<ref>{{Cite web |title=Vienna 2026 / Participants – DARA – Bangaranga |url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/all-participants/dara/ |access-date=2026-05-17 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en}}</ref> |} == Елдер бойынша Eurovision ән байқауындағы жеңістер == [[Сурет:Eurovision winners map.svg|thumb|2025 жылды қоса алғандағы әр елдің Eurovision байқауындағы жеңістерінің санын көрсететін карта.|350px|right]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:95%" |- ! scope="col" | Жеңістер ! scope="col" | Мемлекет ! scope="col" | Жылдар ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Дер.|Дереккөз}} |- ! scope="row" rowspan="2"| 7 | {{ESC|Ирландия||h}} | [[1970 жыл|1970]], [[1980 жыл|1980]], [[1987 жыл|1987]], [[1992 жыл|1992]], [[1993 жыл|1993]], [[1994 жыл|1994]], [[1996 жыл|1996]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Ireland |url=https://eurovision.tv/country/ireland |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Швеция||h}} | [[1974 жыл|1974]], [[1984 жыл|1984]], [[1991 жыл|1991]], [[1999 жыл|1999]], [[2012 жыл|2012]], [[2015 жыл|2015]], [[2023 жыл|2023]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Sweden |url=https://eurovision.tv/country/sweden |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="4" | 5 | {{ESC|Франция||h}} | [[1958 жыл|1958]], [[1960 жыл|1960]], [[1962 жыл|1962]], ''[[1969 жыл|1969]]'', [[1977 жыл|1977]] | <ref>{{cite web |title=Countries – France |url=https://eurovision.tv/country/france |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Люксембург||h}} | [[1961 жыл|1961]], [[1965 жыл|1965]], [[1972 жыл|1972]], [[1973 жыл|1973]], [[1983 жыл|1983]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Luxembourg |url=https://eurovision.tv/country/luxembourg |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | [[1967 жыл|1967]], ''[[1969 жыл|1969]]'', [[1976 жыл|1976]], [[1981 жыл|1981]], [[1997 жыл|1997]] | <ref>{{cite web |title=Countries – United Kingdom |url=https://eurovision.tv/country/united-kingdom |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Нидерланд||h}} | [[1957 жыл|1957]], [[1959 жыл|1959]], ''[[1969 жыл|1969]]'', [[1975 жыл|1975]], [[2019 жыл|2019]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Netherlands |url=https://eurovision.tv/country/the-netherlands |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="1" | 4 | {{ESC|Израиль||h}} | [[1978 жыл|1978]], [[1979 жыл|1979]], [[1998 жыл|1998]], [[2018 жыл|2018]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Israel |url=https://eurovision.tv/country/israel |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="6" | 3 | {{ESC|Норвегия||h}} | [[1985 жыл|1985]], [[1995 жыл|1995]], [[2009 жыл|2009]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Norway |url=https://eurovision.tv/country/norway |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Дания||h}} | [[1963 жыл|1963]], [[2000 жыл|2000]], [[2013 жыл|2013]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Denmark |url=https://eurovision.tv/country/denmark |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Италия||h}} | [[1964 жыл|1964]], [[1990 жыл|1990]], [[2021 жыл|2021]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Italy |url=https://eurovision.tv/country/italy |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Украина||h}} | [[2004 жыл|2004]], [[2016 жыл|2016]], [[2022 жыл|2022]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Ukraine |url=https://eurovision.tv/country/ukraine |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Швейцария||h}} | [[1956 жыл|1956]], [[1988 жыл|1988]], [[2024 жыл|2024]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Switzerland |url=https://eurovision.tv/country/switzerland |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Аустрия||h}} | [[1966 жыл|1966]], [[2014 жыл|2014]], [[2025 жыл|2025]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Austria |url=https://eurovision.tv/country/austria |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | 2 | {{ESC|Испания||h}} | [[1968 жыл|1968]], ''[[1969 жыл|1969]]'' | <ref>{{cite web |title=Countries – Spain |url=https://eurovision.tv/country/spain |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Германия||h}} | [[1982 жыл|1982]], [[2010 жыл|2010]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Germany |url=https://eurovision.tv/country/germany |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="13" | 1 | {{ESC|Монако||h}} | [[1971 жыл|1971]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Monaco |url=https://eurovision.tv/country/monaco |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Бельгия||h}} | [[1986 жыл|1986]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Belgium |url=https://eurovision.tv/country/belgium |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Югославия||h}} | [[1989 жыл|1989]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Yugoslavia |url=https://eurovision.tv/country/yugoslavia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Эстония||h}} | [[2001 жыл|2001]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Estonia |url=https://eurovision.tv/country/estonia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Латвия||h}} | [[2002 жыл|2002]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Latvia |url=https://eurovision.tv/country/latvia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Түркия||h}} | [[2003 жыл|2003]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Türkiye |url=https://eurovision.tv/country/turkiye |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Грекия||h}} | [[2005 жыл|2005]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Greece |url=https://eurovision.tv/country/greece |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Финляндия||h}} | [[2006 жыл|2006]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Finland |url=https://eurovision.tv/country/finland |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Сербия||h}} | [[2007 жыл|2007]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Serbia |url=https://eurovision.tv/country/serbia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Ресей||h}} | [[2008 жыл|2008]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Russia |url=https://eurovision.tv/country/russia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Әзербайжан||h}} | [[2011 жыл|2011]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Azerbaijan |url=https://eurovision.tv/country/azerbaijan |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Португалия||h}} | [[2017 жыл|2017]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Portugal |url=https://eurovision.tv/country/portugal |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Болгария||h}} | [[2026 жыл|2026]] | <ref>{{Cite web |title=Eurovision 2026 Results: Voting & Points |url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026 |access-date=2026-05-16 |website=Eurovisionworld |language=en-gb}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Winners of the Eurovision Song Contest}} * [https://eurovision.tv/events Eurovision Song Contest: History by events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825083217/https://eurovision.tv/events |date=25 August 2017 }} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} {{Үлгі:Eurovision ән байқауы}} [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] 8y3bavykcdp1svk3whuxab67bu21o3h Үлгі:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары 10 779871 3606709 3590569 2026-05-19T15:43:00Z TalgatSnow 143530 3606709 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Eurovision ән байқауының жеңімпаздары | тақырып = [[Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі|Eurovision жеңімпаздары]] | state = {{{state|autocollapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1956–1959 | тізім1 = * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Лиз Ассиа]] ([[Eurovision ән байқауы 1956|1956]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Корри Броккен]] ([[Eurovision ән байқауы 1957|1957]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Андре Клаво]] ([[Eurovision ән байқауы 1958|1958]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Тедди Схолтен]] ([[Eurovision ән байқауы 1959|1959]]) | бөлім2 = 1960–1969 | тізім2 = * {{Ту|Франция||15px}} [[Жаклин Буайе]] ([[Eurovision ән байқауы 1960|1960]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Жан-Клод Паскаль]] ([[Eurovision ән байқауы 1961|1961]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Изабель Обре]] ([[Eurovision ән байқауы 1962|1962]]) * {{Ту|Дания||15px}} [[Грета мен Йорген Ингманн]] ([[Eurovision ән байқауы 1963|1963]]) * {{Ту|Италия||15px}} [[Джильола Чинкветти]] ([[Eurovision ән байқауы 1964|1964]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Франс Галль]] ([[Eurovision ән байқауы 1965|1965]]) * {{Ту|Аустрия||15px}} [[Удо Юргенс]] ([[Eurovision ән байқауы 1966|1966]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Сэнди Шоу]] ([[Eurovision ән байқауы 1967|1967]]) * {{Ту|Испания||15px}} [[Массиэль]] ([[Eurovision ән байқауы 1968|1968]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Фрида Боккара]] ([[Eurovision ән байқауы 1969|1969]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Ленни Кюр]] (1969) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Лулу (әнші)|Лулу]] (1969) * {{Ту|Испания||15px}} [[Саломе (әнші)|Саломе]] (1969) | бөлім3 = 1970–1979 | тізім3 = * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Дана (әнші)|Дана]] ([[Eurovision ән байқауы 1970|1970]]) * {{Ту|Монако||15px}} [[Северин (әнші)|Северин]] ([[Eurovision ән байқауы 1971|1971]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Вики Леандрос]] ([[Eurovision ән байқауы 1972|1972]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Анна-Мария Давид]] ([[Eurovision ән байқауы 1973|1973]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[ABBA]] ([[Eurovision ән байқауы 1974|1974]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Teach-In]] ([[Eurovision ән байқауы 1975|1975]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Brotherhood of Man]] ([[Eurovision ән байқауы 1976|1976]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Мари Мириам]] ([[Eurovision ән байқауы 1977|1977]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Изхар Коэн]] және [[Alphabeta]] ([[Eurovision ән байқауы 1978|1978]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Гали Атари]] және [[Milk and Honey]] ([[Eurovision ән байқауы 1979|1979]]) | бөлім4 = 1980–1989 | тізім4 = * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Джонни Логан]] ([[Eurovision ән байқауы 1980|1980]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Bucks Fizz]] ([[Eurovision ән байқауы 1981|1981]]) * {{Ту|Германия||15px}} [[Николь (неміс әншісі)|Николь]] ([[Eurovision ән байқауы 1982|1982]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Корин Эрме]] ([[Eurovision ән байқауы 1983|1983]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Herreys]] ([[Eurovision ән байқауы 1984|1984]]) * {{Ту|Норвегия||15px}} [[Bobbysocks]] ([[Eurovision ән байқауы 1985|1985]]) * {{Ту|Бельгия||15px}} [[Сандра Ким]] ([[Eurovision ән байқауы 1986|1986]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Джонни Логан]] ([[Eurovision ән байқауы 1987|1987]]) * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Селин Дион]] ([[Eurovision ән байқауы 1988|1988]]) * {{Ту|Югославия||15px}} [[Riva (топ)|Riva]] ([[Eurovision ән байқауы 1989|1989]]) | бөлім5 = 1990–1999 | тізім5 = * {{Ту|Италия||15px}} [[Тото Кутуньо]] ([[Eurovision ән байқауы 1990|1990]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Карола Хеггквист|Карола]] ([[Eurovision ән байқауы 1991|1991]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Линда Мартин]] ([[Eurovision ән байқауы 1992|1992]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Нив Кавана]] ([[Eurovision ән байқауы 1993|1993]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Пол Харрингтон]] және [[Чарли Макгеттиган]] ([[Eurovision ән байқауы 1994|1994]]) * {{Ту|Норвегия||15px}} [[Secret Garden (топ)|Secret Garden]] ([[Eurovision ән байқауы 1995|1995]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Эймар Куинн]] ([[Eurovision ән байқауы 1996|1996]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Katrina and the Waves]] ([[Eurovision ән байқауы 1997|1997]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Дана Интернешнл]] ([[Eurovision ән байқауы 1998|1998]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Шарлотта Перелли]] ([[Eurovision ән байқауы 1999|1999]]) | бөлім6 = 2000–2009 | тізім6 = * {{Ту|Дания||15px}} [[Olsen Brothers]] ([[Eurovision ән байқауы 2000|2000]]) * {{Ту|Эстония||15px}} [[Танель Падар]], [[Дэйв Бентон]] және [[Soul Militia|2XL]] ([[Eurovision ән байқауы 2001|2001]]) * {{Ту|Латвия||15px}} [[Мари Н]] ([[Eurovision ән байқауы 2002|2002]]) * {{Ту|Түркия||15px}} [[Сертаб Эренер]] ([[Eurovision ән байқауы 2003|2003]]) * {{Ту|Украина||15px}} [[Руслана]] ([[Eurovision ән байқауы 2004|2004]]) * {{Ту|Грекия||15px}} [[Елена Папаризу]] ([[Eurovision ән байқауы 2005|2005]]) * {{Ту|Финляндия||15px}} [[Lordi]] ([[Eurovision ән байқауы 2006|2006]]) * {{Ту|Сербия||15px}} [[Мария Шерифович]] ([[Eurovision ән байқауы 2007|2007]]) * {{Ту|Ресей||15px}} [[Дима Билан]] ([[Eurovision ән байқауы 2008|2008]]) * {{Ту|Норвегия||15px}} [[Александр Рыбак]] ([[Eurovision ән байқауы 2009|2009]]) | бөлім7 = 2010–2019 | тізім7 = * {{Ту|Германия||15px}} [[Лена Майер-Ландрут|Лена]] ([[Eurovision ән байқауы 2010|2010]]) * {{Ту|Әзербайжан||15px}} [[Эл мен Никки]] ([[Eurovision ән байқауы 2011|2011]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Лорин]] ([[Eurovision ән байқауы 2012|2012]]) * {{Ту|Дания||15px}} [[Эммили де Форест]] ([[Eurovision ән байқауы 2013|2013]]) * {{Ту|Аустрия||15px}} [[Кончита Вурст]] ([[Eurovision ән байқауы 2014|2014]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Монс Сельмерлёв]] ([[Eurovision ән байқауы 2015|2015]]) * {{Ту|Украина||15px}} [[Жамала]] ([[Eurovision ән байқауы 2016|2016]]) * {{Ту|Португалия||15px}} [[Салвадор Собрал]] ([[Eurovision ән байқауы 2017|2017]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Нетта]] ([[Eurovision ән байқауы 2018|2018]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Дункан Лоуренс]] ([[Eurovision ән байқауы 2019|2019]]) | бөлім8 = 2021– | тізім8 = * {{Ту|Италия||15px}} [[Måneskin]] ([[Eurovision ән байқауы 2021|2021]]) * {{Ту|Украина||15px}} [[Kalush Orchestra]] ([[Eurovision ән байқауы 2022|2022]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Лорин]] ([[Eurovision ән байқауы 2023|2023]]) * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Nemo (әнші)|Немо]] ([[Eurovision ән байқауы 2024|2024]]) * {{Ту|Аустрия||15px}} [[JJ (әнші)|JJ]] ([[Eurovision ән байқауы 2025|2025]]) * {{Ту|Болгария||15px}} [[Дара (әнші)|Дара]] ([[Eurovision ән байқауы 2026|2026]]) }} <noinclude> [[Санат:Үлгілер:Eurovision ән байқауы]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Eurovision ән байқауы]] </noinclude> lyfku4t0et0axsk2c9wp0le2riowttf Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы 0 780031 3606838 3606221 2026-05-20T07:58:09Z Aldogarov 95591 Қатены дұрыстадым. 3606838 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқарма академиясы |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». ==Тағы қараңыз== * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] 7h5vy51hlhnzcm48mgudm5hvmd59zkv 3606839 3606838 2026-05-20T07:58:43Z Aldogarov 95591 3606839 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». ==Тағы қараңыз== * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] syad6f0uu67ih6jus776bcok20sjhg2 Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3606700 3606310 2026-05-19T15:00:37Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3606700 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-18'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1760" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 760] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1202" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 202] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="513" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 513] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="395" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 395] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="358" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 358] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="333" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 333] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="321" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 321] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="266" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 266] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="230" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 230] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="228" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 228] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 205] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="200" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 200] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 197] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="190" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 190] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="176" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 176] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="174" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 174] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="172" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 172] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 161] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 148] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 148] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="147" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 147] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]] | data-sort-value="142" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 142] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Құралайдың салқыны]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 135] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 130] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 128] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 128] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 125] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 124] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 120] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 113] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 112] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 111] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 108] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 108] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 107] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Су элеваторы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B 98] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 96] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 89] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 87] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Вегетативтік көбею]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 87] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Компьютерлік қауіпсіздік]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 86] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 86] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 86] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 86] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 85] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 84] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 84] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 84] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 82] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 82] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 81] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 81] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 80] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 80] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Бинарлық номенклатура]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 78] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 78] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 77] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 77] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Сақтар]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 76] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Астана]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 75] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 75] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 72] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 72] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 72] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 71] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 71] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 70] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 69] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Көксағыз бақбағы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 69] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 69] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 69] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Астана ЛРТ]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%A0%D0%A2 69] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 69] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 68] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 68] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 67] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Үстеу]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 67] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 66] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 65] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 65] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қара жорға]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 65] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Ренк мәнді жұрнақтар]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BD%D0%BA_%D0%BC%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 65] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 64] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Толқын Забирова]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 64] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 63] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 63] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 63] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 63] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 63] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Алматы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 63] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қазфосфат]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%84%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%82 62] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Компьютер]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 62] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 61] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 61] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 61] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 61] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қытай]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 60] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 60] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Арғын]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 59] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 59] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 59] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 59] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 58] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 58] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 58] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 57] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 56] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 56] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 56] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Отырар]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 56] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 56] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 55] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 55] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 55] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 55] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 55] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 54] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Орал]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 54] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Аз и Я]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7_%D0%B8_%D0%AF 54] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 53] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 53] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 53] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 53] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Оянған өлке (роман)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 53] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 52] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 52] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Саяси дағдарыс]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 52] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 52] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Наймандар]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 52] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 51] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 51] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 50] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Python]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 50] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 50] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Сан есім]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 50] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 50] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Еуропа]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 49] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Кердері-2 кесенесі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96-2_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 49] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Махат Төрәлі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 49] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 49] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 49] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Қазақстан халқы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 49] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Зат есім]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 48] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 48] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 48] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 48] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 47] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 47] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[HTML]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 47] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Етістік]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 47] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 47] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 47] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Өскемен]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 46] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Есім хан]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 45] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 45] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 45] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 45] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Мамаш хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Дулат]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 44] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Сын есім]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 43] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 43] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 43] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Ақша реформасы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 42] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 42] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 41] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Домбыра]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 41] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 41] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Уикипедия:Белсенді қатысушылар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 41] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 40] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Жалпы ішкі өнім]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BC 40] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 40] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Жапония]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 40] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 40] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Төле би]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 39] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 39] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 39] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 38] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 38] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Жәркен Бөдешұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 38] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Шаңды жорық]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 38] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 38] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Плагиат]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 38] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 38] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 37] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 37] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 37] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 37] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 37] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 36] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Көбелек хан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 36] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Құрбандық]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 36] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Рогачёв]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%87%D1%91%D0%B2 36] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 36] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Робот]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 36] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Қожа]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 35] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Ботбай]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 35] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 35] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Жібек]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 35] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Балқаш]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 35] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 35] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Есімдік]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 35] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 34] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Ресей]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 34] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Кондратий Фёдорович Рылеев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D1%8B%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Ә.Х.Марғұлан институтының археологиялық экспедициялары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98.%D0%A5.%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 34] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 34] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 34] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Медеу]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 34] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Халықаралық ұйымдар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 33] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 33] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 33] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 33] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 33] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қаһар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Табиғатты қорғау]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 33] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 33] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Эссе]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 33] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жаныс]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 33] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қазақ солдаты (роман)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 33] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 33] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Оңтүстік-Батыс Азия]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 32] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 32] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Ұялы телефон]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD 32] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 32] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Речица]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%86%D0%B0 32] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 32] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Шылау]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 32] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 32] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 32] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Құрбан айт]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 32] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Адай]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 32] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 32] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Ғылыми фантастика]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%84%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Саумал]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 32] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 32] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 32] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 32] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Шек беру]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 31] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 31] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 31] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Сана]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 31] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 31] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Табиғат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 31] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Ысты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 31] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 31] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 31] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 31] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Бөрік]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 30] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Айт]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 30] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 30] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Қазақстандағы туризм]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 30] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Жаппас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 30] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 30] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 30] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қ]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 29] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 29] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 29] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Шымкент]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 29] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[КешYOU]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 29] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Әже]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 29] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Калий тыңайтқыштары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D1%8B%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 29] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Жүрек]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 29] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Аманай мен Заманай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 29] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Керей хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Одағай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Қазақстанда генетика және селекция ғылымдарының дамуы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 28] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 28] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 28] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 28] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 28] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Дәурен Серікбекұлы Серғазин]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 28] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 28] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Көкек]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BA 28] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Невада-Семей]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 28] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Галактика]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 27] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Христиандық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 27] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Есімше]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 27] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Азия]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Робототехника]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 27] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 27] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Түркия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[ХОК коды тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%9E%D0%9A_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Тарақты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Камал Әбілқасымқызы Әлпейісова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 26] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 26] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 26] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Төре]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 26] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Абайдың философиялық көзқарасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 26] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Күй аңызы (әңгіме)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 26] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[1922 жыл]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 26] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 26] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Сиқым]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 26] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 26] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 26] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 25] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Табын]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 25] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Мақала]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 25] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 25] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Болашақ (стипендия)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 25] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Мұхит]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 25] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Желшешек]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 25] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Құлпынай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Семей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 25] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 25] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Алшын]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 25] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Ананың анасы (әңгіме)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 25] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Тараз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 24] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Жетісу]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 24] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 24] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Жеңіс күні]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Алаша хан күмбезі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 24] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 24] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қарақалпақ тілі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 24] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Метафора]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 24] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Салауат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Қобыз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 24] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Нұркен Әшімханұлы Өтеуілов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Жәдид Мектептері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 24] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Татарстан Республикасы Райысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 24] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Ислам]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 24] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Блокчейн]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B9%D0%BD 24] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 24] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Бибігүл Иманғазина]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0 23] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Алғашқы айлар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Беріш]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 23] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Үндістан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[:Санат:Жедел жоюға ұсынылғандар|Санат:Жедел жоюға ұсынылғандар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%BE%D1%8E%D2%93%D0%B0_%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 23] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Қазақ халқының дәстүрі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Бекет ата мешіттері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Тайланд]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 23] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 23] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Ермек Өтетілеуұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Мұңал рулары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 23] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 23] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Албан руы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 23] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Геннадий Геннадьевич Головкин]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 22] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 22] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қазақстанның геологиялық даму тарихы мен тектоникалық құрылымы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 22] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Наурызым қорығы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Дара (әнші)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0_%28%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%29 22] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Мұражай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Киіз үй құрылысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Орта жүз және Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Ғаламшар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Галстук]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 22] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 22] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Аябіл Күнбазаров]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Марс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 22] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Александрия кiтапханасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Информатика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Динозаврлар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Экология]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 22] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Дермене (повесть)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қырықбуынтәріздес өсімдіктер бөлімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Бекет ата жер асты мешіті (Оғланды)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96_%28%D0%9E%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%29 21] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Етеккір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Батырхан Қамалұлы Шүкенов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Африка]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Мәтін]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 21] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Алаш (газет)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 21] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 21] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қазақ қолөнері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Отбасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Ғылыми-техникалық революция]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Android]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Android 21] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Байұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Дамушы елдер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Үш Жүз партиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Театр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 21] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 21] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Ғарыш кемесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 21] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қазақтың ұлттық қолөнері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Бұхар көтерілісі (1920)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281920%29 20] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қайрат Жұмағалиев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Музыкалық аспаптар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Айқап]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 20] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Вирустар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Шымыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Аустралия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Есімді сөз тіркестері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Мұнайдың серіктес газдары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 20] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 20] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Футбол]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 20] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 20] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Шетпе]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 20] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Салт етістік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 20] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Туризм]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 20] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 20] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Суан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Ұялы байланыс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 20] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 19] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 19] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Выберу.ру]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83.%D1%80%D1%83 19] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Реферат]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 19] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 19] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[География]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Ғылым]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 19] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 19] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Интернет]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 19] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Оңтүстік Азия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 19] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 19] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Джимми Киммел]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%BC%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BB 19] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Жетіру]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 19] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Қасымхан Сейітханұлы Бегманов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қанжығалы Бөгенбай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Бақтыораз Бейсекбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Байбақты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Сызықша]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0 19] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 19] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Дара сөздер мен күрделі сөздер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Абай лирикасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Етіс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 19] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Темірхан Медетбек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Құнды қағаздар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 19] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Қаратау қорығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Баянауыл ұлттық паркі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 19] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Педагогика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Балықтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 18] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Тасты (Түркістан облысы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%28%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Айтыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қазақстандағы көпмәдениеттілік]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 18] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 18] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Бесшатыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Когурё]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 18] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 18] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Илон Маск]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 18] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 18] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Франция]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Ақша]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 18] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Үржар ауданы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Әзімбек Пазылбекұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Франсуа Байру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Авторлық құқық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 18] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Шиқан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 18] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 18] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Қашықтық (спорт)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%28%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%29 18] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қазақстан 2050]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 18] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қазақфильм]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC 17] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 17] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 17] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 17] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 17] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Болыс болдым, мінеки...]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 17] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Географиялық карта]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 17] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Атомның ядролық үлгісі. Резерфорд тәжірибесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96._%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B4_%D1%82%D3%99%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 17] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Режеп Тайып Ердоған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BF_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80%D0%B4%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Тері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 17] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Депортация]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 17] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 17] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Аборт]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 17] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Күнтізбе]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5 17] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Жусан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Гауһартас (фильм)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 17] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 17] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Деннис Тито]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 17] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Түркілер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Білге қаған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 17] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 17] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Жанр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 17] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 17] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Батыс Африка]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Кенжебай Мәденов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 16] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Иосиф Виссарионович Сталин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Төрт түлік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Gemini]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gemini 16] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Александр Викторович Затаевич]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 16] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Жер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 16] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Қызмет көрсету]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%83 16] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Антивирустар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 16] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Жамбыл облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Архимед заңы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 16] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Қауіпсіздік техникасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Eurovision ән байқауы 2026]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Eurovision_%D3%99%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B_2026 16] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 16] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Тестілеу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 16] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 16] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Орденбек Білісбекұлы Мазбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Есекжем]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 16] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 16] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Жала жабу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D1%83 16] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Шернияз Жарылғасұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Тiлеуке Құлекеұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 16] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Орынбор облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Барлас]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 16] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Жәдидшілдік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Онлайн Мектеп]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 16] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Жайық]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 16] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Таңбалы тас]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81 16] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Кодекс Куманикус]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D1%81 16] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Отырар апаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Уикипедия:Елшілік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Волейбол]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 16] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Марат Әбдіұлы Омаров]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Есентемір]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 16] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Германия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Су электр станциясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Арқар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Әзербайжан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Оқшау сөздер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Қазақ халық аңыздары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 15] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Ертегі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Пайдалы қазбалар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Қазақтың 500 ән-күйі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 15] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Жетіген (аспап)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%29 15] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Халиди Құрбанғали]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 15] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 15] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Қауіпсіздік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Геморрой]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%B9 15] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 15] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Жырау]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 15] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Мұхтар Ғалымиұлы Арынов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Абай атындағы республикалық мамандандырылған мектеп-интернаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Мұнай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Келес ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Қазақ театры]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Перпендикуляр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80 15] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Дағыстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Қатысушы:1nter pares]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 15] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Ат әбзелдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D3%99%D0%B1%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Келінжан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Ом заңы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 15] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Гүлбаушан Тілеубекова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Шаймерден Қосшығұлұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Юпитер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 15] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 15] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Қатысушы:Anlztrk/common.js]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAnlztrk%2Fcommon.js 15] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="957" | 957 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 15] |- | data-sort-value="958" | 958 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="959" | 959 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 15] |- | data-sort-value="960" | 960 | [[Қоғам]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 15] |- | data-sort-value="961" | 961 | [[Тәубә сүресі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="962" | 962 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 15] |- | data-sort-value="963" | 963 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="964" | 964 | [[Көсемше]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 15] |- | data-sort-value="965" | 965 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="966" | 966 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="967" | 967 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="968" | 968 | [[Жақайым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="969" | 969 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="970" | 970 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="971" | 971 | [[Фантастика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="972" | 972 | [[Әнуарбек Дүйсенбиев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} mfg9cp7oax6rxm9w5w03ma87j00dwz8 Әбенов Зияда Әбенұлы 0 780929 3606718 3606127 2026-05-19T17:21:12Z Kasymov 10777 3606718 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|07-05-2026}} {{Саясаткер |Есімі = Әбенов Зияда Әбенұлы |Шынайы есімі = Әбенов Зияда Әбенұлы |Сурет = Ziyada Abenovich Abenov.jpg |Ені = 250px |Атауы = Зияда Әбенов, 1930-жылдар |Туған күні = 1901 |Туған жері = №4 ауыл, Қарсақпай ауданы, Қарағанды облысы |Қайтыс болған күні = 27.09.1938 |Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО |Азаматтығы = КСРО |Мансабы = мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева |Балалары = Мұқаш, Геннадий |Commons = }} '''Әбенов Зияда Әбенұлы''' (1901 жылы туған, Қарағанды облысы Қарсақпай ауданы № 4 ауылының тумасы, ұлты қазақ, КСРО азаматы; орта білімі болған және 1926 жылдан бастап БКП(б) мүшесі болған. Тұтқындалған сәтте Мәскеу қаласында, Үлкен Пошта көшесі, 22-үй, 124-пәтер мекенжайында тұрған) — көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы, И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1938 жылғы 10 маусымда ол саяси айыппен тұтқындалды. Сол жылдың 27 қыркүйегінде КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны ең жоғары жазаға кесіп, сол күні атылды. Жерленген жері — Мәскеу қаласы, «Коммунарка» арнайы нысаны. 1958 жылғы 10 мамырда Әбенов З. Ә. қайтыс болғаннан кейін ақталды. == Шығу тегі == Әбенов Зияда Әбенұлы Орта жүздің Найман руынан, Жырық тармағынан тараған. Әбеновтер әулетінің отбасылық шежіресіне сәйкес Сандыбай — Берден — Қоржынбай — Әбен — Зияда тегі болып жалғасады. Әбенов тегі Әбен есімінен шыққан. Осы ата-тек әулетінің бірі Зияда Әбенов болды. Шыққан тегі Ерден Сандыбайұлына (1808–1862) барып тіреледі. Ерден Сандыбайұлының есімі қазақ даласында кеңінен таралған. Ақындар мен жыраулардың сөзінде оның ел қорғаған көсем, қол бастаған батыр және жұртты соңынан ерте білген шешен болғаны туралы көптеген дерек сақталған. Сондай-ақ оның ұзақ жылдар бойы болыс басқарушысы, ал оған дейін аға сұлтан болғаны белгілі. Ол XIX ғасырдағы Орталық Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Зияда оның тікелей ұрпағы болған. Кеңес өкіметі ресми түрде кедейлерді қолдау ұранын жариялағанымен, Зияда жаңа билік сенім артқан адамдардың қатарында болды: өмірбаянына қарағанда, ол жауапты қызметтер атқарған. Сонымен бірге оның шыққан тегі мен белгілі әулетке жатуы кейін оның тағдырын ауырлатқан факторлардың бірі болуы мүмкін деп болжауға болады. Қалай болғанда да, 1938 жылы Мәскеуде Бүкілодақтық көлік академиясында оқып жүрген кезінде ол «халық жауы» ретінде тұтқындалып, атылды. == Ерте жылдары және білімі == [[File:Karsakpay railway station Ulytau Kazakhstan.jpg|thumb|Қарсақпай — Ұлытау облысындағы тарихи кент]] Зияда Әбенов туған Қарағанды облысының Қарсақпай өңірі қазақтың алғашқы жұмысшы табы қалыптасқан және жергілікті халық өнеркәсіп өндірісіне белсене араласа бастаған жерлердің бірі болды. Ұлытау өңіріндегі Қарсақпайдың өзі, белгілі болғандай, қазақтың Аша қыстауының орнында пайда болып, кейін ірі елді мекенге айналды. Дәл осы жерде ағылшындар Қазақстандағы алғашқы мыс қорыту зауыттарының бірін ашып, 1911 жылдан бастап қызметкерлер мен жұмысшыларға арналған үйлер сала бастады. Қаламен бірге еуропалық мәдениет пен білім де келді. Көшпелі ауылдардан осында қоныс аударып, кеніште жұмыс істеген қазақтардың балалары үшін сауат ашу мектебі ашылды. Кейін аудан орталығы әрі үлкен кентке айналған Қарсақпайдың тарихы осылай басталды. Бұл, ең алдымен, сауатты жұмысшылар даярлау мақсатында жасалғанымен, дәл осы жерде қазақ жұмысшыларының зерек балалары алғаш рет орысша сауат алып, білімнің жаңа түрімен танысты. Сол балалардың бірі Зияда еді. Өмірбаяны туралы өз қолымен толтырған сауалнамаға сәйкес, 1919 жылдан бастап, 18 жасында Зияда алдымен милиция қызметіне кірген. Ол кезде дала ортасында өскен ауыл жігіті үшін қызметін милициядан бастау табиғи жағдай болатын. Алайда есейе келе Зияда білімін жалғастыруды және басқа жұмысқа ауысуды мақсат етті. Сөйтіп ол губерния орталығы — Қызылжар қаласындағы «совпартшколаға» түсіп, онда алты айлық курсты бітірді. Осы кезден бастап ол кеңестік және партиялық органдарда жұмыс істеп, халқына пайда келтіруге ұмтылған азаматқа айналды. == Еңбек және кәсіподақ қызметі == [[File:Строительство Турксиба 1930-е Казахстан.png|thumb|Түркістан-Сібір теміржолының құрылысы, 1930-жылдар]] 1927 жылдан бастап қазақ даласында Түркістан мен Сібірді жалғаған Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб құрылысы басталды. Бұл өз дәуіріндегі ең ірі құрылыстардың бірі болды, оның барысын бүкіл қазақ даласы бақылап отырды. Ақындар мен жазушылар бұл құрылысты жырға қосты; олардың қатарында ақын Иса Байзақовтың «Қара тасты оқтай қақ жарып, темір жол бізге жетті» деген сөздермен басталатын поэмасы да болды. Бұл желі Сібірдегі Барнаулдан басталып, Семей, Аягөз, Ақтоғай, Матай, Үштөбе және Сарыөзек арқылы Алматыға жетті. Одан әрі Шу мен Луговой арқылы оңтүстік қалалар — Тараз, Шымкент және басқа қалалармен жалғасты. Жалпы ұзындығы 1445 шақырым болған бұл жол КСРО-ның бірінші бесжылдығындағы ең ірі құрылыстардың біріне айналды. Бұл құрылысқа қазақ даласының алдыңғы қатарлы ұл-қыздары тартылды. Солардың бірі Зияда Әбенов болды. Ол құрылыстағы жұмысшылардың мұқтаждары мен мәселелерін шешуге арналған кәсіподақ жұмысына тартылды. Түрксіб құрылысы аса ауыр жағдайда жүргізілгені атап өтіледі: жұмыстың едәуір бөлігі қолмен атқарылды, жұмысшылар баспана, тамақ, маусымдық киім және медициналық көмектің тапшылығын көрді. Осындай жағдайда кәсіподақ жұмысы тек ұйымдастырушылық қана емес, маңызды әлеуметтік мәнге де ие болды. Жұмысшылардың қолында күрек, қайла мен сүйменнен басқа ештеңе болған жоқ. Жұмыс қысқы боранда да, жазғы аптапта да тоқтамады. Тұрғын үй жағдайы ауыр, тамақ жеткіліксіз болды. Маусымға сай жұмыс киімі де берілмеді, адамдар қақаған аязда жұқа киіммен тоңып жүрді. Сондықтан жұмысшылар арасында ауру көп болды; кейбірі мүгедек болып, еңбекке қабілетін жоғалтты. Зияда мұндай жағдайлардың аз болуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасады: ол биліктің құрылысқа назар аударуына күш салып, жұмысшыларды тамақпен, киіммен және қалыпты баспанамен қамтамасыз ету мәселелерін үнемі көтеріп отырды. Оның еңбегі еленді. 1930 жылы оны жауаптырақ қызметке ұсыну мақсатында басшылық Зияданы Мәскеуге кәсіподақ жетекшілерінің Орталық комитеті жанындағы алты айлық біліктілікті арттыру курсына жіберді. Осылайша Зияда Әбенов алғаш рет ел астанасы — Мәскеуге аттанды. Курсты аяқтап, біліктілігін арттырғаннан кейін елге оралған соң ол кәсіподақ жүйесіндегі басшылық қызметтердің біріне тағайындалды, ал 1935 жылы Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы болып сайланды. Бұл қызметте З. Әбенов жоғары ұйымдастырушылық және басқарушылық қабілет танытып, үлкен үміт күттірді. == Бүкілодақтық көлік академиясындағы оқуы == 1937 жылы Әбенов З. Ә. Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясына оқуға жіберілді. Сірә, оны болашақта Қазақстанның көлік саласындағы басшылық қызметке даярлаған болуы мүмкін. Алайда дәл оқу кезінде саяси доностан кейін ол тұтқындалып, жоғарыда айтылғандай, «халық жауы» ретінде атылды. == Отбасы == [[File:Ulbolsyn Meirambayeva Abenova.jpg|thumb|Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958)]] Әбенов Зияда Әбенұлы үйленген болатын. Оның жұбайы Найман-Тоғызбай руынан шыққан Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958) еді. Әбенов З. Ә. 1938 жылғы 10 маусымда тұтқындалған сәтте оның отбасы Ленинград қаласында, Малая Посадская көшесі, 18/22-үй, 404-пәтер мекенжайында тұрған. Отбасының құрамына жұбайынан басқа мыналар кірді: ұлы — Мұқаш, 15 жаста; ұлы — Максим, 5 жаста; қызы — Клара, 1 жаста; Зияданың қарындасы — Әбенова Айнжамал, 10 жаста. Әбенов З. Ә. тұтқындалғаннан кейін оның жұбайы Ұлболсын Мейрамбаева Ленинградтан кетуге және балаларымен бірге Алматыға бет алуға мәжбүр болды. Отбасылық деректер бойынша, осы ауыр жолда екі бала — Максим мен Клара жоғалып кеткен. Олардың кейінгі тағдыры осы уақытқа дейін белгісіз. [[File:Gennady Abenov.jpg|thumb|Кенже ұлы — Әбенов Геннадий (1939–1983)]] [[File:Ziyada Abenovich AbenovM.jpg|thumb|Үлкен ұлы — Әбенов Мұқаш]] Әбенов З. Ә. тұтқындалып, атылғаннан кейін отбасында ұлы Әбенов Геннадий дүниеге келді (26.02.1939 ж. — 12.01.1983 ж.). НКВД-ның қылмыстық ісінің архивтік материалдарынан тұтқындалған адамның сауалнамасында Әбенов З. Ә.-ның тұрғылықты жері ретінде Ленинград көрсетілгені белгілі болады, алайда ол Мәскеуде оқып жүрген. Бұл отбасы Ленинградта орналасқан болуы мүмкін, ал Әбенов З. Ә.-ның өзі Мәскеуде оқуын жалғастырған деген болжам жасауға негіз береді. Зияданың жұбайы Әбенова Ұлболсын күйеуінің ақталғанын білгеннен кейін, 1958 жылы 56 жасында қайтыс болды. «Халық жауының әйелі» деген қорлаушы таңбаның жиырма жылы оның жанына ауыр тиді, ал күйеуі ақталған кезде оның ширыққан жүйкесі домбыраның ішегіндей үзіліп кеткендей болды. [[File:Kanat Gennadyevich Abenov.jpg|thumb|Қанат Геннадьевич Әбенов]] Кейін әкесі көзі тірісінде көрмеген Зияданың кенже ұлы Әбенов Геннадийден үш бала дүниеге келді: 1970 жылы туған Қанат; 1976 жылы туған Талғат; 1979 жылы туған Айгүл. Ұрпақтарының бірі Қанат Әбенов шамамен 30 жыл бойы атасы — Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры туралы архивтік материалдарды іздеумен, жинаумен және жүйелеумен айналысты. Соның нәтижесінде оның еңбек жолы, тұтқындалуы, үкімі, атылуы, «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген орны және кейінгі ақталуы туралы мәліметтер жиналды. [[File:KanatFem.jpg|thumb|Әбеновтер отбасы]] == Жерленген орнын іздеу және жадты қайтару == Осы мәліметтер алынғаннан кейін туыстары жерленген нақты орнын іздеуге кірісті. Бұл жұмыспен Зияда Әбеновтің немересі — Қанат Геннадьевич Әбенов айналысты. Ол түрлі инстанцияларға, соның ішінде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевқа, Қазақстан Республикасының Президенті Қ.-Ж. К. Тоқаевқа, ҚР ҰҚК Төрағасына, ҚР Сыртқы істер министрлігіне, Ресей Федерациясының Президенті В. В. Путинге, Ресей ФҚҚ Директорына, Ресей Федерациясының Бас прокуратурасына, Ресей ФҚҚ Орталық архивіне, сондай-ақ басқа да мемлекеттік органдар мен архив мекемелеріне хат-сұраулар жолдады. Қанат Әбенов құжаттар жинап, әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстырып, ресми жауаптар алуға күш салды. Көпжылдық іздестіру жұмысының нәтижесінде Зияда Әбеновтің жерленген жері анықталды — Мәскеу қаласы, Мәскеу маңында орналасқан НКВД-ның бұрынғы «Коммунарка» арнайы нысаны. Атасының жерленген жері туралы мәлімет алғаннан кейін Қанат Әбенов Мәскеуге аттанды. Оның мақсаты тек «Коммунаркаға» бару ғана емес, сонымен қатар ата-баба алдындағы рухани парызын орындау еді: туған жерден бір уыс топырақ апару, жерленген орнынан алынған топырақты туған жерге жеткізу, сондай-ақ атасының фотосуреті бейнеленген гранит мемориалдық тақта орнату. Бұл әрекет Зияда Әбенов туралы жадыны оның ұрпақтарына және туған өлкесіне символдық түрде қайтарудың белгісіне айналды. Туған жерге оралғаннан кейін Зияда Әбеновтің ұрпақтары оның есімін мәңгі есте қалдыру жұмысын жалғастырды. Архивтік құжаттар жиналып, оның өмірбаяны, еңбек жолы, тұтқындалуы, тағылған айыбы, үкімі, жерленген орны және ақталуы туралы мәліметтер нақтыланды. Осылайша ұзақ жылдар бойы тарих көлеңкесінде қалып келген тұлғаның есімі отбасылық және қоғамдық жадқа қайта орала бастады. == Тұтқындалуы және айыпталуы == Кейін негізсіз деп танылған саяси доностар мен айыптаулар бойынша, Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы Әбенов Зияда Әбенұлы 1938 жылғы 10 маусымда контрреволюциялық қылмыстар жасады деген айыппен тұтқындалды. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 27.09.1938 жылғы анықтауымен ол сотталып, ең жоғары жаза — ату жазасына кесілді. Атылған және жерленген жері: Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы, Коммунарка кенті. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 1958 жылғы 10 мамырдағы анықтауымен Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1989 жылғы 16 қаңтардағы «XX ғасырдың 30–40-жылдары мен 50-жылдарының басында орын алған қуғын-сүргін құрбандарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» Жарлығының 1-бабы негізінде ол қылмыс құрамы болмағандықтан ақталды. Архивтік құжаттардың бір бөлігінен 70 жылдық құпиялық грифі алынды, алайда Ресей ФҚҚ Орталық архивінде сақталған архивтік құжаттардың едәуір бөлігі, қолда бар мәліметтер бойынша, 120 жылдық құпиялық грифімен қалып отыр. == Үкім, ату және жерленген жері == [[File:Kommunarka memorial graves Moscow Russia.jpg|thumb|«Коммунарка» арнайы нысанындағы мемориалдық қабірлер, Мәскеу]] «Коммунарка» арнайы нысаны — Мәскеудің Новомосковск әкімшілік округіндегі Сосенское қонысында, Калуга тас жолының жиырма төртінші шақырымында, аттас кенттен бір шақырым жерде орналасқан, бұрынғы ату полигонының орнындағы мемориалдық зират. 1930–1940-жылдары бұл жерде КСРО НКВД-сының арнайы нысаны, ату полигоны жұмыс істеді. Ауқымды сталиндік қуғын-сүргін кезінде мұнда толық құпиялық жағдайында «бірінші санат бойынша репрессияға қол қойылған», яғни жасырын түрде ату жазасына кесілген адамдар атылып, жерленді. «Коммунарка» жерінде ВКП(б) ОК Саяси бюросының мүшелері мен мүшелікке кандидаттарының — А. Бубновтың, Н. Бухариннің, А. Рыковтың, Я. Рудзутактың, Н. Крестинскийдің; одақтас жеті республиканың ВКП(б) ОК бірінші хатшыларының; КСРО ОАК пен БОАК мүшелерінің; КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мүшелерінің; РКФСР ХКК төрағасының орынбасары Т. Р. Рысқұловтың; жиырмадан астам облыстық партия комитеттері хатшыларының; одақтас және автономиялық республикалар үкіметтері төрағаларының; облыстар мен қалалар атқару комитеттері басшыларының; Коминтерннің негізін қалаушылары мен жетекшілерінің — О. Пятницкийдің, Я. Берзиннің, Бела Кунның сүйектері жатыр. «Коммунарка» сондай-ақ басты «генералдар зиратына» айналды: мұнда әскери округтер мен флоттардың көптеген қолбасшылары, соның ішінде П. Дыбенко, Н. Куйбышев, Г. Киреев және басқалар жерленген. «Коммунаркамен» байланысты тізімдерде Мәскеуде атылған НКВД қызметкерлерінің екі жүзден астам тегі көрсетілген. «Коммунаркада» кеңес мәдениеті мен ғылымының көрнекті өкілдері де өмір жолын аяқтады: жазушылар Борис Пильняк пен А. Веселый, ғалым әрі ақын А. Гастев, тарихшы және әдебиеттанушы Д. Шаховской, академик-микробиолог Г. Надсон, «Литературная газета», «Красная звезда», «Труд» және «Огонек» журналының бас редакторлары. 1999 жылы полигон аумағы РФ ФСБ қарауынан Орыс православие шіркеуінің қарауына берілді. 2007 жылғы 22 қыркүйекте полигон аумағында Коммунаркадағы Ресейдің қасиетті жаңа азап шеккендері мен мойындаушылары ғибадатханасы қасиеттелді. 2018 жылғы 27 қазанда бұрынғы НКВД-ның «Коммунарка» арнайы нысанында «Естелік қабырғасы» ашылды. 2021 жылы бұрынғы полигон орнында ГУЛАГ тарихы мұражайы ақпараттық орталық ашты. Онда 6609 жерленген адам туралы деректер ұсынылып, «Коммунаркаға» баруға арналған экскурсиялық бағдарлама әзірленді. Бұған дейін полигондағы жаппай жерлеу орындарын нақтылауға мүмкіндік берген іздестіру және зерттеу жұмыстары жүргізілді. Алынған материалдардың негізінде жаппай жерленген 130 ордың егжей-тегжейлі картасы жасалып, олардың жалпы аумағы 1943 шаршы метр екені анықталды. == Ақталуы == 1958 жылғы 10 мамырда КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы Әбенов З. Ә.-ның ісін қайта қарап, оған тағылған айыптардың негізсіз екенін мойындады. Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. Ақталу отбасы үшін маңызды оқиға болды, алайда ол қуғын-сүргіннің салдарын толық жоя алмады. Әбенов З. Ә.-ның тағдыры ұрпақтары үшін ұзақ уақыт бойы толық емес әрі түсініксіз болып қала берді: оның тұтқындалуының егжей-тегжейлері, атылу жағдайлары және нақты жерленген орны белгісіз болды, себебі Ресей ФҚҚ Орталық архивіндегі архивтік қылмыстық істе 120 жылдық құпиялық грифі тұрған. == Ұрпақтарының архивтік материалдарды іздеуі == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры туралы мәліметтерді қалпына келтіру оның ұрпақтарының көпжылдық еңбегінің нәтижесі болды. «Мысты өңір» газеті «Ата аруағына адалдық» мақаласында Ресей ФҚҚ Орталық архивінің тіркеу және архив қорлары басқармасынан хат алған Қанат Геннадьевич Әбеновтің ізденістері туралы баяндайды. Хатта Әбенов З. Ә.-ның өмірбаяндық мәліметтері, тағылған айыптың мәтіні келтіріліп, оның фотосуреті қоса берілген. Отбасы үшін Әбенов З. Ә.-ның жерленген жерінің — Мәскеу түбіндегі «Коммунарка» арнайы нысанының — расталуы ерекше маңызды болды. Бұған дейін отбасында оның қаза тапқан жері туралы басқа да болжамдар болған, алайда архивтік мәліметтер Әбенов З. Ә.-ның Мәскеуде атылып, Коммунаркада жерленгенін растады. «Мысты өңір» мақаласында Қанат Әбеновтің Коммунаркаға сапары сипатталады. Ол жерленген жерге барып, ата-баба туған жерінен бір уыс топырақ апарып, құран оқып, туған жердің топырағын жерленген жердің топырағымен араластырған. Кейін ол Коммунаркадан туған жерге де топырақ әкеліп, ол ата-бабалар қорымына қойылған. Бұл ишара қаза болған адам мен оның отбасы арасындағы байланысты қалпына келтірудің, сондай-ақ ол туралы естелікті туған өлкеге қайтарудың символдық актісіне айналды. == БАҚ-тағы жарияланымдар == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры қазақстандық баспасөзде көрініс тапты. «Мысты өңір» газетінде Абдолла Дастановтың 2009 жылғы 29 мамырдағы «Шынғысханның тұқымы», 2010 жылғы 22 қаңтардағы «Тағы да Зияда Әбенов туралы», сондай-ақ 2013 жылғы «Ата аруағына адалдық» атты мақалалары жарияланды. Олар ұрпақтардың ізденістеріне, Ресей ФСБ-сының хаттарына, Әбенов З. Ә.-ның «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген жеріне және қуғын-сүргінге ұшыраған қайраткер туралы жадтың қайта оралуына арналған. «Егемен Қазақстан» газеті 2016 жылғы 8 қарашада Жақсыбай Самраттың «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны» атты мақаласын жариялады. Онда Әбенов З. Ә.-ның шыққан тегі, ерте өмірбаяны, еңбек жолы, Түрксібтегі кәсіподақ қызметі, тұтқындалуы, атылуы және ақталуы ашып көрсетілді. Бұл жарияланымдар Әбенов З. Ә.-ның өмірбаянын қалпына келтіруге арналған маңызды ашық дереккөздер болып табылады және оның өмірі мен тағдырын энциклопедиялық сипаттаудың негізі ретінде пайдаланылуы мүмкін. == Естелігін мәңгілік ету == [[File:Ziyada Abenov memorial plaque Zhezkazgan Kazakhstan.jpg|thumb|Әбенов Зиядаға арналған мемориалдық тақта, Жезқазған]] XXI ғасырда Әбенов З. Ә.-ның ұрпақтары оның есімін мәңгілік ету жұмысын жалғастырды. Архивтік материалдар жиналды, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының архив органдарына сұраулар жолданды, тұтқындалуына, үкіміне, атылуына, жерленген жеріне және ақталуына қатысты құжаттар алынды. Әбенов Зияда Әбенұлының есімін мәңгілік ету мақсатында Ұлытау облысы Жезқазған қаласындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне мемориалдық қола тақта орнату бастамасы көтерілді. Мемориалдық тақтаны орнату мәселесі жөніндегі өтініштерде оның Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы Әбенов Зияда Әбенұлына арналатыны және Жезқазған қаласы, Қаражар көшесі, 8 мекенжайындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне орнату жоспарланып отырғаны көрсетілген. Мемориалдық тақтаның салтанатты ашылуы Қазақстан Республикасында жыл сайын 31 мамырда атап өтілетін Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні қарсаңында, 2026 жылғы 30 мамырға жоспарланған. Хаттарда сондай-ақ мемориалдық тақтаны орнату тарихи жадты сақтауға және көрнекті теміржолшының есімін мәңгілік етуге қосылатын үлес болатыны атап өтіледі. == Маңызы == Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры жаңа өнеркәсіптік және көлік инфрақұрылымын салуға қатысқан, бірақ Үлкен террор жылдарында жойылған қазақ кеңестік мамандары, қоғам және кәсіподақ қайраткерлері буынының қасіретін бейнелейді. Әбенов З. Ә. Түрксібпен байланысты 1930-жылдардағы қазақ теміржол және кәсіподақ ортасының өкілдерінің бірі ретінде тарихқа енді. Оның өмірбаяны бірнеше маңызды тарихи тақырыпты біріктіреді: Қарсақпайда қазақ жұмысшы табының қалыптасуы, Түркістан-Сібір теміржолының салынуы, кәсіподақ қозғалысының дамуы, 1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін, қайтыс болғаннан кейін ақталуы және тарихи жадты қазіргі заманда қалпына келтіру. == Дереккөздер == * Жақсыбай Самрат. «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны». «Егемен Қазақстан» газеті, № 214 (28942), 2016 жылғы 8 қараша. * Абдолла Дастанов. «Шынғысханның тұқымы». «Мысты өңір» газеті, 2009 жылғы 29 мамыр. * Абдолла Дастанов. «Тағы да Зияда Әбенов туралы». «Мысты өңір» газеті, 2010 жылғы 22 қаңтар. * Абдолла Дастанов. «Ата аруағына адалдық». «Мысты өңір» газеті, 2013 жыл. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік-тергеу ісінің материалдары, Ресей ФҚҚ Орталық архиві. * Әбенов З. Ә. ісі бойынша Ресей ФҚҚ тіркеу және архив қорлары басқармасының хаттары. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік материалдарын беру мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Елшілігінің Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрлігіне жолдаған нотасы. * Ұлытау облысының мемлекеттік архивінің материалдары. * Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратында Әбенов З. Ә.-ға мемориалдық тақта орнату жөніндегі хаттар мен келісімдер. * Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алудың ашық базалары: «Ашық тізім», «Өшпес барак». 111fqp5tfw41xhiy96sgrj77ulwpgfu Хантавирус инфекциясы 0 781063 3606754 3605541 2026-05-19T18:28:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3606754 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = Хантавирустық инфекция | басқа атаулары = Хантавирус ауруы | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы | сурет ені = | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;<ref name=CDC2021HFRS/><br>'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу<ref name=CDC2016Sym/> | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта<ref name=CDC2021HFRS/><ref name=CDC2016Sym/> | ұзақтығы = | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)<ref name=CDC2021/> | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар | қауіп = | Médicaments = | дифференциация = | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау | емі = Симптоматикалық және демеуші ем<ref name=Av2019/> | медикация = | болжам = | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз<ref name=Av2019/> | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%<ref name=Av2019/> }} '''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Хантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.<ref name=CDC2021>{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}</ref> БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.<ref name=CDC2021HFRS>{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}</ref> ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.<ref name=CDC2016Sym>{{cite web |title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}</ref> Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.<ref name=CDC2021HFRS/><ref name=CDC2016Sym/> БСГҚ Ескі дүние [[хантавирус]]тарынан, ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.<ref name=CDC2021/> Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.<ref name=Av2019/> Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.<ref name=Av2019/> Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.<ref name=Av2019/> Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.<ref name=Av2019/> Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.<ref name=Av2019>{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}</ref> Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.<ref name=Av2019/> Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.<ref name=Av2019/> Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=Av2019/> Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.<ref name=Av2019/> Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.<ref name=Av2019/> Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.<ref name=Av2019/><ref name=ICTV9>{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == === ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба === ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.<ref name=Av2019/> Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.<ref name=jiang >{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref> === Хантавирустық өкпе синдромы === ​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.<ref name=Av2019/><ref name=gravinatti /> ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.<ref name=jiang /> == Себебі == [[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|300px|Хантавирустың таралуы]] Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Хантавирус|Ортохантавирус]] туысы.<ref name=ECDC>{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}</ref> Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.<ref name=ECDC /> Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.<ref name=gravinatti >{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}</ref> === Таралуы === ​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.<ref name=Av2019/><ref name=gravinatti /> Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.<ref name="Martinez2005">{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]] Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:<ref>{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}</ref> * ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі) * ​Қан анализі (тромбоцитопения) * ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі) == Алдын алу шаралары == ​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.<ref>{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}</ref> Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.<ref name=CLA>{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association |publisher=Canadian Lung Association |date=26 November 2015 |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus |access-date=23 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php |archive-date=2 March 2011 }}</ref> Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.<ref>{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor & Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}</ref> === Вакцина === {{Негізгі мақала|Хантавирусқа қарсы вакцина}} ​2026 жылғы жағдай бойынша, АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы) мақұлдаған хантавирустарға қарсы вакциналар жоқ. Дегенмен, Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантаан вирусы мен Сеул вирусына қарсы тұтас вирус негізіндегі белсенділігі жойылған (инактивтендірілген) бивалентті вакциналар бар. Бұл екі елде де вакцинациялауды басқа да алдын алу шараларымен ұштастыру хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Бұл вакциналардан бөлек, зерттеу барысында вакциналардың төрт түрі қарастырылды: М және S геномдық сегменттеріне бағытталған ДНҚ-вакциналар; вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N ақуыздарын қолданатын суббірлікті вакциналар; құрамына рекомбинантты хантавирус ақуыздары енгізілген вирустық-векторлық вакциналар және ақуыздары бар, бірақ генетикалық материалы жоқ вирус тәрізді бөлшектерден тұратын вакциналар. Осылардың ішінде тек ДНҚ-вакциналар ғана клиникалық сынақтардан өту кезеңіне жетті.<ref>{{cite journal |vauthors=Liu R, Ma H, Shu J, Zhang Q, Han M, Liu Z, Jin X, Zhang F, Wu X|date=2020|title=Vaccines and Therapeutics Against Hantaviruses.|journal=Front Microbiol|volume=10|article-number=2989|doi=10.3389/fmicb.2019.02989|doi-access=free |pmc=7002362|pmid=32082263}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Brocato RL, Hooper JW|date=2019|title=Progress on the Prevention and Treatment of Hantavirus Disease.|journal=Viruses|volume=11|issue=7|page=610|doi=10.3390/v11070610|doi-access=free |pmc=6669544|pmid=31277410}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 Hantavirus] [[Санат:Жануар вирустары]] hjil9q23rl7o079wcdv5mpafr6wr9xp Қатысушы талқылауы:Renamed user 998339c1fff5849c14f5e6aeabe85860 3 781088 3606662 3602733 2026-05-19T12:14:39Z AccountVanishRequests 160572 AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Alikhan alpys]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 998339c1fff5849c14f5e6aeabe85860]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Alikhan alpys|Alikhan alpys]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 998339c1fff5849c14f5e6aeabe85860|Renamed user 998339c1fff5849c14f5e6aeabe85860]]" 3602733 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Alikhan alpys}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 19:27, 2026 ж. мамырдың 10 (+05) sm0h5qar5a7veozz8z1d0xa10a5pdyt Үлгі:Гомель облысы 10 781095 3606801 3606626 2026-05-20T05:38:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3606801 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]]{{•}} [[Мозырь]]{{•}} [[Наровля]]{{•}} [[Петриков]]{{•}} [[Речица]]{{•}} [[Рогачёв]]{{•}} [[Светлогорск (Беларусь)|Светлогорск]]{{•}} [[Туров]]{{•}} [[Хойники]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 87mirs53wj3p9gyg0eduk2fj88lirpr 3606913 3606801 2026-05-20T09:35:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3606913 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]]{{•}} [[Мозырь]]{{•}} [[Наровля]]{{•}} [[Петриков]]{{•}} [[Речица]]{{•}} [[Рогачёв]]{{•}} [[Светлогорск (Беларусь)|Светлогорск]]{{•}} [[Туров]]{{•}} [[Хойники]]{{•}} [[Чечерск]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hzxdpba1l0zct882piwnrou6abs2sgr Жарқыл биі 0 781175 3606703 3606123 2026-05-19T15:23:04Z TalgatSnow 143530 3606703 wikitext text/x-wiki {{Кино | Қазақша атауы = Жарқыл биі | Шынайы атауы = {{lang-en|Flashdance}} | Суреті = Flashdance.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = | Жанры = [[Романтикалық фильм|романтикалық драма]] | Режиссёрі = [[Эдриан Лайн]] | Продюсері = [[Джерри Брукхаймер]]<br>[[Дон Симпсон]]<br>Питер Губер<br>Том Джейкобсон<br>[[Линда Обст]]<br>Джон Питерс | Композиторы = [[Джорджо Мородер]] | Қоюшы суретші = | Негізі = Морин Мардердің шынайы оқиғасы | Сценарист = Томас Хедли мл.<br>[[Джо Эстерхаз]] | Актерлер = [[Дженнифер Билз]]<br>Белинда Бауэр<br>[[Майкл Нури]]<br>[[Лилия Скала]] | Операторы = [[Дональд Питерман]] | Компания = Paramount Pictures | Дистрибьютор = | Ұзақтығы = 95 мин | Бюджеті = 7 млн [[АҚШ доллары|$]] | Түсім = 217 млн [[АҚШ доллары|$]] | Мемлекет = {{USA}} | Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Жыл = 1983 | Алдыңғы фильм = | Келесі фильм = | imdb_id = 0085549 | Сайты = | Ортаққор = Flashdance }} '''«Жарқыл биі»''' ({{Lang-en|Flashdance}}) — режиссер [[Эдриан Лайн]]ның [[1983 жыл кинода|1983 жыл]]ғы [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[Романтикалық фильм|романтикалық драмасы]]. Фильм АҚШ-та 1983 жылғы 15 сәуірде прокатқа шықты.<ref name="AFICatalog">{{Cite web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57962|title=AFI{{!}}Catalog|author=|website=|date=|publisher=catalog.afi.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731174726/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57962|archivedate=2020-07-31}}</ref> Фильм сюжеті бойынша [[Дженнифер Билз]] кәсіби [[Балет әртісі|балерина]] болуға ұмтылатын жас бишіні (Алекс) ойнайды, ал [[Майкл Нури]] оның жігіті және [[Питтсбург]]те ол күндіз жұмыс істейтін [[Металлургия комбинаты|болат қорыту зауыты]] иесінің рөлін сомдайды. Бұл продюсерлер [[Дон Симпсон]] мен [[Джерри Брукхаймер]]дің алғашқы бірлескен жұмысы болды. Алекстің күрделі би сахналары дублерлердің көмегімен түсірілген (Билздің басты дублері титрда көрсетілмеген француз актрисасы {{iw|Марин Джахан|Марин Джахан||Marine Jahan}} болды, ал [[брейк-данс]] қимылдарын биші [[Крэйзи Легс]] дублер ретінде орындады).<ref name="Borelli2014">{{cite book|last=DeFrantz|first=Thomas F|editor=Melissa Blanco Borelli|title=The Oxford Handbook of Dance and the Popular Screen|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qlrBAwAAQBAJ&pg=PA117|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-989783-4|page=117|chapter=Hip-Hop in Hollywood: Encounter, Community, Resistance}}</ref> [[Rock Steady Crew]] орындауындағы екі минуттық брейк-данс сахнасы 1970-жылдардың соңында бәсеңдеп қалған көше биіне деген қызығушылықты қайта жандандырды.<ref name="¡Mira!Spring1984">{{мақала| авторы= Mandalit del Barco|тақырыбы=Хип-хоп ура: Үлкен уақытқа серпіліс|шынайы атауы=Hip Hop Hooray: Breaking into the Big Time|сілтеме=https://legacy.npr.org/programs/morning/features/patc/breakdancing/article.html|тілі=en|басылым=¡Mira! (The Magazine of the South Bronx)|түрі=журнал|баспасы=Columbia University School of Journalism|жыл=1984, көктем|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328221220/https://legacy.npr.org/programs/morning/features/patc/breakdancing/article.html}}</ref> Фильмнің арқасында брейк-данс алғаш рет [[Нью-Йорк]]тен тыс жерде таныстырылды.<ref name="kozo">{{cite web|url=https://www.globaldarkness.com/articles/history%20of%20breakdance.htm|title=B-Boying (Breaking)|author=Okumura, Kozo|publisher=Global Darkness|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead|accessdate=2023-04-10|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418191415/https://www.globaldarkness.com/articles/history%20of%20breakdance.htm|lang=en}}</ref> Фильм кәсіби сыншылардың теріс пікірлерін тудырды, бірақ көрермендер арасында орасан зор жетістікке ие болды, 1983 жылы АҚШ-тағы ең кассалық үшінші фильм болды<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1983&p=.htm|title=1983 Yearly Box Office Results|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|accessdate=2023-04-10|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116083650/http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1983&p=.htm|lang=en}}</ref> және бүкіл әлем бойынша 200 миллион доллардан астам қаражат жинады.<ref>[https://www.the-numbers.com/movies/1983/0FLDN.php Box Office Information for ''Flashdance''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224221947/https://www.the-numbers.com/movies/1983/0FLDN.php |date=2013-12-24 }}. The Numbers. Retrieved April 10, 2023.</ref>{{sfn|Dick|2015|с=177}} [[Джорджо Мородер]] құрастырған саундтрек бірнеше хитті дүниеге әкелді, соның ішінде [[Майкл Сембелло]]ның орындауындағы «[[Маниак (Майкл Сембеллоның әні)|Maniac]]<nowiki/>» және «[[Оскар (1984)|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығына ие болған [[Айрин Кара]]ның орындауындағы «[[Flashdance… What a Feeling]]<nowiki/>» әндері бар. == Сюжеті == 18 жасар Александра «Алекс» Оуэнс ([[Дженнифер Билз]]) өзінің Грант атты [[питбул]]імен бірге [[Питтсбург]]тегі қайта жабдықталған қоймада тұрады. Күндіз ол болат қорыту зауытында дәнекерлеуші болып жұмыс істейді, ал кешке Mawby’s атты жергілікті гриль-барында биші болып қосымша табыс табады және кәсіби балерина болуға ұмтылады. Алекстің бардағы әріптестері де үлкен шығармашылық жетістіктерге жетуді армандайды. Даяшы Джини ({{iw|Санни Джонсон|||Sunny Johnson}}) мәнерлеп сырғанаушы болу үшін жаттығады, ал оның сүйіктісі, аспаз Ричи ({{iw|Кайл Хеффнер|||Kyle T. Heffner}}), [[Стендап (жанр)|стендап-комик]] болудан үміттенеді. Бірде Алекстің өнерін ол жұмыс істейтін болат қорыту зауытының иесі Ник Херли ([[Майкл Нури]]) байқап қалады. Алекстің өз қызметкерлерінің бірі екенін білген соң, Ник оның соңынан жүре бастайды, бірақ Алекс оның көңіл білдіруін қабылдамайды. Сонымен қатар, «Занзибар» стриптиз-клубының иесі Джонни Си ({{iw|Ли Винг|||Lee Ving}}) Алекс пен оның құрбысы Джиниге өз клубынан жұмыс ұсынады. Алекстің тәлімгері, бұрынғы балерина Ханна Лонг ([[Лилия Скала]]), оған Питтсбург би консерваториясына өтініш беруге кеңес береді, бірақ бұрынғы би тәжірибесі мен білімінің болмауы оны өтініш бермей-ақ ол жерден кетуге мәжбүр етеді. Бір күні кешке бардан шығып бара жатқанда, Ричи мен Алекс Джонни Си мен оның оққағары Сесилдің шабуылына ұшырайды. Ник араласады, Алексті үйіне алып кетеді және олардың арасында романтикалық қарым-қатынас басталады. Мәнерлеп сырғанау жарысы кезінде Джини өнер көрсету барысында екі рет құлап, спорттан кетуге шешім қабылдайды. Сәтсіздіктен және [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]те бағын сынауға бел буған сүйіктісі Ричидің кетіп қалуынан тауы шағылған Джини Джонни Симен кездесе бастайды және «Занзибарда» оның стриптизшілерінің бірі болып жұмыс істейді. Мұны білген Алекс оны тауып алып, «Занзибардан» алып кетеді. Бір күні түнде балетте Никті бейтаныс әйелмен бірге көрген Алекс оның үйінің терезесін таспен сындырады, ал кейінірек оның бұрынғы әйелі ([[Белинда Бауэр]]) екенін біледі. Алекс пен Ник татуласады және ол консерваторияға түсуге батылдық жинайды. Қызға көмектескісі келген Ник оған тыңдалым ұйымдастыру үшін өзінің байланыстарын пайдаланады. Мұны білген Алекс Никке ашуланып, бастаған ісінен бас тартады, ал балерина Ханна кенеттен қайтыс болғаннан кейін мұңға батады, бірақ соңында тыңдалымға баруға бел буады. Емтиханда Алекс алдымен қателік жібереді, бірақ содан кейін бойын жинап, өзі үйренген және жаттыққан қимылдардан, соның ішінде Питтсбург көшелерінде көрген [[брейк-данс]]тан тұратын би нөмірін сәтті аяқтайды. Қабылдау комиссиясының мүшелері оң әсер білдіреді, ал Алекс консерваториядан қуана шығып, өзін раушан гүл шоғымен күтіп тұрған Ник пен питбуль Грантты кездестіреді. == Рөлдерде == * [[Дженнифер Билз]] — ''Александра «Алекс» Оуэнс'' (би сахналарын {{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}} дублер ретінде орындады) * [[Майкл Нури]] — ''Ник Херли'' * [[Лилия Скала]] — ''Ханна Лонг'' * {{iw|Санни Джонсон|||Sunny Johnson}} — ''Джини Сабо'' * {{iw|Кайл Хеффнер|||Kyle T. Heffner}} — ''Ричи Блазек'' * {{iw|Ли Винг|||Lee Ving}} — ''Джонни Си'' * [[Рон Карабацос]] — ''Джейк Моуби'' * [[Белинда Бауэр]] — ''Кэти Херли'' * [[Мальколм Дэнар]] — ''Сесил'' * [[Филип Брунс]] — ''Фрэнк Сабо'' * [[Синтия Родес]] — ''Тина Тек'' * [[Миколе Меркурио]] — ''Розмари Сабо'' * [[Люси Ли Флиппин]] — ''секретарь'' * [[Дон Брокетт]] — ''Пит'' * [[Дурга МакБрум]] — ''Хилс'' * [[Стейси Пикрен]] — ''Марго'' * [[Боб Харкс]] — ''дін қызметшісі'' * [[Лиз Сагал]] — ''Санни'' == Фильмді жасаушылар == * Сценарий авторлары — [[Том Хедли]] мен [[Джо Эстерхаз]] * Музыка — Джорджо Мородер * Режиссёр — [[Эдриан Лайн]] * Продюсерлер — [[Дон Симпсон]], [[Джерри Брукхаймер]], [[Том Джэйкобсон]], [[Линда Розен Обст]], [[Питер Гюбер]], [[Джон Питерс]] == Музыкалық сүйемелдеу == Негізгі музыкалық тақырыпты — [[Айрин Кара]]ның орындауындағы «[[Flashdance… What a Feeling|What a Feeling]]<nowiki/>» әнін — [[Джорджо Мородер]] жазған. Осы әнді жазғаны үшін композитор «[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]]» номинациясында өзінің екінші «Оскар» сыйлығын, сонымен қатар екі «[[Алтын глобус]]<nowiki/>» иеленді. * [[Майкл Сембелло]] мен {{iw|Деннис Маткоскидің|Деннис Маткоски|de|Dennis Matkosky}} «[[Маниак (Майкл Сембеллоның әні)|Maniac]]<nowiki/>» әні 1983 жылдың қыркүйегінде Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға жетті. * «Lady, Lady, Lady» әнін [[Джо Эспозито]] орындайды. * «Gloria» және «Imagination» әндерін [[Лора Брэниган]] орындайды. * «I’ll Be Here Where The Heart Is» әнін [[Ким Карнс]] орындайды. * «[[I Love Rock ’n’ Roll]]<nowiki/>» әнін [[Джоан Джетт]] пен [[The Blackhearts]] тобы орындайды (жаттығу залында естіледі). * «Manhunt» әнін {{iw|Карен Камон|||Karen Kamon}} орындайды. * «Romeo» әнін [[Донна Саммер]] орындайды. Саундтрек күйтабақ болып шығарылды. == Өндіріс == [[Paramount]] басшылары картинаның әлеуетіне сенімді болмады және премьерасына дейін фильм құқықтарының 25%-ын сатып жіберді. Түсірілім 1982 жылғы 18 қазаннан 1982 жылғы 30 желтоқсанға дейін екі жарым айға созылды.<ref name="AFICatalog" /> «Жарқыл биі» сонымен қатар [[Дженнифер Билз]] үлкен ойығы бар толстовка киген фильм постерімен де жиі есте қалады. Билз толстовканың бұл танымал бейнесі кездейсоқ пайда болғанын айтты. Жуған кезде толстовка қатты кішірейіп кеткендіктен, актриса оны қайтадан кию үшін жоғарғы жағынан үлкен ойық кесіп алған.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com/entertainment/television/2011/02/16/jennifer_beals_from_ripped_sweats_to_dress_blues.html|title=Jennifer Beals: From ripped sweats to dress blues {{!}} The Star|publisher=thestar.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-19|archivedate=2019-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709015824/https://www.thestar.com/entertainment/television/2011/02/16/jennifer_beals_from_ripped_sweats_to_dress_blues.html}}</ref> === Кастинг === Алекс Оуэнс рөліне [[Дженнифер Билз]], [[Деми Мур]] және [[Лесли Винг]] қарастырылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.suntimes.com/entertainment/television/3318625-421/beals-chicago-film-really-alfred.html|title=- Chicago Sun-Times|author=|website=|date=2012-07-23|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2012-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723042024/http://www.suntimes.com/entertainment/television/3318625-421/beals-chicago-film-really-alfred.html}}</ref> Ник Херли рөлі бастапқыда [[Джин Симмон]]сқа ұсынылды, бірақ ол бұл оның «жын» бейнесіне қайшы келетіндіктен бас тартты. Бұл рөлге [[Пирс Броснан]], [[Роберт Де Ниро]], [[Ричард Гир]], [[Мел Гибсон]], [[Том Хэнкс]] және [[Джон Траволта]] да қарастырылды. === Түсірілім === Фильмдегі күңгірт жарық ішінара басты кейіпкердің билерінің көпшілігін дублер — француз актрисасы {{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}} орындағанымен түсіндіріледі.{{iw|Марин Джахан|||Marine Jahan}}<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19830422&id=VJEsAAAAIBAJ&sjid=Y_sDAAAAIBAJ&pg=6801,2303492|title=Lakeland Ledger - Google News мұрағатынан іздеу|author=|website=|date=|publisher=news.google.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2018-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180502134643/https://news.google.com/newspapers?nid=1346&dat=19830422&id=VJEsAAAAIBAJ&sjid=Y_sDAAAAIBAJ&pg=6801,2303492}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/archive/hoofers-hidden-in-the-shadows-dream-of-the-limelight-vol-21-no-13/|title=Hoofers Hidden in the Shadows Dream of the Limelight|author=|website=|date=|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2018-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621194157/https://people.com/archive/hoofers-hidden-in-the-shadows-dream-of-the-limelight-vol-21-no-13/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ew.com/article/2007/10/01/flashdance-collectors-edition-knockout/|title=The ''Flashdance'' collector's edition is a knockout|author=|website=|date=|publisher=EW.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806201017/https://ew.com/article/2007/10/01/flashdance-collectors-edition-knockout/}}</ref> Алекстің тыңдалым кезіндегі биіндегі соңғы секірісті кәсіби гимнаст [[Шэрон Шапиро]] орындады.<ref>{{Cite web|url=http://yahoo.com/entertainment/blogs/movie-talk/flashdance-30-years-later-b-boy-recalls-girling-170107851.html|title=‘Flashdance,’ 30 Years Later: B-Boy Recalls Girling Up for Final Scene|author=|website=|date=|publisher=yahoo.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209094646/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/movie-talk/flashdance-30-years-later-b-boy-recalls-girling-170107851.html}}</ref> Фильм продюсерлері дублерлерді пайдаланғандарын жасырмады, ал Марин Джахан есімінің аталмауы [[Paramount Pictures]] компаниясының соңғы титрларды қысқартып тастауымен байланысты болды.<ref name="автоссылка1" /> Түсірілімнің көп бөлігі [[Питтсбург]] маңында, [[Пенсильвания]] штатында жүргізілді. == Сыны == Фильм сыншылардың жағымсыз пікірлеріне ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтында картина 41 сыншының рецензиясына негізделген 34% рейтингке ие, ал орташа бағасы 10-нан 4,7-ні құрайды. Сайттың сыни пікірінде былай делінген: «Стилі көп, бірақ мазмұны өте аз «Жарқыл биі» тартымды би нөмірлерімен мақтана алады және Дженнифер Билздің тамаша жұмысынан пайда көреді, бірақ оның баяндауы бірсарынды».<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/flashdance|title=Flashdance (1983)|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212055858/https://www.rottentomatoes.com/m/flashdance/}}</ref> Сыншы [[Роджер Эберт]] бұл картинаны өзінің ең жек көретін фильмдер тізіміне енгізіп, былай деп мәлімдеді: «Дженнифер Билз өзін жайсыз сезінбеуі керек. Оның табиғи таланты бар, ол балғын әрі тартымды, оған тек нашар сценарийлерді електен өткізе алатын табиғи таланты бар агент табу керек».<ref>{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/flashdance-1983|title=Flashdance movie review & film summary (1983) {{!}} Roger Ebert|author=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2010-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623101748/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19830419%2FREVIEWS%2F304190301%2F1023}}</ref> == Мұрасы == === Жалғасы === Картинаның жалғасы туралы талқылаулар болды, бірақ фильм бәрібір түсірілмеді. Билз түсірілім туралы ұсыныстан бас тартып, былай деді: «Бұл мені қаншалықты бай немесе танымал ететіні мені ешқашан қызықтырмады. Мен үлкен сомадағы ақшадан бас тарттым, ал менің агенттерім жай ғана жынданып кете жаздады».<ref>{{Cite web|url=http://www.contactmusic.net/news-article/beals-turned-down-flashdance-sequel|title=Beals Turned Down Flashdance Sequel|author=|website=|date=2003-08-18|publisher=Contactmusic.com|lang=en|access-date=|accessdate=2020-01-21}}</ref> === Музыкалық бейімделу === 2001 жылдың наурызында фильм желісі бойынша [[Джорджо Мородер]]дің жаңа әндері енген бродвейлік музыкалық қойылым ұсынылды, бірақ ол бәрібір жарық көрмеді.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2001/legit/news/what-a-feeling-flashdance-fever-1117795691/|title=What a feeling: ‘Flashdance’ fever|author=Robert Hofler, Robert Hofler|date=2001-03-22|publisher=Variety|lang=en|access-date=|accessdate=2020-01-21}}</ref> 2008 жылдың шілдесінде [[Плимут (Англия)|Плимут]]тағы [[Корольдік театр (Плимут)|Корольдік театр]]да «[[Flashdance The Musical]]<nowiki/>» мюзиклінің премьерасы өтті.<ref>{{Cite web|url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821202487573|title=Flashdance Debuts in Plymouth, Sweeney Shouts {{!}} What's on Stage News {{!}} Whatsonstage|author=|website=|date=2008-10-19|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2008-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081019014104/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821202487573}}</ref> === Басқасы === Әншілер [[Дженнифер Лопес]] пен [[Джери Халлиуэлл]] өздерінің музыкалық клиптерінде бұл картинаға құрмет көрсетті. Лопестің [[This Is Me… Then]] альбомындағы «[[I'm Glad]]<nowiki/>» клипі негізінен бүкіл фильмнің сюжетіне негізделген, ал Халлиуэллдің екінші альбомы ''[[Scream If You Wanna Go Faster]]''-дің алғашқы синглі — «[[It’s Raining Men]]<nowiki/>» нұсқасы культтік тыңдалым сахнасынан шабыт алады. 2018 жылғы «[[Дэдпул 2]]<nowiki/>» фильмінің жарнамалық постері Дженнифер Билздің үстіне су құйылып, оның қолымен орындыққа тіреліп тұрған культтік сахнасын қайталайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-flashdance-new-sequel-poster/|title=Deadpool Does Flashdance In A New Sequel Poster|date=2018-02-06|publisher=Empire|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407085014/https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-flashdance-new-sequel-poster/}}</ref> == Сот істері == Фильм [[Морин Мардер]]дің шынайы оқиғасына негізделген. Картинадағы Алекс Оуэнс сияқты, ол да беделді би мектебіне түсуге ұмтылды. [[Том Хедли]] сценарийдің бастапқы нобайын жазды, ал 1982 жылғы 6 желтоқсанда Мардер [[Paramount Pictures]] компаниясына өзінің өмірлік тарихын экранда пайдалану құқығын беретін құжатқа қол қойды, ол үшін оған 2300 доллар мөлшерінде біржолғы өтемақы төленді. Фильм бүкіл әлем бойынша 200 миллион доллардан астам қаражат жинады. 2006 жылдың маусымында [[Сан-Франциско]]дағы АҚШ-тың Тоғызыншы округтік [[Федералды округ бойынша АҚШ Апелляциялық соты|апелляциялық соты]] төменгі соттың Мардер 1982 жылы құжаттарға қол қойған кезде өзінің тарихын пайдалану құқығынан бас тартқан деген шешімін күшінде қалдырды. Сот сонымен қатар құжатқа қол қою кезінде Мардердің адвокаты қатысқанын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Inspiration-for-Flashdance-2517110.php|title=SAN FRANCISCO / Inspiration for 'Flashdance' loses appeal for more money|author=Suzanne Herel, Chronicle Staff Writer|website=|date=2006-06-13|publisher=SFGate|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813120620/https://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Inspiration-for-Flashdance-2517110.php}}</ref> === Дженнифер Лопеске қарсы сот талабы === 2003 жылы [[Дженнифер Лопес]]тің «I'm Glad» клипінде (режиссері [[Дэвид Лашапель]]) фильмдегі би нөмірлері пайдаланылғаннан кейін, Мардер Лопесті, [[Sony Corporation]] (клипті жасаушылар) және [[Paramount]] компаниясын сотқа берді. Лопес өзінің «I'm Glad» бейнебаяны фильмге құрмет ретінде ойластырылғанын алға тартқанымен, 2003 жылдың мамырында Sony компаниясы Paramount-қа би нөмірлерін және фильмдегі басқа да материалдарды пайдаланғаны үшін лицензиялық алым төлеуге келісті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0085549/news|title=Flashdance (1983) - News - IMDb|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-01-21|archivedate=2019-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190909065758/https://www.imdb.com/title/tt0085549/news}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.davidlachapelle.com/press/nytimes2.shtml|title=D A V I D * L A C H A P E L L E|author=|website=|date=2006-10-19|publisher=web.archive.org|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=unfit|accessdate=2020-01-21|archivedate=2006-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061019144646/http://www.davidlachapelle.com/press/nytimes2.shtml}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == '''Монографиялар:''' * {{кітап|авторы=Bernard F. Dick|тақырыбы=Жұтылу: Paramount Pictures-тің өлімі және корпоративтік Голливудтың дүниеге келуі|шынайы атауы=Engulfed: The Death of Paramount Pictures and the Birth of Corporate Hollywood|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-asfBgAAQBAJ&pg=PA177|баспасы=University Press of Kentucky|жыл=2015|беттері=1|барлық беті=280|isbn=9780813159287|ref=Dick}} '''Газеттер мен журналдардағы басылымдар:''' * {{мақала|авторы=Cynthia Rose|тақырыбы=Соқыр жарқыл!|шынайы атауы=Blinding Flash!|сілтеме=https://www.worldradiohistory.com/UK/New-Musical-Express/1983/NME-1983-07-02.pdf|тілі=en|басылым=''[[New Musical Express]]''|түрі=magazine|орны=Лондон|баспасы=TI Media|жыл=1983, 2 шілде|беттері=20|issn=0028-6362|archive-date=2025-11-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20251130141327/https://www.worldradiohistory.com/UK/New-Musical-Express/1983/NME-1983-07-02.pdf|ref=Rose}} [[Санат:Эдриан Лайн фильмдері]] [[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джерри Брукхаймер продюсерлік еткен фильмдер]] [[Санат:1983 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Би туралы фильмдер]] [[Санат:Джорджо Мородер музыкасы жазылған фильмдер]] [[Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] tiry2f2nbo5s6hpqtwivhxs2eg3lum5 Flashdance… What a Feeling 0 781235 3606701 3603984 2026-05-19T15:11:41Z TalgatSnow 143530 3606701 wikitext text/x-wiki {{Сингл | Атауы = Flashdance… What a Feeling | Тыс = Irene Cara - Flashdance ...What a Feeling.jpg | Орындаушы = [[Айрин Кара]] | Альбом = [[What a Feelin']] / [[Flashdance (саундтрек)|Flashdance]] | Шығарылған = 3 сәуір 1983 | Формат = [[7"]], [[CD сингл]] | Б жағы = Love Theme from Flashdance (Instrumental) | Жазылған = 1982 | Жанр = [[поп-рок]], [[синти-поп]] | Композиторы = [[Джорджо Мородер]] | Өлең авторы = Кит Форси, [[Айрин Кара]] | Ұзақтығы = 3:57 | Лейблі = [[Casablanca Records|Casablanca]] | Продюсері = [[Джорджо Мородер]] | Чарттар = | Шолулар = | Алдыңғы = Anyone Can See | Жыл = 1983 | Келесі = Why Me | Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|ILWSp0m9G2U|"Flashdance... What a Feeling"}}}} }} '''«Flashdance… What a Feeling»''' ({{Lang-kk|Жарқыл биі... Қандай сезім}}) — [[Айрин Кара]]ның әні, ол «[[Жарқыл биі]]<nowiki/>» фильмінің басты саундтрегіне айналды.<ref name="British Hit Singles & Albums">{{кітап|авторы=Roberts, David|тақырыбы=British Hit Singles & Albums|басылым=19th|орны=London|баспасы=Guinness World Records Limited|жыл=2006|томы=|беттері=136||isbn=1-904994-10-05}}</ref> Ән 1983 жылы [[Casablanca Records]] лейблымен жарық көрді. Мәтінін жазған Айрин Кара, ал музыкасын шығарған және композицияның продюсері болған — [[Джорджо Мородер]]. «Flashdance… What a Feeling» 1983 жылдың 3 сәуірінде шықты. Бұл туынды [[Алтын глобус (1983)|40-шы «Алтын глобус» сыйлығын тапсыру рәсімі]] аясында үздік ән үшін «[[Үздік ән үшін Алтын глобус сыйлығы|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлығымен марапатталды,<ref name="British Hit Singles & Albums" /> сонымен қатар «[[Грэмми]]<nowiki/>» жүлдесінің «[[Үздік әйелдер поп-вокалы үшін Грэмми сыйлығы|Үздік әйел вокалды поп-орындауы]]<nowiki/>» номинациясын жеңіп алып, «[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]]» үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығымен де марапатталды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|title=Browse Results — Golden Globe Awards Official Website|access-date=2022-05-08|archive-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009002346/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|url-status=live}}</ref> == Ақпарат == Ән 1983 жылғы [[Billboard]] қорытындысы бойынша үздік синглдер тізімінде үшінші орынға тұрақтады. Ал 2008 жылы бұл туынды [[Billboard Hot 100]] тарихындағы ең үздік әндер тізімінде 26-шы орынға ие болды.<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|title=アーカイブされたコピー|access-date=2012-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913205956/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|archive-date=2008-09-13}}</ref> [[Ұлыбритания]]да бұл композиция 1983 жылдың 5 шілдесінде [[UK Singles Chart]] хит-парадының екінші сатысында бір апта бойы тұрды.<ref name="British Hit Singles & Albums" /> == Танымал мәдениетте == [[Джери Халлиуэлл]] «It’s Raining Men» әніне түсірілген бейнеклипінде, ал [[Дженнифер Лопес]] «I’m Glad» клипінде фильмнің түпнұсқасындағы хореографиялық нөмірлерді қолданды. == Чарттары == {| class="wikitable sortable" !Чарт (1983-84) !Ең жоғары<br>позиция |- |Australian Singles Chart<ref name="tsort.info">{{Cite web|url=http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|title=Song title 138 — Flashdance… What a Feeling <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205175100/http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |- |Austrian Singles Chart<ref>{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&cat=s|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — austriancharts.at <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328080044/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&titel=Flashdance+...What+A+Feeling&cat=s|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |4 |- |Belgian Singles Chart<ref>{{Cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|title=ultratop.be — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622130856/http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |22 |- |Canadian Singles Chart<ref name="tsort.info" /> | style="text-align:center;" |1 |- |[[Dutch_Top_40|Dutch Top 40]]<ref>{{cite web|url=http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&jaar=1983|title=De Nederlandse Top 40, week 21, 1983|publisher=Top40.nl|accessdate=2011-07-29|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303144620/http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&jaar=1983|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |13 |- |French Singles Chart<ref name="tsort.info" /> | style="text-align:center;" |1 |- |German Singles Chart<ref>{{Cite web|url=http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&title=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&country=de|title=officialcharts.de <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225105549/http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&title=Flashdance+...What+A+Feeling&country=de|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |3 |- |Irish Singles Chart<ref>{{cite web|author=Jaclyn Ward|url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|title=The Irish Charts - All there is to know|publisher=Irishcharts.ie|date=|accessdate=2014-02-14|archivedate=2009-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/5hFf8iFDu?url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |2 |- |Japan Singles Chart<ref name="tsort.info" /> | style="text-align:center;" |1 |- |UK Singles Chart ([[UK_Singles_Chart|Official Charts Company]]) | style="text-align:center;" |2 |- |US ''[[Billboard|Billboard]]'' [[Billboard_Hot_100|Hot 100]] | style="text-align:center;" |1 |- |Italy (''[[Musica_e_Dischi|Musica e Dischi]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|publisher=Hitparadeitalia.it|lang=it|accessdate=2012-08-30|title=Settimana 19 Novembre 1983|archivedate=2013-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301071807/http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |- |New Zealand Singles Chart<ref name="charts.org.nz">{{Cite web|url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&cat=s|title=charts.org.nz — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2016-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801033510/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene%20Cara&titel=Flashdance%20...What%20A%20Feeling&cat=s|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |- |Norway Singles Chart (VG-lista) | style="text-align:center;" |1 |- |Polish Singles Chart<ref name="tsort.info" /> | style="text-align:center;" |21 |- |Swedish Singles Chart<ref>{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&cat=s|title=swedishcharts.com — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325011235/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&titel=Flashdance+...What+A+Feeling&cat=s|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |- |Swiss Singles Chart<ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — hitparade.ch <!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613195710/http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |- |Spain ([[Productores_de_Música_de_España|AFYVE]])<ref name = "Spain">{{cite book |last=Salaverrie |first=Fernando |date=September 2005 |title=Sólo éxitos: año a año, 1959–2002 |language=es |edition=1st |location=Madrid |publisher=[[Sociedad General de Autores y Editores|Fundación Autor/SGAE]] |isbn=84-8048-639-2}}</ref> | style="text-align:center;" |1 |} == DJ Bobo нұсқасы == {{Сингл |Атауы = What a Feeling |Тыс = DJ BoBo & Irene Cara - What a Feeling.jpg |Орындаушы = [[DJ BoBo]] & [[Айрин Кара]] |Альбом = Planet Colors |Шығарылған = 2001 |Формат = [[7"]], [[12"]], [[CD-сингл]] |Б жағы = |Жазылған = 2000 |Жанр = [[Европоп]] |Композиторы = Джорджо Мородер, Айрин Кара, Кит Форси, Рене Бауманн, Аксель Брейтунг |Өлең авторы = |Ұзақтығы = 3:18<br>3:36 <small>(2002)</small> |Лейблі = [[EAMS]]<br>[[Juke Records]]<br>[[Yes Music]]<br>[[EMI Music]] |Продюсері = DJ BoBo |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = Lies |Жыл = 1999 |Келесі = Hard to Say I’m Sorry |Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|lxnTm5TSWzY|«What a Feeling»}}}} }} 2000 жылы швейцариялық музыкант [[DJ Bobo|DJ BoBo]] Айрин Карамен бірлесіп, әннің «What a Feeling» деп аталған жаңа нұсқасын жазды.<ref>{{discogs master|id=48168|name="What a Feeling"}}</ref> Бұл туынды оның 2001 жылғы Planet Colors альбомына енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|title=''Planet Colors'': Allmusic review|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|url-status=live|accessdate=2019-07-28|archivedate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728154436/https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|lang=en}}</ref> Ал 2002 жылы музыкант бұл композицияны өзінің ''[[Celebration (DJ Bobo альбомы)|Celebration]]'' атты мерейтойлық жинағы үшін қайта жазды. Ән DJ BoBo-ның көптеген концерттік турларында, соның ішінде 2002 жылғы «Celebration» және 2019 жылғы «KaleidoLuna» (Айринмен бірге) турларында жанды дауыста орындалды.<ref>{{Youtube|VLBf6408fUQ|DJ BoBo & Irene Cara - WHAT A FEELING (Celebration Show)|logo=1}}</ref><ref>{{Youtube|Xib5W5jnsLk|DJ BoBo feat. Irene Cara - What A Feeling (KaleidoLuna LIVE 2019)|logo=1}}</ref> === Чарттары === {| class="wikitable sortable" !Чарт !Ең жоғары<br>позиция<ref>{{Cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&titel=What+A+Feeling&cat=s|title=Lescharts.com: DJ BoBo & Irene Cara — What a Feeling|accessdate=2015-08-02|archivedate=2015-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151020062236/http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&titel=What+A+Feeling&cat=s|url-status=live}}</ref> |- |{{ту|Аустрия}} [[Ö3_Austria_Top_40|Ö3 Austria Top 40]] | style="text-align:center;" |11 |- |{{ту|Германия}} [[Media_Control_Charts|Media Control Charts]] | style="text-align:center;" |3 |- |{{ту|Испания}}<ref>{{cite web|url=https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-&-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|title=DJ BoBo & Irene Cara – What A Feeling|website=hitparade.ch|language=de|accessdate=2022-05-08|archivedate=2021-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201031334/https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-%26-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;" |10 |- |{{ту|Швеция}} [[Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]] | style="text-align:center;" |2 |- |} == Global Deejays нұсқасы == {{Сингл | Атауы = What a Feeling (Flashdance) | Тыс = What_A_Feeling.jpg | Орындаушы = [[Global Deejays]] | Альбом = [[Network]] | Шығарылған = 2005 | Формат = [[CD]], [[Сандық қолтаңба]] | Жазылған = 2005 | Жанр = [[Электро-хаус]] | Ұзақтығы = 6:06 | Лейблі = Superstar | Продюсері = Белгісіз | Алдыңғы = [[The Sound of San Francisco]] | Жыл = 2005 | Келесі = [[Don't Stop Me Now]] | Басқа = {{External music video|{{Youtube|logo=1|w2ohwM9iO6k|«What a Feeling (Flashdance)»}}}} }} «'''What a Feeling (Flashdance)'''» — [[Аустрия|аустриялық]] [[Global Deejays]] [[Электро-хаус|электронды]] тобының ''Network'' дебюттік альбомындағы екінші [[сингл]]і. Бұл туынды 1983 жылғы танымал «[[Жарқыл биі]]<nowiki/>» фильміндегі «Flashdance… What a Feeling» хит әніне жасалған кавер-нұсқа болып табылады. Әннің атауы әртүрлі нұсқаларда ерекшеленеді: мысалы, Clubhouse Album Mix нұсқасында ән «What a Feeling (Flashdance)» деп аталса, ал альбомдық нұсқасында жай ғана «Flashdance» деп берілген. === Чарттары === {| class="wikitable sortable" !Чарттар (2005) ! align="center" |Орын |- |[[Аустрия|Austrian Singles Charts]]<ref name="Lescharts">«What a Feeling», in various singles charts [http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&cat=s Lescharts.com] {{Wayback|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&cat=s|date=20150726164217}} (Retrieved April 10, 2008)</ref> | align="center" |14 |- |[[Аустралия|Australian ARIA Singles Chart]]<ref name="Lescharts" /> | align="center" |44 |- |[[Бельгия|Belgian (Flanders) Singles Chart]]<ref name="Lescharts" /> | align="center" |28 |- |[[Бельгия|Belgian (Wallonia)Singles Chart]]<ref name="Lescharts" /> | align="center" |29 |-{{singlechart|Czech Republic|48|year=2006|week=01}} |- |[[Dutch_Singles_Chart|Dutch Singles Chart]]<ref name="Lescharts" /> | align="center" |35 |- |[[Франция|French Singles Chart]]<ref name="Lescharts" /> | align="center" |18 |- |[[Германия|German Singles Chart]] | align="center" |16 |- |Russian Singles Chart | align="center" |9 |- |[[Испания|Spanish Singles Chart]] | align="center" |1 |- |[[Швейцария|Swiss Singles Chart]]<ref name="Lescharts" /> | align="center" |45 |- |[[Украина|Ukrainian Singles Chart]] | align="center" |10 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Оскар сыйлығын алған әндер]] a7lapo3s8806i2k57rx77o9lxf7i0u4 Пердеше, көзе және табақша 0 781438 3606715 3605836 2026-05-19T17:13:23Z Kasymov 10777 3606715 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Paul Cézanne 169.jpg|thumb|right|240px|]] '''Пердеше, көзе және табақша''' ({{lang-fr|Rideau, Cruchon et Compotier}}) — [[Поль Сезанн]] 1893–1894 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 60 × 73 см. Француз суретшісі өзі айтқандай, үйреншікті заттарды салу деген олардың көшірмесін жасау емес, бұл бақылаушының түйсінгенін жеткізе білумен тең. Яғни Сезанн мұнда жемістер, ыдыстар мен үстелдің оптикалық әсерлерін үйлесімді беруге тырысқан. Бұл суретке Сезанның әріптесі [[Поль Гоген]], кейін коллекционерлер Амбруаз Воллард, Поль Розенберг иелік еткен. 1999 жылғы 10 мамырда оны Нью-Йорктегі [[аукцион]]да 60 502 500 долларға сатқан. Жалпы, бұл натюрморттар үшін ең қымбат баға болып саналады.<ref>{{Cite web|date=1999-05-12|title=Paul Cezanne auction record|url=http://www.theguardian.com/uk/1999/may/12/michaelellison|access-date=2021-02-18|website=the Guardian|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Поль Сезанн суреттері]] [[Санат:1894 жылы салынған суреттер]] [[Санат:Натюрморттар]] 43dgrlie6y5wxbqkcncxw42nphqmait Ұйғырабат 0 781442 3606717 3605954 2026-05-19T17:16:25Z Kasymov 10777 «[[Санат:Араван ауданы елді мекендері|Араван ауданы елді мекендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606717 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Ұйғырабат |шынайы атауы = {{lang-ky|Уйгур-Абад}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 34|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 23|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Ош облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Араван ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,85 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 602 |климаты = құрғақ континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 2807<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = [[2026 жыл|2026]] |тығыздығы = 1517 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қырғыздар]], [[өзбектер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 723107<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-aravanskij-rajon-oshskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Ош облысы, Араван ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 06 |идентификатор түрі = ОКАТО |сандық идентификаторы = 41706211823050 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ұйғырабат''' ({{lang-ky|Уйгур-Абад}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ош облысы]]ның [[Араван ауданы]]ндағы ауыл. Халқы — 2807 адам<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> ([[2026 жыл|2026]]) == Орналасуы == Ұйғырабат [[Араван (Араван ауданы)|Араван]] ауылынан 7 шақырым жерде орналасады. [[Өзбекстан]] шекарасына өте жақын орналасқан. Арақашықтығы 1,1 шақырым. Облыс орталығы — [[Ош]] қаласынан 33 шақырым жерде, ал [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] елордасы [[Бішкек]]тен 313 шақырым қашықтықта жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі 602 метрді құрайды. == Климаты == Ұйғырабат климаты құрғақ континенттік болып келеді. Жазы ұзақ, ыстық әрі құрғақ, ал қысы салыстырмалы түрде жұмсақ. Жауын-шашын мөлшері аз, негізінен көктем мезгілінде түседі. Жаз айларында ауа температурасы кей жылдары +39°C-қа дейін жетеді. Ұйғырабад [[Ферғана аңғары]] аймағында орналасқандықтан, климаты егіншілікке қолайлы болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Араван ауданы елді мекендері]] f99gab6o63ath9uvlmrjx7wdoh8rh75 Riboviria 0 781455 3606861 3606492 2026-05-20T08:41:01Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3606861 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 72sslz5tdkiiepbhrkoge47cl4ynn3b 3606863 3606861 2026-05-20T08:42:13Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606863 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] sxo7i5ocfvi9rqylu2zbfo6tfwq42j6 3606867 3606863 2026-05-20T08:47:43Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606867 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] li8m94wbnw66u8uawydharioj3neqec 3606868 3606867 2026-05-20T08:48:58Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606868 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 1lz9w9lddtwal3bjebqpaiz31ln9d9f 3606869 3606868 2026-05-20T08:50:02Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606869 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] czj8wwrqnrc2wuuds9cov7gvj7zdd9y 3606870 3606869 2026-05-20T08:50:57Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606870 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 4wmbapxms5k297e2yb6zq6xrre225iy 3606872 3606870 2026-05-20T08:53:17Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606872 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 9r0ndzwysterky76ni6kfwsbt4z7f2w 3606873 3606872 2026-05-20T08:54:06Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606873 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 4y94ctuzl3cjqq2ecztloldhjnkw8f1 3606878 3606873 2026-05-20T09:02:20Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606878 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] aoln7nl9msbmhkl3yrrezlw6welv6xq 3606879 3606878 2026-05-20T09:02:40Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606879 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] fpdf8ckew42yioqgbpvqx2smzib8pv6 3606880 3606879 2026-05-20T09:04:07Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606880 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 3b24u0b6yk5t6go9e9qkrt4lpvvjbob 3606881 3606880 2026-05-20T09:05:07Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606881 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар вироид рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] dlnvhvo2ps46kqvjtmc29knye9chy3q 3606882 3606881 2026-05-20T09:05:37Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3606882 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] lhqryl5h964q69iuaj7rumiof1ey31a 3606883 3606882 2026-05-20T09:06:26Z 1nter pares 146705 3606883 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 8uubi82qkpvdsgwm7vh3guzdp77e7cv 3606884 3606883 2026-05-20T09:07:22Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606884 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] hyjpmlzoexq4g0hljrz9rqqjiluk4fx 3606885 3606884 2026-05-20T09:08:32Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606885 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: Orthornavirae — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: Pararnavirae — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: Artverviricota *** Класс: Revtraviricetes == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] a7ec96tvj3zpws2ywfdmh07rmniz1eb 3606886 3606885 2026-05-20T09:09:06Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606886 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 2v0elrds0nn3wy7yww7zwamglwzzup6 3606888 3606886 2026-05-20T09:14:09Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606888 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] jzfsdc0or3hyona1q0i6rpggn1syala 3606889 3606888 2026-05-20T09:17:12Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606889 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> Riboviria Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері Riboviria құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] jhatagwdgnxqxy129jawlw8f6sxjr3h 3606890 3606889 2026-05-20T09:17:28Z 1nter pares 146705 3606890 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 807bbyx89im87qdfmegwibq1fe77tri 3606892 3606890 2026-05-20T09:18:06Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606892 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: Adnaviria, Duplodnaviria, Efunaviria, Floreoviria, Pleomoviria, Ribozyviria, Singelaviria, Varidnaviria және Volvereviria.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 1lhby09n9azywmf8uu8pgabj1irg62d 3606893 3606892 2026-05-20T09:19:00Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606893 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: [[Adnaviria]], [[Duplodnaviria]], [[Efunaviria]], [[Floreoviria]], [[Pleomoviria]], [[Ribozyviria]], [[Singelaviria]], [[Varidnaviria]] және [[Volvereviria]].<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] eyp350tptfkitwar8ntzvpnx4p58t97 3606894 3606893 2026-05-20T09:19:38Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3606894 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] hagfkr87x0tqmn2i7xozib3sif2u7zy 3606896 3606894 2026-05-20T09:22:29Z 1nter pares 146705 3606896 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] m17eh9jhr3hxvnb9y2jtvogdnm9ilos 3606897 3606896 2026-05-20T09:23:01Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606897 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] keozum9pmdi27xk109egxtmiw15na8s 3606900 3606897 2026-05-20T09:25:42Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606900 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] m3dwupx9ybpfkiyxfnpyl2f85adi9j9 3606901 3606900 2026-05-20T09:27:01Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606901 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|COVID-19 пандемиясының қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын SARS-CoV-2 вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 4cqmph7xafufq12hz69hu3w06pl5k4y 3606902 3606901 2026-05-20T09:28:04Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606902 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]] * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] j46l8do43p22kbs8ibd7g76ezcmo39g 3606904 3606902 2026-05-20T09:28:45Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606904 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] dw1c2oi5qhy468xc62toszz61etvejy 3606906 3606904 2026-05-20T09:30:01Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606906 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]] * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] h6c8ddacn47zcqcyl9wccxlkfik3dyh 3606907 3606906 2026-05-20T09:30:34Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606907 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]'' * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 4qlmz35chwjqpox80fklsoocw6xlu73 3606908 3606907 2026-05-20T09:31:47Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606908 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 2x3dzv5xg324fm58f5kciy8hpzze6cs 3606910 3606908 2026-05-20T09:32:22Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606910 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] p6v7a5i5kx6xhft5lujriov8wyodlgl 3606915 3606910 2026-05-20T09:38:49Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606915 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] inpelh4ibuu750qsek0e4ogmgl4fx1u 3606917 3606915 2026-05-20T09:41:29Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3606917 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Аурулары == Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 2j5cajll0m9d3yukstopcmugkipqygg 3606919 3606917 2026-05-20T09:44:15Z 1nter pares 146705 /* Иелерімен өзара әрекеттесуі */ 3606919 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] tp1257cckyb69j6rbs5iwctg6z806jd 3606921 3606919 2026-05-20T09:45:27Z 1nter pares 146705 /* Иелерімен өзара әрекеттесуі */ 3606921 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 8d1aqob7doqilkz6pq41l7fwlff1j6i 3606922 3606921 2026-05-20T09:45:45Z 1nter pares 146705 /* Эндогенизациясы */ 3606922 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді.<ref name=aiewsakun >{{cite journal|vauthors=Aiewsakun P, Katzourakis A|date=May 2015|title=Endogenous Viruses: Connecting Recent and Ancient Viral Evolution|journal=Virology|volume=479-480|pages=26–37|doi=10.1016/j.virol.2015.02.011|pmid=25771486|doi-access=free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] smtkxwxo6xzclzulqyxzzmd54xte4ul 3606924 3606922 2026-05-20T09:47:10Z 1nter pares 146705 3606924 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді.<ref name=aiewsakun >{{cite journal|vauthors=Aiewsakun P, Katzourakis A|date=May 2015|title=Endogenous Viruses: Connecting Recent and Ancient Viral Evolution|journal=Virology|volume=479-480|pages=26–37|doi=10.1016/j.virol.2015.02.011|pmid=25771486|doi-access=free}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] f4aenq23xk7afv3z8mdvcu4pnf1yjqd 3606926 3606924 2026-05-20T09:48:18Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606926 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді.<ref name=aiewsakun >{{cite journal|vauthors=Aiewsakun P, Katzourakis A|date=May 2015|title=Endogenous Viruses: Connecting Recent and Ancient Viral Evolution|journal=Virology|volume=479-480|pages=26–37|doi=10.1016/j.virol.2015.02.011|pmid=25771486|doi-access=free}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:TobaccoMosaicVirus.jpg|thumb|Алғаш ашылған вирус әрі Riboviria өкілі болып табылатын темекі мозаикасы вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] jq0e4ince5n8cznvjfeo0fqgfr89mi9 3606929 3606926 2026-05-20T09:50:47Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606929 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді.<ref name=aiewsakun >{{cite journal|vauthors=Aiewsakun P, Katzourakis A|date=May 2015|title=Endogenous Viruses: Connecting Recent and Ancient Viral Evolution|journal=Virology|volume=479-480|pages=26–37|doi=10.1016/j.virol.2015.02.011|pmid=25771486|doi-access=free}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:TobaccoMosaicVirus.jpg|thumb|Алғаш ашылған вирус әрі Riboviria өкілі болып табылатын темекі мозаикасы вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы вирустар тудыратын аурулар жазба тарихының көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы ашылды және анықталған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal|vauthors=Harrison BD, Wilson TM|date=29 March 1999|title=Milestones in the Research on Tobacco Mosaic Virus|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=354|issue=1383|pages=521–529|doi=10.1098/rstb.1999.0403|pmc=1692547|pmid=10212931}}</ref> Буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерінің дамуына үлкен ықпал етті; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal|vauthors=Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW|date=16 January 2020|title=The Importance of Vector Control for the Control and Elimination of Vector-Borne Diseases|journal=PLOS Negl Trop Dis|volume=14|issue=1|article-number=e0007831|doi=10.1371/journal.pntd.0007831|pmc=6964823|pmid=31945061|doi-access=free}}</ref> Қазіргі тарихта доменнің әртүрлі өкілдері көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау бар.<ref name=norris >{{cite journal|vauthors=Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Sastre LR, Porgo TV|date=30 May 2018|title=An Evaluation of Emergency Guidelines Issued by the World Health Organization in Response to Four Infectious Disease Outbreaks|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=5|article-number=e0198125|doi=10.1371/journal.pone.0198125|pmc=5976182|pmid=29847593|bibcode=2018PLoSO..1398125N|doi-access=free}}</ref> Әсіресе HIV қоғамға зор әсер етті, өйткені ол өмір сүру ұзақтығының күрт төмендеуіне және жұқтырған адамдарға қатысты елеулі стигманың қалыптасуына алып келеді.<ref name=yaghoobi >{{cite journal|vauthors=Yaghoobi H, Ahmadinia H, Shabani Z, Vazirinejad R, Safari R, Shahizadeh R, Zolfizadeh F, Rezaeian M|date=31 December 2017|title=Life Expectancy and Years of Life Lost in HIV Patients Under the Care of BandarAbbas Behavioral Disorders Counseling Center|journal=Nepal J Epidemiol|volume=7|issue=4|pages=702–712|doi=10.3126/nje.v7i4.20627|pmc=6204067|pmid=30510838}}</ref><ref name=cernasev >{{cite journal|vauthors=Cernasev A, Larson WL, Peden-McAlpine C, Rockwood T, Ranelli PL, Okoro O, Schommer JC|date=30 May 2020|title="Stigma and HIV Are Like Brother and Sister!": The Experience of African-Born Persons Living With HIV in the US|journal= Pharmacy|volume=8|issue=2|page=92|doi=10.3390/pharmacy8020092|pmc=7357078|pmid=32486263|doi-access=free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] d91c46y8rtj595opiho79np2rros3mg 3606932 3606929 2026-05-20T09:55:33Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606932 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді.<ref name=aiewsakun >{{cite journal|vauthors=Aiewsakun P, Katzourakis A|date=May 2015|title=Endogenous Viruses: Connecting Recent and Ancient Viral Evolution|journal=Virology|volume=479-480|pages=26–37|doi=10.1016/j.virol.2015.02.011|pmid=25771486|doi-access=free}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:TobaccoMosaicVirus.jpg|thumb|Алғаш ашылған вирус әрі Riboviria өкілі болып табылатын темекі мозаикасы вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы вирустар тудыратын аурулар жазба тарихының көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы ашылды және анықталған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal|vauthors=Harrison BD, Wilson TM|date=29 March 1999|title=Milestones in the Research on Tobacco Mosaic Virus|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=354|issue=1383|pages=521–529|doi=10.1098/rstb.1999.0403|pmc=1692547|pmid=10212931}}</ref> Буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерінің дамуына үлкен ықпал етті; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal|vauthors=Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW|date=16 January 2020|title=The Importance of Vector Control for the Control and Elimination of Vector-Borne Diseases|journal=PLOS Negl Trop Dis|volume=14|issue=1|article-number=e0007831|doi=10.1371/journal.pntd.0007831|pmc=6964823|pmid=31945061|doi-access=free}}</ref> Қазіргі тарихта доменнің әртүрлі өкілдері көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау бар.<ref name=norris >{{cite journal|vauthors=Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Sastre LR, Porgo TV|date=30 May 2018|title=An Evaluation of Emergency Guidelines Issued by the World Health Organization in Response to Four Infectious Disease Outbreaks|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=5|article-number=e0198125|doi=10.1371/journal.pone.0198125|pmc=5976182|pmid=29847593|bibcode=2018PLoSO..1398125N|doi-access=free}}</ref> Әсіресе HIV қоғамға зор әсер етті, өйткені ол өмір сүру ұзақтығының күрт төмендеуіне және жұқтырған адамдарға қатысты елеулі стигманың қалыптасуына алып келеді.<ref name=yaghoobi >{{cite journal|vauthors=Yaghoobi H, Ahmadinia H, Shabani Z, Vazirinejad R, Safari R, Shahizadeh R, Zolfizadeh F, Rezaeian M|date=31 December 2017|title=Life Expectancy and Years of Life Lost in HIV Patients Under the Care of BandarAbbas Behavioral Disorders Counseling Center|journal=Nepal J Epidemiol|volume=7|issue=4|pages=702–712|doi=10.3126/nje.v7i4.20627|pmc=6204067|pmid=30510838}}</ref><ref name=cernasev >{{cite journal|vauthors=Cernasev A, Larson WL, Peden-McAlpine C, Rockwood T, Ranelli PL, Okoro O, Schommer JC|date=30 May 2020|title="Stigma and HIV Are Like Brother and Sister!": The Experience of African-Born Persons Living With HIV in the US|journal= Pharmacy|volume=8|issue=2|page=92|doi=10.3390/pharmacy8020092|pmc=7357078|pmid=32486263|doi-access=free}}</ref> Ұзақ уақыт бойы ''Riboviria'' құрамындағы көптеген вирустар арасындағы туыстық байланысты анықтау мүмкін болмады, себебі РНҚ-вирустар арасында генетикалық айырмашылық деңгейі өте жоғары болды. Вирустық метагеномиканың дамуы нәтижесінде көптеген қосымша РНҚ-вирустар анықталып, олардың өзара байланыстарындағы олқылықтарды толтыруға мүмкіндік берді.<ref name=wolf /> Соның нәтижесінде 2018 жылы филогенетикалық талдау негізінде бір-бірімен туыстас деп танылған барлық RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды біріктіру үшін ''Riboviria'' домені құрылды.<ref name=2017a >{{cite web|vauthors=Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH|title=Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=9 March 2019|language=en|format=docx|date=15 October 2018|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073514/https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|url-status=live}}</ref> Бір жылдан кейін домен құрамына барлық кері транскрипцияланатын вирустар енгізілді. Сондай-ақ 2019 жылы РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі тармағын ажырату үшін патшалықтар да құрылды.<ref name=2019a /> Домен алғаш құрылған кезде оған қателікпен ''[[Avsunviroidae]]'' және ''[[Pospiviroidae]]'' [[вироидтар|вироид]] тұқымдастары мен ''[[Deltavirus]]'' туысы енгізілген болатын, алайда олар 2019 жылы алынып тасталды, себебі бұл вирустар репликация үшін RdRp немесе RdDp емес, иесі жасушасының ферменттерін пайдаланады.<ref>{{cite web|vauthors=Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH|title=Correction of an administrative error resulting in an incorrect taxonomy of the realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.009G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=July 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073533/https://ictv.global/ICTV/proposals/2019.009G.zip|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] f6f88hyl2z45w3r8s9ml3ltg3edvw2z 3606935 3606932 2026-05-20T09:59:32Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3606935 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Riboviria | суреті = Riboviria collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[Ebolavirus|Ebolavirus-тың]], [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[Influenza A virus]] вирусының, Rotavirus-тың және [[HIV-1]] вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: консервативті palm-домені бар гомологты RT және RdRp ферменттері. | әлем = Riboviria | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Riboviria''' — репликация үшін гомологты РНҚ-тәуелді полимеразаны пайдаланатын барлық [[вирустар]]ды қамтитын домен. Оның құрамына РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны [[Генетикалық код|кодтайтын]] РНҚ-вирустар, сондай-ақ РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимеразаны кодтайтын кері транскрипцияланатын вирустар (РНҚ немесе ДНҚ геномдары бар) кіреді. РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, РНҚ-дан РНҚ ([[рибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT), РНҚ-дан ДНҚ ([[дезоксирибонуклеин қышқылы]]н) синтездейді. Бұл [[ферменттер]] вирустық геном репликациясы мен вирустық гендердің вирустық [[ақуыз]]дарды [[Трансляция (биология)|трансляциялауға]] арналған матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялануы]] үшін аса маңызды. Riboviria 2018 жылы RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды біріктіру үшін құрылды және бір жылдан кейін оған RdDp кодтайтын вирустар да енгізілді. Бұл екі вирус тобы екі бөлек патшалыққа бөлінген: RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар үшін Orthornavirae және RdDp кодтайтын вирустар, яғни барлық кері транскрипцияланатын вирустар үшін Pararnavirae. Анықталған [[Эукариоттар|эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі осы доменге жатады, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көпшілігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда домен құрамына кіретін [[Прокариоттар|прокариоттық]] РНҚ-вирустар аз анықталған болатын, алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген прокариоттық РНҚ-вирустарды анықтады. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар Riboviria құрамындағы вирустар арқылы туындайды; олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], [[АИВ|HIV]], [[тұмау вирустары]] және [[құтыру вирусы]] жатады. Бұл вирустар және домен құрамындағы басқа вирустар тарих бойы маңызды рөл атқарған, соның ішінде алғаш ашылған вирус — [[темекі мозаикасы вирусы]] да бар. Көптеген кері транскрипцияланатын вирустар репликация циклі барысында өз геномын иесінің геномына енгізеді. Соның нәтижесінде адам геномының шамамен 7–8%-ы осы вирустардан шыққан деп есептеледі. == Этимологиясы == Riboviria атауы рибонуклеин қышқылына сілтеме жасайтын ''ribo'' бөлігі мен вирус домендеріне қолданылатын ''-viria'' жұрнағының [[Біріккен сөздер|бірігуінен]] құралған.<ref name=2017a /> Бұл доменнің өкілдері ''рибовирустар'' деп аталады.<ref name=koonin2024 >{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Kuhn JH, Dolja VV, Krupovic M|date=8 January 2024|title=Megataxonomy and global ecology of the virosphere|journal=ISME J|volume=18|issue=1|article-number=wrad042|doi=10.1093/ismejo/wrad042|pmc=10848233|pmid=38365236}}</ref> == Сипаттамасы == ''Riboviria'' құрамындағы барлық өкілдерде РНҚ-тәуелді полимеразаны кодтайтын ген болады; бұл фермент РНҚ-бағытталған полимераза деп те аталады. РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі түрі бар: РНҚ-дан РНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), яғни РНҚ-репликаза, және РНҚ-дан ДНҚ синтездейтін РНҚ-тәуелді ДНҚ-полимераза (RdDp), яғни кері транскриптаза (RT).<ref name=2019a >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.006G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073526/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.006G.zip|url-status=live}}</ref> ''Riboviria'' құрамындағы вирустарда әдеттегі вирус бөлшегінде, яғни вирионда, РНҚ-тәуелді полимераза қандай да бір түрде вирустық геноммен байланысқан болады және жасушаға енгеннен кейін вирустық геномның транскрипциясын бастайды. Вирустың тіршілік циклі барысында РНҚ-тәуелді полимераза жаңа вирустар түзілу үдерісінің бөлігі ретінде вирустық геномның көшірмелерін де синтездейді. Riboviria құрамына RdRp арқылы репликацияланатын вирустардың үш түрі кіреді: оң (+) немесе теріс (−) мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-вирустар) және екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар); олардың барлығы Orthornavirae патшалығына жатады. +ssRNA-вирустардың геномдары функционалдық тұрғыдан матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондай-ақ одан теріс мағыналы тізбек түзіліп, мРНҚ теріс тізбектен транскрипцияланатын dsRNA қалыптасуы мүмкін.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126172953/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/1116.html|url-status=live}}</ref> −ssRNA-вирустар мен dsRNA-вирустар геномдарының теріс мағыналы тізбектері RdRp матрицалық РНҚ синтездейтін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=dsrna >{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005946/https://viralzone.expasy.org/1936|url-status=live}}</ref><ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505190728/https://viralzone.expasy.org/1096|url-status=live}}</ref> Riboviria құрамында кері транскрипция арқылы репликацияланатын вирустардың екі түрі бар: бір тізбекті РНҚ-вирустар (ssRNA-RT-вирустар), олардың барлығы [[Ortervirales]] жасағына жатады, және екі тізбекті ДНҚ-вирустар (dsDNA-RT-вирустар); олардың бір бөлігі ''Ortervirales'' құрамындағы [[Caulimoviridae]] тұқымдасына, ал екінші бөлігі ''Blubervirales'' жасағындағы [[Hepadnaviridae]] тұқымдасына кіреді. Кері транскрипцияланатын вирустардың барлығы Pararnavirae патшалығына жатады. ssRNA-RT-вирустардың оң мағыналы геномы RdDp арқылы транскрипцияланып, теріс мағыналы комплементарлы ДНҚ (-cDNA) тізбегін синтездейді. Кейін +RNA тізбегі ыдырайды және оның орнына RdDp вирустық геномның сызықтық dsDNA көшірмесін синтездеу үшін +DNA тізбегін түзеді. Одан кейін бұл геном иесі жасушасының ДНҚ-сына интеграцияланады.<ref name=ssrnart >{{cite web|title=ssRNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1937|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726223914/https://viralzone.expasy.org/1937|url-status=live}}</ref> dsDNA-RT-вирустарда прегеномдық +RNA тізбегі босаңсыған сақиналы ДНҚ-дан (rcDNA) транскрипцияланады, кейін бұл тізбек RdDp арқылы −cDNA тізбегін синтездеу үшін пайдаланылады. +RNA тізбегі ыдырап, +ssRNA-RT-вирустардағы сияқты оның орнына жаңа тізбек түзіліп, rcDNA синтезделеді.<ref name=dsdnart >{{cite web|title=dsDNA(RT) replication/transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1938|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=15 May 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919002451/https://viralzone.expasy.org/1938|url-status=live}}</ref> Кейін rcDNA геномы иесі жасушасының ДНҚ-ны қалпына келтіру механизмдері арқылы жөнделіп, ковалентті тұйық сақиналы ДНҚ (cccDNA) геномын түзеді. +ssRNA-RT-вирустардың интеграцияланған геномы мен dsDNA-RT-вирустардың cccDNA-сы кейін иесі жасушасының РНҚ-полимераза II ферменті арқылы матрицалық РНҚ-ға транскрипцияланады.<ref name=ssrnart /><ref name=dsdnart /> Вирустық матрицалық РНҚ иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляцияланып]], вирустық ақуыздар түзіледі. Жаңа вирустарды қалыптастыру үшін вирустық РНҚ-тәуелді полимеразалар вирустық геном көшірмелерін матрица ретінде пайдаланып, геномды репликациялайды. +ssRNA-вирустарда аралық dsRNA-геном түзіліп, одан теріс тізбек негізінде +ssRNA синтезделеді.<ref name=pssrna /> −ssRNA-вирустарда геномдар комплементарлы оң мағыналы тізбектерден синтезделеді.<ref name=nssrna /> dsRNA-вирустар өз геномдарын матрицалық РНҚ негізінде комплементарлы теріс мағыналы тізбек синтездеу арқылы репликациялап, геномдық dsRNA түзеді.<ref name=dsrna /> dsDNA-RT-вирустарда cccDNA-дан түзілген прегеномдық РНҚ жаңа dsDNA-геномдарға кері транскрипцияланады.<ref name=dsdnart /> +ssRNA-RT-вирустарда геном интеграцияланған геном негізінде репликацияланады.<ref name=ssrnart /> Репликация мен трансляциядан кейін геном мен вирустық ақуыздар жиналып, толық вириондар түзеді, кейін олар иесі жасушасынан бөлініп шығады. [[Ambiviricota]] құрамындағы вирустарда амбисенсті, сақиналы ssRNA-геномдар болады. Олардың геномдары кемінде екі ашық оқу шеңберін (ORF) және геномның қарама-қарсы мағыналы бағыттарында орналасқан рибозимдерді қамтиды — геномның бір оң мағыналы бөлігі және бір теріс мағыналы бөлігі болады. Сол себепті олар оң мағыналы немесе теріс мағыналы емес, амбисенсті деп қарастырылады. Ambiviricota өкілдері RdRp кодтайды, бірақ Orthornavirae құрамындағы басқа вирустардан айырмашылығы, өз геномдарын сақиналы геномдарға тән айналмалы репликация арқылы репликациялайды.<ref name=sutela >{{cite journal|vauthors=Sutela S, Forgia M, Vainio EJ, Chiapello M, Daghino S, Vallino M, Martino E, Girlanda M, Perotto S, Turina M|date=8 October 2020|title=The virome from a collection of endomycorrhizal fungi reveals new viral taxa with unprecedented genome organization|journal=Virus Evol|volume=6|issue=2|article-number=veaa076|doi=10.1093/ve/veaa076|pmc=7724248|pmid=33324490}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Botella L, de la Peña M, Vainio EJ, Krupovic M, Lee BD, Navarro B, Sabanadzovic S, Simmonds P, Turina M|date=23 July 2024|title=''Ambiviricota'', a novel ribovirian phylum for viruses with viroid-like properties|journal=J Virol|volume=98|issue=7|article-number=e0083124|doi=10.1128/jvi.00831-24|pmc=11265453|pmid=38856119}}</ref> Ambiviricota-дан бөлек кейбір басқа ssRNA-вирустар да амбисенсті болып келеді, өйткені оларда екі мағыналы тізбекте де ORF болады; бұған [[тұмау вирустары]] мен [[коронавирустар]] жатады. Алайда бұл вирустар тиісінше −ssRNA және +ssRNA-вирустарға тән жолмен репликацияланатындықтан, олар әлі де −ssRNA және +ssRNA-вирустар ретінде қарастырылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhirnov O|date=25 September 2021|title=Ambisense polarity of genome RNA of orthomyxoviruses and coronaviruses|journal=World J Virol|volume=10|issue=5|pages=256–263|doi=10.5501/wjv.v10.i5.256|pmc=8474974|pmid=34631475|doi-access=free}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:Pone.0139001.g001.png|thumb|Бір-бірінен алыс туыстас төрт Riboviria өкілінің РНҚ-полимеразаларының ленталық диаграммалары. Жоғары деңгейде консервативті алақан тәрізді субдомен ортасында көрсетілген және барлық төрт РНҚ-полимеразада жасыл түспен белгіленген.]] ''Riboviria'' эволюциялық тарихын зерттеу үшін РНҚ-полимеразалардың филогенетикалық талдауы пайдаланылады, өйткені бұл — барлық ''Riboviria'' өкілдерінде сақталған жалғыз ген.<ref name=koonin2024 /> ''Pararnavirae'' патшалығының кері транскриптазалары RT кодтайтын II топ интрондарының және ұзын соңғы қайталанулары жоқ ретротранспозондардың (non-LTR ретротранспозондар) RT ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Нақтырақ айтқанда, бұл патшалықтың екі жасағы — ''[[Blubervirales]]'' пен ''[[Ortervirales]]'' — иесі жасушасының ақуыздарын иеленіп, оларды вирион түзу үшін пайдалану арқылы екі түрлі ретротранспозон тұқымдасынан екі бөлек жағдайда эволюцияланған болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /> Orthornavirae шығу тегі бұдан гөрі айқынырақ емес және оған қатысты бірнеше гипотеза бар. Бірінші гипотеза бойынша Orthornavirae вирустары да II топ интрондары мен non-LTR ретротранспозондары сияқты ретроэлементтерден шыққан.<ref name=wolf /><ref name=zayed >{{cite journal|vauthors=Zayed AA, Wainaina JM, et al.|date=8 April 2022|title=Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome|journal=Science|volume=376|issue=6589|pages=156–162|doi=10.1126/science.abm5847|pmc=10990476|pmid=35389782|bibcode=2022Sci...376..156Z }}</ref> Екінші гипотеза бойынша ретроэлементтер де, вирустық RdRp те РНҚ әлемінде болған капсидсіз РНҚ-репликоннан тараған.<ref name=krupovic2020 >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Dolja VV, Koonin EV|title=The LUCA and its complex virome.|journal=Nat Rev Microbiol|date=14 July 2020|volume=18|issue=11|pages=661–670|doi=10.1038/s41579-020-0408-x|pmid=32665595|s2cid=220516514|url=https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|access-date=16 August 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027183841/https://bpp.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/bpp/attachments/lucavirome2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M|date=1 May 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|journal=Virology|volume=479-480|issue=|pages=2–25|doi=10.1016/j.virol.2015.02.039|pmc=5898234|pmid=25771806}}</ref> Жіктелмеген ''Taraviricota'' типі дәл осындай капсидсіз РНҚ-ата-тектер болуы мүмкін, өйткені ол барлық ''Orthornavirae'' типтері таралған базальды тармақ ретінде қарастырылады.<ref name=zayed /><ref name=liao >{{cite journal|vauthors=Liao ME, Xie Y, Shi M, Cui J|date=17 October 2022|title=Over two decades of research on the marine RNA virosphere|journal=Imeta|volume=1|issue=4|article-number=e59|doi=10.1002/imt2.59|pmc=10989941|pmid=38867898}}</ref> ''Artimaviricota'' типі, яғни «ыстық бұлақ riboviria-вирустары», ''Orthornavirae'' құрамындағы RdRp-лармен өте алыс туыстық байланысы бар RdRp кодтайды; оның құрылымын талдау негізінде бұл фермент RdRp мен RT арасындағы аралық форма болуы мүмкін деп есептеледі.<ref name=koonin2024 /><ref name=urayama >{{cite journal|vauthors=Urayama SI, Fukudome A, Hirai M, Okumura T, Nishimura Y, Takaki Y, Kurosawa N, Koonin EV, Krupovic M, Nunoura T|date=February 2024|title=Double-stranded RNA sequencing reveals distinct riboviruses associated with thermoacidophilic bacteria from hot springs in Japan|journal=Nat Microbiol|volume=9|issue=2|pages=514–523|doi=10.1038/s41564-023-01579-5|pmc=10847044|pmid=38233646}}</ref> ''Riboviria'' өкілдерінің, бірнеше ерекшелікті қоспағанда, бұл доменнен тыс вирустық агенттермен туыстық байланысы жоқ. ''[[Floreoviria]]'' доменінің вирустары бактериялық [[плазмидтер|плазмида]] оң мағыналы РНҚ-вирусынан түзілген комплементарлы ДНҚ-мен [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияланған]] кезде пайда болған болуы мүмкін; бұл плазмидаларға вирион түзу үшін қажет капсид ақуыздарын иеленуге мүмкіндік берген.<ref name=monoproposal >{{cite web|vauthors=Koonin EV, Dolja VV, Krupovic M, Varsani A, Wolf YI, Yutin N, Zerbini M, Kuhn JH|title=Create a megataxonomic framework, filling all principal taxonomic ranks, for ssDNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.005G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|language=en|format=docx|date=18 October 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073519/http://ictv.global/ICTV/proposals/2019.005G.zip|url-status=live}}</ref><ref name=monoreorg >{{cite web |vauthors=Krupovic M, Varsani A, Roux S, Zerbini FM, Kuhn JH, Koonin EV |date=25 August 2025 |title=Reorganization of the Realm ''Monodnaviria'' by Moving Three of the Four Kingdoms to New Realms and Renaming the Realm ''Monodnaviria'' to ''Floreoviria'' |url=https://ictv.global/system/files/proposals/pending/2025/General%20%28G%29%20proposals/2025.002G.Ac.v2.Monodnaviria_reorg_4nr.docx |format=docx |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> Сол сияқты ''[[Volvereviria]]'' доменінің вирустары да РНҚ-вирустардан капсид ақуыздарын иеленген плазмидалардан шыққан болуы мүмкін.<ref name=monoreorg /><ref>{{cite journal |vauthors=Kirchberger PC, Ochman H |date=29 September 2023 |title=Microviruses: A World Beyond ''phi''X174 |url=https://www.annualreviews.org/docserver/fulltext/virology/10/1/annurev-virology-100120-011239.pdf?expires=1766450982&id=id&accname=guest&checksum=76E7DBB799D93CA5853480D340C5E6C3 |journal=Annu Rev Virol |volume=10 |issue=1 |pages=99–118 |doi=10.1146/annurev-virology-100120-011239 |pmid=37774127}}</ref> ''Ambiviricota'' типі де химерлі шығу тегімен сипатталатын сияқты; онда Riboviria өкілі мен Ribozyviria өкілі немесе рибозимі бар [[вироидтар|вироид]] рекомбинацияланып, жаңа тармақ түзген болуы мүмкін.<ref name=koonin2024 /><ref name=kuhn /> == Жіктелуі == ''Riboviria'' құрамына екі патшалық кіреді: ''Orthornavirae'' және ''Pararnavirae''; соңғысы класс дәрежесіне дейін монотипті болып табылады. Бұл таксономияны төмендегідей көрсетуге болады.<ref name=ictv >{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2025 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=5 April 2026}}</ref> * Патшалық: ''[[Orthornavirae]]'' — RdRp кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды, яғни барлық dsRNA, +ssRNA, −ssRNA және амбисенсті ssRNA-вирустарды қамтиды; олар көбіне жалпы түрде РНҚ-вирустар деп аталады. * Патшалық: ''Pararnavirae'' — RdDp кодтайтын барлық вирустарды, яғни барлық ssRNA-RT және dsDNA-RT-вирустарды қамтиды; олар жалпы түрде кері транскрипцияланатын вирустар деп аталады. ** Тип: ''Artverviricota'' *** Класс: ''[[Revtraviricetes]]'' Сонымен қатар ''Riboviria'' құрамында жоғары таксондарға орналастырылмаған бір орны анықталмаған жасағы мен бір орны анықталмаған тұқымдасы бар. Олардың жоғары таксондардағы нақты орнын анықтау үшін қосымша ақпарат қажет. Орны анықталмаған жасақ — ''[[Tombendovirales]]'', ал орны анықталмаған тұқымдас — ''[[Tonesaviridae]]''.<ref name=2019a /><ref name=ictv /> ''Riboviria'' Балтимор жіктеуін вирус таксономиясымен ішінара біріктіреді, өйткені ол домен құрамына РНҚ-вирустар мен кері транскрипцияланатын вирустарға арналған Балтимор топтарын енгізеді. Балтимор жіктеуі — вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай жіктеуге арналған жүйе. Ол көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Балтимор жіктеуінің төрт тобының барлық өкілдері ''Riboviria'' құрамына кіреді: III топ — dsRNA-вирустар, IV топ — +ssRNA-вирустар, VI топ — ssRNA-RT-вирустар және VII топ — dsDNA-RT-вирустар. Сонымен қатар −ssRNA-вирустардың (V топ) көпшілігі де осы доменге жатады. Домендер — вирустар үшін қолданылатын ең жоғарғы таксономиялық деңгей, ал Riboviria — осындай он доменнің бірі. Қалғандары: ''[[Adnaviria]]'', ''[[Duplodnaviria]]'', ''[[Efunaviria]]'', ''[[Floreoviria]]'', ''[[Pleomoviria]]'', ''[[Ribozyviria]]'', ''[[Singelaviria]]'', ''[[Varidnaviria]]'' және ''[[Volvereviria]]''.<ref name=wolf /><ref name=ictv /><ref name=orter >{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Blomberg J, Coffin JM, Dasgupta I, Fan H, Geering AD, Gifford R, Harrach B, Hull R, Johnson W, Kreuze JF, Lindemann D, Llorens C, Lockhart B, Mayer J, Muller E, Olszewski NE, Pappu HR, Pooggin MM, Richert-Poggeler KR, Sabanadzovic S, Sanfacon H, Schoelz JE, Seal S, Stavolone L, Stoye JP, Teycheney PY, Tristem M, Koonin EV, Kuhn JH|date=15 June 2018|title=Ortervirales: New Virus Order Unifying Five Families of Reverse-Transcribing Viruses|journal=J Virol|volume=92|issue=12|article-number=e00515-18|doi=10.1128/JVI.00515-18|pmc=5974489|pmid=29618642}}</ref> == Иелерімен өзара әрекеттесуі == === Аурулары === Riboviria өкілдері көптеген аурулармен байланысты, соның ішінде ең кеңінен белгілі вирустық аурулардың бірқатары бар. Кеңінен белгілі Riboviria өкілдеріне мыналар жатады: * [[Коронавирустар]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Coronaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224108/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301846&taxon_name=Coronaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|title=History of the taxon: Species: ''Orthonairovirus haemorrhagiae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429230404/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300070&taxon_name=Orthonairovirus%20haemorrhagiae|url-status=live}}</ref> * [[Dengue virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|title=History of the taxon: Species: ''Orthoflavivirus denguei'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=19 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240719135808/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202303081&taxon_name=Orthoflavivirus%20denguei|url-status=live}}</ref> * ''[[Ebolavirus]]''<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|title=History of the taxon: Species: ''Orthoebolavirus zairense'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430011403/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301569&taxon_name=Orthoebolavirus%20zairense|url-status=live}}</ref> * [[Хантавирус]]тар<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2023 Release, MSL #39)|author=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=1 February 2025|quote=|archive-date=29 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232644/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300018&taxon_name=Hantaviridae|url-status=live}}</ref> * [[Вирусты гепатит А]] * [[Hepatitis B virus]] * [[Hepatitis C virus]] * [[Hepatitis E virus]] * [[Influenza viruses]] * [[Japanese encephalitis virus]] * [[Lassa virus]] * [[Measles virus]] * [[Mumps virus]] * ''[[Norovirus]]'' * [[Poliovirus]] * [[Rabies virus]] * [[Respiratory syncytial virus]] * [[Rhinovirus]]es * [[Rift Valley fever virus]] * ''[[Rotavirus]]'' * [[Tick-borne encephalitis virus]] * [[Rubella virus]] * [[West Nile virus]] * [[Yellow fever virus]] * [[Zika virus]] [[Сурет:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb|[[COVID-19 пандемиясы]]ның қоздырғышы болып табылатын және Riboviria өкіліне жататын [[SARS-CoV-2]] вирусының боялған трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы жануар вирустарына orbivirus-тар жатады; олар күйіс қайыратын жануарлар мен жылқыларда әртүрлі аурулар тудырады, соның ішінде [[Bluetongue virus]], [[African horse sickness virus]], [[Equine encephalosis virus]] және [[epizootic hemorrhagic disease virus]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Maclachlan NJ, Guthrie AJ|date=December 2010|title=Re-emergence of bluetongue, African horse sickness, and other orbivirus diseases|url=https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|journal=Vet Res|volume=41|issue=6|page=35|doi=10.1051/vetres/2010007|pmc=2826768|pmid=20167199|access-date=15 August 2020|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525180258/https://www.vetres.org/articles/vetres/full_html/2010/06/v09567/v09567.html|url-status=live}}</ref> Везикулярлық стоматит вирусы ірі қарада, жылқыларда және шошқаларда ауру туындатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Rozo-Lopez P, Drolet BS, Londono-Renteria B|date=11 December 2018|title=Vesicular Stomatitis Virus Transmission: A Comparison of Incriminated Vectors|journal=Insects|volume=9|issue=4|page=190|doi=10.3390/insects9040190|pmc=6315612|pmid=30544935|doi-access=free}}</ref> Жарқанаттар көптеген вирустардың, соның ішінде эболавирустар мен henipavirus-тардың табиғи иесі болып табылады; бұл вирустар адамдарда да ауру тудыруы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang L, Anderson DE|date=February 2019|title=Viruses in bats and potential spillover to animals and humans|journal=Curr Opin Virol|volume=34|pages=79–89|doi=10.1016/j.coviro.2018.12.007|pmc=7102861|pmid=30665189}}</ref> Сол сияқты [[Orthoflavivirus]] және [[Phlebovirus]] туыстарына жататын буынаяқтылар вирустары да көп таралған және жиі адамдарға беріледі.<ref>{{cite journal|vauthors=Holbrook MR|date=30 April 2017|title=Historical Perspectives on Flavivirus Research|journal=Viruses|volume=9|issue=5|page=97|doi=10.3390/v9050097|pmc=5454410|pmid=28468299|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref> Коронавирустар мен тұмау вирустары жарқанаттарды, құстарды және шошқаларды қоса алғанда, әртүрлі омыртқалыларда ауру туындатады.<ref>{{cite book|vauthors=Fehr AR, Perlamn S|title=Coronaviruses |date=2015|chapter=Coronaviruses: An Overview of Their Replication and Pathogenesis|series=Methods Mol Biol|volume=1282|pages=1–23|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466|isbn=978-1-4939-2437-0 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Webster RG, Govorkova EA|date=September 2014|title=Continuing challenges in influenza|journal=Ann N Y Acad Sci|volume=1323|issue=1|pages=115–139|doi=10.1111/nyas.12462|pmc=4159436|pmid=24891213|bibcode=2014NYASA1323..115W}}</ref> [[Retroviridae]] тұқымдасы жануарларда лейкоз, иммунтапшылық және басқа қатерлі ісіктер мен иммундық жүйеге байланысты ауруларды тудыратын көптеген вирустарды қамтиды.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartmann K|date=31 October 2012|title=Clinical aspects of feline retroviruses: a review|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=2684–2710|doi=10.3390/v4112684|pmc=3509668|pmid=23202500|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Payne LN|date=August 1998|title=Retrovirus-induced disease in poultry|journal=Poult Sci|volume=77|issue=4|pages=1204–1212|doi=10.1093/ps/77.8.1204|pmid=9706091|doi-access=free}}</ref> Бұл домен құрамындағы өсімдік вирустары өте көп және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. Қызанақтың дақты солу вирусы жыл сайын 1 миллиард АҚШ долларынан астам шығын келтіреді деп есептеледі және хризантема, латук, жержаңғақ, бұрыш пен қызанақты қоса алғанда 800-ден астам өсімдік түрін зақымдайды. Қияр мозаикасы вирусы 1 200-ден астам өсімдік түрін жұқтырады және елеулі өнім шығындарын тудырады. Картоптың Y вирусы бұрыш, картоп, темекі және қызанақ өнімділігі мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкеледі, ал алхоры шешегі вирусы сүйекті жеміс дақылдары арасындағы ең маңызды вирус болып саналады. Қоңырбас мозаикасы вирусы айтарлықтай экономикалық шығын келтірмесе де, әлемнің көптеген бөліктерінде таралған және негізінен астық тұқымдастарды, соның ішінде дәнді дақылдарды жұқтырады.<ref name=ictv /><ref>{{cite journal |vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770|bibcode=2011MolPP..12..938S }}</ref> === Эндогенизациясы === Riboviria құрамындағы көптеген кері транскрипцияланатын вирустар өз геномын ретровирустық интеграза ферменті арқылы иесінің ДНҚ-сына енгізеді. Бұл эндогенизация олардың репликация циклі құрамының бір бөлігі болып табылады, өйткені матрицалық РНҚ интеграцияланған ДНҚ-дан түзіледі. Эндогенизация — туыстас емес организмдер арасындағы горизонтальді ген тасымалының бір түрі, әрі адам геномының шамамен 7–8%-ы ретровирустық ДНҚ-дан тұрады деп есептеледі. Эндогенизация вирустардың эволюциялық тарихын зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені ол вирустың иесі геномына алғаш рет шамамен қай кезеңде эндогенизацияланғанын, сондай-ақ эндогенизация басталғаннан бергі вирустар эволюциясының жылдамдығын көрсетеді.<ref name=aiewsakun >{{cite journal|vauthors=Aiewsakun P, Katzourakis A|date=May 2015|title=Endogenous Viruses: Connecting Recent and Ancient Viral Evolution|journal=Virology|volume=479-480|pages=26–37|doi=10.1016/j.virol.2015.02.011|pmid=25771486|doi-access=free}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:TobaccoMosaicVirus.jpg|thumb|Алғаш ашылған вирус әрі Riboviria өкілі болып табылатын темекі мозаикасы вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы.]] Riboviria құрамындағы вирустар тудыратын аурулар жазба тарихының көп бөлігінде белгілі болғанымен, олардың нақты себебі тек қазіргі заманда анықталды. Темекі мозаикасы вирусы 1898 жылы ашылды және анықталған алғашқы вирус болды.<ref name=harrison >{{cite journal|vauthors=Harrison BD, Wilson TM|date=29 March 1999|title=Milestones in the Research on Tobacco Mosaic Virus|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=354|issue=1383|pages=521–529|doi=10.1098/rstb.1999.0403|pmc=1692547|pmid=10212931}}</ref> Буынаяқтылар арқылы таралатын вирустар векторлық бақылау жүйелерінің дамуына үлкен ықпал етті; мұндай жүйелер көбіне вирустық инфекциялардың алдын алуға бағытталған.<ref name=wilson >{{cite journal|vauthors=Wilson AL, Courtenay O, Kelly-Hope LA, Scott TW, Takken W, Torr SJ, Lindsay SW|date=16 January 2020|title=The Importance of Vector Control for the Control and Elimination of Vector-Borne Diseases|journal=PLOS Negl Trop Dis|volume=14|issue=1|article-number=e0007831|doi=10.1371/journal.pntd.0007831|pmc=6964823|pmid=31945061|doi-access=free}}</ref> Қазіргі тарихта доменнің әртүрлі өкілдері көптеген ауру індеттерін туындатты, соның ішінде коронавирустар, Эбола және тұмау бар.<ref name=norris >{{cite journal|vauthors=Norris SL, Sawin VI, Ferri M, Sastre LR, Porgo TV|date=30 May 2018|title=An Evaluation of Emergency Guidelines Issued by the World Health Organization in Response to Four Infectious Disease Outbreaks|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=5|article-number=e0198125|doi=10.1371/journal.pone.0198125|pmc=5976182|pmid=29847593|bibcode=2018PLoSO..1398125N|doi-access=free}}</ref> Әсіресе HIV қоғамға зор әсер етті, өйткені ол өмір сүру ұзақтығының күрт төмендеуіне және жұқтырған адамдарға қатысты елеулі стигманың қалыптасуына алып келеді.<ref name=yaghoobi >{{cite journal|vauthors=Yaghoobi H, Ahmadinia H, Shabani Z, Vazirinejad R, Safari R, Shahizadeh R, Zolfizadeh F, Rezaeian M|date=31 December 2017|title=Life Expectancy and Years of Life Lost in HIV Patients Under the Care of BandarAbbas Behavioral Disorders Counseling Center|journal=Nepal J Epidemiol|volume=7|issue=4|pages=702–712|doi=10.3126/nje.v7i4.20627|pmc=6204067|pmid=30510838}}</ref><ref name=cernasev >{{cite journal|vauthors=Cernasev A, Larson WL, Peden-McAlpine C, Rockwood T, Ranelli PL, Okoro O, Schommer JC|date=30 May 2020|title="Stigma and HIV Are Like Brother and Sister!": The Experience of African-Born Persons Living With HIV in the US|journal= Pharmacy|volume=8|issue=2|page=92|doi=10.3390/pharmacy8020092|pmc=7357078|pmid=32486263|doi-access=free}}</ref> Ұзақ уақыт бойы ''Riboviria'' құрамындағы көптеген вирустар арасындағы туыстық байланысты анықтау мүмкін болмады, себебі РНҚ-вирустар арасында генетикалық айырмашылық деңгейі өте жоғары болды. Вирустық метагеномиканың дамуы нәтижесінде көптеген қосымша РНҚ-вирустар анықталып, олардың өзара байланыстарындағы олқылықтарды толтыруға мүмкіндік берді.<ref name=wolf /> Соның нәтижесінде 2018 жылы филогенетикалық талдау негізінде бір-бірімен туыстас деп танылған барлық RdRp кодтайтын РНҚ-вирустарды біріктіру үшін ''Riboviria'' домені құрылды.<ref name=2017a >{{cite web|vauthors=Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH|title=Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=9 March 2019|language=en|format=docx|date=15 October 2018|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073514/https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006G.A.v3.Riboviria.zip|url-status=live}}</ref> Бір жылдан кейін домен құрамына барлық кері транскрипцияланатын вирустар енгізілді. Сондай-ақ 2019 жылы РНҚ-тәуелді полимеразалардың екі тармағын ажырату үшін патшалықтар да құрылды.<ref name=2019a /> Домен алғаш құрылған кезде оған қателікпен ''[[Avsunviroidae]]'' және ''[[Pospiviroidae]]'' [[вироидтар|вироид]] тұқымдастары мен ''[[Deltavirus]]'' туысы енгізілген болатын, алайда олар 2019 жылы алынып тасталды, себебі бұл вирустар репликация үшін RdRp немесе RdDp емес, иесі жасушасының ферменттерін пайдаланады.<ref>{{cite web|vauthors=Gorbalenya AE, Krupovic M, Siddell S, Varsani A, Kuhn JH|title=Correction of an administrative error resulting in an incorrect taxonomy of the realm Riboviria|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2019.009G.zip|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=15 May 2020|language=en|format=docx|date=July 2019|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017073533/https://ictv.global/ICTV/proposals/2019.009G.zip|url-status=live}}</ref> Дәстүрлі түрде ''Riboviria'' негізінен эукариоттық вирустарды қамтып, прокариоттық вирустар аз болған.<ref name=urayama /> Алайда 2020-жылдардағы метагеномдық және метатранскриптомдық зерттеулер көптеген вирустарды, соның ішінде көптеген бактериялық РНҚ-вирустарды анықтады.<ref name=zayed /><ref name=neri >{{cite journal|vauthors=Neri U, Wolf YI, Roux S, Camargo AP, Lee B, Kazlauskas D, Chen IM, Ivanova N, Zeigler Allen L, Paez-Espino D, Bryant DA, Bhaya D, Krupovic M, Dolja VV, Kyrpides NC, Koonin EV, Gophna U|date=13 October 2022|title=Expansion of the global RNA virome reveals diverse clades of bacteriophages|journal=Cell|volume=185|issue=21|pages=4023–4037.e18|doi=10.1016/j.cell.2022.08.023|pmc=|pmid=36174579|bibcode=2022Cell..185.4023N |hdl=2454/47312|hdl-access=free}}</ref> Бұл ашылымдардың басым бөлігі теңіз орталарында жасалды, онда микробтық эукариоттық және прокариоттық РНҚ-вирустардың көптеген жаңа тармақтары табылды.<ref name=liao /> Бұрын ''Leviviridae'' тұқымдасын құраған бактериялық РНҚ-вирустар тобы — levivirus-тар — анықталған levivirus санының көп болуына байланысты ''[[Leviviricetes]]'' класы дәрежесіне көтерілді.<ref name=urayama /> 2020-жылдары Orthornavirae құрамында көптеген жаңа типтер анықталды, олардың қатарына ықтимал базальды тармақ болып саналатын Taraviricota да кіреді.<ref name=zayed /><ref name=dom >{{cite journal|vauthors=Dominguez-Huerta G, Wainaina JM, Zayed AA, Culley AI, Kuhn JH, Sullivan MB|date=January 2023|title=The RNA virosphere: How big and diverse is it?|journal=Environ Microbiol|volume=25|issue=1|pages=209–215|doi=10.1111/1462-2920.16312|pmc=9852017|pmid=36511833|bibcode=2023EnvMi..25..209D }}</ref> Бұл жаңа теңіз вирустарының экологиялық рөлі әзірге толық зерттелмеген, бірақ олар «вирустық шунт» деп аталатын үдеріс арқылы қоректік заттардың қайта айналымына қатысуы мүмкін.<ref name=liao /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Riboviria]] [[Санат:Вирустар домендері]] 9maj45bzkf9ejh797evxdvbnvrdz6bl Дара (әнші) 0 781457 3606706 3606444 2026-05-19T15:32:00Z TalgatSnow 143530 3606706 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Дара |Шынайы есімі = |Сурет = 20260510 Dara NZ92367.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Дара, 2026 жыл |Фон = вокалист |Туған кездегі есімі = Дарина Николаева Йотова |Толық аты = |Туған күні = 9.9.1998 |Туған жері = [[Варна]], [[Болгария]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2015 — {{қ.у.}} |Мемлекет = {{байрақ|Болгария}} |Мамандықтары = {{әнші|Болгария}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = {{hlist|[[Вокал]]|[[фортепиано]]}} |Жанрлары = {{hlist|[[Поп-музыка|Поп]]|[[Ритм-энд-блюз|R&B]]|[[синти-поп]]}} |Лақап аттары = ''DARA'' |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = ''Virginia Records'' |Марапаттары = [[Eurovision ән байқауы|«Eurovision» ән байқауының]] жеңімпазы (2026) |Сайты = [http://thisisdara.com thisisdara.com] |Commons = }} '''Дара''' лақап атымен белгілі '''Дарина Николаева Йотова''' ([[9 қыркүйек]] [[1998 жыл|1998]], [[Варна]]) — [[Болгария|болгар]] [[ПопПоп-музыка|поп]]-[[әнші]]сі, [[X Factor (франшиза)|X-Фактор-2015]] тележобасының болгар нұсқасының финалисі, «[[Bangaranga]]» әні арқылы «[[Eurovision ән байқауы 2026]]» ән байқауының жеңімпазы. == Ерте жылдары == 1998 жылғы 9 қыркүйекте Йотова [[Болгария]]ның [[Варна]] қаласында дүниеге келген. [[Добри Христов]] атындағы Ұлттық училищені бітіріп, онда [[Халық музыкасы|халық вокалы]] бағытын оқыды.<ref>{{Citation|title=signal.bg|url=http://signal.bg/view_article.php?article_id=46841|access-date=|archive-date=|archive-url=|accessdate=2016-09-19|archivedate=2017-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811182101/http://signal.bg/view_article.php?article_id=46841}}</ref> == Музыкалық мансабы == === 2015—2016: «X Фактор» шоуына қатысуы === 2015 жылы Йотова «[[X Factor (франшиза)|X Factor]]<nowiki/>» реалити-шоуының болгар нұсқасына қатысып, үшінші орынды иеленді, ал оның тәлімгері болгар рэпері [[Криско]] болды. === 2016—2019: Мансаптың басталуы === Тележобадан кеткеннен кейін, Йотова ''Virginia Records'' болгар музыкалық лейблымен келісімшартқа отырып, ''Dara'' сахналық бүркеншік атын алды. 2016 жылдың жазында өзінің «К’во не чу» атты дебюттік синглінің шығуымен қатар, ол осы әнге клип түсірді. Бірнеше аптадан кейін сингл болгар хит-парадтарының көшін бастады, ал 29 қыркүйекте халықаралық аудиторияға арналған «Onto You» атты әннің ағылшын тіліндегі нұсқасы жарық көрді.<ref>{{cite AV media|date=2016-09-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=YV8ebbaW_yA|title=DARA - Onto You (Official HD)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816222014/https://www.youtube.com/watch?v=YV8ebbaW_yA|archive-date=2017-08-16|url-status=live}}</ref> 2017 жылдың 12 наурызында Дара «Родена такава» атты екінші синглін шығарды, оған да музыкалық бейнебаян түсірілді.<ref>{{cite AV media|date=2017-03-10|url=https://www.youtube.com/watch?v=XuHSmAw2jrU|title=DARA - Rodena Takava (Official 4k)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121024124/https://www.youtube.com/watch?v=XuHSmAw2jrU|archive-date=2020-11-21|url-status=live}}</ref> Бірнеше айдан кейін, 21 шілдеде ол алғаш рет өзінің лейблдегі әріптестері Пламен мен Ивоның (Plamen & Ivo) «Няма да си тръгнеш с друг» синглін жазуға болгарлық «Pavell & Venci Venc'» хип-хоп дуэтімен бірге қатысты.<ref>{{cite AV media|date=2017-07-21|url=https://www.youtube.com/watch?v=H3I_TGwdI-4|title=Plamen & Ivo feat. DARA, Pavell & Venci Venc'- Nyama da si tragnesh s drug (Official Video)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616000332/https://www.youtube.com/watch?v=H3I_TGwdI-4|archive-date=2020-06-16|url-status=live}}</ref> 29 қыркүйекте [[YouTube]]-те Дараның «Недей» атты үшінші синглі ресми музыкалық бейнебаянымен бірге жарияланды.<ref>{{cite AV media|date=2017-09-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=xp0QeuHoGeg|title=DARA- Nedei (Official Teaser)|publisher=Virginia Records|via=[[YouTube]]|access-date=2021-09-27}}</ref> 2018 жылдың 20 маусымында Дара «Все на мен» атты төртінші синглін шығарды, оған да музыкалық бейнебаян түсірілді. === 2020—2025 === 2020 жылдың басында Дара ''«Your Face Sounds Familiar»'' шоуының болгарлық нұсқасы болып табылатын «{{Аударылмаған 3|Как две капли воды|3=bg|4=Как две капли воды}}» тележобасына қатысып, финалда үшінші орынды иеленді. 2021 жылдан бастап Дара «[[Дауыс (франшиза)|Болгария дауысы]]<nowiki/>» шоуында тәлімгер болып келеді. 2022 жылы тоғызыншы маусымда Дараның командасындағы қатысушы Жаклин Тарракчи байқауда жеңіске жетті. Осылайша, Дара тәлімгерлер арасында жеңімпаз атанды. 2024 жылы он бірінші маусымда Дараның командасының әртісі Славея Иванова жеңіске жетіп, бұл Дараның тәлімгер ретіндегі төрт маусым ішіндегі екінші жеңісі болды. 2022 жылдың 7 наурызында Дара өзінің «Родена такава» атты дебюттік альбомын анонстады, оның шығуы 2022 жылдың 20 сәуіріне жоспарланған болатын, сонымен қатар [[София]]дағы «Joy Station» клубында альбомды қолдау мақсатында концерт өтетінін жариялады. 2023 жылдың наурызында [[Кхаи]] өзінің ''Rover'' атты жеке альбомының аясында Дараның «Mr. Rover» түпнұсқа әнінің ремейкі болып табылатын «Rover» әнін шығарды. 2024 жылдың көктемінде ол «[[Жұлдыздармен би (Ресей)|Жұлдыздармен би]]<nowiki/>» шоуының болгарлық нұсқасына қатысып, екінші орынды иеленді.<ref>[https://city.bg/article/k-pop-superzvezda-se-vlyubi-v-pesen-na-dara-kai-predstavi-svoya-versiya-na-mr-rover K-pop суперзвезда се влюби в песен на DARA — KAI представи своя версия на «Mr. Rover»]</ref> === «Eurovision 2026» === 2026 жылдың 31 қаңтарында Дара ұлттық іріктеу қорытындысы бойынша 30 ұпаймен жеңіске жетіп, Венада өтетін «[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026]]<nowiki/>» байқауына [[Болгария]]ның атынан қатысу үшін өкіл ретінде таңдалды.<ref>{{Cite web|title=Dara will represent Bulgaria at Eurovision 2026|url=https://eurovisionworld.com/esc/dara-will-represent-bulgaria-at-eurovision-2026|website=Eurovisionworld|date=2026-01-31|access-date=|lang=en-gb|accessdate=2026-01-31}}</ref> Ол Венада өткен «Евровидение-2026» байқауында қазылар алқасының да, көрермендердің де дауыс беруінде бірінші орын алып, 516 ұпай жинап, жеңімпаз атанды. Бұл — Болгарияның «[[Eurovision]]<nowiki/>» тарихындағы тұңғыш жеңісі.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c8d87v9v660o|title=Bangaranga! Bulgaria wins Eurovision - but UK comes last|author=Mark Savage|publisher=BBC|date=2025-05-17|lang=en}}</ref> == Жеке өмірі == 2025 жылдың ақпанында болгар [[дәрігер]]і әрі [[Фармакология|фармаколог]]ы Эрвин Ивановқа тұрмысқа шықты. Неке қию рәсімі [[Тайланд|Таиланд]]та, отбасы мен жақындарының ортасында өтті.<ref>{{cite web|lang=bg|url=https://lifestyle.bg/stars/omazhena-zhena-li-e-veche-dara-1.html|title=Омъжена жена ли е вече DARA|website=lifestyle.bg|access-date=|accessdate=2025-06-21}}</ref> == Дискография == === Студиялық альбомдар === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Атауы ! scope="col" |Толығырақ |- ! scope="row" |''Rodena takava'' | * Релизі: 25 наурыз 2022 ж. * Лейблі: ''Virginia Records'' * Форматы: [[Музыканы сандық жүктеу|сандық жүктеу]], [[Ағынды мультимедиа|ағындық қызметтер]] |- ! scope="row" |''ADHDARA'' | * Релизі: 19 қыркүйек 2025 ж. * Лейблі: ''Virginia Records'' * Форматы: [[Музыканы сандық жүктеу|сандық жүктеу]], [[Ағынды мультимедиа|ағындық қызметтер]] |} === Синглдер === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" |Атауы ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" |Жылы ! colspan="2" scope="col" |Чарттардағы ең жоғары орын ! rowspan="2" scope="col" style="width:9em;" |Альбомы |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Bulgarian Airplay]] <ref name="BUL">[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Bulgarian Airplay]] чартындағы ең жоғары орын: * «Nedei»: {{cite web|date=2017-11-24|title=Класации – Световният Топ 10 – 17.11.2017 – 23.11.2017|trans-title=Rankings – International Top 10 – 17.11.2017 – 23.11.2017|url=https://www.prophon.org/charts/17-nov-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Vse na men»: {{cite web|date=2018-07-13|title=Класации – Световният Топ 10 – 06.07.2018 – 12.07.2018|trans-title=Rankings – International Top 10 – 06.07.2018 – 12.07.2018|url=https://www.prophon.org/charts/06-jul-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Darbie»: {{cite web|date=2019-08-02|title=Класации – Световният Топ 10 – 26.07.2019 – 01.08.2019|trans-title=Rankings – International Top 10 – 26.07.2019 – 01.08.2019|url=https://www.prophon.org/charts/26-jul-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ella Ella»: {{cite web|date=2019-12-20|title=Класации – Световният Топ 10 – 13.12.2019 – 19.12.2019|trans-title=Rankings – International Top 10 – 13.12.2019 – 19.12.2019|url=https://www.prophon.org/charts/13-dec-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ai Ai»: {{cite web|date=2020-08-14|title=Класации – Световният Топ 10 – 07.08.2020 – 13.08.2020|trans-title=Rankings – International Top 10 – 07.08.2020 – 13.08.2020|url=https://www.prophon.org/charts/07-aug-2020|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Cold as Ice»: {{cite web|date=2021-03-05|title=Класации – Световният Топ 10 – 26.02.2021 – 04.03.2021|trans-title=Rankings – International Top 10 – 26.02.2021 – 04.03.2021|url=https://www.prophon.org/charts/26-feb-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Thunder»: {{cite web|date=2021-07-30|title=Класации – Световният Топ 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|trans-title=Rankings – International Top 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|url=https://www.prophon.org/charts/23-jul-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Veche nyama kak»: {{cite web|date=2023-03-03|title=Класации – Световният Топ 10 – 24.02.2023 – 02.03.2023|trans-title=Rankings – International Top 10 – 24.02.2023 – 02.03.2023|url=https://www.prophon.org/charts/24-feb-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «In My Head»: {{cite web|date=2023-07-21|title=Класации – Световният Топ 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|trans-title=Rankings – International Top 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|url=https://www.prophon.org/charts/14-jul-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * 'Nyama da mi lipsvash": {{cite web|date=2024-01-12|title=Класации – Световният Топ 10 – 05.01.2024 – 11.01.2024|trans-title=Rankings – International Top 10 – 05.01.2024 – 11.01.2024|url=https://www.prophon.org/charts/05-jan-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Kradets na mechti»: {{cite web|date=2024-11-01|title=Класации – Световният Топ 10 – 25.10.2024 – 31.10.2024|trans-title=Rankings – International Top 10 – 25.10.2024 – 31.10.2024|url=https://www.prophon.org/charts/25-oct-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nishto poveche»: {{cite web|date=2025-07-25|title=Класации – Световният Топ 10 – 18.07.2025 – 24.07.2025|trans-title=Rankings – International Top 10 – 18.07.2025 – 24.07.2025|url=https://www.prophon.org/charts/18-jul-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nito zvuk»: {{cite web|date=2025-08-29|title=Класации – Световният Топ 10 – 22.08.2025 – 28.08.2025|trans-title=Rankings – International Top 10 – 22.08.2025 – 28.08.2025|url=https://www.prophon.org/charts/22-aug-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «My Time»: {{cite web|date=2018-09-21|title=Класации – Световният Топ 10 – 14.09.2018 – 20.09.2018|trans-title=Rankings – International Top 10 – 14.09.2018 – 20.09.2018|url=https://www.prophon.org/charts/14-sep-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Международная федерация производителей фонограмм|BUL.Dom]] <ref name="BULDom">Peak chart positions for singles in [[PROPHON|Bulgarian Domestic Airplay]]: * «K’vo ne chu»: {{cite web|date=2017-01-27|title=Класации – Българският Топ 10 – 20.01.2017 – 26.01.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 20.01.2017 – 26.01.2017|url=https://www.prophon.org/charts/20-jan-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Rodena takava»: {{cite web|date=2017-05-05|title=Класации – Българският Топ 10 – 28.04.2017 – 04.05.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 28.04.2017 – 04.05.2017|url=https://www.prophon.org/charts/28-apr-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nedei»: {{cite web|date=2017-10-06|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.09.2017 – 05.10.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.09.2017 – 05.10.2017|url=https://www.prophon.org/charts/29-sep-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Vse na men»: {{cite web|date=2018-07-27|title=Класации – Българският Топ 10 – 20.07.2018 – 26.07.2018|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 20.07.2018 – 26.07.2018|url=https://www.prophon.org/charts/20-jul-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «BTW (Bye Bye)»: {{cite web|date=2019-03-01|title=Класации – Българският Топ 10 – 22.02.2019 – 28.02.2019|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 22.02.2019 – 28.02.2019|url=https://www.prophon.org/charts/22-feb-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Darbie»: {{cite web|date=2019-07-26|title=Класации – Българският Топ 10 – 19.07.2019 – 25.07.2019|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 19.07.2019 – 25.07.2019|url=https://www.prophon.org/charts/19-jul-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ella Ella»: {{cite web|date=2019-12-13|title=Класации – Българският Топ 10 – 05.12.2019 – 12.12.2019|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 05.12.2019 – 12.12.2019|url=https://www.prophon.org/charts/05-dec-2019|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Ai Ai»: {{cite web|date=2020-08-07|title=Класации – Българският Топ 10 – 31.07.2020 – 06.08.2020|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 31.07.2020 – 06.08.2020|url=https://www.prophon.org/charts/31-jul-2020|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Cold as Ice»: {{cite web|date=2021-02-12|title=Класации – Българският Топ 10 – 05.02.2021 – 11.02.2021|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 05.02.2021 – 11.02.2021|url=https://www.prophon.org/charts/05-feb-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Thunder»: {{cite web|date=2021-07-30|title=Класации – Българският Топ 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 23.07.2021 – 29.07.2021|url=https://www.prophon.org/charts/23-jul-2021|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Call Me»: {{cite web|date=2022-02-11|title=Класации – Българският Топ 10 – 04.02.2022 – 10.02.2022|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 04.02.2022 – 10.02.2022|url=https://www.prophon.org/charts/04-feb-2022|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Mr. Rover»: {{cite web|date=2022-08-09|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.07.2022 – 04.08.2022|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.07.2022 – 04.08.2022|url=https://www.prophon.org/charts/29-jul-2022|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Veche nyama kak»: {{cite web|date=2023-02-24|title=Класации – Българският Топ 10 – 17.02.2023 – 23.02.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 17.02.2023 – 23.02.2023|url=https://www.prophon.org/charts/17-feb-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Boginya»: {{cite web|date=2023-04-14|title=Класации – Българският Топ 10 – 06.04.2023 – 13.04.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 06.04.2023 – 13.04.2023|url=https://www.prophon.org/charts/06-apr-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «In My Head»: {{cite web|date=2023-07-21|title=Класации – Българският Топ 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 14.07.2023 – 20.07.2023|url=https://www.prophon.org/charts/14-jul-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Zaminavam»: {{cite web|date=2023-10-06|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.09.2023 – 05.10.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.09.2023 – 05.10.2023|url=https://www.prophon.org/charts/29-sep-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nyama da mi lipsvash»: {{cite web|date=2023-12-15|title=Класации – Българският Топ 10 – 08.12.2023 – 14.12.2023|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 08.12.2023 – 14.12.2023|url=https://www.prophon.org/charts/08-dec-2023|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Samo moi»: {{cite web|date=2024-03-01|title=Класации – Българският Топ 10 – 23.02.2024 – 29.02.2024|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 23.02.2024 – 29.02.2024|url=https://www.prophon.org/charts/23-feb-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Zmiya»: {{cite web|date=2024-06-07|title=Класации – Българският Топ 10 – 31.05.2024 – 06.06.2024|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 31.05.2024 – 06.06.2024|url=https://www.prophon.org/charts/31-may-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Kradets na mechti»: {{cite web|date=2024-09-27|title=Класации – Българският Топ 10 – 20.09.2024 – 26.09.2024|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 20.09.2024 – 26.09.2024|url=https://www.prophon.org/charts/20-sep-2024|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nishto poveche»: {{cite web|date=2025-07-11|title=Класации – Българският Топ 10 – 04.07.2025 – 10.07.2025|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 04.07.2025 – 10.07.2025|url=https://www.prophon.org/charts/04-jul-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nito zvuk»: {{cite web|date=2025-09-05|title=Класации – Българският Топ 10 – 29.08.2025 – 04.09.2025|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 29.08.2025 – 04.09.2025|url=https://www.prophon.org/charts/29-aug-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Da ne mojem»: {{cite web|date=2025-10-17|title=Класации – Българският Топ 10 – 10.10.2025 – 16.10.2025|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 10.10.2025 – 16.10.2025|url=https://www.prophon.org/charts/10-oct-2025|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Onche bonche»: {{cite web|date=2026-02-13|title=Класации – Българският Топ 10 – 06.02.2026 – 12.02.2026|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 06.02.2026 – 12.02.2026|url=https://www.prophon.org/charts/06-feb-2026|access-date=2026-02-13|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «Nyama da si tragnesh s drug»: {{cite web|date=2017-08-11|title=Класации – Българският Топ 10 – 04.08.2017 – 10.08.2017|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 04.08.2017 – 10.08.2017|url=https://www.prophon.org/charts/04-aug-2017|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}} * «My Time»: {{cite web|date=2018-09-14|title=Класации – Българският Топ 10 – 07.09.2018 – 13.09.2018|trans-title=Rankings – Bulgarian Top 10 – 07.09.2018 – 13.09.2018|url=https://www.prophon.org/charts/07-sep-2018|access-date=2026-02-03|publisher=[[PROPHON]]|lang=bg}}</ref> |- ! scope="row" |«K’vo ne chu» |2016 |— |6 | rowspan="7" |''Rodena takava'' |- ! scope="row" |«Rodena takava» | rowspan="2" |2017 |— |1 |- ! scope="row" |«Nedei» |7 |1 |- ! scope="row" |«Vse na men» |2018 |9 |2 |- ! scope="row" |«BTW (Bye Bye)» {{Small|(feat. Livin R & Noisy)}} | rowspan="5" |2019 |— |3 |- ! scope="row" |«Sosa maje» <small>(при уч. ''Virgo'')</small> |— |— |- ! scope="row" |«Darbie» |7 |1 |- ! scope="row" |«Hotel 5 zvezdi» {{Small|(with Pavell & Venci Venc')}} |— |— |''Upgrade'' |- ! scope="row" |«Ella Ella» |6 |2 | rowspan="5" |''Rodena takava'' |- ! scope="row" |«Ai Ai» | rowspan="2" |2020 |3 |1 |- ! scope="row" |«Mamacita» |— |— |- ! scope="row" |«Cold as Ice» | rowspan="2" |2021 |5 |2 |- ! scope="row" |«Thunder» |1 |1 |- ! scope="row" |«Call Me» {{Small|(при уч. ''Matteo'')}} | rowspan="2" |2022 |— |1 |rowspan="2" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«Mr. Rover» |— |4 |- ! scope="row" |«Veche nyama kak» {{Small|(''Lubo Kirov'' feat. Dara)}} | rowspan="5" |2023 |10 |1 | rowspan="1" |''Tseluni me'' |- ! scope="row" |«Boginya» |— |3 |rowspan="7" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«In My Head» |6 |1 |- ! scope="row" |«Zaminavam» |— |1 |- ! scope="row" |«Nyama da mi lipsvash» {{Small|(feat. ''Bobo'')}} |10 |2 |- ! scope="row" |«Samo moi» | rowspan="3" |2024 |— |2 |- ! scope="row" |«Zmiya» {{Small|(with ''Venci Venc''')}} |— |3 |- ! scope="row" |«Kradets na mechti» |8 |1 |- ! scope="row" |«Nishto poveche» | rowspan="4" |2025 |9 |1 |''ADHDARA'' |- ! scope="row" |«Barbie & Ken» {{Small|(feat. ''Virgo'')}} |— |— |''Sauce Kid 4'' |- ! scope="row" |«Nito zvuk» |10 |1 | rowspan="3" |''ADHDARA'' |- ! scope="row" |«Da ne mojem» |— |2 |- ! scope="row" |«Onche bonche» | rowspan="4" |2026 |— |3 |- ! scope="row" |«Curse» |— |— |rowspan="3" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«This is Me» |— |— |- ! scope="row" |«[[Bangaranga|Bangaranga»]] |3 |1 |- | colspan="5" style="font-size:90%" |«—» белгілі бір аумақта чарттарға енбеген немесе шығарылмаған жазбаны білдіреді. |} ==== Коллаборациялар ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" |Атауы ! rowspan="2" scope="col" |Жылы ! colspan="2" scope="col" |Чарттардағы ең жоғары орын ! rowspan="2" scope="col" style="width:9em;" |Альбомы |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Bulgarian Airplay]] <ref name="BUL" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:85%;" |[[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|BUL]] [[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Dom.]] [[Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясы|Air.]] <ref name="BULDom" /> |- ! scope="row" |«Nyama da si tragnesh s drug» {{Small|(Plamen & Ivo feat. Dara and Pavell & Venci Venc')}} |2017 |— |3 |rowspan="3" {{Неальбомные синглы}} |- ! scope="row" |«Sreshtu men» {{Small|(Pavell & Venci Venc' feat. Dara)}} | rowspan="2" |2018 |— |— |- ! scope="row" |«My Time» {{Small|(Monoir feat. Dara)}} |4 |1 |- | colspan="5" style="font-size:90%" |«—» белгілі бір аумақта чарттарға енбеген немесе шығарылмаған жазбаны білдіреді. |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Eurovision ән байқауы 2026}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Болгария өкілдері]] 0yfozoeinvlrab84dcqcycv634p7l91 Джимми Киммел 0 781473 3606724 3606441 2026-05-19T17:26:59Z Kasymov 10777 «[[Санат:АҚШ тележүргізушілері|АҚШ тележүргізушілері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606724 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джимми Киммел |шынайы есімі = {{lang-en|Jimmy Kimmel}} |сурет = Jimmy Kimmel June 2022.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Киммел 2022 жылы |туған кездегі есімі = Джеймс Кристиан Киммел |туған күні = 13.11.1967 |туған жері = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{тележүргізуші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, [[комик]], {{сценарийші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, {{телепродюсер|США|XX века|XXI века}}, {{актер|АҚШ телевидение|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{Ту|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<br>{{Ту|Италия}} [[Италия]] |белсенді жылдары = 1989 — {{қ.у.}} |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = «[[Эмми]]» (1999, 2019, 2020, 2024)<br>[[АҚШ сценаристер гильдиясының сыйлығы]] (2012, 2016) |imdb_id = 0453994 |қолтаңбасы = |сайты = [http://jimmykimmel.net jimmykimmel.net] |ортаққор = }} '''Джеймс Кристиан''' ('''Джимми''') '''Киммел''' ({{Lang-en|James Christian (Jimmy) Kimmel}}; 13 қараша 1967, [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[тележүргізуші]], [[комик]], [[сценарийші]], [[продюсер]] және [[Актёр|актер]]. == Өмірбаяны == Нью-Йорктің [[Бруклин]] ауданында [[Католицизм|католик]] отбасында дүниеге келген,<ref>{{cite episode|title=Interview with Chris Rock|series=Jimmy Kimmel Live|network=ABC|airdate=2010-06-24}}</ref> бірақ 9 жасынан бастап ата-анасымен бірге [[Невада]]да тұрған.<ref name="people">{{cite web|last=Lipton|first=Michael A.|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20139546,00.html|title=Kimmel Vision - Jimmy Kimmel Live, Jimmy Kimmel|publisher=People.com|date=2003-03-17|access-date=|archive-url=|archive-date=|lang=en|accessdate=2010-07-19|archivedate=2012-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/66uwlEQ64?url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20139546,00.html}}</ref> Мектепте оқып жүрген кезінен-ақ өзін жүргізуші ретінде байқап көре бастады. Университетте оқып жүргенде студенттік телеарнада жұмыс істеді. 1989 жылдан бастап кәсіби телевизиялық мансабын бастады. Көптеген танымал телешоуларға қатысты. Негізінен комедиялық жанрдағы бірнеше фильмге түсті. 2003 жылдан бері «[[Джимми Киммел тікелей эфирде]]<nowiki/>» атты төл шоуын жүргізеді. 2016 жылдың желтоқсанында Джимми Киммелді [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы|Кинематографиялық өнер және ғылым академиясы]] АҚШ-тағы спортқа қатысы жоқ ең маңызды телевизиялық іс-шараның<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/race/oscars-jimmy-kimmel-pick-a-sign-abc-flexing-muscles-wake-new-academy-deal-952254|title=Oscars: Jimmy Kimmel Pick a Sign of ABC Flexing Its Muscles in Wake of New Academy Deal|first=Scott.|last=Feinberg|date=2016-12-05|work=hollywoodreporter.com|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2016-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205233651/http://www.hollywoodreporter.com/race/oscars-jimmy-kimmel-pick-a-sign-abc-flexing-muscles-wake-new-academy-deal-952254|archive-date=2016-12-05|lang=en}}</ref> — [[Оскар (2017)|89-шы]] [[Оскар сыйлығы|«Оскар» киносыйлығы]]н тапсыру салтанатының жүргізушісі ретінде таңдағаны белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3162658|title=Церемонию вручения премии «Оскар» в 2017 году будет вести Джимми Киммел|date=2016-12-05|work=Kommersant.Ru|publisher=[[Коммерсантъ (издательский дом)|«Коммерсантъ»]], АО|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-12-05|archivedate=2016-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161205233528/http://kommersant.ru/doc/3162658}}</ref> 2018 жылдың 4 наурызында Джимми Киммел мерейтойлық — [[Оскар (2018)|90-шы]] — «Оскар» киносыйлығын тапсыру салтанатының жүргізушісі ретінде оралды. Салтанатты рәсім кезінде ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] президенті [[Дональд Трамп]]қа, вице-президент [[Майк Пенс]]ке және [[Fox News]] телеарнасының көрермендеріне қатысты теріс пікір білдірді.<ref>[http://www.foxnews.com/entertainment/2018/03/04/oscars-host-jimmy-kimmel-makes-anti-gop-jabs-after-first-professing-positivity.html Oscars host Jimmy Kimmel makes anti-GOP jabs after first professing positivity] {{Wayback|url=http://www.foxnews.com/entertainment/2018/03/04/oscars-host-jimmy-kimmel-makes-anti-gop-jabs-after-first-professing-positivity.html|date=20180305063843}}, [[Fox News]], 4 марта 2018 г.</ref> 2025 жылдың 17 қыркүйегінде [[American Broadcasting Company|ABC]] телеарнасы Киммелдің Дональд Трамп [[Трампизм|жақтастары]]ның [[Чарли Кирктің өлтірілуі]]не білдірген реакциясы туралы жағымсыз сөздері [[Федералдық байланыс комиссиясы|Федералды байланыс комиссиясы]]ның төрағасы [[Брендан Карр]]дың сынына ұшырағаннан кейін «Джимми Киммел тікелей эфирде» шоуының трансляциясын белгісіз мерзімге тоқтатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cp8w21608ejo|title=Американская телекомпания сняла с эфира шоу Джимми Киммела за его слова об убийстве Чарли Кирка и «банде» сторонников Трампа|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-09-18|access-date=|accessdate=2025-09-21}}</ref><ref>{{Cite news|title=ABC Pulls Jimmy Kimmel Off Air for Charlie Kirk Comments After F.C.C. Pressure|url=https://www.nytimes.com/2025/09/17/business/media/abc-jimmy-kimmel.html|date=2025-09-17|access-date=2025-09-21|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2025/tv/news/nexstar-jimmy-kimmel-abc-charlie-kirk-1236522584/|title=ABC Pulls ‘Jimmy Kimmel Live!’ Indefinitely After Host’s Charlie Kirk Comments|lang=en-US|first=Brian|last=Steinberg|website=Variety|date=2025-09-17|access-date=|accessdate=2025-09-21}}</ref> 2025 жылдың 22 қыркүйегінде шоудың эфирге оралуы туралы жарияланды.<ref name="Hibberd & Weperin 2025">{{cite magazine|last1=Hibberd|first1=James|last2=Weperin|first2=Alex|date=2025-09-23|title=Jimmy Kimmel to Return to ABC on Tuesday After Show's Controversial Suspension|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/jimmy-kimmel-live-return-abc-1236374942/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250922212342/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/jimmy-kimmel-live-return-abc-1236374942/|archive-date=2025-09-22|access-date=|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=2025-09-23}}</ref><ref>{{cite web|last=Patten|first=Dominic|date=2025-09-22|title=Jimmy Kimmel's Return Talks With Disney Brass Went Down To Wire Monday: 'Jimmy Will Say What Jimmy Wants To Say'|url=https://deadline.com/2025/09/kimmel-disney-talks-analysis-1236552863/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Deadline Hollywood|accessdate=2025-09-23|archivedate=2025-09-22|archiveurl=https://archive.today/20250922224534/https://deadline.com/2025/09/kimmel-disney-talks-analysis-1236552863/}}</ref> == Жеке өмір == 1988 жылдың 25 маусымынан 2003 жылдың 16 маусымына дейін Джимми Джина Киммелге үйленген болды. Бұрынғы ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: қызы Кэти Киммел (1991 ж.т.) және ұлы Кевин Киммел (1993 ж.т.).<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-06-05|lang=en|archive-date=2014-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140621183548/http://www.imdb.com/|url-status=live}}</ref> 2002 жылдан 2009 жылдың наурызына дейін [[Сара Сильверман]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/celebrity/sarah-silverman-and-jimmy-kimmel-call-it-quits-again/|title=Sarah Silverman and Jimmy Kimmel Call It Quits — Again {{!}} PEOPLE.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-06-24|archivedate=2016-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110614/http://www.people.com/people/article/0,,20263895,00.html|lang=en}}</ref> 2013 жылдың 13 шілдесінен бастап Джимми Молли Макнерниге үйленген, онымен үйлену тойына дейін 4 жыл кездескен. Ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: қызы Джейн Киммел (туған күні: 10 шілде 2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://people.com/parents/jimmy-kimmel-molly-mcnearney-welcome-daughter-jane/|title=Jimmy Kimmel Welcomes Daughter Jane|website=PEOPLE.com|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-10-24|archivedate=2016-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530032216/http://celebritybabies.people.com/2014/07/10/jimmy-kimmel-molly-mcnearney-welcome-daughter-jane/}}</ref> және ұлы Уильям Джон «Билли» Киммел (туған күні: 21 сәуір 2017).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcphiladelphia.com/news/national-international/jimmy-kimmel-newborn-son-heart-surgery/2046592/|title=Jimmy Kimmel Tearfully Recounts Newborn Son's Heart Surgery, ‘a Very Terrifying Thing'|website=NBC10 Philadelphia|access-date=|accessdate=2020-10-24}}</ref> [[Нарколепсия]]мен ауырады.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2002/11/03/magazine/in-the-land-of-the-insomniac-the-narcoleptic-wants-to-be-king.html|title=In The Land Of The Insomniac The Narcoleptic Wants To Be King|author=Carter, Bill|publisher=New York Times|date=2003-11-03|access-date=|archive-date=2010-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114053137/http://www.nytimes.com/2002/11/03/magazine/in-the-land-of-the-insomniac-the-narcoleptic-wants-to-be-king.html|accessdate=2009-12-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Бруклинде дүниеге келгендер]] [[Санат:Әліпби бойынша тележүргізушілер]] [[Санат:XXI ғасырдың тележүргізушілері]] [[Санат:XX ғасырдың комедианттары]] [[Санат:XXI ғасырдың комедианттары]] [[Санат:АҚШ комедианттары]] [[Санат:АҚШ телевидение сценаристері]] [[Санат:Әліпби бойынша телепродюсерлер]] [[Санат:XXI ғасырдың телепродюсерлері]] [[Санат:АҚШ телепродюсерлері]] [[Санат:Әліпби бойынша актерлер]] [[Санат:XX ғасырдың актерлері]] [[Санат:XXI ғасырдың актерлері]] [[Санат:АҚШ телевидение актерлері]] [[Санат:АҚШ дыбыстау актерлері]] [[Санат:«Дендізгі Эмми» сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:АҚШ сценаристер гильдиясы сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:«Прайм-тайм Эмми» сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:АҚШ киноактерлері]] [[Санат:Лас-Вегастағы Невада университетінің түлектері]] d0kmdjatnpace9qu4gauu9d39z1bur2 3606725 3606724 2026-05-19T17:27:42Z Kasymov 10777 3606725 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джимми Киммел |шынайы есімі = {{lang-en|Jimmy Kimmel}} |сурет = Jimmy Kimmel June 2022.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Киммел 2022 жылы |туған кездегі есімі = Джеймс Кристиан Киммел |туған күні = 13.11.1967 |туған жері = {{туғанжері|Бруклин|Бруклинде}}, [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{тележүргізуші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, [[комик]], {{сценарийші|АҚШ|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, {{телепродюсер|США|XX века|XXI века}}, {{актер|АҚШ телевидение|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{Ту|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<br>{{Ту|Италия}} [[Италия]] |белсенді жылдары = 1989 — {{қ.у.}} |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = «[[Эмми]]» (1999, 2019, 2020, 2024)<br>[[АҚШ сценаристер гильдиясының сыйлығы]] (2012, 2016) |imdb_id = 0453994 |қолтаңбасы = |сайты = [http://jimmykimmel.net jimmykimmel.net] |ортаққор = }} '''Джеймс Кристиан''' ('''Джимми''') '''Киммел''' ({{Lang-en|James Christian (Jimmy) Kimmel}}; 13 қараша 1967, [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[тележүргізуші]], [[комик]], [[сценарийші]], [[продюсер]] және [[Актёр|актер]]. == Өмірбаяны == Нью-Йорктің [[Бруклин]] ауданында [[Католицизм|католик]] отбасында дүниеге келген,<ref>{{cite episode|title=Interview with Chris Rock|series=Jimmy Kimmel Live|network=ABC|airdate=2010-06-24}}</ref> бірақ 9 жасынан бастап ата-анасымен бірге [[Невада]]да тұрған.<ref name="people">{{cite web|last=Lipton|first=Michael A.|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20139546,00.html|title=Kimmel Vision - Jimmy Kimmel Live, Jimmy Kimmel|publisher=People.com|date=2003-03-17|access-date=|archive-url=|archive-date=|lang=en|accessdate=2010-07-19|archivedate=2012-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/66uwlEQ64?url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20139546,00.html}}</ref> Мектепте оқып жүрген кезінен-ақ өзін жүргізуші ретінде байқап көре бастады. Университетте оқып жүргенде студенттік телеарнада жұмыс істеді. 1989 жылдан бастап кәсіби телевизиялық мансабын бастады. Көптеген танымал телешоуларға қатысты. Негізінен комедиялық жанрдағы бірнеше фильмге түсті. 2003 жылдан бері «[[Джимми Киммел тікелей эфирде]]<nowiki/>» атты төл шоуын жүргізеді. 2016 жылдың желтоқсанында Джимми Киммелді [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы|Кинематографиялық өнер және ғылым академиясы]] АҚШ-тағы спортқа қатысы жоқ ең маңызды телевизиялық іс-шараның<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/race/oscars-jimmy-kimmel-pick-a-sign-abc-flexing-muscles-wake-new-academy-deal-952254|title=Oscars: Jimmy Kimmel Pick a Sign of ABC Flexing Its Muscles in Wake of New Academy Deal|first=Scott.|last=Feinberg|date=2016-12-05|work=hollywoodreporter.com|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2016-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205233651/http://www.hollywoodreporter.com/race/oscars-jimmy-kimmel-pick-a-sign-abc-flexing-muscles-wake-new-academy-deal-952254|archive-date=2016-12-05|lang=en}}</ref> — [[Оскар (2017)|89-шы]] [[Оскар сыйлығы|«Оскар» киносыйлығы]]н тапсыру салтанатының жүргізушісі ретінде таңдағаны белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3162658|title=Церемонию вручения премии «Оскар» в 2017 году будет вести Джимми Киммел|date=2016-12-05|work=Kommersant.Ru|publisher=[[Коммерсантъ (издательский дом)|«Коммерсантъ»]], АО|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2016-12-05|archivedate=2016-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161205233528/http://kommersant.ru/doc/3162658}}</ref> 2018 жылдың 4 наурызында Джимми Киммел мерейтойлық — [[Оскар (2018)|90-шы]] — «Оскар» киносыйлығын тапсыру салтанатының жүргізушісі ретінде оралды. Салтанатты рәсім кезінде ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] президенті [[Дональд Трамп]]қа, вице-президент [[Майк Пенс]]ке және [[Fox News]] телеарнасының көрермендеріне қатысты теріс пікір білдірді.<ref>[http://www.foxnews.com/entertainment/2018/03/04/oscars-host-jimmy-kimmel-makes-anti-gop-jabs-after-first-professing-positivity.html Oscars host Jimmy Kimmel makes anti-GOP jabs after first professing positivity] {{Wayback|url=http://www.foxnews.com/entertainment/2018/03/04/oscars-host-jimmy-kimmel-makes-anti-gop-jabs-after-first-professing-positivity.html|date=20180305063843}}, [[Fox News]], 4 марта 2018 г.</ref> 2025 жылдың 17 қыркүйегінде [[American Broadcasting Company|ABC]] телеарнасы Киммелдің Дональд Трамп [[Трампизм|жақтастары]]ның [[Чарли Кирктің өлтірілуі]]не білдірген реакциясы туралы жағымсыз сөздері [[Федералдық байланыс комиссиясы|Федералды байланыс комиссиясы]]ның төрағасы [[Брендан Карр]]дың сынына ұшырағаннан кейін «Джимми Киммел тікелей эфирде» шоуының трансляциясын белгісіз мерзімге тоқтатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cp8w21608ejo|title=Американская телекомпания сняла с эфира шоу Джимми Киммела за его слова об убийстве Чарли Кирка и «банде» сторонников Трампа|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-09-18|access-date=|accessdate=2025-09-21}}</ref><ref>{{Cite news|title=ABC Pulls Jimmy Kimmel Off Air for Charlie Kirk Comments After F.C.C. Pressure|url=https://www.nytimes.com/2025/09/17/business/media/abc-jimmy-kimmel.html|date=2025-09-17|access-date=2025-09-21|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2025/tv/news/nexstar-jimmy-kimmel-abc-charlie-kirk-1236522584/|title=ABC Pulls ‘Jimmy Kimmel Live!’ Indefinitely After Host’s Charlie Kirk Comments|lang=en-US|first=Brian|last=Steinberg|website=Variety|date=2025-09-17|access-date=|accessdate=2025-09-21}}</ref> 2025 жылдың 22 қыркүйегінде шоудың эфирге оралуы туралы жарияланды.<ref name="Hibberd & Weperin 2025">{{cite magazine|last1=Hibberd|first1=James|last2=Weperin|first2=Alex|date=2025-09-23|title=Jimmy Kimmel to Return to ABC on Tuesday After Show's Controversial Suspension|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/jimmy-kimmel-live-return-abc-1236374942/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250922212342/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/jimmy-kimmel-live-return-abc-1236374942/|archive-date=2025-09-22|access-date=|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=2025-09-23}}</ref><ref>{{cite web|last=Patten|first=Dominic|date=2025-09-22|title=Jimmy Kimmel's Return Talks With Disney Brass Went Down To Wire Monday: 'Jimmy Will Say What Jimmy Wants To Say'|url=https://deadline.com/2025/09/kimmel-disney-talks-analysis-1236552863/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Deadline Hollywood|accessdate=2025-09-23|archivedate=2025-09-22|archiveurl=https://archive.today/20250922224534/https://deadline.com/2025/09/kimmel-disney-talks-analysis-1236552863/}}</ref> == Жеке өмір == 1988 жылдың 25 маусымынан 2003 жылдың 16 маусымына дейін Джимми Джина Киммелге үйленген болды. Бұрынғы ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: қызы Кэти Киммел (1991 ж.т.) және ұлы Кевин Киммел (1993 ж.т.).<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-06-05|lang=en|archive-date=2014-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140621183548/http://www.imdb.com/|url-status=live}}</ref> 2002 жылдан 2009 жылдың наурызына дейін [[Сара Сильверман]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/celebrity/sarah-silverman-and-jimmy-kimmel-call-it-quits-again/|title=Sarah Silverman and Jimmy Kimmel Call It Quits — Again {{!}} PEOPLE.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-06-24|archivedate=2016-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110614/http://www.people.com/people/article/0,,20263895,00.html|lang=en}}</ref> 2013 жылдың 13 шілдесінен бастап Джимми Молли Макнерниге үйленген, онымен үйлену тойына дейін 4 жыл кездескен. Ерлі-зайыптылардың екі баласы бар: қызы Джейн Киммел (туған күні: 10 шілде 2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://people.com/parents/jimmy-kimmel-molly-mcnearney-welcome-daughter-jane/|title=Jimmy Kimmel Welcomes Daughter Jane|website=PEOPLE.com|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2020-10-24|archivedate=2016-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530032216/http://celebritybabies.people.com/2014/07/10/jimmy-kimmel-molly-mcnearney-welcome-daughter-jane/}}</ref> және ұлы Уильям Джон «Билли» Киммел (туған күні: 21 сәуір 2017).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcphiladelphia.com/news/national-international/jimmy-kimmel-newborn-son-heart-surgery/2046592/|title=Jimmy Kimmel Tearfully Recounts Newborn Son's Heart Surgery, ‘a Very Terrifying Thing'|website=NBC10 Philadelphia|access-date=|accessdate=2020-10-24}}</ref> [[Нарколепсия]]мен ауырады.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2002/11/03/magazine/in-the-land-of-the-insomniac-the-narcoleptic-wants-to-be-king.html|title=In The Land Of The Insomniac The Narcoleptic Wants To Be King|author=Carter, Bill|publisher=New York Times|date=2003-11-03|access-date=|archive-date=2010-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114053137/http://www.nytimes.com/2002/11/03/magazine/in-the-land-of-the-insomniac-the-narcoleptic-wants-to-be-king.html|accessdate=2009-12-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Бруклинде дүниеге келгендер]] [[Санат:Әліпби бойынша тележүргізушілер]] [[Санат:XXI ғасырдың тележүргізушілері]] [[Санат:XX ғасырдың комедианттары]] [[Санат:XXI ғасырдың комедианттары]] [[Санат:АҚШ комедианттары]] [[Санат:АҚШ телевидение сценаристері]] [[Санат:Әліпби бойынша телепродюсерлер]] [[Санат:XXI ғасырдың телепродюсерлері]] [[Санат:АҚШ телепродюсерлері]] [[Санат:Әліпби бойынша актерлер]] [[Санат:XX ғасырдың актерлері]] [[Санат:XXI ғасырдың актерлері]] [[Санат:АҚШ телевидение актерлері]] [[Санат:АҚШ дыбыстау актерлері]] [[Санат:«Дендізгі Эмми» сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:АҚШ сценаристер гильдиясы сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:«Прайм-тайм Эмми» сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:АҚШ киноактерлері]] [[Санат:Лас-Вегастағы Невада университетінің түлектері]] bep0m4lg02jo6qjuv3samx49btaol8j Үлгі:Тележүргізуші 10 781475 3606726 3606439 2026-05-19T17:28:40Z Kasymov 10777 3606726 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[тележүргізуші]]{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]][[Санат:Алфавит бойынша тележүргізушілер]]{{#if: {{{1|}}} |[[Санат:{{Мамандығы/аймақ3|{{{1|}}}}} тележүргізушілері]]|}}{{#if: {{{2|}}} |[[Санат:{{Мамандығы/аймақ3|{{{2|}}}}} тележүргізушілері]]|}}{{#if: {{{3|}}} |[[Санат:{{Мамандығы/аймақ3|{{{3|}}}}} сценарийшілері]]|}}}}}}{{#if: {{{4|}}} |[[Санат:{{Мамандығы/аймақ3|{{{4|}}}}} тележүргізушілері]]|}}{{#if: {{{5|}}} |[[Санат:{{Мамандығы/аймақ3|{{{5|}}}}} тележүргізушілері]]|}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Телевидение|Жүргізуші]] </noinclude> 4tou3dw2nbhb6b1wb54dpjdal9ruco6 Қатысушы:Tuttiorchestra687/зертхана 2 781479 3606692 3606498 2026-05-19T14:19:31Z Tuttiorchestra687 173049 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3606692 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Вольф — Паркинсон — Уайт синдромы 0 781486 3606727 3606623 2026-05-19T17:38:33Z Kasymov 10777 3606727 wikitext text/x-wiki {{Ауру |Name = Вольф — Паркинсон — Уайт синдромы |Image = Wpw2 (CardioNetworks ECGpedia).svg |Caption = QRS ритміндегі көк бейне дельта-толқынның пайда болуын білдіреді |DiseasesDB = 14186 |DiseasesDB_mult = |ICD10 = {{ICD10|I|45|6}} |ICD9 = {{ICD9|426.7}} |ICDO = |OMIM = 194200 |OMIM_mult = |MedlinePlus = 000151 |eMedicineSubj = emerg/644 |eMedicineTopic = |eMedicine_mult = }} '''Вольф — Паркинсон — Уайт синдромы''' ({{lang-en|Wolff–Parkinson–White syndrome}}) — [[жүрек]]тің ішкі құрылысындағы туа біткен аномалиясы. Бұл Кент шоғырының пайда болуымен ерекшеленетін [[қарынша]]лардың уақытынан ерте қозуының бір түрі. Кент шоғыры — сол жақ жүрекше және қарыншалардың біреуінің арасында орналасатын ақаулы шоғыр. Бүкіл популяцияда кездесі жиілігі 0,1-0,3 пайызға тең, және әйелдерге қарағанда еркектерде жиі кездеседі. Синдромды 1930 жылы Америка дәрігерлері Луис Вольф, Джон Паркинсон және Пол Дадли Уайт сипаттаған болатын.<ref>{{cite journal | vauthors = Bhatia A, Sra J, Akhtar M | title = Preexcitation Syndromes | journal = Current Problems in Cardiology | volume = 41 | issue = 3 | pages = 99–137 | date = March 2016 | pmid = 26897561 | doi = 10.1016/j.cpcardiol.2015.11.002 }}</ref> == Диагностикасы == [[Электрокардиография|Электрокардиограммада]] қысқарған PR (PQ) интервалымен және дельта-толқынмен ерекшеленеді. PR (PQ) интервалы 0,12 секундтан аз болады. == Болжам == Синдром кез-келген жаста анықталуы мүмкін. Синдромның үнемі болуы, әсіресе [[аритмия]] ұстамаларымен жүретін болса, жүрек ішілік [[гемодинамика]] бұзылыстарына әкеледі, ол жүрек камераларының кеңеюіне және миокардтың жирылу қабілетін төмендетеді. Ауру ағымы тахиаритмияның жиілігіне және ұзақтығына байланысты болады. Кенет коронарлық өлім 4% жағдайда болады, әдетте фатальді аритмия нәтижесінен (жүрекшелер тыпыры, жүрекшелік тахикардия, жүрекшелер жыбыры). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жүрек-қантамырлар жүйесінің аурулары}} [[Санат:Жүрек аурулары]] bdrzh4szvnovpmcx96pj4fwqqxkrbrk Туров 0 781487 3606673 3606656 2026-05-19T13:23:10Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606673 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Туров |шынайы атауы = {{lang-be|Тураў}} |сурет = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Turaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Turaŭ, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =44 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Житковичи ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 980 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2004 |жер аумағы = 5,46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2353 |пошта индексі = 247980 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Turaŭ |сайты = zhitkovichi.gov.by/ru/turov-gor/ |сайт тілі = }} '''Туров''' ({{lang-be|Тураў}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ның [[Житковичи ауданы]]ндағы қала. Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі және X-XIII ғасырлардағы бұрынғы Туров княздігінің астанасы. Халық саны: 2766 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-turov.htm|title=Карта Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Туров — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі, Гомель облысының Житковичи ауданындағы Припять өзенінің бойындағы Полесья орталығында орналасқан. Ол [[Гомель]]ден 258 км, [[Минск]]іден 252 км және Украина шекарасынан 87 км қашықтықта орналасқан. Туров Давыд-Городок, Житковичи және Лельчицы қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады. == Тарихы == Туров 12 және 13 ғасырларда Туров княздігінің астанасы болған, алғаш рет 980 жылы аталған. Оның «Варягтардан гректерге» сауда жолындағы тиімді орналасуы Туровты Ежелгі Русьтің Киев және Новгород сияқты экономикалық және саяси орталықтарымен теңестірді. Литва Ұлы Герцогтігі кезінде Туров жерлері Литва армиясының қолбасшысы князь Глинскийге тиесілі болды. 1502 жылғы татар шапқыншылығынан кейін князь мүлкінен айырылды, ал оның иелігі князь Константин Острожскийдің меншігіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Острожскийлер отбасы татарлардың бірнеше рет тоналды. 19 ғасырға дейін Минск губернаторлығының құрамында Туров Припять өзенінің бойымен Киевке дейін өзен қызметі бар провинциялық ауыл болып қала берді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9281-Turov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Житковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Туров Ресей империясының құрамына кірді. 19 ғасыр бойы Туров шағын провинциялық қала болып қала берді. Ғасырдың соңындағы халық санағы бойынша, қала тұрғындарының көпшілігі еврейлер болды. Қалада көптеген синагогалар, екі дұға үйі және дұға мектебі болды. 20 ғасырдың басында еврейлердің Туровтан Америка Құрама Штаттарына жаппай қоныс аударуы басталды. Ұлы Отан соғысы кезінде (1941-1944), нацистік әскерлердің еврейлерді қыру саясатының нәтижесінде Туровта еврей геттосы құрылды. Соғыстан кейін Туров ауданы таратылып, Туров қала мәртебесінен айырылып, қала типті қоныс болды. 2004 жылы Беларусь Республикасы Президентінің жарлығымен Туровтың қала мәртебесі қалпына келтірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (консервілеу фабрикасы), әлеуметтік және тұтынушылық қызмет көрсету орындары орналасқан. Қалада итальяндық технологияны қолдана отырып ірімшік өндіретін сүт зауыты бар (бренд атауы «Bonfesto»). Тамақ өнеркәсібі (консерві зауыты), Әлеуметтік және тұрмыстық қызметтер кәсіпорындары. == Көрікті жерлері == Өкінішке орай, Туровтың бұрынғы ұлылығынан ештеңе қалмаған. Дегенмен, сәулет ескерткіштері болмаса да, қаланың туристік әлеуеті зор. *'''«Жерден өсіп шыққан крест»''' — Язда өзенінің жағасында, батпақтармен қоршалған кішкентай төбеде, қазіргі Туров қаласынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. ХХ ғасырдың соңында зираттың ескі бөлігінде беті сынған және ұштары доғал тас крест пайда болды. Кейбіреулер бұл крест жерден тікелей «өседі» деп санайды. *'''Кирилл Туровскийге ескерткіш''' — Замкова төбесіндегі ескерткіш. 1994 жылы Туровта Кирилл Туровскийге жеті метрлік ескерткіш орнатылды (мүсінші М.Инков, сәулетші Н.Лукьянчик). *'''«Ежелгі Туров» тарихи-археологиялық кешені''' — мұражай қаланың өткеніне, оның бекіністері қамал төбесінде орналасқан кездегі өміріне шолу жасайды. Көрме өте кең, онда әртүрлі қолөнерге арналған көптеген құралдар көрсетілген. Шыны шатырдың астында 1170 жылдары салынған шіркеудің іргетасы орналасқан. *'''Туров атындағы өлкетану мұражайы''' — Гомель облысындағы ең көне мұражайлардың бірі. 1927 жылы мектеп тарихы және табиғат клубы ретінде құрылған бұл мұражайда жүзден астам экспонат болды. Мұражайдың қазіргі коллекциясында негізгі коллекциясында 11 000-нан астам зат бар, оның ішінде археологиялық, этнографиялық, деректі және басқа да заттар бар. Қазіргі уақытта мұражайда бес көрме залы бар: ежелгі заттар, этнография, Ұлы Отан соғысы және табиғат. Ежелгі заттар залында мұражай заттары — неолит, темір дәуірі және ерте орта ғасырлардан табылған заттар — соның ішінде тас пен шақпақ тас құралдары, керамика, темір бұйымдары, сүйек оюлары және т.б. қойылған. *'''Туровтың негізін қалағанын еске түсіретін ескерткіш белгі''' — ескерткіште қала атауының шығу тегі туралы аңыздардың бірі бейнеленген. Ол Припять өзенінің Струмен саласымен қала жағалауының тамаша көрінісін ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/turov/|title=Достопримечательности Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Туров, Житковичский район, Гомельская область, Беларусь 20.jpg|Өлкетану мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Туров]] [[Санат:Беларусь]] o5171q1oj9kisu73lnvoczko9izzemg 3606675 3606673 2026-05-19T13:25:40Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3606675 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Туров |шынайы атауы = {{lang-be|Тураў}} |сурет = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Turaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Turaŭ, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =44 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Житковичи ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 980 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2004 |жер аумағы = 5,46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2353 |пошта индексі = 247980 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Turaŭ |сайты = zhitkovichi.gov.by/ru/turov-gor/ |сайт тілі = }} '''Туров''' ({{lang-be|Тураў}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ның [[Житковичи ауданы]]ндағы қала. Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі және X-XIII ғасырлардағы бұрынғы Туров княздігінің астанасы. Халық саны: 2766 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-turov.htm|title=Карта Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Туров — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі, Гомель облысының Житковичи ауданындағы Припять өзенінің бойындағы Полесья орталығында орналасқан. Ол [[Гомель]]ден 258 км, [[Минск]]іден 252 км және Украина шекарасынан 87 км қашықтықта орналасқан. Туров Давыд-Городок, Житковичи және Лельчицы қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады. == Тарихы == Туров 12 және 13 ғасырларда Туров княздігінің астанасы болған, алғаш рет 980 жылы аталған. Оның «Варягтардан гректерге» сауда жолындағы тиімді орналасуы Туровты Ежелгі Русьтің Киев және Новгород сияқты экономикалық және саяси орталықтарымен теңестірді. Литва Ұлы Герцогтігі кезінде Туров жерлері Литва армиясының қолбасшысы князь Глинскийге тиесілі болды. 1502 жылғы татар шапқыншылығынан кейін князь мүлкінен айырылды, ал оның иелігі князь Константин Острожскийдің меншігіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Острожскийлер отбасы татарлардың бірнеше рет тоналды. 19 ғасырға дейін Минск губернаторлығының құрамында Туров Припять өзенінің бойымен Киевке дейін өзен қызметі бар провинциялық ауыл болып қала берді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9281-Turov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Житковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Туров Ресей империясының құрамына кірді. 19 ғасыр бойы Туров шағын провинциялық қала болып қала берді. Ғасырдың соңындағы халық санағы бойынша, қала тұрғындарының көпшілігі еврейлер болды. Қалада көптеген синагогалар, екі дұға үйі және дұға мектебі болды. 20 ғасырдың басында еврейлердің Туровтан Америка Құрама Штаттарына жаппай қоныс аударуы басталды. Ұлы Отан соғысы кезінде (1941-1944), нацистік әскерлердің еврейлерді қыру саясатының нәтижесінде Туровта еврей геттосы құрылды. Соғыстан кейін Туров ауданы таратылып, Туров қала мәртебесінен айырылып, қала типті қоныс болды. 2004 жылы Беларусь Республикасы Президентінің жарлығымен Туровтың қала мәртебесі қалпына келтірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (консервілеу фабрикасы), әлеуметтік және тұтынушылық қызмет көрсету орындары орналасқан. Қалада итальяндық технологияны қолдана отырып ірімшік өндіретін сүт зауыты бар (бренд атауы «Bonfesto»). Тамақ өнеркәсібі (консерві зауыты), Әлеуметтік және тұрмыстық қызметтер кәсіпорындары. == Көрікті жерлері == Өкінішке орай, Туровтың бұрынғы ұлылығынан ештеңе қалмаған. Дегенмен, сәулет ескерткіштері болмаса да, қаланың туристік әлеуеті зор. *'''«Жерден өсіп шыққан крест»''' — Язда өзенінің жағасында, батпақтармен қоршалған кішкентай төбеде, қазіргі Туров қаласынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. ХХ ғасырдың соңында зираттың ескі бөлігінде беті сынған және ұштары доғал тас крест пайда болды. Кейбіреулер бұл крест жерден тікелей «өседі» деп санайды. *'''Кирилл Туровскийге ескерткіш''' — Замкова төбесіндегі ескерткіш. 1994 жылы Туровта Кирилл Туровскийге жеті метрлік ескерткіш орнатылды (мүсінші М.Инков, сәулетші Н.Лукьянчик). *'''«Ежелгі Туров» тарихи-археологиялық кешені''' — мұражай қаланың өткеніне, оның бекіністері қамал төбесінде орналасқан кездегі өміріне шолу жасайды. Көрме өте кең, онда әртүрлі қолөнерге арналған көптеген құралдар көрсетілген. Шыны шатырдың астында 1170 жылдары салынған шіркеудің іргетасы орналасқан. *'''Туров атындағы өлкетану мұражайы''' — Гомель облысындағы ең көне мұражайлардың бірі. 1927 жылы мектеп тарихы және табиғат клубы ретінде құрылған бұл мұражайда жүзден астам экспонат болды. Мұражайдың қазіргі коллекциясында негізгі коллекциясында 11 000-нан астам зат бар, оның ішінде археологиялық, этнографиялық, деректі және басқа да заттар бар. Қазіргі уақытта мұражайда бес көрме залы бар: ежелгі заттар, этнография, Ұлы Отан соғысы және табиғат. Ежелгі заттар залында мұражай заттары — неолит, темір дәуірі және ерте орта ғасырлардан табылған заттар — соның ішінде тас пен шақпақ тас құралдары, керамика, темір бұйымдары, сүйек оюлары және т.б. қойылған. *'''Туровтың негізін қалағанын еске түсіретін ескерткіш белгі''' — ескерткіште қала атауының шығу тегі туралы аңыздардың бірі бейнеленген. Ол Припять өзенінің Струмен саласымен қала жағалауының тамаша көрінісін ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/turov/|title=Достопримечательности Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Туров, Житковичский район, Гомельская область, Беларусь 20.jpg|Өлкетану мұражайы Әулие Кирилл мен Лаврентий Туровский соборының көрінісі|Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Туров]] [[Санат:Беларусь]] 7qox7ozp9kiczwy355av31fej37t3fe 3606676 3606675 2026-05-19T13:27:38Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ толықтыру 3606676 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Туров |шынайы атауы = {{lang-be|Тураў}} |сурет = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Turaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Turaŭ, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =44 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Житковичи ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 980 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2004 |жер аумағы = 5,46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2353 |пошта индексі = 247980 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Turaŭ |сайты = zhitkovichi.gov.by/ru/turov-gor/ |сайт тілі = }} '''Туров''' ({{lang-be|Тураў}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ның [[Житковичи ауданы]]ндағы қала. Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі және X-XIII ғасырлардағы бұрынғы Туров княздігінің астанасы. Халық саны: 2766 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-turov.htm|title=Карта Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Туров — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі, Гомель облысының Житковичи ауданындағы Припять өзенінің бойындағы Полесья орталығында орналасқан. Ол [[Гомель]]ден 258 км, [[Минск]]іден 252 км және Украина шекарасынан 87 км қашықтықта орналасқан. Туров Давыд-Городок, Житковичи және Лельчицы қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады. == Тарихы == Туров 12 және 13 ғасырларда Туров княздігінің астанасы болған, алғаш рет 980 жылы аталған. Оның «Варягтардан гректерге» сауда жолындағы тиімді орналасуы Туровты Ежелгі Русьтің Киев және Новгород сияқты экономикалық және саяси орталықтарымен теңестірді. Литва Ұлы Герцогтігі кезінде Туров жерлері Литва армиясының қолбасшысы князь Глинскийге тиесілі болды. 1502 жылғы татар шапқыншылығынан кейін князь мүлкінен айырылды, ал оның иелігі князь Константин Острожскийдің меншігіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Острожскийлер отбасы татарлардың бірнеше рет тоналды. 19 ғасырға дейін Минск губернаторлығының құрамында Туров Припять өзенінің бойымен Киевке дейін өзен қызметі бар провинциялық ауыл болып қала берді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9281-Turov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Житковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Туров Ресей империясының құрамына кірді. 19 ғасыр бойы Туров шағын провинциялық қала болып қала берді. Ғасырдың соңындағы халық санағы бойынша, қала тұрғындарының көпшілігі еврейлер болды. Қалада көптеген синагогалар, екі дұға үйі және дұға мектебі болды. 20 ғасырдың басында еврейлердің Туровтан Америка Құрама Штаттарына жаппай қоныс аударуы басталды. Ұлы Отан соғысы кезінде (1941-1944), нацистік әскерлердің еврейлерді қыру саясатының нәтижесінде Туровта еврей геттосы құрылды. Соғыстан кейін Туров ауданы таратылып, Туров қала мәртебесінен айырылып, қала типті қоныс болды. 2004 жылы Беларусь Республикасы Президентінің жарлығымен Туровтың қала мәртебесі қалпына келтірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (консервілеу фабрикасы), әлеуметтік және тұтынушылық қызмет көрсету орындары орналасқан. Қалада итальяндық технологияны қолдана отырып ірімшік өндіретін сүт зауыты бар (бренд атауы «Bonfesto»). Тамақ өнеркәсібі (консерві зауыты), Әлеуметтік және тұрмыстық қызметтер кәсіпорындары. == Көрікті жерлері == Өкінішке орай, Туровтың бұрынғы ұлылығынан ештеңе қалмаған. Дегенмен, сәулет ескерткіштері болмаса да, қаланың туристік әлеуеті зор. *'''«Жерден өсіп шыққан крест»''' — Язда өзенінің жағасында, батпақтармен қоршалған кішкентай төбеде, қазіргі Туров қаласынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. ХХ ғасырдың соңында зираттың ескі бөлігінде беті сынған және ұштары доғал тас крест пайда болды. Кейбіреулер бұл крест жерден тікелей «өседі» деп санайды. *'''Кирилл Туровскийге ескерткіш''' — Замкова төбесіндегі ескерткіш. 1994 жылы Туровта Кирилл Туровскийге жеті метрлік ескерткіш орнатылды (мүсінші М.Инков, сәулетші Н.Лукьянчик). *'''«Ежелгі Туров» тарихи-археологиялық кешені''' — мұражай қаланың өткеніне, оның бекіністері қамал төбесінде орналасқан кездегі өміріне шолу жасайды. Көрме өте кең, онда әртүрлі қолөнерге арналған көптеген құралдар көрсетілген. Шыны шатырдың астында 1170 жылдары салынған шіркеудің іргетасы орналасқан. *'''Туров атындағы өлкетану мұражайы''' — Гомель облысындағы ең көне мұражайлардың бірі. 1927 жылы мектеп тарихы және табиғат клубы ретінде құрылған бұл мұражайда жүзден астам экспонат болды. Мұражайдың қазіргі коллекциясында негізгі коллекциясында 11 000-нан астам зат бар, оның ішінде археологиялық, этнографиялық, деректі және басқа да заттар бар. Қазіргі уақытта мұражайда бес көрме залы бар: ежелгі заттар, этнография, Ұлы Отан соғысы және табиғат. Ежелгі заттар залында мұражай заттары — неолит, темір дәуірі және ерте орта ғасырлардан табылған заттар — соның ішінде тас пен шақпақ тас құралдары, керамика, темір бұйымдары, сүйек оюлары және т.б. қойылған. *'''Туровтың негізін қалағанын еске түсіретін ескерткіш белгі''' — ескерткіште қала атауының шығу тегі туралы аңыздардың бірі бейнеленген. Ол Припять өзенінің Струмен саласымен қала жағалауының тамаша көрінісін ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/turov/|title=Достопримечательности Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Туров, Житковичский район, Гомельская область, Беларусь 20.jpg|Өлкетану мұражайы Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|Әулие Кирилл мен Лаврентий Туровский соборының көрінісі BLR Turau Administrative Building.jpg|Әкімшілік ғимараты </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Туров]] [[Санат:Беларусь]] rfgdfj7ms960z4wghezf7xgat2wkmaj 3606677 3606676 2026-05-19T13:30:47Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3606677 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Туров |шынайы атауы = {{lang-be|Тураў}} |сурет = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Turaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Turaŭ, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =44 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Житковичи ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 980 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2004 |жер аумағы = 5,46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2353 |пошта индексі = 247980 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Turaŭ |сайты = zhitkovichi.gov.by/ru/turov-gor/ |сайт тілі = }} '''Туров''' ({{lang-be|Тураў}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ның [[Житковичи ауданы]]ндағы қала. Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі және X-XIII ғасырлардағы бұрынғы Туров княздігінің астанасы. Халық саны: 2766 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-turov.htm|title=Карта Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Туров — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі, Гомель облысының Житковичи ауданындағы Припять өзенінің бойындағы Полесья орталығында орналасқан. Ол [[Гомель]]ден 258 км, [[Минск]]іден 252 км және Украина шекарасынан 87 км қашықтықта орналасқан. Туров Давыд-Городок, Житковичи және Лельчицы қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады. == Тарихы == Туров 12 және 13 ғасырларда Туров княздігінің астанасы болған, алғаш рет 980 жылы аталған. Оның «Варягтардан гректерге» сауда жолындағы тиімді орналасуы Туровты Ежелгі Русьтің Киев және Новгород сияқты экономикалық және саяси орталықтарымен теңестірді. Литва Ұлы Герцогтігі кезінде Туров жерлері Литва армиясының қолбасшысы князь Глинскийге тиесілі болды. 1502 жылғы татар шапқыншылығынан кейін князь мүлкінен айырылды, ал оның иелігі князь Константин Острожскийдің меншігіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Острожскийлер отбасы татарлардың бірнеше рет тоналды. 19 ғасырға дейін Минск губернаторлығының құрамында Туров Припять өзенінің бойымен Киевке дейін өзен қызметі бар провинциялық ауыл болып қала берді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9281-Turov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Житковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Туров Ресей империясының құрамына кірді. 19 ғасыр бойы Туров шағын провинциялық қала болып қала берді. Ғасырдың соңындағы халық санағы бойынша, қала тұрғындарының көпшілігі еврейлер болды. Қалада көптеген синагогалар, екі дұға үйі және дұға мектебі болды. 20 ғасырдың басында еврейлердің Туровтан Америка Құрама Штаттарына жаппай қоныс аударуы басталды. Ұлы Отан соғысы кезінде (1941-1944), нацистік әскерлердің еврейлерді қыру саясатының нәтижесінде Туровта еврей геттосы құрылды. Соғыстан кейін Туров ауданы таратылып, Туров қала мәртебесінен айырылып, қала типті қоныс болды. 2004 жылы Беларусь Республикасы Президентінің жарлығымен Туровтың қала мәртебесі қалпына келтірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (консервілеу фабрикасы), әлеуметтік және тұтынушылық қызмет көрсету орындары орналасқан. Қалада итальяндық технологияны қолдана отырып ірімшік өндіретін сүт зауыты бар (бренд атауы «Bonfesto»). Тамақ өнеркәсібі (консерві зауыты), Әлеуметтік және тұрмыстық қызметтер кәсіпорындары. == Көрікті жерлері == Өкінішке орай, Туровтың бұрынғы ұлылығынан ештеңе қалмаған. Дегенмен, сәулет ескерткіштері болмаса да, қаланың туристік әлеуеті зор. *'''«Жерден өсіп шыққан крест»''' — Язда өзенінің жағасында, батпақтармен қоршалған кішкентай төбеде, қазіргі Туров қаласынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. ХХ ғасырдың соңында зираттың ескі бөлігінде беті сынған және ұштары доғал тас крест пайда болды. Кейбіреулер бұл крест жерден тікелей «өседі» деп санайды. *'''Кирилл Туровскийге ескерткіш''' — Замкова төбесіндегі ескерткіш. 1994 жылы Туровта Кирилл Туровскийге жеті метрлік ескерткіш орнатылды (мүсінші М.Инков, сәулетші Н.Лукьянчик). *'''«Ежелгі Туров» тарихи-археологиялық кешені''' — мұражай қаланың өткеніне, оның бекіністері қамал төбесінде орналасқан кездегі өміріне шолу жасайды. Көрме өте кең, онда әртүрлі қолөнерге арналған көптеген құралдар көрсетілген. Шыны шатырдың астында 1170 жылдары салынған шіркеудің іргетасы орналасқан. *'''Туров атындағы өлкетану мұражайы''' — Гомель облысындағы ең көне мұражайлардың бірі. 1927 жылы мектеп тарихы және табиғат клубы ретінде құрылған бұл мұражайда жүзден астам экспонат болды. Мұражайдың қазіргі коллекциясында негізгі коллекциясында 11 000-нан астам зат бар, оның ішінде археологиялық, этнографиялық, деректі және басқа да заттар бар. Қазіргі уақытта мұражайда бес көрме залы бар: ежелгі заттар, этнография, Ұлы Отан соғысы және табиғат. Ежелгі заттар залында мұражай заттары — неолит, темір дәуірі және ерте орта ғасырлардан табылған заттар — соның ішінде тас пен шақпақ тас құралдары, керамика, темір бұйымдары, сүйек оюлары және т.б. қойылған. *'''Туровтың негізін қалағанын еске түсіретін ескерткіш белгі''' — ескерткіште қала атауының шығу тегі туралы аңыздардың бірі бейнеленген. Ол Припять өзенінің Струмен саласымен қала жағалауының тамаша көрінісін ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/turov/|title=Достопримечательности Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Туров, Житковичский район, Гомельская область, Беларусь 20.jpg|Өлкетану мұражайы Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|Әулие Кирилл мен Лаврентий Туровский соборының көрінісі BLR Turau Administrative Building.jpg|Әкімшілік ғимараты Тураў. Крама Bonfesto Тураўскага малочнага камбіната (02).jpg|Туров сүт зауытының дүкені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Туров]] [[Санат:Беларусь]] 4x7k7morc2mara25kc0y8cbo4l4k6tn 3606728 3606677 2026-05-19T17:39:44Z Kasymov 10777 −[[Санат:Гомель облысы қалалары]]; −[[Санат:Беларусь]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606728 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Туров |шынайы атауы = {{lang-be|Тураў}} |сурет = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Turaŭ, Belarus.svg |ту = Flag of Turaŭ, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =44 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Житковичи ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 980 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2004 |жер аумағы = 5,46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2353 |пошта индексі = 247980 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Turaŭ |сайты = zhitkovichi.gov.by/ru/turov-gor/ |сайт тілі = }} '''Туров''' ({{lang-be|Тураў}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ның [[Житковичи ауданы]]ндағы қала. Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі және X-XIII ғасырлардағы бұрынғы Туров княздігінің астанасы. Халық саны: 2766 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-turov.htm|title=Карта Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Туров — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі, Гомель облысының Житковичи ауданындағы Припять өзенінің бойындағы Полесья орталығында орналасқан. Ол [[Гомель]]ден 258 км, [[Минск]]іден 252 км және Украина шекарасынан 87 км қашықтықта орналасқан. Туров Давыд-Городок, Житковичи және Лельчицы қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады. == Тарихы == Туров 12 және 13 ғасырларда Туров княздігінің астанасы болған, алғаш рет 980 жылы аталған. Оның «Варягтардан гректерге» сауда жолындағы тиімді орналасуы Туровты Ежелгі Русьтің Киев және Новгород сияқты экономикалық және саяси орталықтарымен теңестірді. Литва Ұлы Герцогтігі кезінде Туров жерлері Литва армиясының қолбасшысы князь Глинскийге тиесілі болды. 1502 жылғы татар шапқыншылығынан кейін князь мүлкінен айырылды, ал оның иелігі князь Константин Острожскийдің меншігіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Острожскийлер отбасы татарлардың бірнеше рет тоналды. 19 ғасырға дейін Минск губернаторлығының құрамында Туров Припять өзенінің бойымен Киевке дейін өзен қызметі бар провинциялық ауыл болып қала берді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9281-Turov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Житковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Туров Ресей империясының құрамына кірді. 19 ғасыр бойы Туров шағын провинциялық қала болып қала берді. Ғасырдың соңындағы халық санағы бойынша, қала тұрғындарының көпшілігі еврейлер болды. Қалада көптеген синагогалар, екі дұға үйі және дұға мектебі болды. 20 ғасырдың басында еврейлердің Туровтан Америка Құрама Штаттарына жаппай қоныс аударуы басталды. Ұлы Отан соғысы кезінде (1941-1944), нацистік әскерлердің еврейлерді қыру саясатының нәтижесінде Туровта еврей геттосы құрылды. Соғыстан кейін Туров ауданы таратылып, Туров қала мәртебесінен айырылып, қала типті қоныс болды. 2004 жылы Беларусь Республикасы Президентінің жарлығымен Туровтың қала мәртебесі қалпына келтірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (консервілеу фабрикасы), әлеуметтік және тұтынушылық қызмет көрсету орындары орналасқан. Қалада итальяндық технологияны қолдана отырып ірімшік өндіретін сүт зауыты бар (бренд атауы «Bonfesto»). Тамақ өнеркәсібі (консерві зауыты), Әлеуметтік және тұрмыстық қызметтер кәсіпорындары. == Көрікті жерлері == Өкінішке орай, Туровтың бұрынғы ұлылығынан ештеңе қалмаған. Дегенмен, сәулет ескерткіштері болмаса да, қаланың туристік әлеуеті зор. *'''«Жерден өсіп шыққан крест»''' — Язда өзенінің жағасында, батпақтармен қоршалған кішкентай төбеде, қазіргі Туров қаласынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. ХХ ғасырдың соңында зираттың ескі бөлігінде беті сынған және ұштары доғал тас крест пайда болды. Кейбіреулер бұл крест жерден тікелей «өседі» деп санайды. *'''Кирилл Туровскийге ескерткіш''' — Замкова төбесіндегі ескерткіш. 1994 жылы Туровта Кирилл Туровскийге жеті метрлік ескерткіш орнатылды (мүсінші М.Инков, сәулетші Н.Лукьянчик). *'''«Ежелгі Туров» тарихи-археологиялық кешені''' — мұражай қаланың өткеніне, оның бекіністері қамал төбесінде орналасқан кездегі өміріне шолу жасайды. Көрме өте кең, онда әртүрлі қолөнерге арналған көптеген құралдар көрсетілген. Шыны шатырдың астында 1170 жылдары салынған шіркеудің іргетасы орналасқан. *'''Туров атындағы өлкетану мұражайы''' — Гомель облысындағы ең көне мұражайлардың бірі. 1927 жылы мектеп тарихы және табиғат клубы ретінде құрылған бұл мұражайда жүзден астам экспонат болды. Мұражайдың қазіргі коллекциясында негізгі коллекциясында 11 000-нан астам зат бар, оның ішінде археологиялық, этнографиялық, деректі және басқа да заттар бар. Қазіргі уақытта мұражайда бес көрме залы бар: ежелгі заттар, этнография, Ұлы Отан соғысы және табиғат. Ежелгі заттар залында мұражай заттары — неолит, темір дәуірі және ерте орта ғасырлардан табылған заттар — соның ішінде тас пен шақпақ тас құралдары, керамика, темір бұйымдары, сүйек оюлары және т.б. қойылған. *'''Туровтың негізін қалағанын еске түсіретін ескерткіш белгі''' — ескерткіште қала атауының шығу тегі туралы аңыздардың бірі бейнеленген. Ол Припять өзенінің Струмен саласымен қала жағалауының тамаша көрінісін ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/turov/|title=Достопримечательности Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Туров, Житковичский район, Гомельская область, Беларусь 20.jpg|Өлкетану мұражайы Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|Әулие Кирилл мен Лаврентий Туровский соборының көрінісі BLR Turau Administrative Building.jpg|Әкімшілік ғимараты Тураў. Крама Bonfesto Тураўскага малочнага камбіната (02).jpg|Туров сүт зауытының дүкені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Туров]] 4zn497077n7k22ngww53x7cmyh4zzug Сурет:Бірлік ауылына кіре беріс қақпасы.jpg 6 781489 3606680 2026-05-19T13:59:37Z Мағыпар 100137 {{Еркін сурет | сипаттамасы = Бірлік ауылы | қайнары = Әбдіқұлова Айкөркем | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Қуанов Мағыпар }} 3606680 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет | сипаттамасы = Бірлік ауылы | қайнары = Әбдіқұлова Айкөркем | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Қуанов Мағыпар }} == Лицензиялау == {{self|CC-Zero}} ns3ri4nirh55ia5gq28myzf5ijbfy1s Сурет:„Каспий - балық“ өндірістік кооперативі.jpg 6 781490 3606683 2026-05-19T14:03:59Z Мағыпар 100137 {{Еркін сурет | сипаттамасы = „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі | қайнары = Айкөркем Әбдіқұлова | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} 3606683 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет | сипаттамасы = „Каспий - балық“ өндірістік кооперативі | қайнары = Айкөркем Әбдіқұлова | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} == Лицензиялау == {{self|CC-Zero}} tvtnli45lbcp4jsb74iuq9namy9rqej Сурет:Бірлік саябағы.jpg 6 781491 3606686 2026-05-19T14:08:59Z Мағыпар 100137 {{Еркін сурет | сипаттамасы = Бірлік саябағы | қайнары = Айкөркем Әбдіқұлова | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} 3606686 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет | сипаттамасы = Бірлік саябағы | қайнары = Айкөркем Әбдіқұлова | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} == Лицензиялау == {{self|CC-Zero}} 2kge7sm5qinj5nygnk20ha5k3v6x1ji Сурет:Сарайшық мұражайы.jpg 6 781492 3606693 2026-05-19T14:20:11Z Мағыпар 100137 {{Еркін сурет | сипаттамасы = Сарайшық мұражайы | қайнары = Жалғасұлы Ерхан | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} 3606693 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет | сипаттамасы = Сарайшық мұражайы | қайнары = Жалғасұлы Ерхан | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} == Лицензиялау == {{self|CC-Zero}} g8uj3cp1wp3bynqs3pxlx8kftflonja Сурет:Жайық өзені Сарайшық тұсында.jpg 6 781493 3606695 2026-05-19T14:24:38Z Мағыпар 100137 {{Еркін сурет | сипаттамасы = Жайық өзенінің Сарайшық тұсындағы көрінісі | қайнары = Жалғасұлы Ерхан | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} 3606695 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет | сипаттамасы = Жайық өзенінің Сарайшық тұсындағы көрінісі | қайнары = Жалғасұлы Ерхан | жасалған уақыты = 06.05.2026 | авторы = Мағыпар Қуанов }} == Лицензиялау == {{self|CC-Zero}} f7z8zyxxss9eextcainw4yez8fa27uw Қуырылған картоп 0 781494 3606702 2026-05-19T15:21:32Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Сурет:Bratkartoffeln 1024 768.jpg|нобай|180px|]]{{Portal|Аспаздық}} '''Қуырылған картоп''' — [[картоп]]ты [[қуыру]] арқылы дайындалатын [[гарнир]] түрі, сондай-ақ жеке тағам ретінде де берілуі мүмкін. Картопты қабығынан аршып, ұсақ бөліктерге турайды, артық [[крахмал]]ын кетіру үшін су... 3606702 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Bratkartoffeln 1024 768.jpg|нобай|180px|]]{{Portal|Аспаздық}} '''Қуырылған картоп''' — [[картоп]]ты [[қуыру]] арқылы дайындалатын [[гарнир]] түрі, сондай-ақ жеке тағам ретінде де берілуі мүмкін. Картопты қабығынан аршып, ұсақ бөліктерге турайды, артық [[крахмал]]ын кетіру үшін суық суға шаяды.<ref>{{кітап |авторы=М.О. Лифшиц редакциясымен. |тақырыбы=Кулинария |бөлімі=[https://kulinaria1955.ru/ovoschi_griby/bluda_iz_ovoschei_i_gribov/kartofel_i_zemlyanaya_grusha/1463-1235-kartofel-zharenyy.html Картофель жареный]. [https://kulinaria1955.ru/ovoschi_griby/bluda_iz_ovoschei_i_gribov/kartofel_i_zemlyanaya_grusha/1464-1236-kartofel-zharenyy-s-lukom.html Картофель жареный с луком] |орны=Мәскеу |баспасы=Госторгиздат |жыл=1955 |беттері= 489 |барлық беті= 960}}</ref> Сосын картопты майға қуырады. Көп жағдайда оны туралған [[пияз]]бен бірге дайындайды. Солтүстік Америкада бұл тағамды ''Home fries'' немесе ''country potatoes'', ал Германияда ''Bratkartoffeln'' деп атайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Фри]] {{Картоп тағамдары}} [[Санат:Картоп тағамдары]] [[Санат:Гарнирлер]] ncmljb47zori3bp8p2o8pkdf2qtm8yp Қатысушы талқылауы:Юлдашева 3 781495 3606708 2026-05-19T15:41:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606708 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Юлдашева}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 20:41, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) qvkw8hej38y7ih9z7nsbh7sp5mnpq5w Қатысушы талқылауы:Kauan Nurkanat 3 781496 3606711 2026-05-19T15:49:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606711 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kauan Nurkanat}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 20:49, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) lyqucjmkojusgagbeoi2gjohcspuewn Қатысушы талқылауы:Досымхан23 3 781497 3606713 2026-05-19T16:31:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606713 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Досымхан23}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) pyg7cy7d4u8k58sx4nznvfge21qvhss ABBA 0 781498 3606714 2026-05-19T17:11:35Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Музыкалық топ |Топ атауы = ABBA |Шынайы атауы = |Логотипі = ABBA logo.svg |Логотип ені = |Суреті = ABBA - TopPop 1974 5.png |Сурет тақырыбы = 1974 жылғы ABBA; солдан оңға қарай: [[Бенни Андерссон]], [[Анни-Фрид Лингстад]], [[Агнета Фельтског]] және Бьорн Ул... 3606714 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = ABBA |Шынайы атауы = |Логотипі = ABBA logo.svg |Логотип ені = |Суреті = ABBA - TopPop 1974 5.png |Сурет тақырыбы = 1974 жылғы ABBA; солдан оңға қарай: [[Бенни Андерссон]], [[Анни-Фрид Лингстад]], [[Агнета Фельтског]] және [[Бьорн Ульвеус]] |Сурет ені = 270px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Поп-музыка|поп]] * [[диско]] * [[поп-рок]]<ref>{{cite book |last=Moskowitz |first=David V. |date=31 October 2015 |title=The 100 Greatest Bands of All Time: A Guide to the Legends Who Rocked the World |url=https://books.google.com/books?id=8XG9CgAAQBAJ&pg=PA1 |publisher=GREENWOOD Publishing Group Incorporated |page=1 |isbn=978-1-4408-0339-0 |access-date=29 March 2016 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724202505/https://books.google.com/books?id=8XG9CgAAQBAJ&pg=PA1 |url-status=live }}</ref> * [[европоп]]<ref>{{cite book|title= Disco, Punk, New Wave, Heavy Metal, and More: Music in the 1970s and 1980s |editor-first= Michael |editor-last= Ray |publisher= Britannica Educational Publishing |quote= The Swedish Europop quartet ABBA was among the most commercially successful groups in the history of popular music. |year= 2013 |isbn= 978-1-6153-0912-2 |page= 175}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = {{flatlist| * 1972–1982 * 2016–2022 }} |Мемлекет = {{байрақ|Швеция}} |Қайдан = [[Стокгольм]], [[Швеция]] |Басқаша атауы = Björn & Benny, Agnetha & Anni-Frid/Frida (1972–1973)<br>Festfolket (1970–1972) |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Швед тілі|швед]] |Лейблі = {{flatlist| * [[Polar Music|Polar]] * [[Polydor Records|Polydor]] * [[Atlantic Records|Atlantic]] * [[Epic Records|Epic]] * [[RCA Records|RCA Victor]] * [[Disques Vogue|Vogue]] * Sunshine }} |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = {{flatlist| * [[Бенни Андерссон]] * [[Агнета Фельтског]] * [[Анни-Фрид Лингстад]] * [[Бьорн Ульвеус]] }} |Басқа да жобалары = {{flatlist| * [[Hep Stars]] * [[Hootenanny Singers]] }} |Марапаттары = |Сайты = {{URL|abbasite.com}} |Ортаққор = ABBA }} '''ABBA'''{{efn|Топ мүшелерінің есімдерінің бас әріптерінен құралған [[палиндром]]дық [[акроним]]. Алғашында топ '''Björn & Benny, Agnetha & Anni-Frid''' немесе '''Björn & Benny, Agnetha & Frida''' деп аталған.}} — 1972 жылы [[Стокгольм]]де [[Агнета Фельтског]], [[Бьорн Ульвеус]], [[Бенни Андерссон]] және [[Анни-Фрид Лингстад]] құрған [[Швеция|швед]]тік поп-музыкалық топ. Олар тарихтағы ең танымал және коммерциялық тұрғыдан ең табысты музыкалық ұжымдардың қатарына жатады.<ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Andrew|title=Why are Abba so popular?|url=https://www.bbc.com/culture/article/20140415-why-are-abba-so-popular| archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211020/https://www.bbc.com/culture/article/20140415-why-are-abba-so-popular| archive-date=20 October 2021|access-date=18 October 2021|publisher=BBC |date=21 October 2014}}</ref> 1974 жылы ABBA «[[Waterloo (ән)|Waterloo]]» әнімен Швеция атынан [[Eurovision ән байқауы]]нда жеңіске жетті. 2005 жылы байқаудың 50 жылдық мерейтойын тойлау аясында бұл туынды сайыс тарихындағы ең үздік ән болып танылды. Танымалдылықтың шыңында топ екі некелі жұптан құралған еді: Фельтског пен Ульвеус және Лингстад пен Андерссон. Алайда даңқтары артқан сайын олардың жеке өмірлерінде қиындықтар туындап, соңында екі неке де ыдырады. Қарым-қатынастағы бұл өзгерістер топтың кейінгі шығармашылығында көрініс тауып, әндерінің мәтіндері мұңды әрі терең мағыналы бола бастады.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=cbf9zlm9tNE |title=Youtube video |via=YouTube |access-date=30 September 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417155022/https://www.youtube.com/watch?v=cbf9zlm9tNE |url-status=dead |at=1:10 }}</ref> 1982 жылғы желтоқсанында ABBA тобы таралғаннан кейін, Андерссон мен Ульвеус сахналық қойылымдар, мюзиклдер мен фильмдерге музыка жазып, табысты жолдарын жалғастырды,<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/people/benny-andersson-17168238 |title=Benny Andersson |website=Biography |date=2 April 2014 |access-date=4 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114915/https://www.biography.com/people/benny-andersson-17168238 |archive-date=21 September 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/people/bj%C3%B6rn-ulvaeus-17188976 |title=Björn Ulvaeus |website=Biography.com |access-date=4 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425101949/http://www.biography.com/people/bj%C3%B6rn-ulvaeus-17188976 |archive-date=25 April 2017 |url-status=dead}}</ref> ал Фельтског пен Лингстад жеке мансаптарымен айналысты.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/people/agnetha-f%C3%A4ltskog-20631221 |title=Agnetha Fältskog |website=Biography.com |access-date=4 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427223846/http://www.biography.com/people/agnetha-f%C3%A4ltskog-20631221 |archive-date=27 April 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/people/anni-frid-lyngstad-17178734 |title=Anni-Frid Lyngstad |website=Biography.com |access-date=4 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401150722/https://www.biography.com/people/anni-frid-lyngstad-17178734 |archive-date=1 April 2019 |url-status=dead}}</ref> Топ тарағаннан кейін он жыл өткен соң «[[ABBA Gold: Greatest Hits]]» хиттер жинағы жарық көріп, әлемдік бестселлерге айналды. [[1999 жыл]] ABBA әндерінің желісімен «[[Mamma Mia!]]» сахналық мюзиклі дайындалып, әлемдік турнеге шықты. ABBA бүкіл әлем бойынша 400 миллионнан астам үнтаспа сатып,<ref>{{cite web |title=ABBA awarded Government’s Music Export Prize by Minister for Foreign Trade and Nordic Affairs Anna Hallberg |url=https://culture.victoriamedia.net/2022/03/23/abba-awarded-governments-music-export-prize-by-minister-for-foreign-trade-and-nordic-affairs-anna-hallberg/ |website=Culture Victoria Media |date=23 March 2022 |access-date=3 March 2026 |quote=The Government’s Music Export Prize for extraordinary services to Swedish music exports in 2021 goes to ABBA, awarded by Minister for Foreign Trade and Nordic Affairs Anna Hallberg.}}</ref><ref>{{cite news |last=Ringstrom |first=Anna |title=Sweden awards ABBA export prize, says 'Thank you for the music' |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sweden-awards-abba-export-prize-says-thank-you-music-2022-03-23/ |work=Reuters |date=23 March 2022 |access-date=3 March 2026}}</ref> поп-музыка тарихындағы ең табысты орындаушылардың біріне айналды.<ref>{{cite news|url=http://www.times-standard.com/tcw/ci_20060193|title=ABBA music enhances 'Mamma Mia!' at the Van Duzer|last=Trauth|first=Beti|date=28 February 2012|work=Times-Standard|access-date=19 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519061605/http://www.times-standard.com/tcw/ci_20060193|archive-date=19 May 2014}}</ref> Олардың «Abba Gold: Greatest Hits» жинағы 2026 жылдың сәуір айындағы жағдай бойынша әлемнің 28-ден астам елінде 128 реттен астам платиналық мәртебе иеленіп,<ref name="bestsellingalbums">{{cite web |url=https://bestsellingalbums.org/album/554 |title=GOLD – GREATEST HITS by ABBA sales and awards |website=BestsellingAlbums.org |access-date=28 February 2026}}</ref> Ұлыбританияның үздік 100 альбом чартында рекордтық 1248 апта бойы тұрды.<ref>{{cite web |title=Official Albums Chart Top 100 |website=Official Charts Company |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/ |access-date=2 March 2026}}</ref><ref name="OCC_Gold_1000">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/abba-gold-becomes-first-album-to-reach-1000-weeks-on-the-official-albums-chart__33502/ |title=ABBA Gold becomes first album to reach 1000 weeks on the Official Albums Chart |website=Official Charts Company |access-date=28 February 2026}}</ref> ABBA — ағылшын тілді емес елдерден шығып, ағылшынтілді мемлекеттердің чарттарында тұрақты түрде көш бастаған алғашқы ұжым. Олар тарихтағы ең көп үнтаспасы сатылған швед тобы және құрлықтық Еуропадан шыққан ең табысты музыкалық жоба ретінде танылды. Сондай-ақ ABBA [[Латын Америкасы]]нда да зор табысқа жетіп, өздерінің басты хиттерін испан тілінде жазып шықты. 2016 жылы топ қайта бірігіп, цифрлық аватарлардың концерттік турын дайындауға кірісті.<ref name="BBC News">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-37776505|title=Abba to reunite for 'new entertainment experience'|date=26 October 2016|work=BBC News|access-date=20 June 2018|archive-date=5 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505185458/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-37776505|url-status=live}}</ref> 2018 жылы олардың жаңа әндер жазғаны белгілі болды. Одан кейін 40 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы жаңа туынды — «[[Voyage (ABBA альбомы)|Voyage]]» альбомы 2021 жылдың 5 қарашасында жарық көріп, сыншылардың оң бағасына ие болды әрі жоғары сатылым көрсеткіштерін тіркеді.<ref name="Beaumont-Thomas">{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |last2=Brown |first2=Mark |date=2 September 2021|title=Abba reunite for Voyage, first new album in 40 years |url=http://www.theguardian.com/music/2021/sep/02/abba-reunite-for-voyage-first-new-album-in-40-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903175208/https://www.theguardian.com/music/2021/sep/02/abba-reunite-for-voyage-first-new-album-in-40-years |archive-date=3 September 2021 |website=[[The Guardian]] |location=London |access-date=10 September 2021}}</ref> 2022 жылдың мамыр айында Лондонда арнайы салынған «ABBA Arena» сахнасында ABBA мүшелерін виртуалды аватар ретінде көрсететін «ABBA Voyage» концерттік резиденциясының ашылуы өтіп, ол әлем жұртшылығының үлкен қошеметіне бөленді.<ref>{{cite news |last=Snapes |first=Laura |title=ABBA Voyage review – a dazzling retro-futurist extravaganza |url=https://www.theguardian.com/music/2022/may/26/abba-voyage-review-abba-arena-london |work=The Guardian |date=26 May 2022 |access-date=28 February 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Daly |first=Rhian |title=ABBA Voyage review: a dazzling digital resurrection for pop’s greatest band |url=https://www.nme.com/reviews/live/abba-voyage-review-london-abba-arena-3232695 |magazine=NME |date=27 May 2022 |access-date=28 February 2026}}</ref> == Дискография == === Студиялық альбомдары === * [[1973 жыл|1973]] — ''[[Ring Ring]]'' * [[1974 жыл|1974]] — ''[[Waterloo (альбом)|Waterloo]]'' * [[1975 жыл|1975]] — ''[[ABBA (альбом)|ABBA]]'' * [[1976 жыл|1976]] — ''[[Arrival]]'' * [[1977 жыл|1977]] — ''[[The Album (ABBA альбомы)|The Album]]'' * [[1979 жыл|1979]] — ''[[Voulez-Vous]]'' * [[1980 жыл|1980]] — ''[[Super Trouper]]'' * [[1981 жыл|1981]] — ''[[The Visitors]]'' * [[2021 жыл|2021]] — ''[[Voyage (ABBA альбомы)|Voyage]]'' == Турлары == '''Концерттік турлары''' * Swedish Folkpark Tour ([[1973 жыл|1973]]) * European Tour ([[1974 жыл|1974]]—[[1975 жыл|1975]]) * European & Australian Tour ([[1977 жыл|1977]]) * ABBA: The Tour ([[1979 жыл|1979]]—[[1980 жыл|1980]]) '''Концерттік резиденциялары''' * ABBA Voyage ([[2022 жыл|2022]]—[[2024 жыл|2024]]) == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:ABBA]] [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 1974 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Швеция өкілдері]] [[Санат:Melodifestivalen жеңімпаздары]] [[Санат:Швеция поп-музыка топтары]] [[Санат:Швеция поп-рок топтары]] [[Санат:Музыкалық квартеттер]] [[Санат:Atlantic Records орындаушылары]] [[Санат:RCA Records орындаушылары]] [[Санат:Epic Records орындаушылары]] [[Санат:Еуродиско топтары]] [[Санат:1972 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Стокгольмнен шыққан музыкалық топтар]] lhuz7bo3yanuy71yxfdz9iy3bnladh3 АББА 0 781499 3606716 2026-05-19T17:14:10Z TalgatSnow 143530 «[[ABBA]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3606716 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[ABBA]] q059iakqbhn02pk0zbgra3i66s0zb5h Морозов Сергей Александрович 0 781502 3606739 2026-05-19T17:46:45Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Морозов Сергей Александрович]] бетін [[Сергей Александрович Морозов]] бетіне жылжытты 3606739 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Сергей Александрович Морозов]] gjyero5plqcjsqgpvkfq1veioby0tsb Үлгі:Potd/2026-05-20 10 781504 3606747 2026-05-19T18:00:37Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-05-20|POTD 2026-05-20]]: filename only 3606747 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 15.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> rjowgp8zaswawv2kav51pfip3lrygfc Мори 0 781505 3606749 2026-05-19T18:11:08Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Мори]] бетін [[Масао Мори]] бетіне жылжытты 3606749 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Масао Мори]] d4816gpmvg32b2pr4t7mrpxz8h4vc5i 3606994 3606749 2026-05-20T11:47:48Z TalgatSnow 143530 Removed redirect to [[Масао Мори]] 3606994 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:47, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)}} #АЙДАУ [[Масао Мори]] 6wt76igqrtz849rphk9fj8mr1wch8ke Алис (әнші) 0 781508 3606761 2026-05-19T18:57:21Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Алис Каллачи''' ({{lang-sq|Alis Kallaçi}}, [[29 маусым]] [[2002 жыл|2002]]; Шкодер, [[Албания]]) — [[мононим]] ретінде '''Alis''' атымен танымал албан әншісі және ән авторы. Албания X Factor-дың бесінші маусымының жеңімпазы. 2026 жылғы [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан «Nân» әнімен қатысады.... 3606761 wikitext text/x-wiki '''Алис Каллачи''' ({{lang-sq|Alis Kallaçi}}, [[29 маусым]] [[2002 жыл|2002]]; Шкодер, [[Албания]]) — [[мононим]] ретінде '''Alis''' атымен танымал албан әншісі және ән авторы. Албания X Factor-дың бесінші маусымының жеңімпазы. 2026 жылғы [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан «Nân» әнімен қатысады. == Өмірбаяны == Алис Каллачи 2002 жылғы 29 маусымда дүниеге келген және Шкодер қаласында өскен.<ref name=":1">{{cite web |date=2024-04-20 |title=Shkodra fidanishte e pashterrshme talentesh, Alis Kallaçi fiton "X-Factor Albania 5" |trans-title=Shkodra, an inexhaustible hotbed of talent, Alis Kallaçi wins “X-Factor Albania 5” |url=https://www.shkodraweb.com/shkodra-fidanishte-e-pashterrshme-talentesh-alis-kallaci-fiton-x-factor-albania-5/ |accessdate=2025-12-21 |website=Shkodra Web}}</ref> Мектеп кезінен бастап музыкаға қызығушылық танытқан, Пренк Якова атындағы өнер мектебінда [[фортепиано]] сыныбы бойынша диплом алған.<ref>{{cite news |date=2025-12-23 |last=Gjyrezi |first=Qamil |url=https://sot.com.al/opinion-editorial/urime-alis-ish-pianist-ne-shkollen-artistike-prenk-jakova-fitues-ne-eurovizion-2026/ |title=Urime Alis, ish-pianist në shkollën artistike ‘Prenk Jakova’, Fitues në Eurovizion 2026!? |trans-title=Congratulations to Alis, former pianist at the 'Prenk Jakova' art school, winner of Eurovision 2026!? |newspaper=[[Gazeta Sot]] |accessdate=2026-01-29 |lang=sq}}</ref> Алис Каллачи 2024 жылғы сәуірде Албания X Factor-дың бесінші маусымында жеңіске жетті, оның тәлімгері әнші Арилена Ара болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.shkodraweb.com/shkodra-fidanishte-e-pashterrshme-talentesh-alis-kallaci-fiton-x-factor-albania-5/|title=Shkodra fidanishte e pashterrshme talentesh, Alis Kallaçi fiton “X- Factor Albania 5”|lang=|last=|website=Shkodra Web|date=2024-04-20|accessdate=2025-12-21}}</ref> Сол жылдың қараша айында Каллачи «Mjegull» әнімен Festivali i Këngës-ның 63-шы шығарылымына өткендігі белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2024/11/15/albania-full-line-up-festivali-i-kenges-63-song-titles/|title=Albania: Full Line-Up of Festivali i Këngës 63 Song Titles Released|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2024-11-15|accessdate=2025-12-21}}</ref> 2024 жылғы 22 желтоқсанда өткен финалда үшінші орынды иеленді.<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/shkodra-elektronike-represent-albania-eurovision|title=Shkodra Elektronike win 'Festivali i Këngës' and will represent Albania at Eurovision|lang=en|website=eurovision.tv|date=2024-12-23|accessdate=2025-12-21}}</ref> Алис Каллачи 2025 жылғы қазанда қайтадан Festivali i Këngës-ның 64-ші шығарылымына қатысушылар тізіміне «Nân» әнімен енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/10/28/festivali-i-kenges-64-song-details-reveal-complete/|title=Albania: Festivali i Këngës 64 Song Details Reveal Complete|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-10-28|accessdate=2025-12-21}}</ref> 2025 жылғы 20 желтоқсанда өткен финалда фестиваль жеңімпазы атанып, [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан қатысу құқығын алды.<ref>{{Cite web|url=https://eurovisionworld.com/esc/albania-2026-alis-wins-festivali-i-kenges-64|title=Albania 2026: Alis wins Festivali i Këngës #64|lang=en|website=Eurovisionworld|date=2025-12-21|accessdate=2025-12-21}}</ref> == Дискографиясы == ===Сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Альбом |- ! scope="row"| «Se të dua»<br />{{small|(feat. [[Арилена Ара]])}} | rowspan="2"| 2024 | Альбом емес синглдер |- ! scope="row"| «Mjegull» |- ! scope="row"| «S'ta kam than» | rowspan="2"| 2025 |- ! scope="row"| «[[Nân]]» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1c60rl84v2org3tfa54gfn9o1gjxhyd 3606763 3606761 2026-05-19T19:03:29Z TheNomadEditor 120280 3606763 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Атауы=Алис|Сурет=Alis representing Albania on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2.jpg|Сурет ені=150px|Толық аты=Алис Каллачи|Туған күні=29.06.2002|Туған жері=[[Шкодер]], [[Албания]]|Шынайы есімі={{lang-sq|Alis Kallaçi}}|Фон=Алис|Мемлекет={{ALB}}|Мамандығы=әншісі және ән авторы|Лақап аты=Alis|Белсенділік жылдары=2024 — қазіргі уақытқа дейін|Аспаптары=вокал, [[фортепиано]], [[гитара]]}} '''Алис Каллачи''' ({{lang-sq|Alis Kallaçi}}, [[29 маусым]] [[2002 жыл|2002]]; Шкодер, [[Албания]]) — [[мононим]] ретінде '''Alis''' атымен танымал албан әншісі және ән авторы. Албания X Factor-дың бесінші маусымының жеңімпазы. 2026 жылғы [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан «Nân» әнімен қатысады. == Өмірбаяны == Алис Каллачи 2002 жылғы 29 маусымда дүниеге келген және Шкодер қаласында өскен.<ref name=":1">{{cite web |date=2024-04-20 |title=Shkodra fidanishte e pashterrshme talentesh, Alis Kallaçi fiton "X-Factor Albania 5" |trans-title=Shkodra, an inexhaustible hotbed of talent, Alis Kallaçi wins “X-Factor Albania 5” |url=https://www.shkodraweb.com/shkodra-fidanishte-e-pashterrshme-talentesh-alis-kallaci-fiton-x-factor-albania-5/ |accessdate=2025-12-21 |website=Shkodra Web}}</ref> Мектеп кезінен бастап музыкаға қызығушылық танытқан, Пренк Якова атындағы өнер мектебінда [[фортепиано]] сыныбы бойынша диплом алған.<ref>{{cite news |date=2025-12-23 |last=Gjyrezi |first=Qamil |url=https://sot.com.al/opinion-editorial/urime-alis-ish-pianist-ne-shkollen-artistike-prenk-jakova-fitues-ne-eurovizion-2026/ |title=Urime Alis, ish-pianist në shkollën artistike ‘Prenk Jakova’, Fitues në Eurovizion 2026!? |trans-title=Congratulations to Alis, former pianist at the 'Prenk Jakova' art school, winner of Eurovision 2026!? |newspaper=[[Gazeta Sot]] |accessdate=2026-01-29 |lang=sq}}</ref> Алис Каллачи 2024 жылғы сәуірде Албания X Factor-дың бесінші маусымында жеңіске жетті, оның тәлімгері әнші Арилена Ара болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.shkodraweb.com/shkodra-fidanishte-e-pashterrshme-talentesh-alis-kallaci-fiton-x-factor-albania-5/|title=Shkodra fidanishte e pashterrshme talentesh, Alis Kallaçi fiton “X- Factor Albania 5”|lang=|last=|website=Shkodra Web|date=2024-04-20|accessdate=2025-12-21}}</ref> Сол жылдың қараша айында Каллачи «Mjegull» әнімен Festivali i Këngës-ның 63-шы шығарылымына өткендігі белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2024/11/15/albania-full-line-up-festivali-i-kenges-63-song-titles/|title=Albania: Full Line-Up of Festivali i Këngës 63 Song Titles Released|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2024-11-15|accessdate=2025-12-21}}</ref> 2024 жылғы 22 желтоқсанда өткен финалда үшінші орынды иеленді.<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/shkodra-elektronike-represent-albania-eurovision|title=Shkodra Elektronike win 'Festivali i Këngës' and will represent Albania at Eurovision|lang=en|website=eurovision.tv|date=2024-12-23|accessdate=2025-12-21}}</ref> Алис Каллачи 2025 жылғы қазанда қайтадан Festivali i Këngës-ның 64-ші шығарылымына қатысушылар тізіміне «Nân» әнімен енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/10/28/festivali-i-kenges-64-song-details-reveal-complete/|title=Albania: Festivali i Këngës 64 Song Details Reveal Complete|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-10-28|accessdate=2025-12-21}}</ref> 2025 жылғы 20 желтоқсанда өткен финалда фестиваль жеңімпазы атанып, [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан қатысу құқығын алды.<ref>{{Cite web|url=https://eurovisionworld.com/esc/albania-2026-alis-wins-festivali-i-kenges-64|title=Albania 2026: Alis wins Festivali i Këngës #64|lang=en|website=Eurovisionworld|date=2025-12-21|accessdate=2025-12-21}}</ref> == Дискографиясы == ===Сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Альбом |- ! scope="row"| «Se të dua»<br />{{small|(feat. [[Арилена Ара]])}} | rowspan="2"| 2024 | Альбом емес синглдер |- ! scope="row"| «Mjegull» |- ! scope="row"| «S'ta kam than» | rowspan="2"| 2025 |- ! scope="row"| «[[Nân]]» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o0sftqfndp9ah5dahjd8e063am35b0i 3606764 3606763 2026-05-19T19:06:24Z TheNomadEditor 120280 3606764 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Атауы=Алис|Сурет=Alis representing Albania on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2.jpg|Сурет ені=150px|Толық аты=Алис Каллачи|Туған күні=29.06.2002|Туған жері=[[Шкодер]], [[Албания]]|Шынайы есімі={{lang-sq|Alis Kallaçi}}|Фон=Алис|Мемлекет={{ALB}}|Мамандығы=әншісі және ән авторы|Лақап аты=Alis|Белсенділік жылдары=2024 — қазіргі уақытқа дейін|Аспаптары=вокал, [[фортепиано]], [[гитара]]}} '''Алис Каллачи''' ({{lang-sq|Alis Kallaçi}}, [[29 маусым]] [[2002 жыл|2002]]; Шкодер, [[Албания]]) — [[мононим]] ретінде '''Alis''' атымен танымал албан әншісі және ән авторы. Албания X Factor-дың бесінші маусымының жеңімпазы. 2026 жылғы [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан «Nân» әнімен қатысады. == Өмірбаяны == Алис Каллачи 2002 жылғы 29 маусымда дүниеге келген және Шкодер қаласында өскен.<ref name=":1">{{cite web |date=2024-04-20 |title=Shkodra fidanishte e pashterrshme talentesh, Alis Kallaçi fiton "X-Factor Albania 5" |trans-title=Shkodra, an inexhaustible hotbed of talent, Alis Kallaçi wins “X-Factor Albania 5” |url=https://www.shkodraweb.com/shkodra-fidanishte-e-pashterrshme-talentesh-alis-kallaci-fiton-x-factor-albania-5/ |accessdate=2025-12-21 |website=Shkodra Web}}</ref> Мектеп кезінен бастап музыкаға қызығушылық танытқан, Пренк Якова атындағы өнер мектебінда [[фортепиано]] сыныбы бойынша диплом алған.<ref>{{cite news |date=2025-12-23 |last=Gjyrezi |first=Qamil |url=https://sot.com.al/opinion-editorial/urime-alis-ish-pianist-ne-shkollen-artistike-prenk-jakova-fitues-ne-eurovizion-2026/ |title=Urime Alis, ish-pianist në shkollën artistike ‘Prenk Jakova’, Fitues në Eurovizion 2026!? |trans-title=Congratulations to Alis, former pianist at the 'Prenk Jakova' art school, winner of Eurovision 2026!? |newspaper=[[Gazeta Sot]] |accessdate=2026-01-29 |lang=sq}}</ref> Алис Каллачи 2024 жылғы сәуірде Албания X Factor-дың бесінші маусымында жеңіске жетті, оның тәлімгері әнші Арилена Ара болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.shkodraweb.com/shkodra-fidanishte-e-pashterrshme-talentesh-alis-kallaci-fiton-x-factor-albania-5/|title=Shkodra fidanishte e pashterrshme talentesh, Alis Kallaçi fiton “X- Factor Albania 5”|lang=|last=|website=Shkodra Web|date=2024-04-20|accessdate=2025-12-21}}</ref> Сол жылдың қараша айында Каллачи «Mjegull» әнімен Festivali i Këngës-ның 63-шы шығарылымына өткендігі белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2024/11/15/albania-full-line-up-festivali-i-kenges-63-song-titles/|title=Albania: Full Line-Up of Festivali i Këngës 63 Song Titles Released|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2024-11-15|accessdate=2025-12-21}}</ref> 2024 жылғы 22 желтоқсанда өткен финалда үшінші орынды иеленді.<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/shkodra-elektronike-represent-albania-eurovision|title=Shkodra Elektronike win 'Festivali i Këngës' and will represent Albania at Eurovision|lang=en|website=eurovision.tv|date=2024-12-23|accessdate=2025-12-21}}</ref> Алис Каллачи 2025 жылғы қазанда қайтадан Festivali i Këngës-ның 64-ші шығарылымына қатысушылар тізіміне «Nân» әнімен енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/10/28/festivali-i-kenges-64-song-details-reveal-complete/|title=Albania: Festivali i Këngës 64 Song Details Reveal Complete|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-10-28|accessdate=2025-12-21}}</ref> 2025 жылғы 20 желтоқсанда өткен финалда фестиваль жеңімпазы атанып, [[Eurovision ән байқауы 2026]] Албания атынан қатысу құқығын алды.<ref>{{Cite web|url=https://eurovisionworld.com/esc/albania-2026-alis-wins-festivali-i-kenges-64|title=Albania 2026: Alis wins Festivali i Këngës #64|lang=en|website=Eurovisionworld|date=2025-12-21|accessdate=2025-12-21}}</ref> == Дискографиясы == ===Сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Альбом |- ! scope="row"| «Se të dua»<br />{{small|(feat. [[Арилена Ара]])}} | rowspan="2"| 2024 | Альбом емес синглдер |- ! scope="row"| «Mjegull» |- ! scope="row"| «S'ta kam than» | rowspan="2"| 2025 |- ! scope="row"| «[[Nân]]» |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шкодерде туғандар]] [[Санат:Албания әншілері]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Албания өкілдері]] otm8jmf806jyby6er0kq8g2x1xp69ud Санат:Албания әншілері 14 781509 3606765 2026-05-19T19:14:16Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Commonscat|Vocalists from Albania}} [[Санат:Елдер бойынша әншілер]] [[Санат:Албания музыканттары]] 3606765 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Vocalists from Albania}} [[Санат:Елдер бойынша әншілер]] [[Санат:Албания музыканттары]] p9urex5la3rg4v69uoe0kxi8f2vtipj Санат:Шкодерде туғандар 14 781510 3606766 2026-05-19T19:15:34Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Албанияда туғандар]] [[Санат:Шкодер тұлғалары]] 3606766 wikitext text/x-wiki [[Санат:Албанияда туғандар]] [[Санат:Шкодер тұлғалары]] majr6z2yt5xtp8ngapgv2nme51s5pjd Санат:Eurovision ән байқауы 2026 қатысушылары 14 781511 3606767 2026-05-19T19:17:14Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026]] 3606767 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026]] kmqjmzkmbr34a2hhdihh3icnqlx64ay Санат:Eurovision ән байқауындағы Албания өкілдері 14 781512 3606768 2026-05-19T19:19:27Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Албания Eurovision ән байқауында]] [[Санат:Елдер бойынша Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Албания музыканттары]] 3606768 wikitext text/x-wiki [[Санат:Албания Eurovision ән байқауында]] [[Санат:Елдер бойынша Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Албания музыканттары]] lrl76bvg03w80o3ip27a37983wb106g Санат:Албания Eurovision ән байқауында 14 781513 3606769 2026-05-19T19:20:35Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Eurovision ән байқауындағы елдер]] [[Санат:Албания музыкасы]] 3606769 wikitext text/x-wiki [[Санат:Eurovision ән байқауындағы елдер]] [[Санат:Албания музыкасы]] mqn9pathr8hf30wtsoygxoljhthjh3p Қатысушы талқылауы:Kalamger.kz20 3 781514 3606774 2026-05-19T22:52:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3606774 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kalamger.kz20}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 03:52, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) gegsk60ra6kdvw2a54bmvl6hg6kie7b Хойники 0 781516 3606799 2026-05-20T05:36:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606799 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ivvirh0w10k5nnltfcaleuel668n9qp 3606800 3606799 2026-05-20T05:37:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3606800 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] n9zxc0bnvdiy31cyxz26mj4t449ggim 3606803 3606800 2026-05-20T05:39:22Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606803 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] gl1zj6wgyx3aceyq0gd5l0m143oypku 3606804 3606803 2026-05-20T05:40:19Z Мағыпар 100137 толықтыру, дереккөз 3606804 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] oczw5xgbh7z6b0qks3mmhwmgvzfizlu 3606806 3606804 2026-05-20T05:49:14Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606806 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] o1bt0m2jat6piafp2jyji86ykyol6ly 3606807 3606806 2026-05-20T05:50:30Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3606807 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 17p052xtayosp7ztoro45ugxrbrqdgz 3606808 3606807 2026-05-20T05:52:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606808 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] bzup4ny4n1igj59yzvsua6ov3v6n0ai 3606810 3606808 2026-05-20T05:56:25Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606810 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9zr4mimn7hialb8t43xvh8oo3hln23n 3606812 3606810 2026-05-20T06:00:09Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606812 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] q8wremk0twfroo7xrxbksk2rz3zrxyu 3606813 3606812 2026-05-20T06:02:14Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606813 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] de78ilewtiebbahacypj284jbzuof3o 3606814 3606813 2026-05-20T06:06:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606814 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] rf0wzn210ffqnr4f4416fhvbth4kz2s 3606815 3606814 2026-05-20T06:17:07Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3606815 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] exnazrxw8kbkp8y3ard6u0mtswg4y2y 3606816 3606815 2026-05-20T06:18:06Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3606816 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5w505ua351npkngxh0e6z8duv0d6sp0 3606817 3606816 2026-05-20T06:34:13Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606817 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 1z3cn4nt8sdw16ksq9vqutc6fwg3wvz 3606818 3606817 2026-05-20T06:35:50Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3606818 wikitext text/x-wiki '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ldsxlvv8yw3y1uarq8mel6zllkn7837 3606843 3606818 2026-05-20T08:13:39Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3606843 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] pcjokyst0u2tjjf2q0oqcy7sdpxspun 3606844 3606843 2026-05-20T08:14:15Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3606844 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fdjq2mm3q52y8sqelymnbczw90rpcnp 3606845 3606844 2026-05-20T08:15:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3606845 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fcij397azsyri1jicxcfehx2ehlts0v 3606847 3606845 2026-05-20T08:15:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3606847 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2owzn5y23aas3n4lizo154tg1ews5wl 3606848 3606847 2026-05-20T08:17:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3606848 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 14mjt803rym5vkriqyzv5jebf8f36r4 3606849 3606848 2026-05-20T08:19:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3606849 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] d7amcunnbuvyosxb0t39z12jzp4ead3 3606851 3606849 2026-05-20T08:22:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3606851 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2346 |пошта индексі = 247600, 247622 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chojniki |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mcezm9gohtz642ff2f2aqe0ehj2atdu 3606852 3606851 2026-05-20T08:25:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3606852 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1504 |бұрынғы атаулары = Хвоники |статус алуы = 1967 |жер аумағы = 20,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 128 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 320 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2346 |пошта индексі = 247600, 247622 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chojniki |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] nbmxrdq22atqtfc2f5n7ypknf2gi9u8 3606853 3606852 2026-05-20T08:29:58Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606853 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1504 |бұрынғы атаулары = Хвоники |статус алуы = 1967 |жер аумағы = 20,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 128 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 320 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2346 |пошта индексі = 247600, 247622 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chojniki |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Museum in Chojniki.jpg|Авраамовтардың бұрынғы үйі, XIX ғасыр. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ihm4gaidsjd6mfixsgp3gzafmegvauz 3606854 3606853 2026-05-20T08:34:52Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3606854 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1504 |бұрынғы атаулары = Хвоники |статус алуы = 1967 |жер аумағы = 20,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 128 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 320 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2346 |пошта индексі = 247600, 247622 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chojniki |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Museum in Chojniki.jpg|Авраамовтардың бұрынғы үйі, XIX ғасыр. Хойники, Хойникский район, Гомельская область, Беларусь 03.jpg|Автостанса </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] p5non2rbmx1oktfk631t83c1unx1hvr 3606857 3606854 2026-05-20T08:36:27Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3606857 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1504 |бұрынғы атаулары = Хвоники |статус алуы = 1967 |жер аумағы = 20,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 128 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 320 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2346 |пошта индексі = 247600, 247622 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chojniki |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Museum in Chojniki.jpg|Авраамовтардың бұрынғы үйі, XIX ғасыр. Хойники, Хойникский район, Гомельская область, Беларусь 03.jpg|Автостанса Хойники, Хойникский район, Гомельская область, Беларусь 22.jpg|Қала көшелері </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] m6rclkqcdzdr9rsavm5awfhbm17ctz2 3606862 3606857 2026-05-20T08:42:10Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606862 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хойники |шынайы атауы = {{Lang-be|Хо́йнікі}} |сурет = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |ту = Flag of Chojniki.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Хойники ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1504 |бұрынғы атаулары = Хвоники |статус алуы = 1967 |жер аумағы = 20,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 128 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 320 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2346 |пошта индексі = 247600, 247622 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chojniki |сайты = |сайт тілі = }} '''Хойники''' ({{Lang-be|Хо́йнікі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Хойники ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Хойники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 13 320 адамды құрады. Хойники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 59-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-khoiniki-9232.html|title=Население Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол аймақтықтың оңтүстік-шығыс бөлігін, Полесье мемлекеттік радиациялық-экологиялық қорығының солтүстігін алып жатыр. Бұл [[Василевичи]]ден басталатын теміржолдың Брест-Гомель желісінен тарайтын соңғы нүктесі. Ол Хойникиден Речицаға қарай Гомельге баратын R33 тас жолының және Калинковичиден Украина шекарасына баратын R35 тас жолының түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тас жолдар оны жақын маңдағы Мозырь, Калинковичи, Брахин және Речица қалаларымен байланыстырады. Қала шығыс және солтүстік жағынан қарағайлы ормандармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9292-Hojniki.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Хойникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Хойники жазбаша дереккөздерде алғаш рет 1532 жылы Брагин ауданындағы ауыл ретінде аталған. XVII ғасырдың бірінші жартысында ауыл иелері, Вишневецкий князьдері, Квеся өзенінің батпақты алқабында Хойникиде қорғаныс қамалы салған, ол XVIII ғасырға дейін сақталған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Хойники Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының санағы бойынша, Хойникиде шамамен 2700 адам болған. Қалада екі спирт зауыты, ағаш кесетін зауыт, темір зауыты, екі су диірмені, екі мектеп, дүкен және қонақ үйлер болған. 1919 жылы Хойники РСФСР құрамына кірді. 1926 жылы Беларусь КСР-нің екінші рет бірігуі нәтижесінде қала қайтадан Беларусь құрамына кіріп, аудан орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала халқының саны шамамен 3500 болды. Хойники 1941 жылы 25 тамызда нацистік басқыншылар басып алды. Аудан неміс оккупациясы кезінде қатты зардап шекті. Хойники 1943 жылы 24 қарашада Бірінші Беларусь майданының әскерлері нацистерден азат етті. Соғыстан кейін қала жақын маңдағы ауылдар мен кенттердің қосылуы нәтижесінде белсенді түрде дамып, кеңейе түсті. 1954 жылы ол Гомель облысының құрамына кірді. 1967 жылы 10 қарашада Хойники қалалық типтегі кенті аудандық бағынысты қалаға айналды. 1970 жылы онда 9500 тұрғын болды. 1986 жылдың соңына қарай аудан халқының саны 45 900 адамды құрады. 1972 жылы Хойники қаласына Волоки ауылы, Заболотье ауылы және Первомайск кенті қосылды. 1989 жылы Настоле және Чирвоная Нива (бұрынғы Лентерня) қосылды. 1995 жылдың 20 қазанында ортақ әкімшілік орталығы бар Хойники ауданы мен Хойники қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге — Хойники ауданына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=118_Hoyniki|title=История развития - Хойники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хойники — ауданның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы. Қалада Гомель Гидропривод зауытының филиалы, консервілеу зауыты, жем зауыты, май зауыты, шымтезек брикет зауыты, темірбетон зауыты, автомобиль жөндеу шеберханасы орналасқан. Қалада төрт балабақша, төрт мектеп, соның ішінде гимназия, Хойники мемлекеттік колледжі, мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, түзету-дамытушылық білім беру және оңалту орталығы және әлеуметтік-педагогикалық орталық бар. 2 мәдени орталық, шығармашылық орталығы, қолөнер үйі, 4 кітапхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-hojniki.htm|title=Карта Хойников|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Хойники қаласында археологиялық олжалардан бастап жергілікті тұрғындардың өміріне дейінгі аймақтың мыңжылдық тарихы туралы экспонаттар жинақталған Хойник өлкетану мұражайы бар. Мұражай орталықта орналасқан және отбасылық сапарлар үшін тамаша интерактивті экскурсияларды ұсынады.<br /> Оның жанында XIX ғасырда салынған Покровская православие шіркеуі, әдемі ағаш әшекейлері және қаланың панорамалары ашылатын қоңырау мұнарасы бар.<br /> Беларуссиядағы діни төзімділіктің жарқын мысалы ретінде қызмет ететін барокко элементтері бар XVIII ғасырдағы католиктік ғибадатхана — Бикеш Марияның шіркеуін көруге болады.<br /> Табиғат әуесқойлары үшін Припять өзенінің жанындағы саябақта серуендеу қолайлы. Хойникиде сонымен қатар Ұлы Отан соғысына арналған мемориалдар және дәстүрлі Беларусь тағамдары бар жайлы кафелер бар.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=mpdntoy11l112964022|title=Хойники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Museum in Chojniki.jpg|Авраамовтардың бұрынғы үйі, XIX ғасыр. Хойники, Хойникский район, Гомельская область, Беларусь 03.jpg|Автостанса Хойники, Хойникский район, Гомельская область, Беларусь 22.jpg|Қала көшелері Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|Композиция «Батпақтағы адамдар» </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] nk3ke1qfa53r69bngoy7681utz3ol0h Сурет:Aryrau stansiasy.jpeg 6 781517 3606819 2026-05-20T06:39:26Z Rasulbek Adil 176232 "Атырау қаласындағы теміржол вокзалының (Атырау станциясы) сыртқы көрінісі." 3606819 wikitext text/x-wiki == Түйін == "Атырау қаласындағы теміржол вокзалының (Атырау станциясы) сыртқы көрінісі." 05sbvy5mw6v3m40fv5mcut6gtq42nxt Атырау (станция) 0 781518 3606820 2026-05-20T06:57:07Z Rasulbek Adil 176232 Жаңа бетте: '''Атырау станциясы''' — Қазақстанның Темір жолы)] желісіне тиісті [[Атырау|Атырау қаласында]] орналасқан темір жол станциясы. [[Сурет:Aryrau stansiasy.jpeg|нобай|«Атырау станциясының ғимараты» немесе «Атырау теміржол вокзалы».]] == Орналасуы == Станцияның тарихи атауы бой... 3606820 wikitext text/x-wiki '''Атырау станциясы''' — Қазақстанның Темір жолы)] желісіне тиісті [[Атырау|Атырау қаласында]] орналасқан темір жол станциясы. [[Сурет:Aryrau stansiasy.jpeg|нобай|«Атырау станциясының ғимараты» немесе «Атырау теміржол вокзалы».]] == Орналасуы == Станцияның тарихи атауы бойынша әуелде «Гурьев-2» деп аталған, қазіргі аты «Атыраy». Құрылымдық тұрғыдан қаланың темір жол торабының бірі болып саналады, негізінен Ақтөбе-Атырау-Ақтау және т.б. бағыттарда қозғалыс жүреді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/ Атауын өзгерту туралы Қазақстан құжатына сілтеме]</ref> == Тарихы == Станцияның вокзал ғимараты 1971 жылы ашылған. 1994 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан Республикасы Үкіметінің постановлесімен бұрынғы «Гурьев-2» станциясы «Атырау» деп қайта аталды. 2015 жылы вокзал ғимараты жаңартылды, сыртқы жағдайы мен жолаушы қызметтері жақсартылды. == Техникалық сипаттамасы == Жолдың кіруші коды (АСУЖТ): '<nowiki/>''661705'''. «Экспресс-3» жүйесіндегі коды: '2704830'''.''' Тарифтік зона: 0 зона. Станция Атырау қаласының Вокзалдық (Вокзальный) көшесінің 1-ші үйінде орналасқан, мемлекеттік темір жол желісінде қалыпты жүріс-түріс жүзеге асырылады. == Дереккөздер == <references /> 4xgwdq6n9asyjt2b92gaa5utp2a249r 3606822 3606820 2026-05-20T07:03:13Z Rasulbek Adil 176232 3606822 wikitext text/x-wiki '''Атырау станциясы''' — Қазақстанның Темір жолы)] желісіне тиісті [[Атырау|Атырау қаласында]] орналасқан темір жол станциясы.<ref>[https://rail-news.kz/kz/photos/7467-&#x20;atyrau-stancijasy-zhmys-nimdiligi-&#x20;artan.html «Атырау станциясы. Жұмыс өнімділігі артқан»]</ref> [[Сурет:Aryrau stansiasy.jpeg|нобай|«Атырау станциясының ғимараты» немесе «Атырау теміржол вокзалы».]] == Орналасуы == Станцияның тарихи атауы бойынша әуелде «Гурьев-2» деп аталған, қазіргі аты «Атыраy». Құрылымдық тұрғыдан қаланың темір жол торабының бірі болып саналады, негізінен Ақтөбе-Атырау-Ақтау және т.б. бағыттарда қозғалыс жүреді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/ Атауын өзгерту туралы Қазақстан құжатына сілтеме]</ref> == Тарихы == Станцияның вокзал ғимараты 1971 жылы ашылған. 1994 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан Республикасы Үкіметінің постановлесімен бұрынғы «Гурьев-2» станциясы «Атырау» деп қайта аталды. 2015 жылы вокзал ғимараты жаңартылды, сыртқы жағдайы мен жолаушы қызметтері жақсартылды. == Техникалық сипаттамасы == Жолдың кіруші коды (АСУЖТ): '<nowiki/>''661705'''. «Экспресс-3» жүйесіндегі коды: '2704830'''.''' Тарифтік зона: 0 зона. Станция Атырау қаласының Вокзалдық (Вокзальный) көшесінің 1-ші үйінде орналасқан, мемлекеттік темір жол желісінде қалыпты жүріс-түріс жүзеге асырылады. == Дереккөздер == <references /> 0wgiageqkue9gbkiesr50vg5fke0kbm 3606823 3606822 2026-05-20T07:04:52Z Rasulbek Adil 176232 3606823 wikitext text/x-wiki '''Атырау станциясы''' — Қазақстанның Темір жолы желісіне тиісті [[Атырау|Атырау қаласында]] орналасқан темір жол станциясы.<ref>[https://rail-news.kz/kz/photos/7467-&#x20;atyrau-stancijasy-zhmys-nimdiligi-&#x20;artan.html «Атырау станциясы. Жұмыс өнімділігі артқан»]</ref> [[Сурет:Aryrau stansiasy.jpeg|нобай|«Атырау станциясының ғимараты» немесе «Атырау теміржол вокзалы».]] == Орналасуы == Станцияның тарихи атауы бойынша әуелде «Гурьев-2» деп аталған, қазіргі аты «Атыраy». Құрылымдық тұрғыдан қаланың темір жол торабының бірі болып саналады, негізінен Ақтөбе-Атырау-Ақтау және т.б. бағыттарда қозғалыс жүреді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/ Атауын өзгерту туралы Қазақстан құжатына сілтеме]</ref> == Тарихы == Станцияның вокзал ғимараты 1971 жылы ашылған. 1994 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан Республикасы Үкіметінің постановлесімен бұрынғы «Гурьев-2» станциясы «Атырау» деп қайта аталды. 2015 жылы вокзал ғимараты жаңартылды, сыртқы жағдайы мен жолаушы қызметтері жақсартылды. == Техникалық сипаттамасы == Жолдың кіруші коды (АСУЖТ): '<nowiki/>''661705'''. «Экспресс-3» жүйесіндегі коды: '2704830'''.''' Тарифтік зона: 0 зона. Станция Атырау қаласының Вокзалдық (Вокзальный) көшесінің 1-ші үйінде орналасқан, мемлекеттік темір жол желісінде қалыпты жүріс-түріс жүзеге асырылады. == Дереккөздер == <references /> ide6e1hngk9oiu5gu6dmmmtgjdq42wv Шынар Ботайқызы Сейітова 0 781519 3606871 2026-05-20T08:52:49Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Шынар Ботайқызы Сейітова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.01.1960 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}}, Жаң... 3606871 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шынар Ботайқызы Сейітова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.01.1960 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}}, [[Жаңаүлгі]] ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Шәкәрім университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}; * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2012). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Шынар Ботайқызы Сейітова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 1 қаңтарда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]], [[Жаңаүлгі]] ауылында туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бітірген.<br> 1980-[[1982 жыл|82]] жылдары [[Семей]] қаласындағы №1 мектеп-интернатта тәрбиеші, 1982-[[1990 жыл|90]] жылдары облыстық телерадио комитетінде, 1990-[[1996 жыл|96]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технологиялық институтында оқытушы, 1996-[[2001 жыл|2001]] жылдары Семей қаржы-экономика институтында оға оқытушы, 2001 жылдан Семей мемлекеттік университетінде қызмет атқарды. [[2003 жыл|2003]]-[[2005 жыл|05]] жылдары практикалық қазақ тілі кафедрасының, 2005 жылдан қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – этнолингвистика, лингвомәдениеттану мәселелері. Осы салада алғаш рет ру-тайпа атауларының, этнонимдік атаулардың лингво-мәдени жүйесін талдап, саралады.<br> "Қазақ этнонимдерінің тарихи лингвомәдени жүйесі (Шығыс Қазақстан аймағы материалдары бойынша)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 2 монография, 2 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]";<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2012).<ref>[https://shakarim.university/kk/science/best-teachers Университеттің үздік оқытушылары.]</ref><ref>[https://shakarim.university/storage/documents/best-teacher-ru.pdf Слайд 37.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] qu4vby9c1qwmmtmm32d6cknu20q77tf 3606874 3606871 2026-05-20T08:54:12Z Салиха 17167 3606874 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шынар Ботайқызы Сейітова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.01.1960 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}}, [[Жаңаүлгі]] ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Шәкәрім университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}; * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2012). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Шынар Ботайқызы Сейітова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 1 қаңтарда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Катонқарағай ауданы]], [[Жаңаүлгі]] ауылында туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]) бітірген.<br> 1980-[[1982 жыл|82]] жылдары [[Семей]] қаласындағы №1 мектеп-интернатта тәрбиеші, 1982-[[1990 жыл|90]] жылдары облыстық телерадио комитетінде, 1990-[[1996 жыл|96]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технологиялық институтында оқытушы, 1996-[[2001 жыл|2001]] жылдары Семей қаржы-экономика институтында оға оқытушы, 2001 жылдан Семей мемлекеттік университетінде қызмет атқарады. [[2003 жыл|2003]]-[[2005 жыл|05]] жылдары практикалық қазақ тілі кафедрасының, 2005 жылдан қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – этнолингвистика, лингвомәдениеттану мәселелері. Осы салада алғаш рет ру-тайпа атауларының, этнонимдік атаулардың лингво-мәдени жүйесін талдап, саралады.<br> "Қазақ этнонимдерінің тарихи лингвомәдени жүйесі (Шығыс Қазақстан аймағы материалдары бойынша)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 2 монография, 2 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]";<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2012).<ref>[https://shakarim.university/kk/science/best-teachers Университеттің үздік оқытушылары.]</ref><ref>[https://shakarim.university/storage/documents/best-teacher-ru.pdf Слайд 37.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] tgicm19ga9qt89jxdywfycgsdyzesbv Әсия Демеуханқызы Серікбаева 0 781520 3606898 2026-05-20T09:23:48Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Әсия Демеуханқызы Серікбаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.05.1959 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау (қала)|Қаратауда }} қаласы |Қайтыс болған күні =... 3606898 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Әсия Демеуханқызы Серікбаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.05.1959 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау (қала)|Қаратауда }} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Алматы технологиялық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Әсия Демеуханқызы Серікбаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1959 жыл|1959]] жылы 5 мамырда [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.<br> [[1984 жыл|1984]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нде аға лаборант, ассистент, докторант, доцент, 2008-[[2011 жыл|11]] жылдары [[Алматы технологиялық университеті]]нде кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты — түйе сүтінің биохимиясы, оны өңдеу биотехнологиясы және қауіпсіздігі. Биотехникалық әдістерді пайдаланып, түйе сүтін өңдеудің жаңа технологияларын ұсынып оны өндіріске енгізген.<br> "Биотехнологическое основы конструирования продуктов функционального питания на основе верблюжьего молока" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, 2 патенттің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznaru.edu.kz/ru/sciences/scientific-projects/69 Производство лечебно-профилактических продуктов из кобыльего молока.] * [https://scholar.google.com/citations?user=Kgga-FgAAAAJ&hl=ru Асия Серикбаева.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 5w8wh0pnthqrpxajcy8vle5vfuuyxed 3606899 3606898 2026-05-20T09:24:36Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606899 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Әсия Демеуханқызы Серікбаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.05.1959 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау (қала)|Қаратауда }} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Алматы технологиялық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Әсия Демеуханқызы Серікбаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1959 жыл|1959]] жылы 5 мамырда [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.<br> [[1984 жыл|1984]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нде аға лаборант, ассистент, докторант, доцент, 2008-[[2011 жыл|11]] жылдары [[Алматы технологиялық университеті]]нде кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты — түйе сүтінің биохимиясы, оны өңдеу биотехнологиясы және қауіпсіздігі. Биотехникалық әдістерді пайдаланып, түйе сүтін өңдеудің жаңа технологияларын ұсынып оны өндіріске енгізген.<br> "Биотехнологическое основы конструирования продуктов функционального питания на основе верблюжьего молока" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, 2 патенттің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznaru.edu.kz/ru/sciences/scientific-projects/69 Производство лечебно-профилактических продуктов из кобыльего молока.] * [https://scholar.google.com/citations?user=Kgga-FgAAAAJ&hl=ru Асия Серикбаева.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] 9bhyllvcw3fxtkdceta5k7qrt7yaxdu Жаңамақта 0 781521 3606903 2026-05-20T09:28:31Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Жаңамақта |шынайы атауы = {{lang-ky|Жаңы-Пахта}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |т... 3606903 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Жаңамақта |шынайы атауы = {{lang-ky|Жаңы-Пахта}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 08|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 15|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Шу облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Соқылық ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = Ауылдық округ |қауым округі = Жаңамақта ауылдық аймағы |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1933 жыл]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,23 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 582 |климаты = қоңыржай континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 4813<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1490 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 724810<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-sokulukskij-rajon-chujskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Шу облысы, Соқылық ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 04 |идентификатор түрі = ОКАТО{{!}}ОКАТО коды |сандық идентификаторы = 41708222826010 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жаңамақта''' ({{lang-ky|Жаңы-Пахта}}) — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның [[Шу облысы]], [[Соқылық ауданы]]ндағы ауыл. Жаңамақта ауылдық аймағының орталығы. Халқы — 4813 адам ([[2026 жыл|2026]]).<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> == Орналасуы == [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] солтүстігінде [[Қазақстан]] шекарасына жақын орналасқан. Арақашықтығы 11 шақырым. [[Соқылық]] ауылынан 32 шақырым қашықтықта. Және [[Соқылық ауданы]]ндвғы жалғыз қала [[Шопоков (қала)|Шопоков]] қаласынан 31 шақырым қашықтықта орналасқан. [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының елордасы]] — [[Бішкек]] қаласынан 36 шақырым жерде орналасады. Теңіз деңгейінен биіктігі 582 метрде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hs3r2ewpmipe6h1eui8a6fckszf182z 3606937 3606903 2026-05-20T10:01:09Z MuratbekErkebulan 162992 «[[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері|Соқылық ауданы елді мекендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606937 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Жаңамақта |шынайы атауы = {{lang-ky|Жаңы-Пахта}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 08|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 15|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Шу облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Соқылық ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = Ауылдық округ |қауым округі = Жаңамақта ауылдық аймағы |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1933 жыл]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,23 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 582 |климаты = қоңыржай континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 4813<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1490 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 724810<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-sokulukskij-rajon-chujskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Шу облысы, Соқылық ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 04 |идентификатор түрі = ОКАТО{{!}}ОКАТО коды |сандық идентификаторы = 41708222826010 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жаңамақта''' ({{lang-ky|Жаңы-Пахта}}) — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның [[Шу облысы]], [[Соқылық ауданы]]ндағы ауыл. Жаңамақта ауылдық аймағының орталығы. Халқы — 4813 адам ([[2026 жыл|2026]]).<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> == Орналасуы == [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] солтүстігінде [[Қазақстан]] шекарасына жақын орналасқан. Арақашықтығы 11 шақырым. [[Соқылық]] ауылынан 32 шақырым қашықтықта. Және [[Соқылық ауданы]]ндвғы жалғыз қала [[Шопоков (қала)|Шопоков]] қаласынан 31 шақырым қашықтықта орналасқан. [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының елордасы]] — [[Бішкек]] қаласынан 36 шақырым жерде орналасады. Теңіз деңгейінен биіктігі 582 метрде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері]] cgk9q77m0c9d8p12gbrxq0llp7tn2cr 3606945 3606937 2026-05-20T10:05:17Z MuratbekErkebulan 162992 «[[Санат:1933 жылы құрылған елді мекендер|1933 жылы құрылған елді мекендер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606945 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Жаңамақта |шынайы атауы = {{lang-ky|Жаңы-Пахта}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 08|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 15|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Шу облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Соқылық ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = Ауылдық округ |қауым округі = Жаңамақта ауылдық аймағы |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1933 жыл]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,23 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 582 |климаты = қоңыржай континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 4813<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1490 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 724810<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-sokulukskij-rajon-chujskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Шу облысы, Соқылық ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 04 |идентификатор түрі = ОКАТО{{!}}ОКАТО коды |сандық идентификаторы = 41708222826010 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жаңамақта''' ({{lang-ky|Жаңы-Пахта}}) — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның [[Шу облысы]], [[Соқылық ауданы]]ндағы ауыл. Жаңамақта ауылдық аймағының орталығы. Халқы — 4813 адам ([[2026 жыл|2026]]).<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> == Орналасуы == [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] солтүстігінде [[Қазақстан]] шекарасына жақын орналасқан. Арақашықтығы 11 шақырым. [[Соқылық]] ауылынан 32 шақырым қашықтықта. Және [[Соқылық ауданы]]ндвғы жалғыз қала [[Шопоков (қала)|Шопоков]] қаласынан 31 шақырым қашықтықта орналасқан. [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының елордасы]] — [[Бішкек]] қаласынан 36 шақырым жерде орналасады. Теңіз деңгейінен биіктігі 582 метрде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Соқылық ауданы елді мекендері]] [[Санат:1933 жылы құрылған елді мекендер]] dgze9kfgdjp0lq96o484kerts9u1v0f Чечерск 0 781522 3606911 2026-05-20T09:34:27Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3606911 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0suqt84zo660fak68g6nt7whac6cwuo 3606912 3606911 2026-05-20T09:35:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3606912 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] d9kselnzgwo0up5t76hdiwutin4z5ip 3606914 3606912 2026-05-20T09:38:13Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606914 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] lwkmc49lw8ierbcijv4tpuq31fez3ab 3606916 3606914 2026-05-20T09:40:14Z Мағыпар 100137 дереккөз 3606916 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] odk30itta6bcnnpkes064qyk4vdvlby 3606918 3606916 2026-05-20T09:43:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606918 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0f5n301vtni2myohqgpe7s0mchl0ods 3606920 3606918 2026-05-20T09:45:13Z Мағыпар 100137 дереккөз 3606920 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] hkjjadquicjywu629zzfko4h5o8ocjv 3606928 3606920 2026-05-20T09:50:15Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606928 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] r6tr5pnrs9uryhqzyv8byx7x3ftbshu 3606930 3606928 2026-05-20T09:51:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606930 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 6gl73j8qtnzg8fw5fgbng354fx703q5 3606931 3606930 2026-05-20T09:54:03Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606931 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jm3otlyhpmvwgg2rqx3rm1l0r0ek6hv 3606933 3606931 2026-05-20T09:56:11Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3606933 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді. 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jhddbc7w1o61vv8jguhmk8i6mr0mtys 3606934 3606933 2026-05-20T09:57:42Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3606934 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7yhp42k0m3a6ht5mc2c863ymkpurqzs 3606941 3606934 2026-05-20T10:03:16Z Мағыпар 100137 толықтыру 3606941 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар. Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] gw8g7ypfrx8is3dm2jpvxgisf4deegr 3606943 3606941 2026-05-20T10:04:21Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3606943 wikitext text/x-wiki '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] smxth0kabj9k4b4twafuxfx2mc9jq79 3606966 3606943 2026-05-20T11:16:21Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3606966 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] erpv7fkuszvnmffvoaqnqhqo56rd68s 3606967 3606966 2026-05-20T11:17:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3606967 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 942ofhozwk52kiuq8i2g7nayrd81blw 3606968 3606967 2026-05-20T11:17:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3606968 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ixpjy62xs8fexzgw8b29l45wdq83v60 3606969 3606968 2026-05-20T11:17:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3606969 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] knlihb1qi23ik6ja4icu221b63nj2ss 3606970 3606969 2026-05-20T11:19:24Z Мағыпар 100137 үлгі 3606970 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0p37xtdvyqkk19hmn8hkn4ffg0dmqn3 3606971 3606970 2026-05-20T11:21:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3606971 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Чечерск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4az3sg1c0nuw3vj21x8mz4b5l0zq37w 3606977 3606971 2026-05-20T11:29:20Z Мағыпар 100137 үлгі 3606977 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Чечерск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2332 |пошта индексі = 247152, 247167 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Čačersk |сайты = chechersk.gov.by |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] gd1edzay0bdxn80d8kdblifxqfhcuf8 3606979 3606977 2026-05-20T11:33:29Z Мағыпар 100137 3606979 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Чечерск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1159 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1972 |жер аумағы = 8,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8059 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2332 |пошта индексі = 247152, 247167 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Čačersk |сайты = chechersk.gov.by |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ifvreseqevrvwjym0m74fdnunrxe1d2 3606981 3606979 2026-05-20T11:35:42Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606981 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Чечерск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1159 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1972 |жер аумағы = 8,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8059 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2332 |пошта индексі = 247152, 247167 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Čačersk |сайты = chechersk.gov.by |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Чачэрск. Забудова (01).jpg|Қала ғимараттары </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ohokkx1dhuk674wm5lzoj5ui3keo8bg 3606985 3606981 2026-05-20T11:37:54Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3606985 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Чечерск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1159 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1972 |жер аумағы = 8,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8059 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2332 |пошта индексі = 247152, 247167 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Čačersk |сайты = chechersk.gov.by |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Чачэрск. Забудова (01).jpg|Қала ғимараттары Чачэрск. Шэраговая забудова (04).jpg|оюлармен безендірілген үй </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] grkpw6hmka7c3d09hrgu66klhrf23jp 3606991 3606985 2026-05-20T11:41:41Z Мағыпар 100137 сурет қою 3606991 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чечерск |шынайы атауы = {{lang-be|Чачэрск}} |сурет = Чачэрск. Забудова (06).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg |ту = Flag of Čačersk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =55 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Чечерск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1159 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1972 |жер аумағы = 8,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8059 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2332 |пошта индексі = 247152, 247167 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Čačersk |сайты = chechersk.gov.by |сайт тілі = }} '''Чечерск''' ({{lang-be|Чачэрск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Чечерск ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Чечерск халқының саны 8059 адамды құрады. Чечерск Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 96-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-chechersk-9269.html|title=Население Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден солтүстікке қарай 70 км жерде, [[Минск]]іден 305 км, Ресей Федерациясымен шекарадан 37 км және Украинамен шекарадан 120 км қашықтықта, Чечера мен Сож өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9293-Chechersk.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Чечерский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Чечер ауданының аумағында алғашқы адамдар 26 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің заманымыздың VIII ғасырында бұл жерді славян тайпасы Радимичи мекендеген. Археологиялық қазба деректері қазіргі Чечерск "варангтардан гректерге" баратын жолдың тармағы болғанын растайды. Қала туралы алғашқы жазбаша дерек 1159 жылдан басталады (Ипатиев шежіресі) және Киев князі Олегтің есімімен байланысты, ол әкесі Святославтың қайтыс болғаннан кейін қала мұраға қалдырылған. Чечерск өз тарихында Чернигов және Киев князьдіктерінің құрамына кірді. XIV ғасырдың ортасына қарай қала Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Чечерск бірнеше рет қирандылар мен өрттерге ұшырады. Кейбір деректерге сүйенсек, 1510 жылы Чечерскіде ағаштан жасалған қалалық ратуша салынған, бұл қаланың өзін-өзі басқару құқығына ие болғанын көрсетеді. 1919 жылы Чечерск РСФСР құрамына, ал 1926 жылы Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Чечерск ауданын 1941 жылдың тамыз айында нацистер басып алды. Соғыс кезінде ауданда партизан бригадасы жұмыс істеді. Чечерск 1944 жылдың жазында Беларусьті азат ету стратегиялық шабуыл операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=119_Chechersk|title=История развития - Чечерск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> 1962–1965 жылдары Чечерск Буда-Кошелевский ауданының құрамына кірді, ал 1971 жылы 3 қарашада қала мәртебесін алды. 1995 жылы 20 қазанда ортақ әкімшілік орталығы бар Чечерск ауданы мен Чечерск қаласының әкімшілік бөлімшелері бірыңғай әкімшілік бөлімшеге, Чечерск ауданына біріктірілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мемлекеттік арнайы мақсаттағы орман шаруашылығы кәсіпорны Чечерск спирт зауыты және «Чечерск ауыл шаруашылығы» мемлекеттік корпорациясы муниципалдық кәсіпорындар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-chechers.htm|title=Карта Чечерска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-20|lang=}}</ref> Чечерск қаласында 2 орта мектеп, бір көркемсурет мектебі және бір спорт мектебі, кітапханалар, мәдениет үйі, қолөнер, фольклор және этнография орталығы, Чечерск орталық аудандық ауруханасы және Чечерск тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Чачэрск. Забудова (01).jpg|Қала ғимараттары Чачэрск. Шэраговая забудова (04).jpg|оюлармен безендірілген үй Chachersk3.JPG|Аудан әкімшілігі мен қалалық әкімдік ғимараты Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|Преображенская шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9yjth42qpe4gumbmzbh5cxrxoekxiez Санат:Соқылық ауданы елді мекендері 14 781523 3606938 2026-05-20T10:01:46Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Санат:Шу облысы елді мекендері]] 3606938 wikitext text/x-wiki [[Санат:Шу облысы елді мекендері]] k61f18zttpxkz3mgwfecxwgjnhpsgnj 3606944 3606938 2026-05-20T10:04:52Z MuratbekErkebulan 162992 «[[Санат:Соқылық ауданы|Соқылық ауданы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3606944 wikitext text/x-wiki [[Санат:Шу облысы елді мекендері]] [[Санат:Соқылық ауданы]] qaqlkr6fmdg0zo4929qek6zuqulzmkb Үлгі:ҚҰЭ 10 781524 3606949 2026-05-20T10:34:03Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: ''Бұл мақаланы жазу барысында «[[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]]» (1998—2007) басылымының материалы қолданылды. «[[Қазақ энциклопедиясы]]» редакциясы [[meta:The letter from Kazakh Encyclopedia to Wikimedia Foundation, Inc.|ұсынған]] рұқсат шеңберінде мәтін [[Creative Commons]] [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/dee... 3606949 wikitext text/x-wiki ''Бұл мақаланы жазу барысында «[[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]]» (1998—2007) басылымының материалы қолданылды. «[[Қазақ энциклопедиясы]]» редакциясы [[meta:The letter from Kazakh Encyclopedia to Wikimedia Foundation, Inc.|ұсынған]] рұқсат шеңберінде мәтін [[Creative Commons]] [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.kk BY-SA 3.0 Unported] лицензиясы шарттарымен жарияланған.''<includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:«Қазақстан. Ұлттық энциклопедиясы» мәтіндерін қолданған Уикипедия мақалалары]]}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 8ha6c4foek6yl9w5obbfjru7i456lxt 3606978 3606949 2026-05-20T11:32:29Z TalgatSnow 143530 3606978 wikitext text/x-wiki ''Бұл мақаланы жазу барысында «[[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]]» (1998—2007) басылымының материалы қолданылды. «[[Қазақ энциклопедиясы]]» редакциясы [[meta:The letter from Kazakh Encyclopedia to Wikimedia Foundation, Inc.|ұсынған]] рұқсат шеңберінде мәтін [[Creative Commons]] [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.kk BY-SA 3.0 Unported] лицензиясы шарттарымен жарияланған.''<includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Қазақстан. Ұлттық энциклопедия мәтіндерін қолданған Уикипедия мақалалары]]}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 804fu0e1ygr5yiysj5mhple11vacqrz Үлгі:ҚҰЭ/doc 10 781525 3606950 2026-05-20T10:40:47Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} Бұл үлгі тек «[[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]]» (1998—2007 жж.) басылымынан алынған материалдар үшін ғана қолданылады. Құқық иеленуші, «[[Қазақ энциклопедиясы]]» ЖШС, бұл басылымды Уикипедияда қолдануға рұқсат берген. Қазақ тіліндегі ресми рұқс... 3606950 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} Бұл үлгі тек «[[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]]» (1998—2007 жж.) басылымынан алынған материалдар үшін ғана қолданылады. Құқық иеленуші, «[[Қазақ энциклопедиясы]]» ЖШС, бұл басылымды Уикипедияда қолдануға рұқсат берген. Қазақ тіліндегі ресми рұқсат хатпен [[meta:The letter from Kazakh Encyclopedia to Wikimedia Foundation, Inc.|мына жерден]] танысуға болады. Осы басылымдағы мақалаларды [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.kk CC-BY-SA-3.0] лицензиясының шарттарына сәйкес, дереккөзі мен авторын '''міндетті түрде''' көрсете отырып, Уикипедия мақалаларын жазу үшін еркін қолдануға болады. Үлгіні мақалаға қосу үшін '''<nowiki>{{ҚҰЭ}}</nowiki>''' (немесе сіз таңдаған қысқартылған атау) кодын жазыңыз. <includeonly> [[Санат:Үлгілер:Қолданылған дереккөздер туралы белгілер]] [[Санат:Үлгілер:Анықтамалықтар мен энциклопедиялар]] [[Санат:Үлгілер:Авторлық құқықтар]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан:Ақпарат дереккөздері]] </includeonly> jz7mmyfhd23arfcfbyu2omxmfksr3u9 Қатысушы талқылауы:Peterxy12 3 781526 3606952 2026-05-20T10:41:32Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:Peterxy12]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Peterxy]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]" to "[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]" 3606952 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Peterxy]] q146dlxq1ewanb3d0qeoxat3m41yt9z Үлгі:Дереккөз/ҚҰЭ 10 781527 3606961 2026-05-20T11:04:46Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: <includeonly>{{#ifeq:{{{lang|}}}|ru|{{кітап |бөлім сілтемесі = {{#switch: {{{1}}} |1|I=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf& |2|II=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_2_of_5_(2005).pdf& |3|III=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf& |4|IV=h... 3606961 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{{lang|}}}|ru|{{кітап |бөлім сілтемесі = {{#switch: {{{1}}} |1|I=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf& |2|II=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_2_of_5_(2005).pdf& |3|III=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf& |4|IV=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_4_of_5_(2006).pdf& |5|V=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_5_of_5_(2006).pdf&}}page{{=}}{{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{{1}}} |1|I={{{{2|}}}}} |2|II={{#expr: {{{2|}}}-1}} |3|III={{{{2|}}}}} |4|IV={{{{2|}}}}} |5|V={{{{2|}}}}}|{{{бет|}}}}}} |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|}}}|{{{мақала|}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттері={{{2|{{{бет|}}}}}} |тақырыбы = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |тілі=ru |орны=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=9965-9389-9-7 |2|II=9965-9746-3-2 |3|III=9965-9746-4-0 |4|IV=9965-9908-6-7 |5|V=9965-9908-5-9}} |ref = КНЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}}}}|{{кітап |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|}}}|{{{мақала|}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттері={{{2|{{{бет|}}}}}} |тақырыбы = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |тілі=kk |орны=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=5-89800-123-9 |2|II=5-89800-134-4 |3|III=5-89800-149-2 |4|IV=5-89800-157-3 |5|V=V |6|VI=9965-9389-7-0 |7|VII=9965-9746-5-9 |8|VIII=9965-9908-4-0 |9|IX=9965-893-10-1 |10|X=9965-893-11-X}} |ref = ҚҰЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}}}}}}{{Еркін|CC BY-SA 3.0}}</includeonly><noinclude> {{doc}} {{DEFAULTSORT:Қазақстан. Ұлттық энциклопедия}} [[Санат:Үлгілер:Анықтамалықтар мен энциклопедиялар|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан:Ақпарат дереккөздері|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] </noinclude> ds8zn3gv00p5m0ks7hdwecjokg25k1z 3606965 3606961 2026-05-20T11:13:59Z TalgatSnow 143530 3606965 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{{lang|}}}|ru|{{кітап |бөлім сілтемесі = {{#switch: {{{1}}} |1|I=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf& |2|II=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_2_of_5_(2005).pdf& |3|III=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf& |4|IV=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_4_of_5_(2006).pdf& |5|V=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_5_of_5_(2006).pdf&}}page{{=}}{{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{{1}}} |1|I={{{2|}}} |2|II={{#expr: {{{2|}}}-1}} |3|III={{{2|}}} |4|IV={{{2|}}} |5|V={{{2|}}}}}|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |тарау={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттер={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |страницы={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |тақырыбы = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |заглавие = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |тілі=ru |язык=ru |орны=Алматы |место=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |издательство = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |год = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |том = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=9965-9389-9-7 |2|II=9965-9746-3-2 |3|III=9965-9746-4-0 |4|IV=9965-9908-6-7 |5|V=9965-9908-5-9}} |ref = КНЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}}}}|{{кітап |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |тарау={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттер={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |страницы={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |тақырыбы = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |заглавие = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |тілі=kk |язык=kk |орны=Алматы |место=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |издательство = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |год = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |том = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=5-89800-123-9 |2|II=5-89800-134-4 |3|III=5-89800-149-2 |4|IV=5-89800-157-3 |5|V=V |6|VI=9965-9389-7-0 |7|VII=9965-9746-5-9 |8|VIII=9965-9908-4-0 |9|IX=9965-893-10-1 |10|X=9965-893-11-X}} |ref = ҚҰЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}}}}}} <small class="free-license" style="margin-left:4px; padding:1px 4px; border:1px solid #ccc; background:#f9f9f9; border-radius:2px;">[[Creative Commons|CC BY-SA 3.0]]</small></includeonly><noinclude> {{doc}} {{DEFAULTSORT:Қазақстан. Ұлттық энциклопедия}} [[Санат:Үлгілер:Анықтамалықтар мен энциклопедиялар|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан:Ақпарат dereккөздері|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] </noinclude> 38cl2j3kyzonx2sg4dpwseeq3h7boqp 3606972 3606965 2026-05-20T11:21:24Z TalgatSnow 143530 3606972 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{{lang|}}}|ru|{{кітап |бөлім сілтемесі = {{#switch: {{{1}}} |1|I=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf& |2|II=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_2_of_5_(2005).pdf& |3|III=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf& |4|IV=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_4_of_5_(2006).pdf& |5|V=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_5_of_5_(2006).pdf&}}page{{=}}{{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{{1}}} |1|I={{{2|}}} |2|II={{#expr: {{{2|}}}-1}} |3|III={{{2|}}} |4|IV={{{2|}}} |5|V={{{2|}}}}}|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |тарау={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттер={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |страницы={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |тақырыбы = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |заглавие = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |тілі=ru |язык=ru |орны=Алматы |место=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |издательство = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |год = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |том = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=9965-9389-9-7 |2|II=9965-9746-3-2 |3|III=9965-9746-4-0 |4|IV=9965-9908-6-7 |5|V=9965-9908-5-9}} |ref = КНЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}}}}|{{кітап |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |тарау={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттер={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |страницы={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |тақырыбы = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |заглавие = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |тілі=kk |язык=kk |орны=Алматы |место=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |издательство = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |год = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |том = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=5-89800-123-9 |2|II=5-89800-134-4 |3|III=5-89800-149-2 |4|IV=5-89800-157-3 |5|V=V |6|VI=9965-9389-7-0 |7|VII=9965-9746-5-9 |8|VIII=9965-9908-4-0 |9|IX=9965-893-10-1 |10|X=9965-893-11-X}} |ref = ҚҰЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}}}}}} <small class="free-license" style="margin-left:4px; padding:1px 4px; border:1px solid #ccc; background:#f9f9f9; border-radius:2px;">[[Creative Commons|CC BY-SA 3.0]]</small></includeonly><noinclude> {{doc}} {{DEFAULTSORT:Қазақстан. Ұлттық энциклопедия}} [[Санат:Үлгілер:Анықтамалықтар мен энциклопедиялар|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан:Ақпарат дереккөздері|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] </noinclude> 8eoj5ic2g035jmc4ml3s9r930xspuau 3606974 3606972 2026-05-20T11:24:20Z TalgatSnow 143530 3606974 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{{lang|}}}|ru|{{кітап |бөлім сілтемесі = {{#switch: {{{1}}} |1|I=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&page={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|1}} |2|II=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_2_of_5_(2005).pdf&page={{#if:{{{2|}}}|{{#expr: {{{2|}}}-1}}|1}} |3|III=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf&page={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|1}} |4|IV=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_4_of_5_(2006).pdf&page={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|1}} |5|V=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_5_of_5_(2006).pdf&page={{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|1}} }} |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |тарау={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттері={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |страницы={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |тақырыбы = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |заглавие = [[Казахстан. Национальная энциклопедия]] |тілі=ru |язык=ru |орны=Алматы |место=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |издательство = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |год = {{#switch: {{{1}}} |1|I=2004 |2|II=2005 |3|III=2005 |4|IV=2006 |5|V=2006}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |том = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=9965-9389-9-7 |2|II=9965-9746-3-2 |3|III=9965-9746-4-0 |4|IV=9965-9908-6-7 |5|V=9965-9908-5-9}} |ref = КНЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V}}}}|{{кітап |бөлімі={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |тарау={{#if:{{{3|}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{{мақала|{{{статья|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}}} |беттер={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |беттері={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |страницы={{{2|{{{бет|{{{стр|}}}}}}}}} |тақырыбы = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |заглавие = [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] |тілі=kk |язык=kk |орны=Алматы |место=Алматы |баспасы = [[Қазақ энциклопедиясы]] |издательство = [[Қазақ энциклопедиясы]] |жыл = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |год = {{#switch: {{{1}}} |1|I=1998 |2|II=1999 |3|III=2001 |4|IV=2002 |5|V=2003 |6|VI=2004 |7|VII=2005 |8|VIII=2006 |9|IX=2007 |10|X=2007}} |томы = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |том = {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}} |isbn={{#switch: {{{1}}} |1|I=5-89800-123-9 |2|II=5-89800-134-4 |3|III=5-89800-149-2 |4|IV=5-89800-157-3 |5|V=V |6|VI=9965-9389-7-0 |7|VII=9965-9746-5-9 |8|VIII=9965-9908-4-0 |9|IX=9965-893-10-1 |10|X=9965-893-11-X}} |ref = ҚҰЭ, том {{#switch: {{{1}}} |1|I=I |2|II=II |3|III=III |4|IV=IV |5|V=V |6|VI=VI |7|VII=VII |8|VIII=VIII |9|IX=IX |10|X=X}}}}}} <small class="free-license" style="margin-left:4px; padding:1px 4px; border:1px solid #ccc; background:#f9f9f9; border-radius:2px;">[[Creative Commons|CC BY-SA 3.0]]</small></includeonly><noinclude> {{doc}} {{DEFAULTSORT:Қазақстан. Ұлттық энциклопедия}} [[Санат:Үлгілер:Анықтамалықтар мен энциклопедиялар|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан:Ақпарат дереккөздері|Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] </noinclude> a15dlun74vc4v9xu3rm8dvap4n8hjn2 Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы 0 781528 3606962 2026-05-20T11:07:20Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 Жаңа мақала: Қарағанды облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасы туралы ақпарат 3606962 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}{{Мемлекеттік орган|атауы=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|құрылды=|басшысы=[[Ерниязова Айсулу Алимжановна]]|орынбасары=|ел={{Қазақстан}}|аймақ=[[Қарағанды облысы]]|мекенжайы=|сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk gov.kz]}}'''Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы''' — Қарағанды облысы аумағында мемлекеттік жастар саясатын іске асыру саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы[cite: 1, 2].<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-zhastar?lang=kk</ref> == Қызметі мен мақсаттары == «Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесі өз қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына, Қазақстан Республикасы Президентінің және Үкіметінің актілеріне, өзге де құқықтық нормативтік актілерге, сонымен қатар басқарма туралы ережеге сәйкес жүзеге асырады[cite: 3, 4]. == Құрылымы == Басқарма құрамында '''Жастар саясатын дамыту және салааралық үйлестіру бөлімі''' жұмыс істейді[cite: 5, 6]. Бөлімнің негізгі міндеттеріне мыналар жатады: * Қазақстан Республикасының жастарын қолдаудың 2021-2025 жылдарға арналған Кешенді жоспарының, «Ұлттық рухани жаңғыру» ұлттық жобасының іс-шараларын іске асыру; [cite: 7] * Қарағанды облысының 2021-2025 жылдарға арналған даму жоспарын жастарды әлеуметтендіру, жастардың әлеуметтік қызметтерімен қамту бөлігінде іске асыруға қатысу; [cite: 8] * Жастар саласындағы жағдайды жақсарту бойынша қалалар мен аудандардың аймақтық жоспарларының орындалуын бақылау. [cite: 9] === Ведомстволық бағынысты ұйымдар === * '''«Қарағанды облысының жастар ресурстық орталығы» КММ''' — заңды тұлға мәртебесіне іе, коммерциялық емес ұйым болып табылатын мекеме[cite: 10, 11, 12]. Ол жастар ұйымдарымен жұмыс жасауды жеделдету, олардың қызметін үйлестіру, сондай-ақ жастардың білімдік, кәсіби, рухани және мәдени қалыптасуына жағдай жасау мақсатында құрылған[cite: 12]. == Басшылары == Әр жылдары басқарманы басқарған тұлғалар[cite: 13]: * Құттыбай Мирас Жанатбекұлы (2012 — 2019) [cite: 14] * Жетписбаев Нуржан Аргынович (2019 — 2020) [cite: 15] * Алимжанов Биржан Нуржанович (2021 — 2022) [cite: 16] * Таран Рауан Азаматулы (2022 — 2023) [cite: 17] * Алимжанов Биржан Нуржанович (2023 — 2024) [cite: 18] * Ілияш Нұржан Ағыбайұлы (2024 — 2025) [cite: 19] * Ерниязова Айсулу Алимжановна (2025 жылдан бастап) [cite: 20] == Дереккөздер == {{reflist|refs=<ref name="gov">{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk|title=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|publisher=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы|accessdate=2026-05-20}}</ref> <ref name="saryarqa">{{cite web|url=https://saryarqajastary.kz|title=SARYARQA JASTARY — Жастар үшін мүмкіндіктер|publisher=Ресми портал|accessdate=2026-05-20}}</ref>}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасының ресми сайты] [cite: 22] {{Мемлекеттік орган|атауы=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|құрылды=|басшысы=[[Ерниязова Айсулу Алимжановна]]|орынбасары=|ел={{Қазақстан}}|аймақ=[[Қарағанды облысы]]|мекенжайы=|сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk gov.kz]}} i35i2oge67ex3l391edytg4ydds53hq 3606963 3606962 2026-05-20T11:10:30Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 Тыныс белгілері және дереккөз алынып тасталды. 3606963 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}{{Мемлекеттік орган|атауы=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|құрылды=|басшысы=[[Ерниязова Айсулу Алимжановна]]|орынбасары=|ел={{Қазақстан}}|аймақ=[[Қарағанды облысы]]|мекенжайы=|сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk gov.kz]}}'''Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы''' — Қарағанды облысы аумағында мемлекеттік жастар саясатын іске асыру саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы. == Қызметі мен мақсаттары == «Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесі өз қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына, Қазақстан Республикасы Президентінің және Үкіметінің актілеріне, өзге де құқықтық нормативтік актілерге, сонымен қатар басқарма туралы ережеге сәйкес жүзеге асырады. == Құрылымы == Басқарма құрамында '''Жастар саясатын дамыту және салааралық үйлестіру бөлімі''' жұмыс істейді. Бөлімнің негізгі міндеттеріне мыналар жатады: * Қазақстан Республикасының жастарын қолдаудың 2021-2025 жылдарға арналған Кешенді жоспарының, «Ұлттық рухани жаңғыру» ұлттық жобасының іс-шараларын іске асыру; * Қарағанды облысының 2021-2025 жылдарға арналған даму жоспарын жастарды әлеуметтендіру, жастардың әлеуметтік қызметтерімен қамту бөлігінде іске асыруға қатысу; * Жастар саласындағы жағдайды жақсарту бойынша қалалар мен аудандардың аймақтық жоспарларының орындалуын бақылау. === Ведомстволық бағынысты ұйымдар === * '''«Қарағанды облысының жастар ресурстық орталығы» КММ''' — заңды тұлға мәртебесіне іе, коммерциялық емес ұйым болып табылатын мекеме. Ол жастар ұйымдарымен жұмыс жасауды жеделдету, олардың қызметін үйлестіру, сондай-ақ жастардың білімдік, кәсіби, рухани және мәдени қалыптасуына жағдай жасау мақсатында құрылған.. == Басшылары == Әр жылдары басқарманы басқарған тұлғалар * Құттыбай Мирас Жанатбекұлы (2012 — 2019) * Жетписбаев Нуржан Аргынович (2019 — 2020) * Алимжанов Биржан Нуржанович (2021 — 2022) * Таран Рауан Азаматулы (2022 — 2023) * Алимжанов Биржан Нуржанович (2023 — 2024) * Ілияш Нұржан Ағыбайұлы (2024 — 2025) * Ерниязова Айсулу Алимжановна (2025 жылдан бастап) == Дереккөздер == == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасының ресми сайты] [cite: 22] {{Мемлекеттік орган|атауы=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|құрылды=|басшысы=[[Ерниязова Айсулу Алимжановна]]|орынбасары=|ел={{Қазақстан}}|аймақ=[[Қарағанды облысы]]|мекенжайы=|сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk gov.kz]}} kzhfshqpohhgesklnqq4ph8t9hr5tvq 3606964 3606963 2026-05-20T11:12:12Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 грамматикалық қате 3606964 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}{{Мемлекеттік орган|атауы=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|құрылды=|басшысы=[[Ерниязова Айсулу Алимжановна]]|орынбасары=|ел={{Қазақстан}}|аймақ=[[Қарағанды облысы]]|мекенжайы=|сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk gov.kz]}}'''Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы''' — Қарағанды облысы аумағында мемлекеттік жастар саясатын іске асыру саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы. == Қызметі мен мақсаттары == «Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесі өз қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына, Қазақстан Республикасы Президентінің және Үкіметінің актілеріне, өзге де құқықтық нормативтік актілерге, сонымен қатар басқарма туралы ережеге сәйкес жүзеге асырады. == Құрылымы == Басқарма құрамында '''Жастар саясатын дамыту және салааралық үйлестіру бөлімі''' жұмыс істейді. Бөлімнің негізгі міндеттеріне мыналар жатады: * Қазақстан Республикасының жастарын қолдаудың 2021-2025 жылдарға арналған Кешенді жоспарының, «Ұлттық рухани жаңғыру» ұлттық жобасының іс-шараларын іске асыру; * Қарағанды облысының 2021-2025 жылдарға арналған даму жоспарын жастарды әлеуметтендіру, жастардың әлеуметтік қызметтерімен қамту бөлігінде іске асыруға қатысу; * Жастар саласындағы жағдайды жақсарту бойынша қалалар мен аудандардың аймақтық жоспарларының орындалуын бақылау. === Ведомстволық бағынысты ұйымдар === * '''«Қарағанды облысының жастар ресурстық орталығы» КММ''' — заңды тұлға мәртебесіне ие, коммерциялық емес ұйым болып табылатын мекеме. Ол жастар ұйымдарымен жұмыс жасауды жеделдету, олардың қызметін үйлестіру, сондай-ақ жастардың білімдік, кәсіби, рухани және мәдени қалыптасуына жағдай жасау мақсатында құрылған.. == Басшылары == Әр жылдары басқарманы басқарған тұлғалар * Құттыбай Мирас Жанатбекұлы (2012 — 2019) * Жетписбаев Нуржан Аргынович (2019 — 2020) * Алимжанов Биржан Нуржанович (2021 — 2022) * Таран Рауан Азаматулы (2022 — 2023) * Алимжанов Биржан Нуржанович (2023 — 2024) * Ілияш Нұржан Ағыбайұлы (2024 — 2025) * Ерниязова Айсулу Алимжановна (2025 жылдан бастап) == Дереккөздер == == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасының ресми сайты] [cite: 22] {{Мемлекеттік орган|атауы=Қарағанды облысының жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқармасы|құрылды=|басшысы=[[Ерниязова Айсулу Алимжановна]]|орынбасары=|ел={{Қазақстан}}|аймақ=[[Қарағанды облысы]]|мекенжайы=|сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-jastar?lang=kk gov.kz]}} 6ultq9f3d5m1idxk5m1vqc2dfk8hx1m Үлгі:Дереккөз/ҚҰЭ/doc 10 781529 3606975 2026-05-20T11:24:44Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} == Параметрлері == * '''1''' — томы: I-ден X-ға дейін (қазақша нұсқа үшін 1-ден 10-ға дейін) немесе I-ден V-ке дейін (орысша нұсқа үшін `lang=ru` параметрімен бірге 1-ден 5-ке дейін); * '''2''' немесе '''бет''' — кітаптағы беті (мысалы: <code>|бет=150</code>). Егер бұл параметр к... 3606975 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} == Параметрлері == * '''1''' — томы: I-ден X-ға дейін (қазақша нұсқа үшін 1-ден 10-ға дейін) немесе I-ден V-ке дейін (орысша нұсқа үшін `lang=ru` параметрімен бірге 1-ден 5-ке дейін); * '''2''' немесе '''бет''' — кітаптағы беті (мысалы: <code>|бет=150</code>). Егер бұл параметр көрсетілсе, орысша нұсқада автоматты түрде Wikimedia Commons-тағы PDF файлдың нақты бетіне сілтеме жасалады; * '''3''' немесе '''мақала''' — энциклопедиядағы мақаланың атауы (егер бұл параметр жазылмаса, үлгі автоматты түрде осы уики-мақаланың атауын қояды); * '''lang''' — басылым тілі. Әдепкі бойынша қазақша 10 томдық шығады. Орысша 5 томдық басылымды көрсету үшін <code>|lang=ru</code> деп жазу керек. == Мысалдары == === Қазақша басылым (әдепкі) === * <nowiki>{{Дереккөз/ҚҰЭ|1|67|Абайтану}}</nowiki>` нәтижесі:<br /> {{Дереккөз/ҚҰЭ|1|67|Абайтану}} * <nowiki>{{Дереккөз/ҚҰЭ|1|67}}</nowiki>` нәтижесі:<br /> {{Дереккөз/ҚҰЭ|1|67}} === Орысша басылым === * <nowiki>{{Дереккөз/ҚҰЭ|1|67|Абаеведение|lang=ru}}</nowiki>` нәтижесі:<br /> {{Дереккөз/ҚҰЭ|1|67|Абаеведение|lang=ru}} rsoix5ysnob75xsrbs0im72xxtlg6eh Санат:Қазақстан. Ұлттық энциклопедия мәтіндерін қолданған Уикипедия мақалалары 14 781530 3606980 2026-05-20T11:35:41Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: __HIDDENCAT__ [[Санат:Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 лицензиясы бойынша импортталған мәтіні бар мақалалар]] [[Санат:Уикипедия:Қолданылған дереккөздер бойынша мақалалар]] [[Санат:Қазақстан энциклопедиялары]] 3606980 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ [[Санат:Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 лицензиясы бойынша импортталған мәтіні бар мақалалар]] [[Санат:Уикипедия:Қолданылған дереккөздер бойынша мақалалар]] [[Санат:Қазақстан энциклопедиялары]] al3b97521hvs8f5yiclqm453wlj4gzf